៧. ហារសម្បាតភូមិ

៧២. ឈានំ វិរាគោ. ចត្តារិ ឈានានិ វិត្ថារេន កាតព្ពានិ. តានិ ទុវិធានិ; ពោជ្ឈង្គវិប្បយុត្តានិ ច ពោជ្ឈង្គសម្បយុត្តានិ ច. តត្ថ ពោជ្ឈង្គវិប្បយុត្តានិ ពាហិរកានិ, ពោជ្ឈង្គសម្បយុត្តានិ អរិយបុគ្គលានិ. តត្ថ យេន ឆ បុគ្គលមូលានិ តេសំ និក្ខិបេត្វា រាគចរិតោ, ទោសចរិតោ, មោហចរិតោ, រាគទោសចរិតោ, រាគមោហចរិតោ, ទោសមោហចរិតោ, សមភាគចរិតោ, ឥតិ ឥមេសំ បុគ្គលានំ ឈានំ សមាបជ្ជិតានំ បញ្ច នីវរណានិ បដិបក្ខោ តេសំ បដិឃាតាយ យថា អសមត្ថោ តីណិ អកុសលមូលានិ និគ្គណ្ហាតិ. លោភេន អកុសលមូលេន អភិជ្ឈា ច ឧទ្ធច្ចញ្ច ឧប្បិលវតំ អលោភេន កុសលមូលេន និគ្គណ្ហាតិ, កុក្កុច្ចញ្ច វិចិកិច្ឆា ច មោហបក្ខោ, តំ អមោហេន និគ្គណ្ហាតិ. ទោសោ ច ថិនមិទ្ធញ្ច ទោសបក្ខោ, តំ អទោសេន និគ្គណ្ហាតិ.

តត្ថ អលោភស្ស បារិបូរិយា នេក្ខម្មវិតក្កំ វិតក្កេតិ. តត្ថ អទោសស្ស បារិបូរិយា អព្យាបាទវិតក្កំ វិតក្កេតិ. តត្ថ អមោហស្ស បារិបូរិយា អវិហិំសាវិតក្កំ វិតក្កេតិ. តត្ថ អលោភស្ស បារិបូរិយា វិវិត្តោ ហោតិ កាមេហិ. តត្ថ អទោសស្ស បារិបូរិយា អមោហស្ស បារិបូរិយា ច វិវិត្តោ ហោតិ បាបកេហិ អកុសលេហិ ធម្មេហិ, សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ.

វិតក្កាតិ តយោ វិតក្កា – នេក្ខម្មវិតក្កោ អព្យាបាទវិតក្កោ អវិហិំសាវិតក្កោ. តត្ថ បឋមាភិនិបាតោ វិតក្កោ, បដិលទ្ធស្ស វិចរណំ វិចារោ. យថា បុរិសោ ទូរតោ បុរិសំ បស្សតិ អាគច្ឆន្តំ, ន ច តាវ ជានាតិ ឯសោ ឥត្ថីតិ វា បុរិសោតិ វា យទា តុ បដិលភតិ ឥត្ថីតិ វា បុរិសោតិ វា ឯវំ វណ្ណោតិ វា ឯវំ សណ្ឋានោតិ វា ឥមេ វិតក្កយន្តោ ឧត្តរិ ឧបបរិក្ខន្តិ កិំ នុ ខោ អយំ សីលវា ឧទាហុ ទុស្សីលោ អឌ្ឍោ វា ទុគ្គតោតិ វា. ឯវំ វិចារោ វិតក្កេ អប្បេតិ, វិចារោ ចរិយតិ ច អនុវត្តតិ ច. យថា បក្ខី បុព្ពំ អាយូហតិ បច្ឆា នាយូហតិ យថា អាយូហនា ឯវំ វិតក្កោ, យថា បក្ខានំ បសារណំ ឯវំ វិចារោ អនុបាលតិ វិតក្កេតិ វិចរតិ វិចារេតិ. វិតក្កយតិ វិតក្កេតិ, អនុវិចរតិ វិចារេតិ. កាមសញ្ញាយ បដិបក្ខោ វិតក្កោ, ព្យាបាទសញ្ញាយ វិហិំសសញ្ញាយ ច បដិបក្ខោ វិចារោ. វិតក្កានំ កម្មំ អកុសលស្ស អមនសិការោ, វិចារានំ កម្មំ ជេដ្ឋានំ សំវារណា. យថា បលិកោ តុណ្ហិកោ សជ្ឈាយំ ករោតិ ឯវំ វិតក្កោ, យថា តំយេវ អនុបស្សតិ ឯវំ វិចារោ. យថា អបរិញ្ញា ឯវំ វិតក្កោ. យថា បរិញ្ញា ឯវំ វិចារោ. និរុត្តិបដិសម្ភិទាយញ្ច បដិភានបដិសម្ភិទាយញ្ច វិតក្កោ, ធម្មបដិសម្ភិទាយញ្ច អត្ថបដិសម្ភិទាយញ្ច វិចារោ. កល្លិតា កោសល្លត្តំ ចិត្តស្ស វិតក្កោ, អភិនីហារកោសល្លំ ចិត្តស្ស វិចារោ. ឥទំ កុសលំ ឥទំ អកុសលំ ឥទំ ភាវេតព្ពំ ឥទំ បហាតព្ពំ ឥទំ សច្ឆិកាតព្ពន្តិ វិតក្កោ, យថា បហានញ្ច ភាវនា ច សច្ឆិកិរិយា ច ឯវំ វិចារោ. ឥមេសុ វិតក្កវិចារេសុ ឋិតស្ស ទុវិធំ ទុក្ខំ ន ឧប្បជ្ជតិ កាយិកញ្ច ចេតសិកញ្ច; ទុវិធំ សុខំ ឧប្បជ្ជតិ កាយិកញ្ច ចេតសិកញ្ច. ឥតិ វិតក្កជនិតំ ចេតសិកំ សុខំ បីតិ កាយិកំ សុខំ កាយិកោយេវ. យា តត្ថ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា, អយំ សមាធិ. ឥតិ បឋមំ ឈានំ បញ្ចង្គវិប្បហីនំ បញ្ចង្គសមន្នាគតំ.

តេសំយេវ វិតក្កវិចារានំ អភិក្ខណំ អាសេវនាយ តស្ស តប្បោណមានសំ ហោតិ. តស្ស វិតក្កវិចារា ឱឡារិកា ខាយន្តិ. យញ្ច បីតិសុខញ្ច នេក្ខម្មញ្ច ឱឡារិកំ ភវតិ. អបិ ច សមាធិជា បីតិ រតិ ច ជាយតិ. តស្ស វិចារារម្មណំ. តេសំ វូបសមា អជ្ឈត្តំ ចេតោ សម្បសីទតិ. យេ វិតក្កវិចារា ទ្វេ ធម្មានុស្សរិតព្ពា. បច្ចុប្បន្នា ទរណិតព្ពំ. តេសំ វូបសមា ឯកោទិភាវំ ចិត្តេកគ្គតំ ហោតិ. តស្ស ឯកោទិភាវេន បីតិ បារិបូរិំ គច្ឆតិ. យា បីតិ, តំ សោមនស្សិន្ទ្រិយំ, យំ សុខំ, តំ សុខិន្ទ្រិយំ. យា ចិត្តេកគ្គតា, អយំ សមាធិ. តំ ទុតិយំ ឈានំ ចតុរង្គសមន្នាគតំ. សោ បីតិយា វិរាគា យាតិ ឱជហិ ជល្លសហគតំ.

៧៣. តត្ថ សោមនស្សចិត្តមុបាទានន្តិ ច សោ តំ វិចិនន្តោ ឧបេក្ខមេវ មនសិករោតិ. សោ បីតិយា វិរាគា ឧបេក្ខកោ វិហរតិ. យថា ច បីតិយា សុខមានិតំ, តំ កាយេន បដិសំវេទេតិ សម្បជានោ វិហរតិ. យេន សតិសម្បជញ្ញេន ឧបេក្ខាបារិបូរិំ គច្ឆតិ. ឥទំ តតិយំ ឈានំ ចតុរង្គសមន្នាគតំ.

តថា កាយិកស្ស សុខស្ស បហានាយ បឋមេ ឈានេ សោមនស្សិន្ទ្រិយំ និរុជ្ឈតិ. ទុតិយេ ឈានេ ទុក្ខិន្ទ្រិយំ និរុជ្ឈតិ. សោ សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានា បុព្ពេវ សោមនស្សទោមនស្សានំ អត្ថង្គមា អទុក្ខមសុខំ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិំ ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. តត្ថ ចតូហិ ឥន្ទ្រិយេហិ ឧបេក្ខា បសាទា ហោតិ, ទុក្ខិន្ទ្រិយេន ទោមនស្សិន្ទ្រិយេន សុខិន្ទ្រិយេន សោមនស្សិន្ទ្រិយេន ច. តេសំ និរោធា ឧបេក្ខាសម្បជញ្ញំ ហោតិ, តត្ថ សុខិន្ទ្រិយេន សោមនស្សិន្ទ្រិយេន ច អសតិ ហោតិ, តេសំ និរោធា សតិមា ហោតិ, ទុក្ខិន្ទ្រិយេន ទោមនស្សិន្ទ្រិយេន ច អសម្បជញ្ញំ, តេសំ និរោធា សម្បជញ្ញំ ហោតិ, ឥតិ ឧបេក្ខាយ ច សញ្ញា, សតោ សម្បជានោ ចិត្តេកគ្គតា ច ឥទំ វុច្ចតេ ច ចតុត្ថំ ឈានំ.

តត្ថ យោ រាគចរិតោ បុគ្គលោ តស្ស សុខិន្ទ្រិយញ្ច សោមនស្សិន្ទ្រិយញ្ច; យោ ទោសចរិតោ បុគ្គលោ តស្ស ទុក្ខិន្ទ្រិយញ្ច ទោមនស្សិន្ទ្រិយញ្ច; យោ មោហចរិតោ បុគ្គលោ តស្ស អសតិ ច អសម្បជញ្ញញ្ច.

តត្ថ រាគចរិតស្ស បុគ្គលស្ស តតិយេ ឈានេ ចតុត្ថេ ច អនុនយោ និរុជ្ឈតិ, ទោសចរិតស្ស បឋមេ ឈានេ ទុតិយេ ច បដិឃំ និរុជ្ឈតិ, មោហចរិតស្ស បុគ្គលស្ស បឋមេ ឈានេ ទុតិយេ ច អសម្បជញ្ញំ និរុជ្ឈតិ. តតិយេ ឈានេ ចតុត្ថេ ច អសតិ និរុជ្ឈតិ, ឯវមេវ តេសំ តិណ្ណំ បុគ្គលានំ ចត្តារិ ឈានានិ វោទានំ គមិស្សន្តិ.

តត្ថ រាគទោសចរិតស្ស បុគ្គលស្ស អសម្បជញ្ញញ្ច អនុនយោ ច បដិឃញ្ច, តេន ហានភាគិយំ [បហានភាគិយំ (បី. ក.)] ឈានំ ហោតិ. តត្ថ រាគមោហចរិតស្ស បុគ្គលស្ស អនុនយត្តំ ច អាទីនវំ ទស្សិតា, តំ តស្ស ហានភាគិយំ ឈានំ ហោតិ. តត្ថ ទោសមោហចរិតស្ស បុគ្គលស្ស បដិឃោ ច អសតិ ច អសម្បជញ្ញញ្ច អាទីនវំ ទស្សិតា តេន តស្ស ហានភាគិយំ ឈានំ ហោតិ.

តត្ថ រាគទោសមោហសមភាគចរិតស្ស បុគ្គលស្ស វិសេសភាគិយំ ឈានំ ហោតិ, ឥមានិ ចត្តារិ ឈានានិ សត្តសុ បុគ្គលេសុ និទ្ទិសិតព្ពានិ. ចតូសុ ច សមាធីសុ ឆន្ទសមាធិនា បឋមំ ឈានំ, វីរិយសមាធិនា ទុតិយំ ឈានំ, ចិត្តសមាធិនា តតិយំ ឈានំ, វីមំសាសមាធិនា ចតុត្ថំ ឈានំ. អប្បណិហិតេន បឋមំ ឈានំ, សុញ្ញតាយ ទុតិយំ ឈានំ, អនិមិត្តេន តតិយំ ឈានំ, អានាបានស្សតិយា ចតុត្ថំ ឈានំ. កាមវិតក្កព្យាបាទានញ្ច តំ តំ វូបសមេន បឋមំ ឈានំ ហោតិ, វិតក្កវិចារានំ វូបសមេន ទុតិយំ ឈានំ, សុខិន្ទ្រិយសោមនស្សិន្ទ្រិយានំ វូបសមេន តតិយំ ឈានំ, កាយសង្ខារានំ វូបសមេន ចតុត្ថំ ឈានញ្ច. ចាគាធិដ្ឋានេន បឋមំ ឈានំ, សច្ចាធិដ្ឋានេន ទុតិយំ ឈានំ, បញ្ញាធិដ្ឋានេន តតិយំ ឈានំ, ឧបសមាធិដ្ឋានេន ចតុត្ថំ ឈានំ. ឥមានិ ចត្តារិ ឈានានិ សង្ខេបនិទ្ទេសេន និទ្ទិដ្ឋានិ, តត្ថ សមាធិន្ទ្រិយំ បារិបូរិំ គច្ឆតិ. អនុវត្តនកានិ ចត្តារិ, តត្ថ យោ បឋមំ ឈានំ និស្សាយ អាសវក្ខយំ បាបុណាតិ, សោ សុខាយ បដិបទាយ ទន្ធាភិញ្ញាយ ទោមនស្សិន្ទ្រិយបដិបក្ខេន. យោ ទុតិយំ ឈានំ និស្សាយ អាសវានំ ខយំ បាបុណាតិ, សោ សុខាយ បដិបទាយ ខិប្បាភិញ្ញាយ ទុក្ខិន្ទ្រិយបដិបក្ខេន. យោ តតិយំ ឈានំ និស្សាយ អាសវានំ ខយំ បាបុណាតិ, សោ សុខាយ បដិបទាយ ទន្ធាភិញ្ញាយ សោមនស្សិន្ទ្រិយបដិបក្ខេន. យោ ចតុត្ថំ ឈានំ និស្សាយ អាសវានំ ខយំ បាបុណាតិ, សោ សុខាយ បដិបទាយ ខិប្បាភិញ្ញាយ សុខិន្ទ្រិយបដិបក្ខេន គតោ.

បកិណ្ណកនិទ្ទេសោ.

៧៤. យានិ ចត្តារិ ឈានានិ, តេសំ ឈានានំ ឥមានិ អង្គានិ, តេសំ អង្គានំ សមូហោ [សម្មោហោ (បី. ក.)] អស្ស អង្គា, អយំ ឈានភូមិ កោ វិសេសោតិ អស្ស វិសេសោ. ឥមេ សម្ភារា តេហិ អយំ សមុទាគមោ, តស្ស សមុទាគមស្ស អយំ ឧបនិសា, តាយ ឧបនិសាយ អយំ ភាវនា. តស្សា ភាវនាយ អយំ អាទីនវោ. តេន អយំ បរិហានិ. កស្ស បរិហានីតិ តទុបគជ្ឈាយិនោ [តទុបកជ្ឈាយិនោ (បី. ក.)]. តំ យថា ភណិតំ បច្ចវេក្ខន្តោ អយំ វិសេសោ. តេន វិសេសេន អយំ អស្សាទោ, សោ កស្ស អស្សាទោ អឈានិយា ឈាយិនោ, តស្សា អឈានិយា ឈាយិនោ, ឥទំ កល្លិតា កោសល្លេ ឋិតជ្ឈានំ អនោមទ្ទិយតំ គច្ឆតិ ឈានពលំ, ឈានពលេ ឋិតស្ស អយំ បារមិប្បត្តស្ស ឥមានិ ឈានង្គានិ អនាវិលសង្កប្បោ បឋមេ ឈានេ ឈានង្គានិ ភាវី. សោ បីតិ តទនុសារិត្តាវ បឋមេ ឈានេ ឈានង្គំ តស្សង្គុនោ ច ធម្មា តទភិសន្និតាយ ច. បីតិ ទុតិយេ ឈានេ ឈានង្គធម្មតា ខោ បន តថា បវត្តស្ស សហគតំ ឈានង្គធម្មំ សសុខតាយ អជ្ឈត្តំ សម្បសាទោ ទុតិយេ ឈានេ ឈានង្គំ មនោសម្បសាទនតាយ តទភិសន្និតាយ ច. បីតិ ទុតិយេ ឈានេ ឈានង្គំ អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ សមាធិតា [សមាធិកា (បី.)] បីតិ ទុតិយេ ឈានេ ឈានង្គំ, ចេតសោ ឯកោទិភាវោ ទុតិយេ ឈានេ ឈានង្គំ, ឧបេក្ខា ផស្សតា តតិយេ ឈានេ ឈានង្គំ, សុខំ តស្ស អង្គន្តិ ច. ចេតសោ ឯកោទិភាវោ ចតុត្ថេ ឈានេ ឈានង្គំ, ឧបេក្ខា អទុក្ខមសុខា ចតុត្ថេ ឈានេ ឈានង្គំ, អភិនិសាភូមិ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិ ចតុត្ថេ ឈានេ ឈានង្គំ. សតិបារិសុទ្ធិ ច អនេកជ្ឈាភូមីសុ ឈានង្គសមាយុត្តា បីតិ ចេតសោ ឯកោទិភាវោ ចតុត្ថេ ឈានេ ឈានង្គំ.

តត្ថ កតមា ឈានភូមិ? សវិតក្កេ សវិចារេ វិវេកា អនុគតា បឋមេ ឈានេ ឈានភូមិ. អវិតក្កេ អវិចារេ អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ ជនិតំ បីតិមនុគតា ទុតិយេ ឈានេ ឈានភូមិ. សុខសាតសមោហិតា សប្បីតិកា តតិយេ ឈានេ ឈានភូមិ. តស្ស សុខទុក្ខសហគតា អភិនីហារសហគតា ចតុត្ថេ ឈានេ ឈានភូមិ. អប្បមាណសហគតា សត្តារម្មណា បឋមេ ឈានេ ឈានភូមិ. អភិភូមិអាយតនសហគតា រូបសញ្ញីសុ ទុតិយេ ឈានេ ឈានភូមិ. វិមោក្ខសហគតានំ វិមោក្ខេសុ តតិយេ ឈានេ ឈានភូមិ. អនុបស្សនាសហគតា កាយសង្ខារា សម្មា ចតុត្ថស្ស ឈានស្ស ភូមិ.

៧៥. តត្ថ កតមេ ឈានវិសេសា? វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច បាបកេហិ អកុសលេហិ ធម្មេហិ ចិត្តចេតសិកសហគតា កាមធាតុសមតិក្កមនតាបិ, អយំ ឈានវិសេសោ. អវិតក្កា ចេវ អវិចារា ច សប្បីតិកាយ សតិសហគតាយ បីតិសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ. អយំ ឈានវិសេសោ. អវិតក្កាយ ភូមិយា អវិចារេយេវ សតិ អនុគតា ឧបេក្ខាសហគតា មនសិការា សមុទាចរន្តិ. តទនុធម្មតាយ ច សតិ សណ្ឌហតិ [សន្ទហតិ (បី.)]. តញ្ច ភូមិំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, អយំ ឈានវិសេសោ. សតិបារិសុទ្ធិសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ, តញ្ច ភូមិំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, អយំ ឈានវិសេសោ. វិញ្ញាណញ្ចាយតនសហគតាយ ភូមិយំ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ, តញ្ច ភូមិំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, អយំ ឈានវិសេសោ.

ឈានសម្ភារា នេក្ខម្មវិតក្កោ សម្ភារោ កាមវិតក្កវិនោទនាធិប្បាយតា. អព្យាបាទវិតក្កោ សម្ភារោ ព្យាបាទវិតក្កបដិវិនោទនាធិប្បាយតា. អវិហិំសាវិតក្កោ សម្ភារោ វិហិំសាវិតក្កបដិវិនោទនាធិប្បាយតា. ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតា អប្បិច្ឆតា សម្ភារោ បរិសុទ្ធាជីវោ ចតុន្នំ សមាបត្តីនំ សម្ភារោ អកម្មស្ស វិហារិតា. មគ្គសម្ភារោ សមាបត្តិបជ្ជនតា. ផលសម្ភារោ ឈាននិព្ពត្តិតាយ ឈានសមុទាគមោ. កុសលហេតុ យំ ឈានំ សមុទយំ គច្ឆន្តិ កោ ច [កោចិ (ក.)] ន កុតោចិ នេក្ខម្មប្បត្តា សមុទាគច្ឆន្តិ. អាលម្ពនិរោធសមាធិ សន្តោ សមុទាគច្ឆន្តិ. អវីតិក្កន្តា សមុទាគច្ឆន្តិ. សុខិន្ទ្រិយំ សោមនស្សិន្ទ្រិយំ បហានាយ តេ ច អព្យាបជ្ជតាយ សមុទាគច្ឆន្តិ. តំ បន សន្ធាយ សមុទាគច្ឆន្តិ. អបរិទាហនាយ សមុទាគច្ឆន្តិ. អយំ ញាណសមុទាគមោ.

៧៦. តត្ថ កតមា ឧបនិសា? កល្យាណមិត្តតា ឈានស្ស ឧបនិសា. កល្យាណសម្បវង្កតា ឈានស្ស ឧបនិសា. ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតា ឈានស្ស ឧបនិសា. អសន្តុដ្ឋិតា កុសលេសុ ធម្មេសុ ឈានស្ស ឧបនិសា. សទ្ធម្មស្សវនំ ឈានស្ស ឧបនិសា. សំវេជនិយេ ឋានេ សំវិគ្គស្ស យោនិសោ បធានំ. អយំ ឈានោបនិសា.

តត្ថ កតមា ភាវនា? មេត្តាសេវនា អព្យាបាទវិតក្កភាវនា. ករុណាសេវនា អវិហិំសាវិតក្កភាវនា. មុទិតាភាវនា បីតិសុខសម្បជញ្ញា ការិតា. ឧបេក្ខាភាវនា បស្សវតា ឧបេក្ខាភាវនា អបស្សវតា ឧបេក្ខា ច អជ្ឈុបេក្ខា ច, អសុភសញ្ញាភាវនា ទុក្ខាបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា ភវសន្ធាភិញ្ញា ភវសន្ធានំ, សា ឆព្ពិធា ភាវនា ភាវិតា ពហុលីកតា អនុដ្ឋិតា វត្ថុកតា យានីកតា បរិចិតា សុសមារទ្ធា. អយំ ភាវនា.

ឯវំ ភាវយន្តស្ស អយំ អាទីនវោ. បឋមេ ឈានេ សង្ខារសមន្នាគតោ ឯសោ ធម្មោ អស្សុតោ សាសវោ. សចេ ឯស ធម្មោ អយំ សីលោ អាសន្នបដិបក្ខោ ច ឯស ធម្មោ កាមោ បតិចារោ បតិវិចារោ សមាបត្តីនំ ច សព្ពោឡារិកោ ឯស ធម្មោ វិតក្កវិចារោ ច. តត្ថ ចិត្តំ ខោភេន្តិ, កាយោ ចេត្ថ កិលមតិ, កាយម្ហិ ចេត្ថ កិលន្តេ ចិត្តំ វិហញ្ញតិ. អនភិនីហារក្ខមោវ អភិញ្ញានំ ឥមេ អាទីនវា បឋមេ ឈានេ.

ទុតិយេ ឈានេ ឥមេ អាទីនវា បីតិផរណសហគតោ ច ឯសោ ធម្មោ, ន សមុទាចារស្សេតិ ចិត្តំ. អសោធយំ ឧបគមោ ចេស ធម្មោ ឧបគមិបរិស្សយោ [ឧបគមិបរិចយោ (បី.)] ទោមនស្សបច្ចត្ថិកោ ចេស ធម្មោ. តត្ថ តត្ថ យុត្តីនំ បីតិ បរជ្ជតោ ចេស ធម្មោ ទុក្ករំ ហោតិ, អវត្តសន្តាសភូមិបរិវជ្ជយន្តោ ចតូសុ ទុក្ខតាសុ ឯស ធម្មោ អនុវិទ្ធាបនសទ្ធាយ [អនុវិទ្ធា បស្សតិយា (បី.)] ទុក្ខតាយ ច ន បលិពោធទុក្ខតាយ ច អភិញ្ញាទុក្ខតាយ ច រោគទុក្ខតាយ ច, ឥមេ អាទីនវា ទុតិយេ ឈានេ.

តត្ថ កតមេ អាទីនវា តតិយេ ឈានេ? ឧបេក្ខាសុខសហគតាយ តត្ថ សាតាវីនំ បញ្ចន្នំ ឧបេក្ខាសុខំ បរិវត្តិតោ ឯស ធម្មោ តេន និច្ចសញ្ញិតានញ្ច យំ ហោតិ. ទុក្ខោបនិយំ សុខំ ចិត្តស្ស សង្ខោភតំ ឧបាទាយ សុខទុក្ខាយ គតោ សវតិ. សុខទុក្ខានុកតញ្ច ឧបាទាយ អនភិហារក្ខមំ ចិត្តំ ហោតិ. អភិញ្ញាយ សច្ឆិកិរិយាសុ សព្ពេបិ ចេតេ ធម្មា តីសុ ឈានសមាបត្តីសុ ចតូហិ ច ទុក្ខតាហិ អនុវិទ្ធានំ សា ភយា ទុក្ខតាយ បលិពោធទុក្ខតាយ ច អភិញ្ញាយ ទុក្ខតាយ ច ឥមេ អាទីនវា តតិយេ ឈានេ.

តត្ថ កតមេ អាទីនវា ចតុត្ថេ ឈានេ? អាកិញ្ចញ្ញាសមាបត្តិកា តេ ធម្មានុសមាបត្តិកា ឯតិស្សា ច ភូមិយំ សាតានំ ពាលបុថុជ្ជនានំ អនេកវិធានិ ទិដ្ឋិគតានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. ឱឡារិកា សុខុមេហិ ច រូបសញ្ញាហិ អនុវិធានិ ឯតានិ ឈានានិ សទា អនុទយមេត្តាឈានកលានុទនុកលាយ សាធារណា, ទុក្ករា ច សព្ពេ ចត្តារោ មហាសម្ភារា សមុទាគតានិ ច ឯតានិ ឈានានិ អញ្ញមញ្ញំ និស្សាយ សមុទាគច្ឆន្តិ. ឯត្ថ សមុទាគតា ច ឯតេ ធម្មា ន សមត្តា ហោន្តិ. អសមុគ្គហិតនិមិត្តា ច ឯតេ ធម្មា បរិហាយន្តិ. និរុជ្ឈន្តិ ច ឯតេ ធម្មា ន ឧបាទិយន្តិ និរុជ្ឈង្គានិ ច, ឯតេសំ ធម្មានំ ឈានានិ និមិត្តានិ ន ឈាននិមិត្តសញ្ញា វោកិរតិ. អប្បដិលទ្ធបុព្ពា ច ឈាយីវសេន ច ភវតិ [ឈាយី ច វសេន ច ភវតិ (បី. ក.)]. ឥមេហិ អាទីនវេហិ អយំ ឈានបរិហានិ.

៧៧. និរោធសមាបត្តិយា អបដិសង្ខាយ អវសេសសញ្ញិនោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ, សោ និរោធសមាបត្តិតោ បរិហាយតិ. អានេញ្ជសញ្ញិនោ អសញ្ញាយតនំ សមាបន្នស្ស អាកិញ្ចញ្ញាយតនសហគតា មនសិការា សមុទាចរន្តិ, តញ្ច ភូមិំ ន បជានាតិ, សោ តតោ បរិហាយតិ. អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមាបន្នស្ស វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា មនសិការា សមុទាចរន្តិ, តញ្ច ភូមិំ ន បជានាតិ, សោ តតោ បរិហាយតិ. វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមាបន្នស្ស រូបសញ្ញាសហគតា. វិត្ថារេន…បេ… យាវ បឋមេ ឈានេ កាមសញ្ញាសហគតា កាតព្ពា. សកស្ស [សា តស្ស (បី. ក.)] បរិហាយតិ, កលង្កជ្ឈានេ កលង្កំ ឈាយតិ, បរិសមន្តតោ ឈាយតិ, ភិន្ទន្តោ ឈាយតិ, ន សជ្ឈាយតិ, អាយូហន្តោ ឈាយតិ, កិញ្ចិ ច និបរិចិតោ ឈាយតិ. អតិវិធាវន្តោ ឈាយតិ, អតិមញ្ញន្តោ ឈាយតិ, កាយសង្ខារេ អប្បដិសម្ភារេ ឈាយតិ, បរិយុដ្ឋានស្ស និស្សរណំ អជានន្តោ ឈាយតិ, នីវរណាភិភូតោ ឈាយតិ, អស្សាបត្តិមនសិករោន្តោ ឈានស្ស អស្សាទោ កាមរាគបរិយុដ្ឋានំ បហានំ ឈានស្ស អស្សាទោ កាមរាគហេតូនំ ធម្មានំ ឧទយន្តិ, និរុជ្ឈង្គានិ ឯតេសំ ធម្មានំ ឈានានិ ឧបរិមា សុខុបេក្ខា កាមកម្មកិលេសានំ បហានំ អស្សាទោ, ឯវំ ខោ បុន ឈានស្ស អស្សាទោ មហាសំវាសមប្បីឡិតេ លោកសំនិវាសេ អសម្ពោធោកាសា វិគមេស្សមិទំ ឈានប្បហានា. អយំ បលិរោធមប្បលិរោធលោកសន្និវាសេ ឯសនិធមិទំ ឈានំ អនមតគ្គសំសារសមាបន្នានំ សត្តានំ សំសារប្បហាននា អានិសំសោ, យមិទំ ឈានស្ស អស្សាទោ កាយស្ស អឈានិយឈាយិនោ ភវតិ. អឈានិយឈានិយឈាយីហិ អបរាមសន្តោ អឈានិយឈាយិតំ ឈាយតិ, យានិ កលង្កជ្ឈាយិនោ បទានិ, តានិ អនុធិតានិ បដិបក្ខេ.

៧៨. តត្ថ កតមំ ឈានកោសល្លំ? សមាបត្តិកោសល្លំ ឈានកោសល្លំ, ឈានវិសេសកោសល្លំ ឈានកោសល្លំ, ឈានន្តរិកកោសល្លំ ឈានកោសល្លំ, សមាបត្តិវុដ្ឋានកោសល្លំ ឈានកោសល្លំ, ឈានេ សភាវកោសល្លំ ឈានកោសល្លំ, ឈានេ អាទីនវកោសល្លំ ឈានកោសល្លំ, ឈានេ និស្សរណកោសល្លំ ឈានកោសល្លំ, ឈានផលេន ឧបាទាយ កោសល្លំ, ឈានផលេន បដិសង្ខានផលេ អបរិហានធម្មតា និព្ពត្តិឈានេ ច កីឡិតាបិ វិសេសភាគិយំ ឈានំ បដិលព្ភតិ. ឥទំ បនស្សាតិ ភវហារិតា ច អារម្មណានិមិត្តគ្គាហោ អនភិនីហារពលំ, ចិត្តេកគ្គតា និមិត្តាសុ គតិសហិតា សមថពលេន អសំសីទនញ្ច ឈានេ មគ្គផលំ សមថំ បវត្តេ សមាធិនោ ឧបេក្ខាបលិបុព្ពាបរនិមិត្តាសយោ បគ្គាហិនោ [មគ្គាហិនោ (បី.)] សតិពលំ តំ បវត្តិតានញ្ច វិបស្សនានំ សមញ្ញាពលេ.

តត្ថ កតមា ឈានបារមិតា? សុបារមិតា មេត្តា កាមេសុ សត្តា កាមសង្គសត្តាតិ [ឧទា. ៦៣ ឧទានេ បស្សិតព្ពំ] យម្ហិ សុត្តេ ទេសនាយ វោហារេន ទ្វេ សច្ចានិ និទ្ទិដ្ឋានិ, ទុក្ខញ្ច សមុទយោ ច, វិចយេន ហារេន យេ សំយោជនីយេសុ ធម្មេសុ វជ្ជំ ន បស្សន្តិ, តេ ឱឃំ តរិស្សន្តីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. ន តរិស្សន្តីតិ អត្ថិ ឯសា យុត្តិ ច វិចយោ ច ឥទំ នុ កិស្ស បទដ្ឋានំ, កាមេសុ សត្តាតិ បញ្ច កាមគុណា, តំ កាមតណ្ហាយ បទដ្ឋានំ. សំយោជនេ វជ្ជមបស្សមានាតិ អវិជ្ជាយ បទដ្ឋានំ, ន ហិ ជាតុ សំយោជនសង្គសត្តា ឱឃំ តរេយ្យុំ វិបុលំ មហន្តន្តិ ឧបាទានស្ស បទដ្ឋានំ. កាមេសុ សត្តាតិ កាមា ទ្វិធា – វត្ថុកាមា ច កិលេសកាមា ច, តត្ថ កិលេសកាមា កាមតណ្ហា កាមតណ្ហាយ យុត្តា ភវន្តិ រូបតណ្ហា ភវតណ្ហា លក្ខណេន ហារេន, សំយោជនេ វជ្ជមបស្សមានាតិ សំយោជនស្ស. យោ តត្ថ ឆន្ទរាគោ តស្ស កិំ បទដ្ឋានំ? សុខា វេទនា ទ្វេ ច ឥន្ទ្រិយានិ – សុខិន្ទ្រិយញ្ច សោមនស្សិន្ទ្រិយញ្ច. ឥតិ សុខាយ វេទនាយ គហិតាយ តយោបិ វេទនា គហិតា ហោន្តិ. វេទនាក្ខន្ធេ គហិតេ សព្ពេ បញ្ចក្ខន្ធា គហិតា ហោន្តិ. រូបសទ្ទគន្ធរសផោដ្ឋព្ពា គហិតា, វត្ថុកាមេសុ គហិតេសុ សព្ពានិ ឆ ពាហិរានិ អាយតនានិ គហិតានិ ហោន្តិ. អជ្ឈត្តិកពាហិរេសុ អាយតនេសុ យោ សតោ, អយំ វុច្ចតេ លក្ខណោ ហារោ, តត្ថ យោ ឱឡារិកម្ហិ កិលេសេ អជ្ឈាវសិតោ សព្ពកិលេសេសុ យោ ន តតោ សុខុមតរេសុ ន វីតរាគោ ភវតិ. តត្ថ ពាហិរសំយោជនំ មមន្តិ អជ្ឈត្តសំយោជនំ អហន្តិ. តត្ថ ភគវតោ កោ អធិប្បាយោ? យេ ឱឃំ តរិតុកាមា តេ សំយោជនីយេសុ ធម្មេសុ អាទីនវានុបស្សិនោ វិហរិស្សន្តីតិ អយមេត្ថ ភគវតោ អធិប្បាយោ. កាមេសុ សត្តាតិ យេសុ ច សត្តា យេន ច សត្តា យេសញ្ច សត្តា អយំ ចតុព្ពិធោ អាការោ សព្ពេសំ ហារភាគិយោ.

៧៩. តត្ថ កតមានិ តីណិ វិបល្លាសានិ បទដ្ឋានានិ ច? ចិត្តវិបល្លាសស្ស ទិដ្ឋិវិបល្លាសស្ស សញ្ញាវិបល្លាសស្ស តយោ វិបល្លាសា តីណិ អកុសលមូលានិ បទដ្ឋានំ. តីណិ អកុសលមូលានិ ហីនប្បណីតការិយកម្មស្ស បទដ្ឋានំ. ចតុន្នញ្ច ឧបាទានានំ ទោសោ អកុសលមូលំ ទិស្សតិ. ហីនប្បណីតការិយកម្មស្ស បទដ្ឋានំ. យថា មាតុយា វា បិតុនោ វា អញ្ញតរស្ស វា បុន ឧឡារស្ស ភិក្ខុនោ អភយំ ទេតិ. តត្ថ អញ្ញោ មិច្ឆា បដិបជ្ជេយ្យ កាយេន វា វាចាយ វា. តត្ថ សោ ព្យាបាទមុបាទាយ តេសំ ឧឡារានំ រក្ខាវរណគុត្តិយា អនុបាលយន្តោ យោ ឧឡារានំ អភយំ ទេតិ. តេសំ អភយេ ទិន្នេ យោ តត្ថ មិច្ឆា បដិបជ្ជេយ្យ. តត្ថ សោ ព្យាបាទំ ឧបាទាយន្តោ ទោសជំ កម្មំ ករោតិ. យោ តត្ថ អសាធុ ឥន្ទ្រិយា នីវរណំ យំ តេសំ អភយំ ទក្ខិណតោ សញ្ញំ ឥទំ បណីតំ ការណំ មយា បុន តត្ថ មិច្ឆាបដិបត្តិ អយំ ព្យាបាទោ ហីនគមិវកម្មំ លោភោ មោហោ ច ឥមានិ នីវរណានិ វចនានិ តានិ ចត្តារិ ឧបាទានានិ តេហិ ចតូហិ ឧបាទានេហិ យោ សោ ឧបាទានោ ឥត្ថី វា បុរិសោ វា តេសំ បញ្ចក្ខន្ធានំ តេយេវ ឧបាទានោ សមុទយោ ឥទំ ទុក្ខញ្ច សមុទយោ ច សោយេវ ទេសនាហារោ.

តត្ថ កាមេសុ យេ ន បជ្ជន្តិ, តេ អាទីនវានុបស្សនាយ បជ្ជន្តិ. ឥតិស្សា កាមធាតុយា និក្ខមិតុកាមតា, អយំ វុច្ចតិ នេក្ខម្មច្ឆន្ទោ. យោ តត្ថ អនភិសង្ខារានំ កិញ្ចិ វិសោធេតិ តស្ស ធាវរា វា, អយំ អព្យាបាទច្ឆន្ទោ. កិញ្ចិ វិហិំសតិ, អយំ វិហិំសាឆន្ទោ. ឥតិ នេក្ខម្មាភិនីហតា តយោ ឆន្ទា – នេក្ខម្មច្ឆន្ទោ អព្យាបាទច្ឆន្ទោ អវិហិំសាឆន្ទោ. តត្ថ នេក្ខម្មច្ឆន្ទោ អលោភោ; អព្យាបាទច្ឆន្ទោ អទោសោ; អវិហិំសាឆន្ទោ អមោហោ. ឥមានិ តីណិ កុសលមូលានិ អដ្ឋសុ សម្បត្តេសុ បរហិតានិ, តេសំយេវ ចតុន្នំ ឧបាទានានំ និរោធាយ សំវត្តន្តិ. សចេ វា បុន កម្មំ ករេយ្យ កណ្ហំ វា សុក្កំ វា តស្ស វិបាកហានាយ សំវត្តន្តិ. ឥទំ កម្មំ អកណ្ហំ អសុក្កំ កម្មក្ខយាយ សំវត្តតិ. តត្ថ យោ តិណ្ណំ អកុសលមូលានំ និរោធោ, អយំ និរោធោ. សោយេវ មគ្គោ តត្ថ បដិបទានិ ឥមានិ ទ្វេ សច្ចានិ ឥមានិ ចត្តារិ សច្ចានិ អាវដ្ដោ ហារោ.

កាមេសុ សត្តាតិ យេ សេក្ខា, តេ ឯកេនេវាការេន សត្តា. យេ បុថុជ្ជនា, តេ ទ្វីហាការេហិ សត្តា, តស្សាយំ បញ្ហោ វិភជ្ជព្យាករណីយោ វត្តព្ពោ. កិញ្ចាបិ សោតាបន្នោ បដិសេវនាយ, នោ ច ខោ អភិនិវេសេ សត្តោ យោ ហិ អបចយាយ បទហតិ, ន ឧបចយាយ. សេក្ខោ ហិ កិលេសវសេន កាមេ បដិសេវតិ. បុថុជ្ជនោ បន កិលេសសមុដ្ឋានាយ កាមេ បដិសេវតិ. តត្ថ កាមេសុ សត្តានំ ចតុឱឃំ តរិស្សតីតិ វិភជ្ជព្យាករណីយោ, អយំ វិភត្តិ.

៨០. បរិវត្តនោតិ កាមេ យេ នេវ សជ្ជន្តិ ន ច សំយោជនេហិ សំយុត្តា, តេ ឱឃំ តរិស្សន្តិ វិបុលំ មហន្តន្តិ. អយំ សុត្តស្ស បដិបក្ខោ.

វេវចនន្តិ យោ កាមេសុ សត្តោ យោ ច តត្ថ កាមានំ គុណោ, តត្ថ វិសោ សត្តោ. យេបិ កាមានំ អាហារា ធម្មា, តត្ថ វិសោ សត្តោ. តត្ថិមំ កាមានំ វេវចនំ បាកោ រជោ សល្លំ គណ្ឌោ ឦតិ ឧបទ្ទវោតិ. យានិ វា បន អញ្ញានិ វេវចនានិ តត្ថ វិសោ សត្តោតិ វេវចនំ. សត្តោ ពន្ធោ មុច្ឆិតោ គធិតោ អជ្ឈោសិតោ កាមេ អជ្ឈាបន្នា បរិមុត្តោ តព្ពហុលវិហារីតិ. យានិ វា បន អញ្ញានិ វេវចនានិ, អយំ វេវចនោ នាម. កាមប្បចារបញ្ញត្តិយា កិលេសគោចរបញ្ញត្តិយា បញ្ញត្តា ចិត្តន្តិ វេវចនំ. សត្តោ តព្ពហុលវិហារីតិ យានិ វា បន អញ្ញានិ. ឥមេ កាមប្បចារបញ្ញត្តិយា កិលេសគោចរ បញ្ញត្តិយា បញ្ញត្តា, ពីជបញ្ញត្តិយា បញ្ញត្តា, សង្ខារា សំយោជនបញ្ញត្តិយា បញ្ញត្តា, ឧបាទានំ ហេតុបញ្ញត្តិយា បញ្ញត្តំ, បុគ្គលោ បុថុបញ្ញត្តិយា បញ្ញត្តោ.

ឱតរណោតិ ឥមាយ បដិច្ចសមុប្បាទោ ទុក្ខញ្ច សមុទយោ ច. យេ កិលេសា យេ សង្ខារា សំយោជនានិ ច បញ្ចសុ ខន្ធេសុ សង្ខារក្ខន្ធោ ធម្មាយតនេសុ អកុសលា ធម្មាយតនានិ ឥន្ទ្រិយេសុ សុខិន្ទ្រិយញ្ច, សោមនស្សិន្ទ្រិយញ្ច, អយំ ឥន្ទ្រិយោតរណោ.

សោធនោតិ ឯត្តកោ. ឯសេវ អារម្ភោ និទ្ទិសិតព្ពោ សុត្តត្ថោ.

អធិដ្ឋានោតិ ឥមេ ធម្មា អត្ថិ ឯកត្តតាយ បញ្ញត្តា អត្ថិ វេមត្តតាយ. យេ សញ្ញា ពាហិរោ កាមេ, តេ វេមត្តតាយ បញ្ញត្តា. បញ្ចសុ កាមគុណេសុ សត្តាតិ បរិយុដ្ឋានវិបល្លាសា វេមត្តតាយ បញ្ញត្តា ឱឃំ តរេយ្យុំ. វិបុលំ មហន្តន្តិ អវិជ្ជា ឯកត្តតាយ បញ្ញត្តា.

បរិក្ខារោតិ តស្ស កោ ហេតុ កោ បច្ចយោ? អារម្មណបច្ចយតាយ បច្ចយោ. អយោនិសោ ច មនសិការោ សន្និស្សយស្ស បច្ចយតាយ បច្ចយោ. អវិជ្ជា សមនន្តរបច្ចយតាយ បច្ចយោ. រាគានុសយោ ហេតុបច្ចយតាយ បច្ចយោ. អយំ ហេតុ, អយំ បច្ចយោ.

សមារោបនោ បច្ចយោតិ យេ កាមេសុ សត្តា សុគតា សុរូបាតិ អយំ កាមធាតុយា ឆន្ទោ រាគោ តេ អបុញ្ញមយា សង្ខារា. តេ កិំ បច្ចយា? អវិជ្ជា បច្ចយា. តេ កិស្ស បច្ចយា? វិញ្ញាណស្ស បច្ចយា. ឥតិ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា. សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ យាវ ជរាមរណំ ឯវមេតស្ស កេវលស្ស មហតោ ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ ឯកំ សុត្តំ គតំ. បញ្ចនីវរណិកំ សុត្តំ កាតព្ពំ.

៨១. តត្ថ កតមោ ទេសនាហារោ នាម? យា ច អភិជ្ឈា យោ ច ព្យាបាទោ យញ្ច ឧទ្ធច្ចំ, អយំ តណ្ហា. យញ្ច ថិនមិទ្ធំ, យញ្ច កុក្កុច្ចំ យា ច វិចិកិច្ឆា, អយំ ទិដ្ឋិ. យា បន កាយស្ស អកម្មនិយតា កិញ្ចាបិ តំ មិទ្ធំ នោ តុ សភាវកិលេសតាយ កិលេសោ, ឥតិ យា ច ចិត្តសល្លីយនា យា ច កាយាកម្មនិយតា, អយំ បក្ខោបកិលេសោ ន តុ សភាវកិលេសោ. តត្ថ អត្តសញ្ញានុបចិត្តំ កិលមថោ កុក្កុច្ចានុបចិត្តំ ថិនំ យា ចិត្តស្ស លីយនា, ឥតិ ឥមេ បញ្ច នីវរណា ចត្តារិ នីវរណានិ សភាវកិលេសា ថិនមិទ្ធំ នីវរណបក្ខោបកិលេសោ. យថា ចត្តារោ អាសវា សភាវអាសវតាយ អាសវា នោ តុ ចិត្តសាសវតាយ អាសវា. សភាវតាយ អាសវា. បក្ខេ អាសវតាយ អាសវា. អថ បនាហ សុត្តន្តំ យេន តេ សម្បយុត្តា វា វិប្បយុត្តា វា អាសវា, តេយេវ ឯតេ វត្តព្ពា សាសវា វា អនាសវា វា.

តត្ថ កតមោ វិចយោ. អភិជ្ឈា កាមតណ្ហា រូបតណ្ហា ភវតណ្ហា. យំ វា បន កិញ្ចិ អជ្ឈោសានគតំ សាសវា អភិជ្ឈិតស្ស មេត្តានុបស្សិយ យោ អនត្ថំ ចរតិ. តត្ថ យោ ព្យាបាទំ ឧប្បាទេតិ, អចរិ ចរិស្សតីតិ. ឯវំ នវ អាឃាតវត្ថូនិ កត្តព្ពានិ, តស្សេវំ ព្យាបាទានុបស្សិស្ស កិលេសោ យោ បរិទាហោ កាយកិលមថោ អកម្មនិយតា មិទ្ធំ. ចិត្តានុបស្សិស្ស បដិឃាតេន ខិយនា, ឥទំ ថិនមិទ្ធំ. តត្ថ អធិករណអវូបសមោ, ឥទំ ឧទ្ធច្ចំ. យំ កិំ កសថមីតិ [ករថមីតិ (បី. ក.)] ឥទំ កុក្កុច្ចំ. យំ យថា ឥទំ សន្តីរណំ, អយំ វិចិកិច្ឆា. តត្ថ អវិជ្ជា ច តណ្ហា ច អត្ថិ, ឥទំ បរិយុដ្ឋានំ. អាវរណំ នីវរណំ ឆទនំ ឧបក្កិលេសោ ច អត្ថិ, ឥទំ កាមច្ឆន្ទោ កាមរាគបរិយុដ្ឋានស្ស បទដ្ឋានំ. ព្យាបាទោ ព្យាបាទបរិយុដ្ឋានស្ស បទដ្ឋានំ. ថិនមិទ្ធំ ថិនមិទ្ធបរិយុដ្ឋានស្ស បទដ្ឋានំ. ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ អវិជ្ជាបរិយុដ្ឋានស្ស បទដ្ឋានំ. វិចិកិច្ឆា វិចិកិច្ឆាបរិយុដ្ឋានស្ស បទដ្ឋានំ. កាមរាគបរិយុដ្ឋានំ អនុសយសំយោជនស្ស បទដ្ឋានំ. ព្យាបាទបរិយុដ្ឋានំ បដិឃសំយោជនស្ស បទដ្ឋានំ. ថិនមិទ្ធបរិយុដ្ឋានំ មានសំយោជនស្ស បទដ្ឋានំ. អវិជ្ជាបរិយុដ្ឋានញ្ច វិចិកិច្ឆាបរិយុដ្ឋានញ្ច ទិដ្ឋិសំយោជនស្ស បទដ្ឋានំ.

តត្ថ កតមោ លក្ខណោ ហារោ? កាមរាគបរិយុដ្ឋានេ វុត្តេ សព្ពានិ បរិយុដ្ឋានានិ វុត្តានិ ហោន្តីតិ. សំយោជនេសុ វុត្តេសុ សព្ពសំយោជនានិ វុត្តានិ ហោន្តិ. អយំ លក្ខណោ ហារោ.

៨២. តត្ថ កតមោ ចតុព្យូហោ ហារោ? យេ ឥមេ បញ្ច នីវរណា ឈានបដិបក្ខោ សោ ទុក្ខសមុទយោ. យំ ផលំ, ឥទំ ទុក្ខំ. តត្ថ កាមច្ឆន្ទស្ស នេក្ខម្មវិតក្កោ បដិបក្ខោ; ព្យាបាទស្ស អព្យាបាទវិតក្កោ បដិបក្ខោ; តិណ្ណំ នីវរណានំ អវិហិំសាវិតក្កោ បដិបក្ខោ. ឥតិ ឥមេ តយោ វិតក្កា. នេក្ខម្មវិតក្កោ សមាធិក្ខន្ធំ ភជតិ. អព្យាបាទវិតក្កោ សីលក្ខន្ធំ ភជតិ. អវិហិំសាវិតក្កោ បញ្ញាក្ខន្ធំ ភជតិ. ឥមេ តយោ ខន្ធា. អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ នីវរណប្បហានាយ សំវត្តតិ. យំ នីវរណប្បហានំ, អយំ និរោធោ. ឥមានិ ចត្តារិ សច្ចានិ. អយំ ចតុព្យូហោ ហារោ.

តត្ថ កតមោ អាវដ្ដោ ហារោ? បញ្ច នីវរណានិ ទស ភវន្តិ. យទបិ អជ្ឈត្តំ សារជ្ជតិ, តទបិ នីវរណំ. យទបិ ពហិទ្ធា សារជ្ជតិ, តទបិ នីវរណំ, ឯវំ យាវ វិចិកិច្ឆា ឥមេ ទស នីវរណា. អជ្ឈត្តពហិទ្ធា កិលេសា ឥមានិ ទ្វេ សំយោជនានិ អជ្ឈត្តសំយោជនញ្ច ពហិទ្ធាសំយោជនញ្ច. តត្ថ អហន្តិ អជ្ឈត្តំ, មមន្តិ ពហិទ្ធា. សក្កាយទិដ្ឋិ អជ្ឈត្តំ, ឯកសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ ពហិទ្ធា. យោ អជ្ឈត្តំ ឆន្ទរាគោ រូបេសុ អវីតរាគោ ភវតិ អវីតច្ឆន្ទោ. ឯវំ យាវ វិញ្ញាណេ, អយំ អជ្ឈត្តា តណ្ហា. យំ ឆសុ ពាហិរេសុ អាយតនេសុ តីសុ ច ភវេសុ អជ្ឈោសានំ, អយំ ពហិទ្ធា តណ្ហា. ឥមានិ ទ្វេ សច្ចានិ សំយោជនានិ សំយោជនីយា ច ធម្មា. តត្ថ សំយោជនេសុ ធម្មេសុ យា និព្ពិទានុបស្សនា ច, អយំ មគ្គោ. យំ សំយោជនប្បហានំ, អយំ និរោធោ. អយំ អាវដ្ដោ ហារោ.

តត្ថ កតមោ វិភត្តិហារោ? សំយោជនន្តិ ន ឯតំ ឯកំសេន. មានសំយោជនំ ទិដ្ឋិភាគិយន្តិ ន តំ ឯកំសេន អទិដ្ឋមានំ និស្សាយមានំ ន បជហតិ. យោ បញ្ច ឧទ្ធម្ភាគិយោ មានោ កិញ្ចាបិ សោ ទិដ្ឋិបក្ខេ សិយា. ន តុ ឱរម្ភាគិយំ សំយោជនំ តស្ស បហានាយ សំវត្តតីតិ. យោ ច អហំការោ ន បវិទ្ធោយំ បនស្ស ឯវំ ហោតិ. កទាសុ នាមាហំ តំ សន្តំ អាយតនំ សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សាមិ, យំ អរិយា សន្តំ អាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សន្តីតិ, អយំ អភិជ្ឈា ន ច តំ នីវរណំ. អត្ថិ បន អរហតោ កាយកិលេសមិទ្ធញ្ច ឱក្កមតិ ន ច តំ នីវរណំ តស្ស ថិនមិទ្ធំ នីវរណន្តិ. ន ឯកំសេន. អយំ វិភត្តិហារោ.

បរិវត្តនោតិ បញ្ច នីវរណា បញ្ចង្គិកេន ឈានេន បហានំ គច្ឆន្តិ. អយំ តេសំ បដិបក្ខោ នីវរណោ អសុកស្ស បហីនាតិ ន អញ្ញានុមិនិតព្ពំ, បរមត្ថមជ្ឈត្តំ, អយំ បរិវត្តនា.

តត្ថ កតមោ វេវចនោ? កាមច្ឆន្ទោ ឆន្ទរាគោ បេមំ និកន្តីតិ វេវចនំ. នីវរណំ ឆទនំ ឧបក្កិលេសោ បរិយុដ្ឋានន្តិ វេវចនំ.

បញ្ញត្តីតិ អវិជ្ជាបច្ចយា កិច្ចបញ្ញត្តិយា [បច្ចាបញ្ញត្តិយា (ក.)] បញ្ញត្តិ, ព្យាបាទោ វិក្ខេបបញ្ញត្តិយា បញ្ញត្តិ, ថិនមិទ្ធំ អសមុគ្ឃាតបញ្ញត្តិយា បញ្ញត្តិ. ឯវំ សព្ពេបិ ឯតេ បញ្ច នីវរណា ឥមម្ហិ សុត្តេ វិក្ខេបបញ្ញត្តិយា បញ្ញត្តិ.

តត្ថ កតមោ ឱតរណោ? ឥមេ បញ្ច នីវរណា អវិជ្ជា ច តណ្ហា ច តត្ថ អវិជ្ជាមូលា នីវរណា. យា តណ្ហា ឥមេ សង្ខារា, តេ អវិជ្ជាបច្ចយា ឥមេ ទ្វេ ធម្មា បញ្ចសុ ខន្ធេសុ សង្ខារក្ខន្ធបរិយាបន្នា, អាយតនេសុ ធម្មាយតនំ, ធាតូសុ ធម្មធាតុ, ឥន្ទ្រិយេសុ ឥមេសំ ធម្មានំ បទដ្ឋានំ សុខិន្ទ្រិយស្ស ច សោមនស្សិន្ទ្រិយស្ស ច ឥត្ថិន្ទ្រិយស្ស ច បុរិសិន្ទ្រិយស្ស ច.

តត្ថ កតមោ សោធនោ ហារោ? ឥទំ សុត្តំ យថា អារព្ភ និក្ខិត្តំ សោ អត្ថោ ភាសិតោ ឥមេហិ បញ្ចហិ បទេហិ.

តត្ថ កាមច្ឆន្ទោ ច ព្យាបាទោ ច វិចិកិច្ឆា ច ន ឯកត្តតាយ បញ្ញត្តា, កាមាតិ ន ឯកត្តតាយ បញ្ញត្តា, អថ ខលុ វេមត្តតាយ បញ្ញត្តា. អយំ អធិដ្ឋានោ ហារោ.

តត្ថ កតមោ បរិក្ខារោ? កាមច្ឆន្ទស្ស អយោនិសោ មនសិការោ សុភារម្មណបច្ចយោ; សុភនិមិត្តញ្ច ហេតុ. ព្យាបាទស្ស អយោនិសោ មនសិការោ អាឃាតវត្ថូនិ ច បច្ចយោ; បដិឃានុសយោ ហេតុ. ថិនមិទ្ធស្ស បដិសំហារោ បច្ចយោ; បវត្តិយា កិលមថា ចលនា តញ្ច ហេតុ. ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្ស រជនីយំ អារម្មណិយំ អស្សាទិយាកិន្ទ្រិយំ តាវ អបរិបុណ្ណញ្ច ញាណំ បច្ចយោ; កាមសញ្ញា ច ទិដ្ឋិអនុសយោ ច ហេតុ. វិចិកិច្ឆាយ នវ មានវិធា អារម្មណំ មានានុសយោ, សោវ បច្ចយោ; វិចិកិច្ឆានុសយោ ហេតុ. ឯតេ បញ្ច ធម្មា សហេតុ សប្បច្ចយា ឧប្បជ្ជន្តិ.

តត្ថ កតមោ សមារោបនោ ហារោ? ឥមេ បញ្ច នីវរណា ចត្តារោបិ ឯតេ អាសវា គណ្ឌាបិ [តណ្ហាបិ (បី.)] ឯតេ សល្លាបិ ឯតេ ឧបាទានានិ ឯតេ. តេសុ ឯវ ពាហិរេសុ ធម្មេសុ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តន្តិ បញ្ញត្តិំ គច្ឆតិ. អយំ សមារោបនោ ហារោ.

និទ្ទិដ្ឋំ សំកិលេសិកភាគិយំ សុត្តំ.

៨៣. មនោបុព្ពង្គមា ធម្មាតិ គាថា.

តត្ថ កតមោ ទេសនា ហារោ? ឥមម្ហិ សុត្តេ កោ អត្ថោ ខន្ធវវត្ថានេន វិញ្ញាណក្ខន្ធំ ទេសេតិ, ធាតុវវត្ថានេន មនោវិញ្ញាណធាតុំ, អាយតនវវត្ថានេន មនាយតនំ, ឥន្ទ្រិយវវត្ថានេន មនិន្ទ្រិយំ. តស្ស កិំ បុព្ពង្គមា ធម្មា? សំខិត្តេន ឆ ធម្មា បុព្ពង្គមា ធម្មា កុសលមូលានិ ច អកុសលមូលានិ ច អនិមិត្តំ ឥមម្ហិ សុត្តេ កុសលមូលំ ទេសិតំ. តត្ថ កតមា មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា? មនោ តេសំ បុព្ពង្គមំ, យថាបិ ពលស្ស រាជា បុព្ពង្គមោ, ឯវមេវ ធម្មានំ មនោបុព្ពង្គមា. តត្ថ តិវិធានំ បុព្ពង្គមានំ នេក្ខម្មច្ឆន្ទេន អព្យាបាទច្ឆន្ទេន អវិហិំសាឆន្ទេន. អលោភស្ស នេក្ខម្មច្ឆន្ទេន បុព្ពង្គមា. អទោសស្ស អព្យាបាទច្ឆន្ទេន បុព្ពង្គមា. អមោហស្ស អវិហិំសាឆន្ទេន បុព្ពង្គមា. តត្ថ មនោសេដ្ឋាតិ មនសា ឥមេ ធម្មា ឧស្សដា មនេន វា និម្មិតា. មនោវ ឥមេសំ ធម្មានំ សេដ្ឋោតិ មនោវ ឥមេសំ ធម្មានំ សេដ្ឋជេដ្ឋោតិ មនោវ ឥមេសំ ធម្មានំ អាធិបច្ចំ ករោតីតិ មនោសេដ្ឋា. មនោជវាតិ យត្ថ មនោ គច្ឆតិ. តត្ថ ឥមេ ធម្មា គច្ឆន្តីតិ មនោជវា. យថា វាតោ សីឃំ គច្ឆតិ អញ្ញោ វា កោចិ សីឃំ គាមកោ វុច្ចតេ វាតជវោតិ បក្ខិគាមិកោតិ, ឯវមេវ ឥមេ ធម្មា មនេន សម្បជាយមានា គច្ឆន្តិ, តត្ថ ឥមេ ធម្មា គច្ឆន្តីតិ មនោជវាតិ. តេ តិវិធា ឆន្ទសមុទានិតា អនាវិលតា ច សង្កប្បោ. សត្តវិធា ច កាយិកំ សុចរិតំ វាចសិកំ សុចរិតំ, តេ ទស កុសលកម្មបថា. តត្ថ មនសា ចេ បសន្នេនាតិ មនោកម្មំ. ភាសតិ វាតិ វចីកម្មំ. ករោតិ វាតិ កាយកម្មំ. ឥមេហិ ឥមស្មិំ សុត្តេ ទស កុសលកម្មបថា បរមាបិ សន្តា សីលវតា បរមា. សោ ភវតិ វិវត្តិយំ ន លោកនិយ្យានាយ វាសនាភាគិយំ សុត្តំ ភវតិ. អយំ ទេសនា.

តត្ថ កតមោ វិចយោ ហារោ? មនោបុព្ពង្គមា ធម្មាតិ កុសលមូលានិ ច អដ្ឋង្គសម្មត្តានិ. ឥទំ សុត្តំ.

យុត្តីតិ ទសន្នំ កុសលកម្មបថានំ យោ វិបាកោ, សោ សុខវេទនីយោ អព្យាបាទស្សង្គមានោ. ឆាយាវ អនបាយិនីតិ អនុគច្ឆតិ អត្ថិ ឯសា យុត្តិ.

បទដ្ឋានន្តិ អដ្ឋារសន្នំ មនោបវិចារានំ បទដ្ឋានំ. មនោបុព្ពង្គមា ធម្មាតិ សព្ពកុសលបក្ខស្ស ឥមេ ធម្មា បទដ្ឋានំ. មនសា ចេ បសន្នេនាតិ យោ ចេតសោ បសាទោ, ឥទំ សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស បទដ្ឋានំ. ភាសតិ វាតិ សម្មាវាចាយ. ករោតិ វាតិ សម្មាកម្មន្តស្ស ច សម្មាវាយាមស្ស ច បទដ្ឋានំ.

លក្ខណោតិ ឥតិ បុព្ពង្គមា ធម្មាតិ វេទនាបុព្ពង្គមាបិ ឯតេ, សញ្ញាបុព្ពង្គមាបិ ឯតេ, សង្ខារបុព្ពង្គមាបិ ឯតេ. យេ កេចិ ធម្មា សហជាតា សព្ពេ បុព្ពង្គមា ឯតេសំ ធម្មានំ. តតោ នំ សុខមន្វេតីតិ សោមនស្សមបិ នំ អន្វេតិ យំ សុសុខច្ឆាយា តទាបិ នំ សុខំ តទបិ អន្វេតិ.

៨៤. តត្ថ កតមោ ចតុព្យូហោ ហារោ? មនោបុព្ពង្គមាតិ ន ឥទំ ឯកាទិវចនំ. កិំ ការណា? សព្ពេ យេវ ឥមេ ឆវិញ្ញាណកាយា, ឥមម្ហិ ភគវតោ កោ អធិប្បាយោ? យេ សុខេន អត្ថិកា, តេ មនំ បសាទេន្តីតិ អយំ ឥមម្ហិ សុត្តេ ភគវតោ អធិប្បាយោ. អត្ថោ បុព្ពេយេវ និទ្ទិដ្ឋោ.

យានិ ហិ កុសលមូលានិ, តានិ អដ្ឋានិសំសមត្តា ហេតុ, អយំ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ. ទស ឋានានិ ទេសនាហេតូនិ ទេសនាបច្ចយា និទ្ទេសនា ច. តត្ថ យំ មញ្ញេ ទុក្ខេន សហ នាមរូបំ វិញ្ញាណសច្ចន្តិ អង្គេន កុសលមូលំ បហីយតិ, អយំ អប្បហីនភូមិយំ សមុទយោ. យំ តេសំ បហានា, អយំ និរោធោ. ឥមានិ ចត្តារិ សច្ចានិ. អយំ អាវដ្ដោ ហារោ.

វិភត្តីតិ –

មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា, មនោសេដ្ឋា មនោមយា;

មនសា ចេ បសន្នេន, ភាសតិ វា ករោតិ វា;

តតោ នំ សុខមន្វេតិ, ឆាយាវ អនបាយិនីតិ.

តំ ន ឯកំសេន សមណស្ស វា ព្រាហ្មណស្ស វា បន ហោតិ. តស្ស វា មិច្ឆាទិដ្ឋិកស្ស សកសត្ថេ ចិត្តំ បសាទេតិ, តេន ច បសន្នេន ចិត្តេន ភាសតិ ព្យាករោតិ ន តំ សុខមន្វេតិ ន ឆាយាវ អនុគាមិនី, ទុក្ខមេវ តំ អន្វេតិ. យថា វហន្តំ ចក្កំ បទមន្វេតិ, ឥទំ តំ វិភជ្ជព្យាករណីយំ. មនសា ចេ បសន្នេន កាយកម្មំ វចីកម្មំ សុខវេទនីយន្តិ សមគ្គតេ សុខវេទនីយំ មិច្ឆគ្គតេ ទុក្ខវេទនីយំ, អយំ វិភត្តិ.

តត្ថ កតមោ បរិវត្តនោ ហារោ? មនោបុព្ពង្គមា ធម្មាតិ យំ មនសា បទុដ្ឋេន ភាសតិ វា ករោតិ វា ទុក្ខមស្សានុគាមិនី, ឯតានិយេវ ទ្វេ សុត្តានិ ភាសិតានិ ឯស ឯវ ច បដិបក្ខោ. វេវចនន្តិ យទិទំ មនោចិត្តំ វិញ្ញាណំ មនិន្ទ្រិយំ មនោវិញ្ញាណធាតុ.

បញ្ញត្តីតិ មនោបុព្ពង្គមា ធម្មាតិ អយំ មនោ កិញ្ចិ បញ្ញត្តិយា បញ្ញត្តំ. ធម្មាតិ កុសលកម្មបថបញ្ញត្តិយា បញ្ញត្តំ. មនោសេដ្ឋាតិ វិសិដ្ឋបញ្ញត្តិយា បញ្ញត្តំ. មនោជវាតិ សហបញ្ញត្តិយា បញ្ញត្តំ. ចិត្តន្តិ នេក្ខម្មបញ្ញត្តិយា បញ្ញត្តំ. មនសា ចេ បសន្នេនាតិ សទ្ធិន្ទ្រិយបញ្ញត្តិយា បញ្ញត្តំ. មនសា ចេ បសន្នេនាតិ អនាវិលសង្កប្បទុតិយជ្ឈានបញ្ញត្តិយា បញ្ញត្តំ. មនសា ចេ បសន្នេនាតិ អស្សទ្ធានំ បដិបក្ខបញ្ញត្តិយា បញ្ញត្តំ. ភាសតិ វាតិ សម្មាវាចាបញ្ញត្តិយា បញ្ញត្តំ. ករោតិ វាតិ សម្មាកម្មន្តបញ្ញត្តិយា បញ្ញត្តំ. តតោ នំ សុខមន្វេតីតិ ឈានសមាធានំ. ឥន្ទ្រិយេសុ មនិន្ទ្រិយំ. បដិច្ចសមុប្បាទេ វិញ្ញាណំ. មនោបុព្ពង្គមា ធម្មាតិ មេត្តា ច មុទុតា ច ឈានេសុ ទុតិយំ ឈានំ តតិយញ្ច. ខន្ធេសុ សង្ខារក្ខន្ធបរិយាបន្នោ. ធាតូសុ ធម្មធាតុ, អាយតនេសុ ធម្មាយតនំ. យំ កុសលំ ឥន្ទ្រិយេសុ សុខិន្ទ្រិយញ្ច សោមនស្សិន្ទ្រិយញ្ច បទដ្ឋានំ. ឥមេសំ ធម្មានំ បដិច្ចសមុប្បន្នានំ ផស្សបច្ចយា សុខវេទនីយោ ផស្សោ សុខវេទនា មនោបវិចារេសុ សោមនស្សវិចារោ ឆត្តិំសេសុ បឋមបទេសុ ឆ សោមនស្សនេក្ខម្មស្សិតា. ឥតិ អយំ ឱតរណោ ហារោ.

តត្ថ កតមោ សោធនោ ហារោ? យំ អត្ថំ អារព្ភ ឥទំ សុត្តំ ភាសិតំ. សោ អត្ថោ និយុត្តោ ឯតមត្ថំ អារព្ភ សុត្តំ. អយំ សោធនោ ហារោ.

៨៥. តត្ថ កតមោ អធិដ្ឋានោ ហារោ? មនោបុព្ពង្គមា ធម្មាតិ វេវចនបញ្ញត្តិ, ន ឯកត្តបញ្ញត្តិ. ធម្មាតិ ឯកតោ ន វេវចនបញ្ញត្តិ. មនសា ចេ បសន្នេនាតិ សោ បសាទោ ទ្វិធោ អជ្ឈត្តញ្ច អព្យាបាទាវិក្ខម្ភនពហិទ្ធា ច ឱកប្បនតោ. សោ អជ្ឈត្តបសាទោ ទ្វិធោ. សមុគ្ឃាតបសាទោ ច វិក្ខម្ភនបសាទោ ច ព្យាបាទបរិយុដ្ឋានំ. វិឃាតោ ន មូលបសាទោ ជាតមូលម្បិ វា. បសាទោ សព្យាបាទំ វិឃាតេន. តតោ នំ សុខមន្វេតីតិ សុខំ កាយិកញ្ច ចេតសិកញ្ច អប្បិយវិប្បយោគោបិ បិយសម្បយោគោបិ នេក្ខម្មសុខម្បិ បុថុជ្ជនសុខម្បិ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គម្បិ ចេតសិកំ សុខំ. យម្បិ បស្សទ្ធកាយោ សុខំ វេទេតិ, តម្បិ កាយិកំ សុខំ ពោជ្ឈង្គា ច ចេតសិកំ សុខំ. យម្បិ បស្សទ្ធកាយោ សុខំ វេទេសិ, តម្បិ តញ្ច សុខបទដ្ឋានំ បញ្ញត្តិយា យថាវុត្តំ តំ អបរាមដ្ឋំ កុសលានំ ធម្មានំ. អន្វេតីតិ អប្បនា សន្ទិស្សតិ ន ចាយំ វា បត្តភូតោ អន្វេតិ. តទិទំ សុត្តំ ទ្វីហិ អាការេហិ អធិដ្ឋាតព្ពំ. ហេតុនា ច យោ បសន្នមានសោ វិបាកេន ច យោ ទុក្ខវេទនីយោ.

បរិក្ខារោតិ ភគវា បញ្ចសតេន ភិក្ខុសង្ឃេន នគរំ បវិសតិ រាជគហំ. តត្ថ មនុស្សោ បុគ្គលោ ភគវន្តំ បរិវិសតិ, តស្ស បសាទោ ឧប្បន្នោ កុសលមូលបុព្ពយោគាវចរោបិ. សោ អញ្ញេសញ្ច អក្ខាតិ, ឥទំ វាចំ ភាសតិ លាភា តេសំ, យេសំ និវេសនំ ភគវា បវិសតិ, អម្ហាកម្បិ យទិ ភវេយ្យ មយម្បិ ភគវតោ សំបសាទំ លច្ឆម្ហាតិ. យេន ភគវា តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា ‘‘នមោ ភគវតោ នមោ ភគវតោ’’តិ អព្យាបាទមានោ ឯកមន្តេ អដ្ឋាសិ. តទនន្តរេ ភគវា ឥមំ សុត្តំ អភាសិត្ថ ‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា’’តិ. សព្ពំ សុត្តំ តថា យំ បរេសំ ភាសតិ ឥទំ វាចាកម្មំ. យំ អញ្ជលិំ បណាមេតិ, ឥទំ កាយកម្មំ. យោ មនោបសាទោ, ឥទំ មនោកម្មំ. តត្ថ យំ បរេសំ បកាសេតិ ភាសតិ វណ្ណំ. យេសំ ភគវា និវេសនំ គច្ឆតីតិ. សព្ពំ តស្ស អលោភោ កុសលមូលំ. យំ ភគវតិ មេត្តចិត្តោ, តស្ស អទោសោ កុសលមូលំ. យំ អញ្ជលិំ បណាមេតិ មានញ្ច និគ្គណ្ហាតិ, តត្ថស្ស អមោហោ កុសលមូលំ បាតុភវតិ. យំ ឧឡារបញ្ញំ បដិលភតិ, ឥទមស្ស ទិដ្ឋិវិបល្លាសប្បហានំ. យំ តថាយេវ សំវរោ ហោតិ, ឥទមស្ស សញ្ញាវិបល្លាសប្បហានំ. យំ មនស្ស បសាទនំ, ឥទមស្ស ចិត្តវិបល្លាសប្បហានន្តិ អកុសលវិបល្លាសានំ វិក្ខម្ភនំ បហានំ បច្ចយោ. តីណិ កុសលមូលានិ យោ អនាវិលចិត្តសង្កប្បោ, សោ តស្ស មនសិការោតិ វុច្ចតិ. យំ កិលេសេហិ វិក្ខម្ភនំ ឥតិ វិបល្លាសា ច អារម្មណា សប្បច្ចយតាយ បច្ចយោ កុសលមូលានិ ច សន្ទិស្សយតាយ បច្ចយោ, សោ ច មនសិការោ ហេតុនា ឥមិនា បច្ចយេន ចិត្តំ ឧប្បន្នំ. តត្ថ យំ សសត្ថារម្មណំ ចិត្តំ បវត្តំ អយំ ពុទ្ធានុស្សតិ. យម្បិ ភគវតោ គុណេ មនសិ ករោតិ, អយមស្ស ធម្មានុស្សតិ. តត្ថ សតិសម្បជញ្ញំ ហេតុ, អយញ្ច បច្ចយោ. វាចា បញ្ញា ហេតុ វិតក្កវិចារា បច្ចយោ. កាយសង្ខារា កម្មស្ស អភិសង្ខារោ នាម ហេតុ វា អប្បច្ចយោ សុខវេទនីយស្ស កម្មស្ស ឧបចយោ ហេតុកា កម្មស្ស បច្ចយោ.

៨៦. តត្ថ កតមោ សមារោបនោ ហារោ? មនសាយេវ បសន្នេន សតោយេវេត្ថ បសន្នោ អបិ ច ចិត្តវោទានា សត្តា វិមុច្ចន្តីតិ តេន សត្តា ចិត្តបុព្ពង្គមា ចិត្តេន បសន្នេន ចេតនាបិ តត្ថ ចិត្តភូតា ភវន្តីតិ បដិឃា អយំ ចេតនានំ បសាទេន កាយោ ចស្ស បសាទោ, សោ ច អារភតិ បសាទេន បសន្នោ សញ្ញានន្តិ ចស្ស អវិបរីតា, សោ បញ្ចវិធោ វិក្ខម្ភនា, កាយបស្សម្ភនាយេវា បសាទោ ចិត្តសិតោ ចិត្តំ បន បុព្ពំយេវ បសន្នំ. អយំ សមារោបនា. ឯវំ បញ្ចន្នម្បិ បសាទោ. តតោ នំ សុខមន្វេតីតិ កតមំ ភគវា និទ្ទិសតិ? ន ហិ អត្តសច្ចំ តស្ស កម្មស្ស វិបាកោ អន្វេតិ. តស្ស ឧបាយោ អនុគច្ឆតិ យទា សិតបច្ចយា ឧប្បជ្ជតេ សោមនស្សំ អវិប្បដិសារោបិ អន្វេតិ. អយំ សមារោបនោ ហារោ.

មហានាម សក្កស្ស សុត្តំ [បស្ស សំ. និ. ៥.១០១៧]. តស្មិំ ចេ សមយេ អស្សតោ អសម្បជានោ កាលំ ករេយ្យ កាមេ ភវតិ. អស្សតោ អភិសមាហារោ យោ មា ភាយិ, មហានាម, យំ តំ ចិត្តំ ទីឃរត្តំ សទ្ធាបរិភាវិតំ សីលបរិភាវិតំ សុតចាគបរិភាវិតន្តិ វិត្ថារេន កាតព្ពំ. ចាគេន ច បញ្ញាយ ច កិំ ទស្សេតិ? យា សទ្ធា, សា ចេតសោ បសាទោ. យា អនាវិលសង្កប្បិតា, សា សទ្ធា. កិំ ការណា? អនាវិលលក្ខណា. អនាវិលលក្ខណា ហិ សទ្ធា. អបរេ អាហុ គុណបរិសុទ្ធិនិដ្ឋាគមនលក្ខណា, យញ្ច អបរេ វា វចនបដិគ្គហលក្ខណា សទ្ធា. អបរោ បរិយាយោ អត្តានំ យទិ ឯវំ ឱកប្បេតិ ‘‘នាហំ កិញ្ចិ ជានាមីតិ ឯសា អហំ តត្ថ អនុញ្ញត្តា អនញ្ញតា’’តិ. អយំ សទ្ធាតិ. អបរោ បរិយាយោ ឯកសដ្ឋិយា ទិដ្ឋិគតានំ អាទីនវានុបស្សនា អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តាតិ. តេន ច បទិដ្ឋំ ភវតិ យថា គម្ភីរេ ឧទបានេ ឧទកំ ចក្ខុនា បស្សតិ ន ច កាយេន អភិសម្ភុនាតិ. ឯវមស្ស អរិយា និជ្ឈានក្ខន្តិយា ទិដ្ឋិ ភវតិ, ន ច សច្ឆិកតា. អយំ វុច្ចតិ សទ្ធា. សា ច លោកិកា. អបរោ បរិយាយោ ខមតិ បុថុជ្ជនភូតស្ស វីសតិ ចាតិ កោ សក្កាយាធីនា ន និវេសោ. ន ឯតំ ឯកន្តិ នយសញ្ញា យថាភូតំ ទិដ្ឋិយា តុ ខលុ មុទូហិ បញ្ចហិ ឥន្ទ្រិយេហិ ទស្សនមគ្គេន បហីនា ភវន្តិ. ទិដ្ឋេកដ្ឋា ច កិលេសា, អយំ សទ្ធា.

សោតាបត្តង្គមទុក្ខាយំ ភូមិយំ បរិបុណ្ណា វុច្ចតិ. តស្មិំយេវ ភូមិយំ សេក្ខសីលំ អរិយា ធារន្តិ វុច្ចតិ. តស្មិំយេវ ភូមិយំ មុទុបញ្ញា បញ្ញិន្ទ្រិយន្តិ វុច្ចតិ. តស្មិំយេវ ភូមិយំ ខន្ធេហិ អនត្ថិកតា, អយំ ចាគោ. តស្មា សទ្ធា ចាគាធិដ្ឋានេន និទ្ទិសិតព្ពា. យតិកេន [តេន (ក.)] ភិយ្យោ មនេន សា ហិស្ស វិបរីតា ទិដ្ឋិកា អស្សទ្ធា, សា នយនឧបធីសុ បមត្តា សមាទិន្នា. តត្ថ សទ្ធិន្ទ្រិយំ យោ កាមំ បរិវិស្សន្តិ ឥតិ សន្តបាបបដិនិស្សគ្គា ន ចាគាធិដ្ឋានំ បញ្ញិន្ទ្រិយេន បញ្ញាធិដ្ឋានំ, សីលេន ឧបសមាធិដ្ឋានំ. ឥមេ ចត្តារោ ធម្មា សីលំ បរិភាវយន្តិ សទ្ធា សីលំ ចាគោ ច បញ្ញាតិ. តត្ថ សទ្ធាយ ឱឃំ តរតិ. យំ សីលំ, អយំ អប្បមាទោ. យោ ចាគោ, ឥទំ បញ្ញាយ កម្មំ. យា បញ្ញា, ឥទំ បញ្ញិន្ទ្រិយំ, តត្ថ យំ សទ្ធិន្ទ្រិយំ. តំ តីសុ អវេច្ចប្បសាទេសុ. យំ សីលំ, តំ សទ្ធិន្ទ្រិយេសុ. យោ ចាគោ, សោ ចតូសុ ឈានេសុ. យា បញ្ញា, សា សច្ចេសុ, សតិ សព្ពត្ថគាមិនី. តស្ស សេក្ខស្ស ភទ្ទិកា ភតិ, ភទ្ទិកោ អភិសម្បរាយោ. តស្ស សម្មុដ្ឋស្សតិកស្ស សីលំ ករោន្តស្ស ន កាយសម្មុដ្ឋស្សតិតាយ តានិ វា ឥន្ទ្រិយានិ តំ វា កុសលមូលំ កម្មវិបាកំ ភវតិ. តស្ស តិកស្ស អត្ថនិទ្ទេសោ. តត្ថ សទ្ធា សីលំ ចាគោ បញ្ញា ចត្តារោ ធម្មា. យា សទ្ធា យា ច បញ្ញា, ឥទំ មនោសុចរិតំ. យំ សីលំ, ឥទំ កាយិកំ វាចសិកំ សុចរិតំ. យោ ចាគោ, ឥទំ ចេតសិកំ អលោភោ សុចរិតំ. ឥតិ ចិត្តេ គហិតេ បញ្ចក្ខន្ធា គហិតា ភវន្តិ. ឥមេហិ ធម្មេហិ សុចរិតំ ឥទំ ទុក្ខញ្ច អរិយសច្ចំ បទដ្ឋានំ មគ្គស្ស.

៨៧. តត្ថ កតមោ វិចយោ ហារោ? យា ច សទ្ធា យញ្ច សីលំ. តំ កិស្ស ករោតិ? យា សទ្ធា តាយ ភគវន្តំ អនុស្សរតិ មត្តេនបិ ហត្ថិនា សមាគតា, អស្ស ភោ កុក្កុរា សព្ពំ សីលេន នប្បដិបជ្ជតិ កាយេន វា វាចាយ វា ឋានំ វិសារទោ ភវតីតិ អវិប្បដិសារី បញ្ញា យស្ស បញ្ញត្តំ ឧបដ្ឋបេតិ. តស្ស អខណ្ឌស្ស សីលំ យំ ន បច្ឆិ តស្សំ មោហស្ស អកុសលចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិសហគតំ វា, អយំ វិចយោ ហារោ. ធម្មវាទិនោ ភទ្ទិការាតិ ភវិស្សតិ អត្ថិ ឯសា យុត្តិ.

តត្ថ កតមោ បទដ្ឋានោ ហារោ? យមិទំ ចិត្តំ ទីឃរត្តំ បរិភាវិតំ សទ្ធាយ សីលេន ចាគេន បញ្ញាយ សមាធិនា បឋមជ្ឈានស្ស បទដ្ឋានំ. យា សទ្ធា អស្ស អនាវិលសង្កប្បោ, តំ ទុតិយជ្ឈានស្ស បទដ្ឋានំ. តីណិ ច អវេច្ចប្បសាទា យំ សីលំ, តំ អរិយកន្តំ, តំ សីលក្ខន្ធស្ស បទដ្ឋានំ. យា បញ្ញា, សា បញ្ញាក្ខន្ធស្ស បទដ្ឋានំ. ឥមេ ច ធម្មា ឥទញ្ច ចិត្តំ ឯកោទិភូតសមាធិស្ស បទដ្ឋានំ. សទ្ធា សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស បទដ្ឋានំ. ចាគោ សមាធិន្ទ្រិយស្ស បទដ្ឋានំ. បញ្ញា បញ្ញិន្ទ្រិយស្ស បទដ្ឋានំ. សទ្ធា ច បញ្ញា ច វិបស្សនា បទដ្ឋានំ. សីលញ្ច ចាគោ ច សមថស្ស បទដ្ឋានំ. សទ្ធា ច បញ្ញា ច អវិជ្ជា វិរាគាយ បញ្ញាវិមុត្តិយា បទដ្ឋានំ. សីលញ្ច ចាគោ ច រាគវិរាគាយ ចេតោវិមុត្តិយា បទដ្ឋានំ.

តត្ថ កតមោ លក្ខណោ ហារោ? វិញ្ញាណេ វុត្តេ សទ្ធាសតិភាវិតេ សព្ពេ បញ្ចក្ខន្ធា វុត្តា ភវន្តិ. សទ្ធាយ ភណិតាយ សព្ពានិ សត្ត ធនានិ ភណិតានិ ហោន្តិ សទ្ធាធនំ…បេ… សីលក្ខន្ធេ វុត្តេ សមាធិក្ខន្ធោ ច បញ្ញាក្ខន្ធោ ច វុត្តា ភវន្តិ. យំ តំ ចិត្តំ ទីឃរត្តំ បរិភាវិតំ បច្ឆិមកេ កាលេ ន តទនុបរិវត្តិ ភវិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. តត្ថ សញ្ញាបិ តទនុបរិវត្តិនី ភវតិ. យេបិ តជ្ជាតិកា ធម្មា, តេបិ តទនុបរិវត្តិនោ ភវន្តិ. រូបសញ្ញា រូបសញ្ចេតនានុបស្សនមនសិការោ ឯវំ ឆន្នំ អាយតនានំ វិញ្ញាណកាយេ, អយំ លក្ខណោ ហារោ.

តត្ថ កតមោ ចតុព្យូហោ ហារោ? ឥធ សុត្តេ ភគវតោ កោ អធិប្បាយោ? យេ ភទ្ទិកំ ភតិំ អាកង្ខេយ្យ ភទ្ទិកញ្ច អភិសម្បរាយំ, តេ សទ្ធំ សីលំ ចាគំ បញ្ញញ្ច មនសិ ករិស្សន្តិ, អយំ អធិប្បាយោ. យេ ចញ្ញេបិ សត្តា តថាគតស្ស សម្មុខំ ន បដិយុជ្ឈន្តេ, ឥមំ ធម្មំ សោតា អវិប្បដិសារតោ កាលំ ករិស្សន្តីតិ, អយំ អធិប្បាយោ.

៨៨. តត្ថ កតមោ អាវដ្ដោ ហារោ? ឥទម្បិ ចត្តារោ ធម្មា សទ្ធា ច បញ្ញា ច អស្សទ្ធិយញ្ច អវិជ្ជញ្ច ហនន្តិ. សីលញ្ច ចាគោ ច តណ្ហា ច ទោសញ្ច ហនន្តិ. តស្ស ទ្វេ មូលានិ បហីយន្តិ. ទុក្ខំ និវត្តេតិ អប្បហីនភូមិយញ្ច ទ្វិមូលានិ បញ្ចក្ខន្ធា. ទ្វេ អរិយសច្ចានិ សមថោ ច វិបស្សនា ច. ទ្វិន្នំ មូលានំ បហានំ. ឥមានិ ទ្វេ សច្ចានិ និរោធោ ច មគ្គោ ច. អយំ អាវដ្ដោ ហារោ.

តត្ថ កតមោ វិភត្តិ? យំ តំ ចិត្តំ សទ្ធាបរិភាវិតំ…បេ… សចេ បុថុជ្ជនស្ស តស្សបិ ភទ្ទិកា ភតិ ភវិស្សតីតិ ន ឯកំសេន តស្ស កម្មំ ទិដ្ឋេយេវ ធម្មេ វិបាកន្តិ បច្ចេស្សតិ, អបរម្ហិ វា បរិយាយេ ភវិស្សតិ. យំ វា អតីតំ វិបាកាយ បច្ចុបដ្ឋិតំ, តប្បច្ចយានិ ចេតានិ, យេ យថា មហាកម្មវិភង្គេ ‘‘តេនាយំ វិភជ្ជព្យាករណិយោ និទ្ទេសោ ធម្មចារិនោ យា ភទ្ទិកា ភតី’’តិ.

តត្ថ កតមា បរិវត្តនា? អស្សទ្ធិយំ ទុស្សីល្យំ យំ មច្ឆេរំ ទុប្បញ្ញំ ច [ទុប្បញ្ញិយំ (ក.)] យញ្ច បដិបក្ខេន បហីនា ភវន្តិ, អយំ បរិវត្តនា.

តត្ថ កតមំ វេវចនំ? យំ តំ ចិត្តំ ទីឃរត្តំ បរិភាវិតំ ចិត្តំ មនោវិញ្ញាណំ…បេ… យំ សទ្ធាពលំ សទ្ធិន្ទ្រិយំ, យំ សីលំ តំ សុចរិតំ, សំយមោ និយមោ ទមោ ខន្ធតា ឥមានិ តស្ស វេវចនានិ. យោ ចាគោ សោ បដិនិស្សគ្គោ អលោភោ វោសគ្គោ ចាគោយិដ្ឋានំ. យា បញ្ញា សា បញ្ញត្តា បញ្ញប្បភា បញ្ញិន្ទ្រិយំ បញ្ញាពលំ.

តត្ថ កតមា បញ្ញត្តិ? យំ តំ ចិត្តំ ពីជំ បញ្ញត្តិយា បញ្ញត្តំ. បរិភាវនា វាសនា បញ្ញត្តិយា បញ្ញត្តិ. សទ្ធា បសាទបញ្ញត្តិយា បញ្ញត្តា. សីលំ សុចរិតបញ្ញត្តិយា បញ្ញត្តំ. ចាគោ បុញ្ញកិរិយបញ្ញត្តិយា បញ្ញត្តោ. បញ្ញា វីមំសបញ្ញត្តិយា បញ្ញត្តា. ឥមេ តយោ ធម្មា សទ្ធា សីលំ ចាគោ បញ្ញវតោ បារិសុទ្ធិំ គច្ឆន្តិ.

តត្ថ កតមោ ឱតរណោ? យំ ចិត្តំ, តំ ខន្ធេសុ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ, ធាតូសុ មនោវិញ្ញាណធាតុ, អាយតនេសុ មនាយតនំ. យេ ចត្តារោ ធម្មា, តេ ខន្ធេសុ សង្ខារក្ខន្ធេ បរិយាបន្នា…បេ… ធាតូសុ អាយតនេសុ.

តត្ថ កតមោ សោធនោ ហារោ? ឥទំ ភគវតោ ភាសិតំ មហានាមេន សក្កេន បុច្ឆិតេន សព្ពំ តំ និយុត្តំ.

តត្ថ កតមោ អធិដ្ឋានោ? ឥទំ ចិត្តំ វេមត្តតាយ បញ្ញត្តំ អកុសលេហិ ចិត្តេហិ អបរិភាវិតេហិ បរិភាវិតន្តិ យានិ បុន បរិភាវិតានិ អញ្ញេសម្បិ តត្ថ ឧបាទាយ បញ្ញត្តំ សព្ពេបិមេ ចត្តារោ ធម្មា ឯកត្តតាយ បញ្ញត្តា. ភទ្ទិកា ភតីតិ កាមភោគិនោ តេវ រូបធាតុ អរូបធាតុ មនុស្សាតិ សព្ពា ភទ្ទិកា ភតិ តទេវ កថាយ បញ្ញត្តំ, អយំ បញ្ញត្តិ.

តត្ថ កតមោ បរិក្ខារោ? ចិត្តស្ស ឥន្ទ្រិយានិ បច្ចយោ អាធិបតេយ្យបច្ចយតាយ មនសិការោ. ហេតុបច្ចយតាយ បច្ចយោ. សទ្ធាយ លោកិកា បញ្ញា ហេតុបច្ចយតាយ បច្ចយោ. យោនិសោ ច មនសិការោ បច្ចយោ. សីលស្ស បតិរូបទេសវាសោ បច្ចយោ. អត្តសម្មាបណិធានញ្ច ហេតុ. ចាគស្ស អលោភោ ហេតុ. អវិប្បដិសារោ ច ហេតុបច្ចយោ. បញ្ញា បរតោ ច ឃោសោ អជ្ឈត្តញ្ច យោនិសោ មនសិការោ ហេតុបច្ចយោ ច.

តត្ថ កតមោ សមារោបនោ? យំ តំ ចិត្តំ ទីឃរត្តំ បរិភាវិតន្តិ ចេតសិកាបិ. ឯត្ថ សព្ពេ ធម្មា បរិភាវិតា ភទ្ទិកា តេ ភតិ ភវិស្សតិ, ភទ្ទិកា ឧបបត្តិកោ អភិសម្បរាយោ. ឥតិ យេ កេចិ មនុស្សកា ឧបភោគបរិភោគា សព្ពេ ភទ្ទិកា ភតិយេវ, អយំ សមារោបនោ.

៨៩. ឧទ្ធំ អធោ សព្ពធិ វីតរាគោតិ គាថា [បស្ស ឧទា. ៦១ ឧទានេ]. តត្ថ កិំ ឧទ្ធំ នាម? យំ ឥតោ ឧទ្ធំ ភវិស្សតិ អនាគាមី, ឥទំ ឧទ្ធំ. អធោ នាម យមតិក្កន្តមតីតំ, ឥទមវោច អបទានតន្តិ ឧទ្ធំ. តត្ថ អតីតេន សស្សតទិដ្ឋិ បុព្ពន្តាកប្បិកានំ អបរន្តទិដ្ឋិ កេសញ្ចិ, ឧច្ឆេទទិដ្ឋិំ យំ [ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយំ (ក.)] វុត្តកប្បិកានំ ឥមា ចេវ ទិដ្ឋិយោ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ច សស្សតទិដ្ឋិ ច. តត្ថាយំ សស្សតទិដ្ឋិ ឥមានិ បន្នរស បទានិ សក្កាយទិដ្ឋិ សស្សតំ ភជន្តិ. រូបវន្តំ មេ អត្តា, អត្តនិ មេ រូបំ, រូបំ មេ អត្តាតិ យទុច្ចតេ បញ្ញំ បរិទហន្តិ. យា ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ សា បញ្ចសតានិ ឧច្ឆេទំ ភជន្តិ. តេ ‘‘តំ ជីវំ តំ សរីរ’’ន្តិ បស្សន្តិ, រូបំ មេ អត្តាតិ តថារូបា ចតុព្ពិធា សក្កាយទិដ្ឋិ ឧច្ឆេទេន ច សស្សតេន ច. ឯវំ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ វីសតិវត្ថុកាយ ទិដ្ឋិយា បន្នរស បទានិ បុព្ពន្តំ ភជន្តិ. សស្សតទិដ្ឋិយា បញ្ច បទានិ អបរន្តំ ភជន្តិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា. តត្ថ ‘‘អយមហមស្មី’’តិ បស្សន្តា រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, សោ ឧច្ឆេទវាទី រូបវន្តញ្ច អត្តានំ, អត្តនិ ច រូបំ, រូបស្មិំ វា អត្តាតិ សោ បស្សតិ ចាតិ ឥតិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ច, អត្តតោ បដិស្សរតិ សស្សតទិដ្ឋិ បុព្ពន្តតោ ច បដិស្សរតិ. ‘‘អយមហមស្មី’’តិ ន សមនុបស្សតិ. តស្ស ទិដ្ឋាសវា បហានំ គច្ឆន្តិ. យោ តីសុ អទ្ធាសុ បុព្ពន្តេ ច អបរន្តេ ច តេន តេន និទ្ទិដ្ឋានេន ឧទ្ធំ អធោ សព្ពធិ វីតរាគោ ‘‘អហមស្មី’’តិ ន អនុបស្សតីតិ ឥមិនា ទ្វារេន ឥមិនា បយោគេន ឥមិនា ឧបាយេន ឥទំ ទស្សនភូមិ ច សោតាបត្តិផលញ្ច សោ អរិយោ បយោគោ អនភាវំគតេន សំសារេន អបុនព្ភវាតិ យោ កោចិ អរិយោ បយោគោ បុនព្ភវាយ មុទូនិ វា បញ្ចិន្ទ្រិយានិ មជ្ឈានិ អធិមត្តានិ វា សព្ពំ អបុនព្ភវប្បហានាយ សំវត្តន្តិ. អហន្តិ ទិដ្ឋោឃោ កាមោឃោ ភវោឃោ អវិជ្ជោឃោ ច ឱធិសោ. តត្ថ ទេសនាហារេន ចត្តារិ សច្ចានិ បញ្ចហិ ឥន្ទ្រិយេហិ សោតាបត្តិផលេន ច ទ្វេ សច្ចានិ មគ្គោ ច និរោធោ ច. សក្កាយសមុទយេន ទ្វេ សច្ចានិ ទុក្ខញ្ច សមុទយោ ច, អយំ ទេសនា ហារោ.

តត្ថ កតមោ វិចយោ? ‘‘អយមហមស្មី’’តិ អសមនុបស្សន្តោ តីណិ ទស្សនប្បហាតព្ពានិ សំយោជនានិ បជហតិ. អយំ វិចយោ.

តត្ថ កតមា យុត្តិ? តិវិធា បុគ្គលា កោចិ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ កោចិ វិបញ្ចិតញ្ញូ កោចិ នេយ្យោ. ឧគ្ឃដិតញ្ញូ តិក្ខិន្ទ្រិយោ ច តតោ វិបញ្ចិតញ្ញូ មុទិន្ទ្រិយោ តតោ មុទិន្ទ្រិយេហិ នេយ្យោ. តត្ថ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ តិក្ខិន្ទ្រិយតាយ ទស្សនភូមិមាគម្ម សោតាបត្តិផលំ បាបុណាតិ, ឯកពីជកោ ភវតិ. អយំ បឋមោ សោតាបន្នោ. វិបញ្ចិតញ្ញូ មុទូហិ ឥន្ទ្រិយេហិ ទស្សនភូមិមាគម្ម សោតាបត្តិផលំ បាបុណាតិ, កោលំកោលោ ច ហោតិ. អយំ ទុតិយោ សោតាបន្នោ. តត្ថ នេយ្យោ ទស្សនភូមិមាគម្ម សោតាបត្តិផលំ បាបុណាតិ, សត្តក្ខត្តុបរមោ ច ភវតិ. អយំ តតិយោ សោតាបន្នោ.

អត្ថិ ឯសា យុត្តិ មុទុមជ្ឈាធិមត្តេហិ ឥន្ទ្រិយេហិ មុទុមជ្ឈាធិមត្តំ ភូមិំ សច្ឆិករេយ្យ សក្កាយទិដ្ឋិប្បហានេន វា ទិដ្ឋិគតានិ បជហតិ. អយំ យុត្តិ.

តត្ថ កតមោ បទដ្ឋានោ? តត្ថ សក្កាយទិដ្ឋិ សព្ពមិច្ឆាទិដ្ឋិយា បទដ្ឋានំ. សក្កាយោ នាមរូបស្ស បទដ្ឋានំ. នាមរូបំ សក្កាយទិដ្ឋិយា បទដ្ឋានំ. បញ្ច ឥន្ទ្រិយានិ រូបីនិ រូបរាគស្ស បទដ្ឋានំ. សឡាយតនំ អហំការស្ស បទដ្ឋានំ. តត្ថ កតមោ លក្ខណោ? ទ្វីសុ ទិដ្ឋីសុ បហីនាសុ តត្ថ ឯកា ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ បហានំ គច្ឆន្តិ. ឧទ្ធំ ច អធោ ច វីតរាគោ សព្ពរជនីយេសុ វីតរាគោ ហោតិ. តជ្ជា បរភូមិយំ, ឥទំ បច្ចយន្តិ យថាភូតំ បស្សតិ. សោ សព្ពបដិច្ចសមុប្បាទំ អាមសតិ. អយំ លក្ខណោ ហារោ.

៩០. តត្ថ កតមោ ចតុព្យូហោ ហារោ? ឥមម្ហិ សុត្តេ ភគវតោ កោ អធិប្បាយោ? យេ សត្តា យេ នាភិរមិស្សន្តិ, តេ ទិដ្ឋិប្បហានាយ វាយមិស្សន្តិ. អយមេត្ថ ភគវតោ អធិប្បាយោ. អយំ ចតុព្យូហោ ហារោ.

តត្ថ កតមោ អាវដ្ដោ ហារោ? យានិមានិ មុទូនិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ តានិ ឱរម្ភាគិយានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ. សព្ពេន សព្ពំ សមូហនន្តិ អភិជ្ឈាព្យាបាទោ ច ភាវនាការេន សេក្ខាយ វិមុត្តិយា ពលំ សទ្ធា, ឧទ្ធម្ភាគិយានិ ទិដ្ឋិវសេន ពលំ សទ្ធា, វីរិយិន្ទ្រិយំ អារភិតត្តា សតិន្ទ្រិយំ បគ្គហិតត្តា អច្ចន្តំ និដ្ឋំ គច្ឆន្តិ. តត្ថ យានិ ឥន្ទ្រិយានិ, អយំ មគ្គោ សំកិលេសប្បហានំ. អយំ និរោធោ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មោ, ឥទំ ទុក្ខំ. អយំ អាវដ្ដោ ហារោ.

តត្ថ កតមោ វិភត្តិ ហារោ? ‘‘អយមហមស្មី’’តិ យោ សមនុបស្សតិ, សោ ច ខោ អធិមត្តេន លោកិកា យំ ភូមិយំ ន តុ អរិយេន បយោគេន សោ សក្កាយទិដ្ឋិ បជហតិ. យំ វុច្ចតិ តជ្ជាយ ភូមិយា អធិមត្តាយ. តត្ថ តជ្ជាយ ភូមិយំ បញ្ចហិ អាការេហិ អធិមត្តតំ បដិលភតិ សីលេន វតេន ពាហុស្សច្ចេន សមាធិនា នេក្ខម្មសុខេន. តត្ថ អប្បត្តេ បត្តសញ្ញី អធិមានំ គណ្ហាតិ. ឯតស្មិំយេវ វត្ថុប្បត្តិយំ ភគវា ឥទំ សុត្តំ ភាសតិ. សីលវា វតមត្តេនាតិ. តត្ថ យោ អប្បត្តេ បត្តសញ្ញី តស្ស យោ សមាធិ, សោ សាមិសោ កាបុរិសសេវិតោ បន សោ កាបុរិសា វុច្ចន្តិ បុថុជ្ជនា. អាមិសំ យញ្ច អរិយមគ្គមាគម្ម លោកិកា អនរិយំ តេន សមាធិ ហោតិ អនរិយោ កាបុរិសសេវិតោ. យោ បន អរិយាការេន យថាភូតំ ន ជានាតិ ន បស្សតិ [ជានាតិ បស្សតិ (បី.)], សោ អធិគមនំ បជហតិ យោ អរិយេន សមាធិនា អកាបុរិសសេវិតេន និរាមិសេន នីយតិ, តត្ថ អកាបុរិសា វុច្ចន្តិ អរិយបុគ្គលា. យោ តេហិ សេវិតោ សមាធិ, សោ អកាបុរិសសេវិតោ. តស្មា ឯកំ វិភជ្ជព្យាករណីយំ ‘‘អយមហមស្មី’’តិ អសមនុបស្សន្តោ តថា បាតេតិ.

តត្ថ កតមា បរិវត្តនា? ឥមាយ ទស្សនភូមិយា កិលេសា បហាតព្ពា, តេហិ បហីយន្តិ អនិទ្ទិដ្ឋាបិ ភគវតា និទ្ទិសិតព្ពា យោ.

តត្ថ កតមំ វេវចនំ? យា សក្កាយទិដ្ឋិយា អត្តទិដ្ឋិយា. អយំ ភូមិ. យេ កិលេសា បហាតព្ពា. តេ អប្បហីយន្តិ អនិទ្ទិដ្ឋាបិ ភគវតា សស្សតទិដ្ឋិ ច ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ច, សា បរិយន្តទិដ្ឋិ ច. យា អបរិយន្តទិដ្ឋិ ច, សា សស្សតទិដ្ឋិ ច. យា ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ, សា នត្ថិកា ទិដ្ឋិ. យា សស្សតទិដ្ឋិ, សា អកិរិយទិដ្ឋិ. ឥទំ វេវចនំ.

តត្ថ កតមា បញ្ញត្តិ? តណ្ហា សំយោជនបញ្ញត្តិយា បញ្ញត្តា. មគ្គោ បដិលាភបញ្ញត្តិយា បញ្ញត្តោ. ឥន្ទ្រិយា បដិលាភបញ្ញត្តិយា បញ្ញត្តាតិ. តត្ថ កតមោ ឱតរណោ? សក្កាយោ ទុក្ខំ ទស្សនប្បហាតព្ពោ. សមុទយោ មគ្គោ. ឥន្ទ្រិយានិ តានិ ច និទ្ទិដ្ឋានិ ខន្ធធាតុអាយតនេសុ.

តត្ថ កតមោ សោធនោ ហារោ? យញ្ហិ អារព្ភ ភគវតា ឥទំ សុត្តំ ភាសិតំ, សោ អារព្ភ និទ្ទិដ្ឋោ. តត្ថ កតមោ បរិក្ខារោ? នាមរូបស្ស ហេតុបច្ចយោបិ វិញ្ញាណំ ហេតុ ពីជំ. តេន អវិជ្ជា ច សង្ខារា ច បច្ចយោ. និវត្តិនយោ ន អបរោ បរិយាយោ សព្ពភវោ, យេ ច សព្ពភវស្ស ហេតុ បរភណ្ឌបច្ចយោ ឥតិ សម្មាទិដ្ឋិ បរតោ ច ឃោសោ យោនិសោ ច មនសិការោ បច្ចយោ. យា បញ្ញា ឧប្បាទេតិ, ឯសា ហេតុ សម្មាទិដ្ឋិយា សម្មាសង្កប្បោ ភវតិ, យា សម្មាសមាធិ [សម្មាទិដ្ឋិ (បី.)], អយំ បរិក្ខារោ.

តត្ថ កតមោ សមារោបនោ? ‘‘អយមហមស្មី’’តិ អសមនុបស្សី ទុក្ខតោ រោគតោ…បេ… បន្នរស បទានិ. សីលានិ ភគវា កិមត្ថិយានិ កិមានិសំសានិ. សីលានិ, អានន្ទ, អវិប្បដិសារត្ថានិ យាវ វិមុត្តិ. តត្ថ ទុវិធោ អត្ថោ – បុរិសត្ថោ ច វចនត្ថោ ច.

៩១. តត្ថ កតមោ បុរិសត្ថោ? យាយំ ន បច្ឆានុតាបិតា អយំ អវិប្បដិសារោ, អយំ បុរិសត្ថោ. យថា កោចិ ព្រូហយតិ ឥមត្ថមាសេវតិ សោ ភណេយ្យ, កិញ្ចិ មមេត្ថ អធីនំ តស្សត្ថាយ ឥទំ កិរិយំ អារភាមីតិ. អយំ បុរិសត្ថោ.

តត្ថ កតមោ វចនត្ថោ? សីលានិ កាយិកំ វា វាចសិកំ វា សុចរិតំ អវិប្បដិសារោតិ. តត្ថ សីលស្ស វតស្ស ច ភាសោយេវ. អនញ្ញា សុគតកម្មតា សុចរិតំ អយំ អវិប្បដិសារោ. ឯវំ យាវ វិមុត្តីតិ ឯកមេកស្មិំ បទេ ទ្វេ អត្ថា – បុរិសត្ថោ ច វចនត្ថោ ច, យថា ឥមម្ហិ សុត្តេ ឯវំ សព្ពេសុ សុត្តេសុ ទ្វេ ទ្វេ អត្ថា. អយំ ហិ បរមត្ថោ ឧត្តមត្ថោ ច. យំ និព្ពានសច្ឆិកំ និស្សាយ យំ សកំ សច្ឆិកាតព្ពំ ភវតិ, សោ វុច្ចតិ កតស្ស [សតស្ស (ក.)] កត្ថោតិ. អយំ បុន វេវចនំ សម្បជានាតិ. ឥមិនា និយុត្តត្ថមភិលព្ភន្តិ វចនត្ថោ. តត្ថ យំ អត្ថំ សាវកោ អភិកង្ខតិ. តស្ស យោ បដិលាភោ, អយំ បុរិសត្ថោ. យំ យំ ភគវា ធម្មំ ទេសេតិ, តស្ស តស្ស ធម្មស្ស យា អត្ថវិញ្ញត្តិ. អយំ អត្ថោ, តត្ថ សីលានំ អវិប្បដិសារោ អត្ថោបិ អានិសំសោបិ. ឯសោ ច អានិសំសោ យំ ទុគ្គតិំ ន គច្ឆតិ. យថា តំ ភគវតា ឯសានិសំសោ ធម្មេ សុចិណ្ណេ ន ទុគ្គតិំ គច្ឆតិ ធម្មចារី, អយំ អត្ថោ.

យំ បុរិសោ ភាវនាភូមិយំ សីលានិ អារព្ភ សីលេន សំយុត្តោ ហោតិ ឯវំ យាវ វិមុត្តិ តថា សីលក្ខន្ធោ. តត្ថ យោ ច អវិប្បដិសារោ អនុសយវសេន និទ្ទិដ្ឋោ, តញ្ច សីលំ អយំ សីលក្ខន្ធោ. បាមោជ្ជបីតិបស្សទ្ធីតិ ច សមាធិន្ទ្រិយេន, អយំ សមាធិក្ខន្ធោ. យំ សមាហិតោ យថាភូតំ បជានាតិ, អយំ បញ្ញាក្ខន្ធោ. ឥមេ តយោ ខន្ធា សីលំ សមាធិ បញ្ញា ច តថា សីលំ បរិបូរេតិ យំ វីរិយិន្ទ្រិយំ តេន ការណេន សោ សីលំ បរិបូរេតិ, អនុប្បន្នស្ស ច អកុសលស្ស អនុប្បាទាយ វាយមតិ, ឧប្បន្នស្ស ច បហានាយ អនុប្បន្នស្ស ច កុសលស្ស ឧប្បាទាយ, ឧប្បន្នស្ស ច កុសលស្ស ភិយ្យោភាវាយ ឥតិ វីរិយិន្ទ្រិយំ និទ្ទិដ្ឋំ. តត្ថ យោ សមាធិក្ខន្ធោ, ឥទំ សមាធិន្ទ្រិយំ. បញ្ញាក្ខន្ធោ បញ្ញិន្ទ្រិយំ, តំ ចតូសុ សម្មប្បធានេសុ ទដ្ឋព្ពំ. តថា យោ អនុប្បន្នស្ស ច អកុសលស្ស អនុប្បាទាយ វាយមតិ, ឥទំ បឋមំ សម្មប្បធានំ. យំ ឧប្បន្នស្ស, ឥទំ ទុតិយំ. ចត្តារិ សម្មប្បធានានិ ចតូសុ ឈានេសុ បស្សិតព្ពានិ. តថា សីលក្ខន្ធេន នេក្ខម្មធាតុ ច អធិកា [អាទិកា (បី.)], តយោ ច វិតក្កា នេក្ខម្មវិតក្កោ អព្យាបាទវិតក្កោ អវិហិំសាវិតក្កោ ច. សាធារណភូតា. យា បិយាយមានស្ស បាមោជ្ជេន ឥទំ កាយិកំ សុខំ អានិតំ អនិយមីតិបេមេន, ឥទំ ទុក្ខំ. យោ តត្ថ អវិក្ខេបោ, អយំ សមាធិ. ឥទំ បញ្ចង្គិកំ បឋមំ ឈានំ. យា ចេតសិកា បស្សទ្ធិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិរោធនំ, យោ កិលេសោ ច បរិទាហោ, សោ បឋមេ ឈានេ និរុទ្ធោ. តថា យា ច កិលេសបស្សទ្ធិ យា ច វិតក្កវិចារានំ បស្សទ្ធិ, ឧភយេបិ ឯតេ ធម្មេ បស្សទ្ធាយំ. តត្ថ កាយស្ស ចិត្តស្ស ច សុខំ សុខាយនា, ឥទំ បីតិសុខិនោ បស្សទ្ធិ. យោបិ ឯកោទិភាវោ ចិត្តស្ស, តេន ឯកោទិភាវេន យំ ចិត្តស្ស អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ, ឥទំ ចតុត្ថំ ឈានង្គំ. ឥតិ អជ្ឈត្តញ្ច សម្បសាទោ ចេតសោ ច ឯកោទិភាវោ បីតិ ច សុខញ្ច, ឥទំ ទុតិយំ ឈានំ ចតុរង្គិកំ. យោ បស្សទ្ធកាយោ សុខំ វេទេតិ, តេន អធិមត្តេន សុខេន ផរិត្វា សុខំ ចេតសិកំ យំ, សោ បីតិវីតរាគោ ឯវំ តស្ស បីតិវីតរាគតាយ ឧបេក្ខំ បដិលភតិ. សោ បីតិយា ច វិរាគា ឧបេក្ខំ បដិលភតិ. សុខញ្ច បដិសំវេទេតិ. សតិ ច សម្មា បញ្ញាយ បដិលភតិ. សចេ សតិ ឯកគ្គតា ឥទំ បញ្ចង្គិកំ តតិយំ ឈានំ. យំ សុខិនោ ចិត្តំ សមាធិយតិ, អយំ ឯកគ្គតាយ បរាវិធានភាគិយា, បឋមេ ឈានេ អត្ថិ ចិត្តេកគ្គតា នោ ចក្ខុស្ស វេទនា សព្ពំ បារិបូរិំ គច្ឆតិ. យថា ចតុត្ថេ ឈានេ, តថា យា ឧបេក្ខា បស្សម្ភយំ សតិសម្បជញ្ញំ ចិត្តេកគ្គតា ច, ឥទំ ចតុត្ថំ ឈានំ.

៩២. យថា សមាធិ ទស្សយិតព្ពំ, តថា បញ្ញិន្ទ្រិយំ តំ ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ បស្សិតព្ពំ. យំ សមាហិតោ យថាភូតំ បជានាតិ, សា បជាននា ចតុព្ពិធា អសុភតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ ច, យទារម្មណំ តំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ, យំ បជានន្តោ និព្ពិន្ទតិ វិមុច្ចតិ តថា យំ កាមាសវស្ស បហានំ ភវាសវស្ស ទិដ្ឋាសវស្ស អវិជ្ជាសវស្ស, អយំ និរោធោ អប្បហីនភូមិយំ អាសវសមុទយោ. ឥមានិ ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ យថា បញ្ញិន្ទ្រិយំ បស្សិតព្ពំ. យថាយំ សមាហិតោ យថាភូតំ បជានាតិ, អយំ ទស្សនភូមិ. សោតាបត្តិផលញ្ច យថាភូតំ បជានន្តោ និព្ពិន្ទតីតិ, ឥទំ តនុកញ្ច. កាមរាគព្យាបាទំ សកទាគាមិផលញ្ច យំ និព្ពិន្ទតិ វិរជ្ជតិ, អយំ បឋមជ្ឈានភាវនាភូមិ ច រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តិ អនាគាមិផលញ្ច. យំ វិមុត្តិ វិមុច្ចតិ, អយំ អវិជ្ជាវិរាគា បញ្ញាវិមុត្តិ អរហត្តញ្ច. ឥមេ អវិប្បដិសារា ច វីរិយិន្ទ្រិយញ្ច ចត្តារោ សម្មប្បធានា អវិប្បដិសារា តញ្ច ឧបរិ យាវ សមាធិ, ឯវំ តេ ចត្តារិ ឈានានិ សមាធិន្ទ្រិយញ្ច យំ សមាហិតោ យថាភូតំ បជានាតិ. ឥមេ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា សីលបារិបូរិមុបាទាយ ចាគសំហិតេន ច និព្ពេធិកានញ្ច និមិត្តានំ អនាវិលមនា, ឥទំ សតិន្ទ្រិយំ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា. យំ បុន ឥមាយ ធម្មទេសនាយ តីសុ ឋានេសុ ទិដ្ឋោគមនកិន្ទ្រិយំ កិលេសបហានេន ច សេក្ខសីលំ, ឥទំ សទ្ធិន្ទ្រិយំ. ចត្តារិ ច សោតាបត្តិយង្គានិ ផលានិ. សមាធិន្ទ្រិយានិ សោបនិយាហារីនិ សព្ពសុត្តេសុ និទ្ទិសិតព្ពានិ. យំ ឈានំ បដិលភនំ វីរិយគហិតំយេវ ញាណំ បដិស្សរតោ, អយំ សុតមយី បញ្ញា. យោ សមាធិ បុព្ពាបរនិមិត្តាភាសោ អនោមគតិតាយ យថាកាមោ, អយំ ចិន្តាមយី បញ្ញា, យំ តថាសមាហិតោ យថាភូតំ បជានាតិ, អយំ ភាវនាមយី បញ្ញា. អយំ សុត្តនិទ្ទេសោ.

ឥមំ សុត្តំ និព្ពេធភាគិយំ ពុជ្ឈការធិកំ ពុជ្ឈិតព្ពំ. យេហិ អង្គេហិ សមន្នាគតំ តំ ពុជ្ឈិស្សន្តិ តស្ស អង្គានិ ពុជ្ឈិស្សន្តិ, តេន ពោជ្ឈង្គា. តថា អាទិតោ យាវ សីលំ វតំ ចេតនា ករណីយា, កិស្ស សីលានិ បារិបូរេតិ. អនុប្បន្នស្ស ច អកុសលស្ស អនុប្បាទាយ ឧប្បន្នស្ស ច អកុសលស្ស បហានាយ អនុប្បន្នស្ស កុសលស្ស ឧប្បាទាយ ឧប្បន្នស្ស ច កុសលស្ស ភិយ្យោភាវាយ, ឥទំ វីរិយំ តស្ស តស្ស ពុជ្ឈិតស្ស អង្គន្តិ. អយំ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គោ. ឥមិនា វីរិយេន ទ្វេ ធម្មា អាទិតោ អវិប្បដិសារោ បាមោជ្ជញ្ច យា បុន បីតិ អវិប្បដិសារបច្ចយា បាមោជ្ជបច្ចយា, អយំ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គោ. យំ បីតិមនស្ស កាយោ បស្សម្ភតិ. អយំ បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គោ. តេន កាយិកសុខមានិតំ យំ សុខិនោ ចិត្តំ សមាធិយតិ, អយំ សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គោ. យំ សមាហិតោ យថាភូតំ បជានាតិ, អយំ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គោ. យា សីលមុបាទាយ បញ្ចន្នំ ពោជ្ឈង្គានំ ឧបាទាយានុលោមតា និមិត្តាយនា បីតិភាគិយានញ្ច វិសេសភាគិយានញ្ច អបិលាបនតា សហគតា ហោតិ អនវមគ្គោ, អយំ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ. យំ យថាភូតំ បជានាតិ, អច្ចារទ្ធវីរិយំ ករោតិ. ឧទ្ធច្ចភូមីតិ កតា អភិបត្ថិតំ បេសេតិ. កោសជ្ជភូមីតិ គរហិតោ រហិតេហិ អង្គេហិ ពុជ្ឈតិ យំ ចក្ខុសមថបថំ, សា ឧបេក្ខាតិ. តេន សា ឧបេក្ខា តស្ស ពោជ្ឈង្គស្ស អង្គន្តិ ករិត្វា ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោតិ វុច្ចតេ. ឯសោ សុត្តនិទ្ទេសោ.

៩៣. តត្ថ កតមា ទេសនា? អស្មិំ សុត្តេ ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ ទេសិតានិ. តត្ថ កតមោ វិចយោ? សីលវតោ អវិប្បដិសារោ យាវ វិមុត្តិ ឥមិស្សាយ បុច្ឆាយ មិនិកិមត្ថស្សមីតិ ទ្វេ បទានិ បុច្ឆា ទ្វេ បទានិ វិសជ្ជនានិ ទ្វីហិ បទេហិ ទ្វេ អភិញ្ញំ ទ្វីហិ ចេវ បទេហិ វិសជ្ជនា កិំ បុច្ឆតិ និព្ពាធិកំ កាយភូមិំ កម្មស្ស តថា ហិ បតិដ្ឋា ច អសេក្ខេ ធម្មេ ឧប្បាទេតិ. តត្ថ កតមា យុត្តិ? សីលវតោ អវិប្បដិសារោ ភវតិ កិំ និច្ឆន្ទស្ស ច វិរាគោ អត្ថិ ឯសា យុត្តិ. តត្ថ កតមំ បទដ្ឋានំ? វីរិយំ វីរិយិន្ទ្រិយស្ស បទដ្ឋានំ. សមាធិ សមាធិន្ទ្រិយស្ស បទដ្ឋានំ. បញ្ញា បញ្ញិន្ទ្រិយស្ស បទដ្ឋានំ. វីរិយំ អទោសស្ស បទដ្ឋានំ. សមាធិ អលោភស្ស បទដ្ឋានំ. បញ្ញា អមោហស្ស បទដ្ឋានំ. វីរិយិន្ទ្រិយំ តិណ្ណំ មគ្គង្គានំ បទដ្ឋានំ, សម្មាវាចាយ សម្មាកម្មន្តស្ស សម្មាអាជីវស្ស. សមាធិន្ទ្រិយំ តិណ្ណំ មគ្គង្គានំ បទដ្ឋានំ, សម្មាសង្កប្បស្ស សម្មាវាចាយ សម្មាសមាធិនោ. បញ្ញិន្ទ្រិយំ ទ្វិន្នំ មគ្គង្គានំ បទដ្ឋានំ, សម្មាសតិយា សម្មាទិដ្ឋិយា ច.

តត្ថ កតមោ លក្ខណោ? សីលក្ខន្ធេ វុត្តេ សព្ពេ តយោ ខន្ធា វុត្តា ភវន្តិ, សីលមេវ ហិ សេលោបមតា យថា សេលោ សព្ពបច្ចត្ថិកេហិ អករណីយោ ឯវំ តំ ចិត្តំ សព្ពកិលេសេហិ ន កម្បតីតិ, អយំ អមោហោ. វិរត្តំ [បស្ស ឧទា. ៣៤ ឧទានបាឡិយំ] រជនីយេសូតិ អយំ អលោភោ. កោបនេយ្យេ ន កុប្បតីតិ អយំ អទោសោ. តត្ថ បញ្ញា អមោហោ កុសលមូលំ, អលោភោ អលោភោយេវ, អទោសោ អទោសោយេវ. ឥមេហិ តីហិ កុសលមូលេហិ សេក្ខភូមិយំ ឋិតោ អសេក្ខមគ្គំ ឧប្បាទេតិ. សេក្ខភូមិ សម្បត្តិកម្មធម្មេ ឧប្បាទេតិ, សា ច សម្មាវិមុត្តិ, យញ្ច វិមុត្តិរសញាណទស្សនំ ឥមេ ទស អសេក្ខានំ អរហត្តំ ធម្មា. តត្ថ អដ្ឋង្គិកេន មគ្គេន ចតុព្ពិធា ភាវនាបិ លព្ភតិ. សីលភាវនា កាយភាវនា ចិត្តភាវនា បញ្ញាភាវនា ច. តត្ថ សម្មាកម្មន្តេន សម្មាអាជីវេន ច កាយោ ភាវិតោ. សម្មាវាចាយ សម្មាវាយាមេន ច សីលំ ភាវិតំ. សម្មាសង្កប្បេន សម្មាសមាធិនា ច ចិត្តំ ភាវិតំ. សម្មាទិដ្ឋិយា សម្មាសតិយា ច បញ្ញា ភាវិតា. ឥមាយ ចតុព្ពិធាយ ភាវនាយ ទ្វេ ធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ ចិត្តំ បញ្ញញ្ច. ចិត្តំ ភាវនាយ សមថោ, បញ្ញា ភាវនាយ វិបស្សនា. តត្ថ បញ្ញា អវិជ្ជាបហានេន ចិត្តំ ឧបក្កិលេសេហិ អមិស្សីកតន្តិ. បញ្ញា ភាវនាយ ចិត្តភាវនំយេវ បរិបូរេតិ. ឯវំ យស្ស សុភាវិតំ ចិត្តំ កុតោ តំ ទុក្ខមេស្សតីតិ. អបិ ច ខោ បន តស្ស អាយស្មតោ អព្យាបាទធាតុ អធិមុត្តា, ន សោ បេតំ សមាបន្នោ តស្ស សង្ខាបហារំ ទេតិ, សង្ខាវិតក្កិតេ សរីរេ ទុក្ខំ ន វេទិយតិ, អយំ សុត្តត្ថោ.

៩៤. តត្ថ កតមា ទេសនា? ឥមម្ហិ សុត្តេ ទស អសេក្ខា អរហត្តធម្មា ទេសិតា អប្បមាណា ច សម្មា វិភាវនា. តត្ថ កតមោ វិចយោ? សេលោបមតា យេ យេ ធម្មា វេទនីយសុខទុក្ខោបគតា, តេ សព្ពេ និរូបំ វានុបស្សន្តានំ វូបគតា កាយតោ វេទយិតបរិក្ខារោ អប្បវត្តិតោ ទុក្ខំ ន វេទិយតិ. តត្ថ កតមា យុត្តិ, យស្សេវំ ភាវិតំ ចិត្តំ កុតោ តំ [នំ (ក.)] ទុក្ខមេស្សតីតិ. តីសុ ភាវនាសុ ទុក្ខំ នក្ខមតិ ចិត្តំ ចិត្តភាវនាយ ច. និរោធភាវនាយ ច អានន្តរិកា សមាធិភាវនាយ ច. ឥតិ យស្សេវំ ភាវិតំ ចិត្តន្តិ សមាធិ ផលស្ស បទដ្ឋានំ.

តត្ថ កតមោ លក្ខណោ? យស្សេវំ ភាវិតំ [បស្ស ឧទា. ៣៤ ឧទានបាឡិយំ] ចិត្តន្តិ ចិត្តានិ ភាវិតានិ យថា បឋមំ និទ្ទិដ្ឋានិ បញ្ញា សីលំ កាយោ ចិត្តំ, សីលម្បិ សុភាវិតំ កាយិកចេតសិកញ្ច ឋិតត្តា នានុបកម្បតីតិ វេទនាបិ តថា សញ្ញាបិ សង្ខារាបិ. កុតោ តំ ទុក្ខមេស្សតីតិ សុខម្បិ នានុគច្ឆតិ, អទុក្ខមសុខម្បិ នាគតន្តិ.

តត្ថ កតមោ ចតុព្យូហោ ហារោ? ឥធ ភគវតោ កោ អធិប្បាយោ? យេ ទុក្ខេន អធិកា ភវិស្សន្តិ, តេ ឯវរូបាហិ សមាបត្តីហិ វិរហិស្សន្តិ. អយមេត្ថ ភគវតោ អធិប្បាយោ. យេ ច អប្បសន្នា, តេ ហិ ភវិស្សន្តិ, បសន្នានញ្ច បីតិបាមោជ្ជំ ភវិស្សតិ, អយំ តត្ថ ភគវតោ អធិប្បាយោ. អាវដ្ដោតិ នត្ថិ អាវដ្ដនស្ស ភូមិ.

វិភត្តីតិ យស្សេវំ ភាវិតំ ចិត្តំ កុតោ តំ ទុក្ខមេស្សតីតិ ទុវិធោ និទ្ទេសោ – ទុក្ខហេតុនិទ្ទេសោ ច បដិបក្ខនិទ្ទេសោ ច. កោ សោ ទុក្ខហេតុ? យតោ ទុក្ខំ អាគច្ឆតិ បដិបក្ខេ វុត្តេ សេសធម្មានំ សីលំ ហេតុ ច បច្ចយោ ច, តេ សព្ពេ ធម្មា វុត្តា ហោន្តិ. ឯកពោធិបក្ខិយេ ធម្មេ វុត្តេ សព្ពេ ពោធគមនីយា ធម្មា វុត្តា ភវន្តិ.

តត្ថ កតមោ ចតុព្យូហោ ហារោ? ឥមម្ហិ សុត្តេ ភគវតោ កោ អធិប្បាយោ? យេ អវិប្បដិសារេន ឆន្ទិកា, តេ សីលបារិបូរី ភវន្តិ បាមោជ្ជឆន្ទិកា អវិប្បដិសារីបារិបូរី, អយមេត្ថ ភគវតោ អធិប្បាយោ…បេ… អយំ ចតុព្យូហោ ហារោ.

តត្ថ កតមោ អាវដ្ដោ? ឥទំ សុត្តំ និព្ពេធភាគិយំ. យោ និព្ពេធោ, អយំ និរោធោ. យេន និព្ពិជ្ឈតិ, សោ មគ្គោ. យំ និព្ពិជ្ឈតិ, តំ ទុក្ខំ. យំ និព្ពេធគាមិនា មគ្គេន បហីយតិ, សមុទយោយំ វុត្តោ.

តត្ថ កតមា វិភត្តិ? សីលវតោ អវិប្បដិសារោតិ វិភជ្ជព្យាករណីយំ, បរាមសន្តស្ស នត្ថិ អវិប្បដិសារោ យាវ ទោសកតំ កាយេន វា វាចាយ វា អកុសលំ អារភតិ. កិញ្ចិបិស្ស ឯវំ ហោតិ ‘‘សុកតមេតំ សុចរិតមេតំ នោ ចស្ស តេន អវិប្បដិសារេន បាមោជ្ជំ ជាយតិ យាវ វិមុត្តិ, តស្ស សីលវតោ អវិប្បដិសារោ’’តិ វិភជ្ជព្យាករណីយំ, អយំ វិភត្តិហារោ.

តត្ថ កតមា បរិវត្តនា? ឥមេហិ សត្តហិ ឧបនិសាសម្បត្តីហិ ឯកាទស ឧបនិសា វិភត្តិយំ បជហានំ បជហន្តិ, អយំ បរិវត្តនា.

តត្ថ កតមា វេវចនា? ឥមេសំ អរិយធម្មានំ ពលពោជ្ឈង្គវិមោក្ខសមាធិសមាបត្តីនំ ឥមានិ វេវចនានិ.

តត្ថ កតមា បញ្ញត្តិ? សីលវតោ អវិប្បដិសារោតិ សីលក្ខន្ធេ នេក្ខម្មបញ្ញត្តិយា បញ្ញត្តំ, និសជ្ជបញ្ញត្តិ ច ឯវំ ទស អង្គានិ ទ្វីហិ ទ្វីហិ អង្គេហិ បញ្ញត្តានិ.

តត្ថ កតមោ ឱតរណោ? ឥទំ និព្ពេធភាគិយសុត្តំ បញ្ចសុ ឱតិណ្ណំ យថា យំ បឋមំ និទ្ទិដ្ឋំ ឯវមិន្ទ្រិយាទិខន្ធធាតុអាយតនេសុ និទ្ទិសិតព្ពានិ.

តត្ថ កតមោ សោធនោ ហារោ? សីលវតោ អវិប្បដិសារោតិ ន តាវ សុទ្ធោ អារម្ភោ អវិប្បដិសារិនោ បាមោជ្ជន្តិ ន តាវ សុទ្ធោ អារម្ភោ យានិ ឯកាទស បទានិ ទេសិតានិ យទា តទា សុទ្ធោ អារម្ភោ, អយំ សោធនោ.

តត្ថ កតមោ អធិដ្ឋានោ? សីលវេមត្តតាយ បញ្ញត្តំ ឯវំ ទស បទានិ សព្ពានិ សីលក្ខន្ធស្ស អានិសំសោ, តេ ច បតិរូបទេសវាសោ ច បច្ចយោ អត្តសម្មាបណិធានញ្ច ហេតុ, សមាធិក្ខន្ធស្ស សុខំ ហេតុ បស្សទ្ធិ បច្ចយោ, យេន ឈានសហជាតិ ច ឋានន្តិ ឈានង្គា អបរោ បរិយាយោ កាមេសុ អាទីនវានុបស្សនា សមាធិនោ បច្ចយោ នេក្ខម្មេ អានិសំសទស្សាវិតា ហេតុ.

តត្ថ កតមា សមារោបនា? យំ វីរិយិន្ទ្រិយំ, សោ សីលក្ខន្ធោ. យំ សីលំ, តេ ចត្តារោ ធម្មា បធានា. យំ ធម្មានុធម្មបដិបត្តិ, សោ បាតិមោក្ខសំវរោ.

៩៥. យស្ស សេលោបមំ ចិត្តន្តិ គាថា [បស្ស ឧទា. ៣៤ ឧទានេ], សេលោបមន្តិ ឧបមា យថា សេលោ វាតេន ន កម្បតិ ន ឧណ្ហេន ន សីតេន សំកម្បតិ. យថា អនេកា អចេតនា, តេ ឧណ្ហេន មិលាយន្តិ, សីតេន អវសុស្សន្តិ, វាតេន ភជន្តិ. ន ឯវំ សេលោ វិរត្តំ រជនីយេសុ ទោសនីយេ ន ទុស្សតីតិ ការណំ ទោសនីយេ ទោមនស្សន្តំ, ន ទុដ្ឋេន វា កម្បតិ ឧណ្ហេន វា, សោ មិលាយតិ សីតេន វា អវសុស្សតិ, ឯវំ ចិត្តំ រាគេន នានុស្សតិ សីតេន កម្បតីតិ. កិំ ការណំ? វិរត្តំ រជនីយេសុ ទោសនីយេ ន ទុស្សតិ. កិំ ការណំ? ទោសនីយេ បនស្សន្តិ ន ទុស្សតិ, អទុដ្ឋំ តំ ន កោសិស្សន្តិ, តេន កុប្បនីយេ ន កុប្បតិ, យស្សេវំ ភាវិតំ ចិត្តំ កុតោ តំ ទុក្ខនិទ្ទេសោ ច កុតោ ឯវរូបស្ស ទុក្ខំ អាគមិស្សតីតិ និទ្ទិដ្ឋំ.

បរិវត្តនាតិ កុតោ តំ ទុក្ខមេស្សតីតិ យំ ចេតសិកំ សុខំ អនុបាទិសេសា អយំ នត្ថិ សោបាទិសេសា អយំ អត្ថិ. បុន ឯវមាហំសុ តំ ខណំ តំ មុហុត្តំ ឧភយមេវ អវេទយិតំ សោបាទិសេសំ យញ្ច អនុបាទិសេសំ យញ្ច តំ ខណំ តំ មុហុត្តំ អនុបាទិសេសំ យញ្ច សោបាទិសេសំ ច អវេទយិតំ. សុខមាបន្នស្ស អនាវត្តិកន្តិ អយមេត្ថ វិសេសោ បរិវត្តនា.

តត្ថ កតមោ វេវចនោ? យស្សេវំ ភាវិតំ ចិត្តំ វា ភាវិតំ សុភាវិតំ អនុដ្ឋិតំ វត្ថុកតំ សុសមារទ្ធំ. ចិត្តន្តិ មនោ វិញ្ញាណំ មនិន្ទ្រិយំ មនោវិញ្ញាណធាតុ.

តត្ថ កតមា បញ្ញត្តិ? ចិត្តំ មនោ សង្ខារា វូបសមបញ្ញត្តិយា បញ្ញត្តំ. សមាធិ អសេក្ខបញ្ញត្តិយា បញ្ញត្តោ. ទុក្ខំ ឧច្ឆិន្នបញ្ញត្តិយា បញ្ញត្តំ.

តត្ថ កតមោ ឱតរណោ? ចិត្តេ និទ្ទិដ្ឋេ បញ្ចក្ខន្ធា និទ្ទិដ្ឋា ហោន្តិ, អយំ ខន្ធេសុ ឱតរណោ, មនោវិញ្ញាណធាតុយា និទ្ទិដ្ឋាយ អដ្ឋារស ធាតុយោ និទ្ទិដ្ឋា ហោន្តិ, អយំ ធាតូសុ ឱតរណោ. មនាយតនេ និទ្ទិដ្ឋេ សព្ពានិ អាយតនានិ និទ្ទិដ្ឋានិ ហោន្តិ. តត្ថ មនាយតនំ នាមរូបស្ស បទដ្ឋានំ. នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនំ. តថា បដិច្ចសមុប្បាទេ. អយំ ឱតរណោ. តត្ថ កតមោ សោធនោ សុទ្ធោយេវ អារម្ភោ.

តត្ថ កតមោ អធិដ្ឋានោ? ឆឡិន្ទ្រិយំ ភាវនា ឯកត្តាយំ បញ្ញត្តិ ឆដ្ឋិតេន កាយោ ឯកត្តាយ បញ្ញត្តោ.

តត្ថ កតមោ បរិក្ខារោ? ចិត្តស្ស បុព្ពហេតុ សមុប្បាទាយ មនសិការោ ច តប្បោណតា ច យំ អសមាហិតភូមិយំ ច វិសេសធម្មានំ អភាវិតត្តា ចិត្តសតតំ គច្ឆតិ, សចេ សមាធិនោ សុខំ ហេតុ អវិប្បដិសារោ បច្ចយោ, អយំ ហេតុ អយំ បច្ចយោ បរិក្ខារោ.

តត្ថ កតមា សមារោបនា? យស្សេវំ ភាវិតន្តិ តស្ស ធម្មា សមារោបយិតព្ពា. កាយោ សីលំ បញ្ញា ភាវិតចិត្តន្តិ អនភិរតំ អនបណតំ អនេកំ អនុតំ អនាបជ្ជាសត្តំ អយំ សមញ្ញាយតនា ន តស្ស សេក្ខស្ស សម្មាសមាធិ សព្ពេ អសេក្ខា ទស អរហន្តធម្មា និទ្ទិដ្ឋា ហោន្តិ. អសេក្ខភាគិយានិ សុត្តានិ.

៩៦. យស្ស នូន, ភន្តេ, កាយគតាសតិ អភាវិតា, អយំ សោ អញ្ញតរំ សព្រហ្មចារិំ [សព្រហ្មចារីនំ (ក.)] អាសជ្ជ សមាបជ្ជ អប្បដិនិសជ្ជ ជនបទចារិកំ បក្កមេយ្យ, សោ អាយស្មា ឥមស្មិំ វិប្បដិជានាតិ ទ្វេ បជានិ បដិជានាតិ ចិត្តភាវនាយញ្ច ទិដ្ឋិយា បហានំ, កាយភាវនាយញ្ច ទិដ្ឋិប្បហានំ, កាយភាវនាយញ្ច តណ្ហាបហានំ, យំ បឋមំ ឧបមំ ករោតិ. អសុចិនាបិ សុចិនាបិ បថវី នេវ អដ្ដិយតិ ន ជិគុច្ឆតិ ន បីតិបាមោជ្ជំ បដិលភតិ, ឯវមេវ ហិ បថវីសមេន សោ ចេតសា អន្វយេន អប្បកេន អវេរេន អព្យាបជ្ជេន វិហរាមីតិ. ឥតិ សោ អាយស្មា កិំ បដិជានាតិ, កាយភាវនាយ សុខិន្ទ្រិយបហានំ បដិជានាតិ, ចិត្តភាវនាយ សោមនស្សិន្ទ្រិយបហានំ បដិជានាតិ. កាយិកា វេទនា រាគានុសយមនុគតានំ សុខិន្ទ្រិយំ បដិក្ខិបតិ. ន ហិ វេទនាក្ខន្ធំ យា ចេតសិកា សុខវេទនា តត្ថ អយំ បដិលាភបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ. សោតំ បដិក្ខិបតិ, ន ហិ មនោសម្ផស្សជំ វេទនំ. តត្ថ ចតូសុ មហាភូតេសុ រូបក្ខន្ធស្ស អនុសយបដិឃបហានំ ភណតិ. កាមេ រូបញ្ច តញ្ច អសេក្ខភូមិយំ. កាយេ កាយានុបស្សនា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារញ្ច. ពលេន ច ឧស្សាហេន ច សព្ពំ មនសិ កតត្តានំ បហានំ មេទំ កតាលិកាយ ច បុរិសេន ច មណ្ឌនកជាតិកេន ច, ឯតេហិ ឥមស្ស មាតាបិតុសម្ភូតំ បច្ចវេក្ខណំ, សោ កាយេន ច កាយានុបស្សនាយ ច ចិត្តេន ច ចិត្តានុបស្សនាយ ច ទ្វេ ធម្មេ ធារេតិ. កាយកិលេសវត្ថុំ ចិត្តេន ច ចិត្តសន្និស្សយេ ចិត្តេន សុភាវិតេន សត្តន្នំ ច សមាបត្តីនំ វិហរិតុំ បដិជានាតិ.

គហបតិបុត្តោបមតាយ ច យថា គហបតិបុត្តស្ស នានារង្គានំ វត្ថករណ្ឌកោ បុណ្ណោ ភវេយ្យ, សោ យំ យទេវ វត្ថយុគំ បុព្ពណ្ហសមយេ អាកង្ខតិ, បុព្ពណ្ហសមយេ និព្ពាបេតិ, ឯវំ មជ្ឈន្ហិកសមយេ, សាយន្ហសមយេ, ឯវមេវ សោ អាយស្មា ចិត្តស្ស សុភាវិតត្តា យថារូបេន វិហារេន អាកង្ខតិ បុព្ពណ្ហសមយំ វិហរិតុំ, តថារូបេន [យថារូបេន (បី. ក.)] បុព្ពណ្ហសមយំ វិហរតិ, មជ្ឈន្ហិកសមយេ, សាយន្ហសមយេ. តេន វេស អាយស្មតា ឧបមាយ មេ អាសិតាយ បថវី វា អនុត្តរា ឥន្ទ្រិយភាវនា ភាវិតចិត្តេន. តេន សោ អាយស្មា ឥទំ អដ្ឋវិធំ ភាវនំ បដិជានាតិ ចតូសុ មហាភូតេសុ, កាយភាវនំ ឧបកចណ្ឌាលំ បុរិសមេតកំ ភវតលាកាសុ ចិត្តភាវនំ, ឥមាហិ ភាវនាហិ តាយ ភាវនាយ ច សមថា បារិបូរិមន្តេហិ. ឥមេហិ ចតូហិ បញ្ញាបារិបូរិមន្តេហិ.

៩៧. កថំ ឧបកចណ្ឌាលំ បដិកូលេសុ ធម្មេសុ អប្បដិកូលសញ្ញី វិហរតិ? កាយោ បកតិយា អប្បដិកូលំ កាយេ ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា សំខិត្តេន នវ សញ្ញា ឥមេ បដិកូលា ធម្មា ចេសោ អាយស្មា បដិកូលតោ អជិគុច្ឆិតោ កាយគតាសតិយា ភាវនានុយោគមនុយុត្តោ វិហរតិ, ន ហិ តស្ស ជិគុច្ឆប្បហាយ ចិត្តំ បដិកូលតិ.

កថំ អប្បដិកូលេសុ ធម្មេសុ បដិកូលសញ្ញី វិហរតីតិ? កាយោ សព្ពលោកស្ស អប្បដិកូលោ តំ សោ អាយស្មា អសុភសញ្ញាយ វិហរតិ. ឯវំ អប្បដិកូលេសុ ធម្មេសុ បដិកូលសញ្ញី វិហរតិ.

កថំ បដិកូលេសុ ច អប្បដិកូលេសុ ច អប្បដិកូលសញ្ញី វិហរតីតិ អបិ សព្ពោយំ លោកស្ស យមិទំ មុណ្ឌោ បត្តបាណី កុលេសុ បិណ្ឌាយ វិចរតិ, តេន ច សោ អាយស្មា សុវណ្ណទុព្ពណ្ណេន អប្បដិកូលសញ្ញី ចិត្តេន ច កាយេន និព្ពិទាសហគតេន អប្បដិកូលសញ្ញី, ឯវំ បដិកូលេសុ អប្បដិកូលេសុ ច ធម្មេសុ អប្បដិកូលសញ្ញី វិហរតិ.

កថំ បដិកូលេសុ ច ធម្មេសុ អប្បដិកូលសញ្ញី វិហរតិ? បដិកូលេសុ ច ធម្មេសុ សុភសញ្ញិនោ ឥត្ថិរូបេ បដិកូលេសុ ច ជិគុច្ឆិនោ វិនីលកវិបុព្ពកេ តត្ថ សោ អាយស្មា បដិកូលសញ្ញី វិហរតិ.

កថំ បដិកូលេសុ ធម្មេសុ តទុភយំ អភិនិវជ្ជយិត្វា ឧបេក្ខកោ វិហរតិ សតោ ច សម្បជានោ ច? អប្បដិកូលេសុ ច ធម្មេសុ សុភសញ្ញិនោ ឥត្ថិរូបេ បដិកូលេសុ ច ជិគុច្ឆិនោ វិនីលកវិបុព្ពកេ តទុភយំ អភិនិវជ្ជយិត្វា ‘នេតំ មម’‘នេសោហមស្មិ’‘នេសោ មេ’ អត្តាតិ វិហរតិ. ឯវំ តទុភយំ អភិនិវជ្ជយិត្វា ឧបេក្ខកោ វិហរតិ សតោ សម្បជានោ.

អបរោ បរិយាយោ. តេធាតុកោ លោកសន្និវាសោ សព្ពពាលបុថុជ្ជនានំ អប្បដិកូលសញ្ញា. តត្ថ ច អាយស្មា សារិបុត្តោ អប្បដិកូលសញ្ញី វិហរតិ. ឯវំ អប្បដិកូលេសុ ធម្មេសុ បដិកូលសញ្ញី វិហរតិ.

កថំ បដិកូលេសុ ធម្មេសុ អប្បដិកូលសញ្ញី វិហរតិ? បដិកូលសញ្ញិនោ សព្ពសេក្ខា ឥធ កា តេធាតុកេ សព្ពលោកេ. តត្ថ កតមោ ភូមិប្បត្តោ សមាធិផលេ សច្ឆិកតោ អប្បដិកូលសញ្ញី វិហរតិ? កិំ ការណំ? ន ហិ តំ អត្ថិ យស្ស លោកស្ស បហានាយ បដិកូលសញ្ញី ឧប្បាទេយ្យ.

កថំ បដិកូលេសុ ច អប្បដិកូលេសុ ច ធម្មេសុ បដិកូលសញ្ញី វិហរតិ? តេធាតុកេ លោកសន្និវាសេ យាវ កាមលោកភូមតា ហិ រាគានំ វីតរាគានំ បដិកូលសមតា រូបារូបធាតុំ អប្បដិកូលសមតា. តត្ថ ច អាយស្មា សារិបុត្តោ បដិកូលសញ្ញី វិហរតិ. ឯវំ បដិកូលេសុ ច អប្បដិកូលេសុ ច ធម្មេសុ បដិកូលសញ្ញី វិហរតិ.

កថំ បដិកូលេសុ ច អប្បដិកូលេសុ ច ធម្មេសុ អប្បដិកូលសញ្ញី វិហរតិ? យំ កិញ្ចិ បរតោ ទុរុត្តានំ ទុរាគតានំ វចនបថានំ តំ វចនំ អប្បដិកូលំ យាវតា វាចសោ អប្បតិរូបា តថា ជនស្ស អប្បដិកូលសញ្ញា. តត្ថ អាយស្មា សារិបុត្តោ អភិញ្ញាយ សច្ឆិកតោ អប្បដិកូលសញ្ញី វិហរតិ, ឯវំ បដិកូលេសុ ច អប្បដិកូលេសុ ច ធម្មេសុ អប្បដិកូលសញ្ញី វិហរតិ.

៩៨. កថំ បដិកូលេសុ ច អប្បដិកូលេសុ ច ធម្មេសុ តទុភយំ អភិនិវជ្ជយិត្វា ឧបេក្ខកោ ច វិហរតិ សតោ ច សម្បជានោ? យញ្ច នេសំ សមនុបស្សតិ យេ ធម្មា ទុច្ចរិតា, តេ ធម្មា អប្បដិកូលា. តត្ថ អាយស្មា សារិបុត្តោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ យេ ធម្មា ទុច្ចរិតា, តេ ធម្មា អនិដ្ឋវិបាកា. យេ ធម្មា សុចរិតា, តេ អាចយគាមិនោ. សោ ច សុចរិតំ អាចយគាមិនិំ ករិត្វា ទុច្ចរិតំ អនិដ្ឋវិបាកំ ករិត្វា តទុភយំ អភិនិវជ្ជយិត្វា ឧបេក្ខកោ វិហរតិ.

អថ បដិកូលេសុ ច ធម្មេសុ អប្បដិកូលេសុ ច បដិកូលសញ្ញី វិហរតិ. តណ្ហា បដិកូលធម្មា កិំ ការណំ? តណ្ហាវសេន ហិ សត្តា ទ្វីហិ ធម្មេហិ សត្តា, កពឡីការេ អាហារេ រសតណ្ហាយ សត្តា, ផស្សេ សុខសញ្ញាយ សត្តា. តត្ថាយស្មា សារិបុត្តោ កពឡីការេ ច អាហារេ បដិកូលសញ្ញី វិហរតិ, ផស្សេ ច ទុក្ខសញ្ញី វិហរតិ. ឯវំ បដិកូលេសុ ច អប្បដិកូលេសុ ច បដិកូលសញ្ញី វិហរតិ.

កថំ បដិកូលេសុ ច ធម្មេសុ អប្បដិកូលេសុ ច ធម្មេសុ អប្បដិកូលសញ្ញី វិហរតិ? តណ្ហាក្ខយំ អនុត្តរំ និព្ពានំ តថា ពាលបុថុជ្ជនានំ បដិកូលសញ្ញា បហតសញ្ញា ច. តត្ថាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស អប្បដិកូលសញ្ញា អព្យាបាទសញ្ញា ច សាមំ បញ្ញាយ បស្សិត្វា ឯវំ បដិកូលេសុ ច ធម្មេសុ អប្បដិកូលសញ្ញី វិហរតិ.

កថំ បដិកូលេសុ ច អប្បដិកូលេសុ ច ធម្មេសុ អប្បដិកូលសញ្ញី វិហរតិ? តតិយេ ច និព្ពានេ បដិកូលសញ្ញិនោ យសេន ច កិត្តិនិ ច អប្បដិកូលសញ្ញិនោ. តត្ថាយស្មា សារិបុត្តោ អស្សាទញ្ច អាទីនវញ្ច និស្សរណញ្ច យថាភូតំ សម្មាបញ្ញាយ បដិជានន្តោ បដិកូលញ្ច អប្បដិកូលញ្ច ធម្មំ តទុភយំ អភិនិវជ្ជយិត្វា អប្បដិកូលសញ្ញី វិហរតិ.

កថំ បដិកូលំ អប្បដិកូលញ្ច ធម្មំ តទុភយំ អភិនិវជ្ជយិត្វា ឧបេក្ខកោ វិហរតិ? សតោ ច សម្បជានោ ច, យញ្ច សមនុបស្សតិ អនុនយោ អប្បដិកូលោ ធម្មោ បដិឃោ ច បដិកូលោ ធម្មោ, តត្ថាយស្មា សារិបុត្តោ អនុនយស្ស បដិឃប្បហីនត្តា ឧបេក្ខកោ វិហរតិ សតោ សម្បជានោ ច. យញ្ចស្ស សមនុបស្សតិ អយំ បញ្ចវិធា អនុត្តរា ឥន្ទ្រិយភាវនា. អយំ សុត្តនិទ្ទេសោ.

៩៩. តត្ថ កតមោ ទេសនាហារោ? ឥមម្ហិ សុត្តេ កិំ ទេសិតព្ពំ? តត្ថ វុច្ចតេ, ឥមម្ហិ សុត្តេ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារោ ទេសិតោ, តថា វិមុត្តំ ចិត្តំ បច្ចវេក្ខណា ច អធិបញ្ញាធម្មំ ទេសិតំ.

តត្ថ កតមោ វិចយោ? យេ កាយេ កាយានុបស្សិនោ វិហរន្តិ, តេសំ ចិត្តំ អនុនយប្បដិឃេន ន វិហរតិ អនុនយប្បដិឃេន ចាភិរមមានស្ស ចិត្តំ សមគ្គតំ ភវិស្សតីតិ ភាវនាយ ពលមេតំ, អយំ វិចយោ ហារោ.

តត្ថ កតមោ យុត្តិហារោ? កាយភាវនាយ ច ចិត្តភាវនាយ ច ន កិញ្ចិ សព្រហ្មចារី អតិមញ្ញិស្សតីតិ. អត្ថិ ឯសា យុត្តិ, អយំ យុត្តិហារោ.

តត្ថ កតមោ បទដ្ឋានោ ហារោ? កាយភាវនាយ បឋមស្ស សតិ ឧបដ្ឋានស្ស បទដ្ឋានំ. យា បថវីសមចិត្តតា, សា អនិច្ចានុបស្សនាយ បទដ្ឋានំ.

តត្ថ កតមោ លក្ខណោ? យំ បថវីសមេន ចេតសា វិហរតិ អត្តានុបស្សី បថវីសមេន គិហី វិហរតិ. កោ អត្ថោ បថវីសមេនាតិ? យថា យេ ច សេលោបមតាយ អកម្មយុត្តា ឯវមេវ បថវីសមោ អយំ ហិរិយតាយ. អយំ លក្ខណោ.

តត្ថ កតមោ ចតុព្យូហោ ហារោ? ឥមម្ហិ ព្យាករណេ កោ តស្ស អាយស្មតោ អធិប្បាយោ? យេ កេចិ អរហន្តា ឥន្ទ្រិយភាវនំ អាកង្ខិយន្តិ, តេ បថវីសមតំ ឧប្បាទយិស្សន្តីតិ. អយំ អធិប្បាយោ.

តត្ថ កតមោ អាវដ្ដោតិ? នត្ថិ អាវដ្ដស្ស ភូមិ.