៦. សុត្តត្ថសមុច្ចយភូមិ

៦០. ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ សាសនំ តិវិធេន សង្គហំ គច្ឆតិ, ខន្ធេសុ ធាតូសុ អាយតនេសុ ច. តត្ថ បញ្ចក្ខន្ធា រូបក្ខន្ធោ យាវ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ. ទស រូបអាយតនានិ ចក្ខុ រូបា ច យាវ កាយោ ផោដ្ឋព្ពា ច, អយំ រូបក្ខន្ធោ. តត្ថ ឆ វេទនាកាយា វេទនាក្ខន្ធោ ចក្ខុសម្ផស្សជា វេទនា យាវ មនោសម្ផស្សជា វេទនា, អយំ វេទនាក្ខន្ធោ. តត្ថ ឆ សញ្ញាកាយា សញ្ញាក្ខន្ធោ, រូបសញ្ញា យាវ ធម្មសញ្ញា ឥមេ ឆ សញ្ញាកាយា, អយំ សញ្ញាក្ខន្ធោ. តត្ថ ឆ ចេតនាកាយា សង្ខារក្ខន្ធោ, រូបសញ្ចេតនា យាវ ធម្មសញ្ចេតនា ឥមេ ឆ ចេតនាកាយា, អយំ សង្ខារក្ខន្ធោ. តត្ថ ឆ វិញ្ញាណកាយា វិញ្ញាណក្ខន្ធោ, ចក្ខុវិញ្ញាណំ យាវ មនោវិញ្ញាណំ ឥមេ ឆ វិញ្ញាណកាយា, អយំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ. ឥមេ បញ្ចក្ខន្ធា.

តេសំ កា បរិញ្ញា? អនិច្ចំ ទុក្ខំ សញ្ញា អនត្តាតិ ឯសា ឯតេសំ បរិញ្ញា. តត្ថ កតមោ ខន្ធត្ថោ? សមូហត្ថោ ខន្ធត្ថោ, បុញ្ជត្ថោ ខន្ធត្ថោ, រាសត្ថោ ខន្ធត្ថោ. តំ យថា ទព្ពក្ខន្ធោ វនក្ខន្ធោ ទារុក្ខន្ធោ អគ្គិក្ខន្ធោ ឧទកក្ខន្ធោ វាយុក្ខន្ធោ ឥតិ ឯវំ ខន្ធេសុ សព្ពសង្គហោវ ឯវំ ខន្ធត្ថោ.

តត្ថ អដ្ឋារស ធាតុយោ ចក្ខុធាតុ រូបធាតុ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ…បេ… មនោធាតុ ធម្មធាតុ មនោវិញ្ញាណធាតុ. ឯតាយោ អដ្ឋារស ធាតុយោ. តាសំ បរិញ្ញា អនិច្ចំ ទុក្ខំ សញ្ញា អនត្តាតិ ឯសា ឯតាសំ បរិញ្ញា. តត្ថ កោ ធាតុអត្ថោ? វុច្ចតេ អវយវត្ថោ ធាតុអត្ថោ. អវយវោតិ ចក្ខុ នោ បសាទោ ចក្ខុធាតុ. ឯវំ បញ្ចសុ ធាតូសុ បុន រាគវវច្ឆេទត្ថោ ធាតុអត្ថោ. វវច្ឆិន្នា ហិ ចក្ខុធាតុ. ឯវំ បញ្ចសុ បុនរាហ ឯកន្តិបកត្យត្ថេន ធាតុអត្ថោតិ វុច្ចតេ. តំ យថា, បកតិយា អយំ បុរិសោ បិត្តិកោ សេម្ហិកោ វាតិកោ សន្និបាតិកោតិ ឯវំ បកតិចក្ខុធាតុ ទសន្នំ បិយា ច សព្ពេសុ ឥន្ទ្រិយេសុ…បេ… វិសភាគត្ថោ ធាតុអត្ថោ.

តត្ថ ទ្វាទសាយតនានិ កតមានិ? ឆ អជ្ឈត្តិកានិ ឆ ពាហិរានិ. ចក្ខាយតនំ យាវ មនាយតនន្តិ អជ្ឈត្តិកំ, រូបាយតនំ យាវ ធម្មាយតនន្តិ ពាហិរំ. ឯតានិ ទ្វាទស អាយតនានិ. ឯតេសំ កា បរិញ្ញា? អនិច្ចំ ទុក្ខំ សញ្ញា អនត្តាតិ, ឯសា ឯតេសំ បរិញ្ញា. អបិ ច ទ្វិធា បរិញ្ញា ញាតបរិញ្ញា ច បហានបរិញ្ញា ច. តត្ថ ញាតបរិញ្ញា នាម អនិច្ចំ ទុក្ខំ សញ្ញា អនត្តាតិ, ឯសា ញាតបរិញ្ញា. បហានបរិញ្ញា បន ឆន្ទរាគប្បហានា, ឯសា បហានបរិញ្ញា. តត្ថ កតមោ អាយតនត្ថោ? វុច្ចតេ អាការត្ថោ អាយតនត្ថោ. យថា សុវណ្ណាករោ ទុព្ពណ្ណាករោ, យថា ទ្វីហិ តេហិ អាការេហិ តេ តេ គាវា ឧត្តិដ្ឋន្តិ. ឯវំ ឯតេហិ ចិត្តចេតសិកា គាវា ឧត្តិដ្ឋន្តិ កម្មកិលេសា ទុក្ខធម្មា ច. បុនរាហ អាយទានត្ថោ អាយតនត្ថោ. យថា រញ្ញោ អាយទានេហិ អាយោ ភវតិ, ឯវំ អាយទានត្ថោ អាយតនត្ថោ.

៦១. ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ ទុក្ខំ សមុទយោ និរោធោ មគ្គោ ច. ទុក្ខំ យថា សមាសេន ធម្មាចរិយំ មានសញ្ច, សមុទយោ សមាសេន អវិជ្ជា ច តណ្ហា ច, និរោធោ សមាសេន វិជ្ជា ច វិមុត្តិ ច, មគ្គោ សមាសេន សមថោ ច វិបស្សនា ច.

តត្ថ សត្តតិំស ពោធិបក្ខិកា ធម្មា កតមេ? ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា យាវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ, ឯវមេតេ សត្តតិំស ពោធិបក្ខិកា ធម្មា. យេ ធម្មា អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នានំ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ បច្ចេកពុទ្ធានំ សាវកានំ ច និព្ពានាយ សំវត្តន្តីតិ, សោ មគ្គោ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា. កតមេ ចត្តារោ? ឥធ ភិក្ខុ កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតិ, សម្មប្បធានំ…បេ… ឥទ្ធិបាទំ…បេ… ឥន្ទ្រិយានិ…បេ… ពលានិ…បេ… តត្ថ កោ ឥន្ទ្រិយត្ថោ? ឥន្ទត្ថោ ឥន្ទ្រិយត្ថោ, អាធិបតេយ្យត្ថោ ឥន្ទ្រិយត្ថោ, បសាទត្ថោ ឥន្ទ្រិយត្ថោ, អសាធារណំ កស្ស កិរិយត្ថោ ឥន្ទ្រិយត្ថោ អនវបរិយត្ថោ ពលត្ថោ, ថាមត្ថោ ពលត្ថោ, ឧបាទាយត្ថោ ពលត្ថោ, ឧបត្ថម្ភនត្ថោ ពលត្ថោ.

តត្ថ កតមេ សត្ត ពោជ្ឈង្គា? សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ យាវ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ. តត្ថ កតមោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ? សម្មាទិដ្ឋិ យាវ សម្មាសមាធិ. តត្ថ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោតិ ខន្ធោ សីលក្ខន្ធោ ច សមាធិក្ខន្ធោ ច បញ្ញាក្ខន្ធោ ច. តត្ថ យា ច សម្មាវាចា យោ ច សម្មាកម្មន្តោ យោ ច សម្មាអាជីវោ, អយំ សីលក្ខន្ធោ. យា ច សម្មាសតិ យោ ច សម្មាវាយាមោ យោ ច សម្មាសមាធិ, អយំ សមាធិក្ខន្ធោ. យោ ច សម្មាសង្កប្បោ យា ច សម្មាទិដ្ឋិ, អយំ បញ្ញាក្ខន្ធោ. ឯវំ តាយោ តិស្សោ សិក្ខា. ឯវំ តីហាការេហិ ទស បទានិ…បេ….

តត្ថ យោគាវចរោ សីលក្ខន្ធេ ឋិតោ ទោសំ អកុសលំ ន ឧបាទិយតិ, ទោសានុសយំ សមូហនតិ, ទោសសល្លំ ឧទ្ធរតិ, ទុក្ខវេទនំ បរិជានាតិ, កាមធាតុំ សមតិក្កមតិ. សមាធិក្ខន្ធេ ឋិតោ លោភំ អកុសលំ ន ឧបាទិយតិ, រាគានុសយំ សមូហនតិ, លោភសល្លំ ឧទ្ធរតិ, សុខវេទនំ បរិជានាតិ, រូបធាតុំ សមតិក្កមតិ. បញ្ញាក្ខន្ធេ ឋិតោ មោហំ អកុសលំ ន ឧបាទិយតិ, អវិជ្ជានុសយំ សមូហនតិ, មោហសល្លំ ទិដ្ឋិសល្លញ្ច ឧទ្ធរតិ, អទុក្ខមសុខវេទនំ បរិជានាតិ, អរូបធាតុំ សមតិក្កមតិ. ឥតិ តីហិ ខន្ធេហិ តីណិ អកុសលមូលានិ ន ឧបាទិយតិ, ចត្តារិ សល្លានិ ឧទ្ធរតិ, តិស្សោ វេទនា បរិជានាតិ, តេធាតុកំ សមតិក្កមតិ.

៦២. តត្ថ កតមា អវិជ្ជា? យំ ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ អញ្ញាណន្តិ វិត្ថារេន យថា សោ បាណសជ្ជេសុ កថំកថា កាតព្ពំ. តត្ថ កតមំ វិញ្ញាណំ? ឆ វិញ្ញាណកាយា វេទនា សញ្ញា ចេតនា ផស្សោ មនសិការោ, ឥទំ នាមំ. តត្ថ កតមំ រូបំ? ចាតុមហាភូតិកំ ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយរូបស្ស បញ្ញត្តិំ. ឥតិ បុរិមកញ្ច នាមំ ឥទញ្ច រូបំ តទុភយំ នាមរូបន្តិ វុច្ចតិ. តត្ថ ឆឡាយតនន្តិ ឆ អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានិ, ចក្ខុ អជ្ឈត្តិកំ អាយតនំ យាវ មនោ អជ្ឈត្តិកំ អាយតនំ. ផស្សោតិ ឆ ផស្សកាយា ចក្ខុសម្ផស្សោ យាវ មនោសម្ផស្សោតិ ផស្សោ. ឆ វេទនាកាយា វេទនា. តណ្ហាតិ ឆ តណ្ហាកាយា តណ្ហា. ឧបាទានន្តិ ចត្តារិ ឧបាទានានិ កាមុបាទានំ ទិដ្ឋុបាទានំ សីលព្ពតុបាទានំ អត្តវាទុបាទានន្តិ ឧបាទានំ. ភវោតិ តយោ ភវា កាមភវោ រូបភវោ អរូបភវោ. តត្ថ កតមា ជាតិ? យា បឋមំ ខន្ធានំ បឋមំ ធាតូនំ បឋមំ អាយតនានំ ឧប្បត្តិ ជាតិ សញ្ជាតិ ឱក្កន្តិ អភិនិព្ពត្តិ ខន្ធានំ បាតុភាវោ, អយំ ជាតិ. តត្ថ កតមា ជរា? ជរា នាម យំ តំ ខណ្ឌិច្ចំ បាលិច្ចំ វលិត្តចតា បវិវិត្តំ ចតុន្នំ មហាភូតានំ វិវណ្ណតំ ភគ្គោ តំ ជរា ហីយនា បហីយនា អាយុនោ ហានិ សំហានិ ឥន្ទ្រិយានំ បរិភេទោ ឧបនាហោ បរិបាកោ, អយំ ជរា. តត្ថ កតមំ មរណំ? មរណំ នាម យំ តស្មិំ តស្មិំ សត្តនិកាយេ តេសំ តេសំ សត្តានំ ចុតិ ចវនតា មរណំ កាលង្កិរិយា ឧទ្ធុមាតកានំ ភេទោ កាយស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ឧបច្ឆេទោ, ឥទំ មរណំ. ឥតិ បុរិមិកា ច ជរា ឥទញ្ច មរណំ តទុភយំ ជរាមរណំ.

តត្ថ អន្ធការតិមិសា យថាភូតំ អប្បជាននលក្ខណា អវិជ្ជា សង្ខារានំ បទដ្ឋានំ ហ. អភិសង្ខរណលក្ខណា សង្ខារា, ឧបចយបុនព្ភវាភិរោបនបច្ចុបដ្ឋានា. តេ វិញ្ញាណស្ស បទដ្ឋានំ. វត្ថុ សវិញ្ញត្តិលក្ខណំ វិញ្ញាណំ, តំ នាមរូបស្ស បទដ្ឋានំ. អនេកសន្និស្សយលក្ខណំ នាមរូបំ, តំ សឡាយតនស្ស បទដ្ឋានំ. ឥន្ទ្រិយវវត្ថាបនលក្ខណំ សឡាយតនំ, តំ ផស្សស្ស បទដ្ឋានំ. សន្និបាតលក្ខណោ ផស្សោ, សោ វេទនាយ បទដ្ឋានំ. អនុភវនលក្ខណា វេទនា, សា តណ្ហាយ បទដ្ឋានំ. អជ្ឈោសានលក្ខណា តណ្ហា, សា ឧបាទានស្ស បទដ្ឋានំ. អាទានបរិហននលក្ខណំ ឧបាទានំ, តំ ភវស្ស បទដ្ឋានំ. នានាគតិវិក្ខេបលក្ខណោ ភវោ, សោ ជាតិយា បទដ្ឋានំ. ខន្ធានំ បាតុភាវលក្ខណា ជាតិ, សា ជរាយ បទដ្ឋានំ. ឧបនយបរិបាកលក្ខណា ជរា, សា មរណស្ស បទដ្ឋានំ. អាយុក្ខយជីវិតឧបរោធលក្ខណំ មរណំ, តំ ទុក្ខស្ស បទដ្ឋានំ. កាយសម្បីឡនលក្ខណំ ទុក្ខំ, តំ ទោមនស្សស្ស បទដ្ឋានំ. ចិត្តសម្បីឡនលក្ខណំ ទោមនស្សំ, តំ សោកស្ស បទដ្ឋានំ. សោចនលក្ខណោ សោកោ, សោ បរិទេវស្ស បទដ្ឋានំ. វចីនិច្ឆារណលក្ខណោ បរិទេវោ, សោ ឧបាយាសស្ស បទដ្ឋានំ. យេ អាយាសា តេ ឧបាយាសា.

នវ បទានិ យត្ថ សព្ពោ អកុសលបក្ខោ សង្គហំ សមោសរណំ គច្ឆតិ. កតមានិ នវ បទានិ? ទ្វេ មូលកិលេសា, តីណិ អកុសលមូលានិ, ចត្តារោ វិបល្លាសា. តត្ថ ទ្វេ មូលកិលេសា អវិជ្ជា ច ភវតណ្ហា ច, តីណិ អកុសលមូលានិ លោភោ ទោសោ មោហោ ច. ចត្តារោ វិបល្លាសា [អ. និ. ៤.៤៩] – ‘‘អនិច្ចេ និច្ច’’ន្តិ សញ្ញាវិបល្លាសោ ចិត្តវិបល្លាសោ ទិដ្ឋិវិបល្លាសោ, ‘‘ទុក្ខេ សុខ’’ន្តិ សញ្ញាវិបល្លាសោ ចិត្តវិបល្លាសោ ទិដ្ឋិវិបល្លាសោ, ‘‘អនត្តនិ អត្តា’’តិ សញ្ញាវិបល្លាសោ ចិត្តវិបល្លាសោ ទិដ្ឋិវិបល្លាសោ, ‘‘អសុភេ សុភ’’ន្តិ សញ្ញាវិបល្លាសោ ចិត្តវិបល្លាសោ ទិដ្ឋិវិបល្លាសោ.

៦៣. តត្ថ អវិជ្ជា នាម ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ យថាភូតំ អញ្ញាណំ, អយំ អវិជ្ជា. ភវតណ្ហា នាម យោ ភវេសុ រាគោ សារាគោ ឥច្ឆា មុច្ឆា បត្ថនា នន្ទី អជ្ឈោសានំ អបរិច្ចាគោ, អយំ ភវតណ្ហា.

តត្ថ កតមោ លោភោ អកុសលមូលំ?

លោភោ នាម សោ តេសុ តេសុ បរវត្ថូសុ បរទព្ពេសុ បរដ្ឋានេសុ បរសាបតេយ្យេសុ បរបរិគ្គហិតេសុ លោភោ លុព្ភនា ឥច្ឆា មុច្ឆា បត្ថនា នន្ទី អជ្ឈោសានំ អបរិច្ចាគោ, អយំ លោភោ អកុសលមូលំ. កស្សេតំ មូលំ? លោភោ លោភជស្ស អកុសលស្ស កាយកម្មស្ស វចីកម្មស្ស មនោកម្មស្ស ច, តថា យថា តំសម្បយុត្តានំ ចិត្តចេតសិកានំ ធម្មានំ មូលំ.

តត្ថ កតមោ ទោសោ អកុសលមូលំ?

សោ សត្តេសុ អាឃាតោ អក្ខន្តិ អប្បច្ចយោ ព្យាបាទោ បទោសោ អនត្ថកាមតា ចេតសោ បដិឃាតោ, អយំ ទោសោ អកុសលមូលំ.

កស្សេតំ មូលំ?

ទោសជស្ស កាយកម្មស្ស វចីកម្មស្ស មនោកម្មស្ស សម្បយុត្តានញ្ច ចិត្តចេតសិកានំ ធម្មានំ មូលំ.

តត្ថ កតមោ មោហោ អកុសលមូលំ?

យំ ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ អនភិសមយោ អសម្បជ្ជគ្គាហោ អប្បដិវេធោ មោហោ មុយ្ហនា សម្មោហោ សម្មុយ្ហនា អវិជ្ជា តមោ អន្ធការោ អាវរណំ នីវរណំ ឆទនំ អច្ឆទនំ [អវេច្ឆទនំ (បី. ក.)] អបសច្ឆាគមនំ កុសលានំ ធម្មានំ, អយំ មោហោ អកុសលមូលំ.

កស្សេតំ មូលំ?

មោហជស្ស អកុសលស្ស កាយកម្មស្ស វចីកម្មស្ស មនោកម្មស្ស ច តំសម្បយុត្តកានញ្ច ចិត្តចេតសិកានំ ធម្មានំ មូលំ.

តត្ថ វិបល្លាសា ជានិតព្ពា, វិបល្លាសានំ វត្ថុ ជានិតព្ពំ. យំ វិបល្លាសំ សិយា, តំ ជានិតព្ពំ. តត្ថ ឯកោ វិបល្លាសោ តីណិ វិបល្លាសានិ ចត្តារិ វិបល្លាសវត្ថូនិ. កតមោ ឯកោ វិបល្លាសោ ច, យេន បដិបក្ខេន វិបល្លាសិតំ គណ្ហាតិ?

‘‘អនិច្ចេ និច្ច’’ន្តិ, ‘‘ទុក្ខេ សុខ’’ន្តិ, ‘‘អនត្តនិ អត្តា’’តិ, ‘‘អសុភេ សុភ’’ន្តិ, អយំ ឯកោ វិបល្លាសោ.

កតមានិ ចត្តារិ វិបល្លាសវត្ថូនិ?

កាយោ វេទនា ចិត្តំ ធម្មា ច. ឥមានិ ចត្តារិ វិបល្លាសវត្ថូនិ.

កតមានិ តីណិ វិបល្លាសានិ?

សញ្ញា ចិត្តំ ទិដ្ឋិ ច. ឥមានិ តីណិ វិបល្លាសានិ.

តត្ថ មនាបិកេ វត្ថុម្ហិ ឥន្ទ្រិយវត្ថេ វណ្ណាយតនេ វា យោ និមិត្តស្ស ឧគ្គាហោ, អយំ សញ្ញាវិបល្លាសោ. តត្ថ វិបរីតចិត្តស្ស វត្ថុម្ហិ សតិ វិញ្ញត្តិ, អយំ ចិត្តវិបល្លាសោ. តត្ថ វិបរីតចិត្តស្ស តម្ហិ រូបេ ‘‘អសុភេ សុភ’’ន្តិ យា ខន្តិ រុចិ ឧបេក្ខនា និច្ឆយោ ទិដ្ឋិ និទស្សនំ សន្តីរណា, អយំ ទិដ្ឋិវិបល្លាសោ. តត្ថ វត្ថុភេទេន កាយេសុ ទ្វាទស វិបល្លាសា ភវន្តិ. តយោ កាយេ តយោ វេទនាយ តយោ ចិត្តេ តយោ ធម្មេ, ចត្តារោ សញ្ញាវិបល្លាសា ចត្តារោ ចិត្តវិបល្លាសា ចត្តារោ ទិដ្ឋិវិបល្លាសា, អាយតនូបចយតោ ចក្ខុវិញ្ញាណសញ្ញាសមង្គិស្ស រូបេសុ ទ្វាទស វិបល្លាសា យាវ មនោ សញ្ញាសមង្គិស្ស, ធម្មេសុ ទ្វាទស វិបល្លាសា ឆ ទ្វាទសកា ចត្តារិ វិបល្លាសា ភវន្តិ. អារម្មណនានត្តតោ ហិ អបរិមិតសង្ខេយ្យានំ សត្តានំ [អត្តានំ (ក.)] អបរិមិតមសង្ខេយ្យា វិបល្លាសា ភវន្តិ ហីនុក្កដ្ឋមជ្ឈិមតាយ.

៦៤. តត្ថ បញ្ចក្ខន្ធា ចត្តារិ អត្តភាវវត្ថូនិ ភវន្តិ. យោ រូបក្ខន្ធោ, សោ កាយោ អត្តភាវវត្ថុ. យោ វេទនាក្ខន្ធោ, សោ វេទនា អត្តភាវវត្ថុ. យោ សញ្ញាក្ខន្ធោ ច សង្ខារក្ខន្ធោ ច, តេ ធម្មា អត្តភាវវត្ថុ. យោ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ, សោ ចិត្តំ អត្តភាវវត្ថុ. ឥតិ បញ្ចក្ខន្ធា ចត្តារិ អត្តភាវវត្ថូនិ. តត្ថ កាយេ ‘‘អសុភេ សុភ’’ន្តិ វិបល្លាសោ ភវតិ. ឯវំ វេទនាសុ…បេ… ចិត្តេ…បេ… ធម្មេសុ ច អត្តវិបល្លាសោ ភវតិ. តត្ថ ចតុន្នំ វិបល្លាសានំ សមុគ្ឃាតនត្ថំ ភគវា ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ ទេសេតិ បញ្ញបេតិ កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតោ ‘‘អសុភេ សុភ’’ន្តិ វិបល្លាសំ សមុគ្ឃាតេតិ, ឯវំ វេទនាសុ, ចិត្តេ, ធម្មេសុ ច កាតព្ពំ.

តត្ថ អន្ធការតិមិសា អប្បដិវេធលក្ខណា អវិជ្ជា, តស្សា វិបល្លាសបទដ្ឋានំ. អជ្ឈោសានលក្ខណា តណ្ហា, តស្សា បិយរូបសាតរូបំ បទដ្ឋានំ. អត្តាសយវញ្ចនាលក្ខណោ លោភោ, តស្ស អទិន្នាទានំ បទដ្ឋានំ. ឥធ វិវាទលក្ខណោ ទោសោ, តស្ស បាណាតិបាតោ បទដ្ឋានំ. វត្ថុវិប្បដិបត្តិលក្ខណោ មោហោ, តស្ស មិច្ឆាបដិបត្តិ បទដ្ឋានំ. សង្ខតានំ ធម្មានំ អវិនាសគ្គហណលក្ខណា និច្ចសញ្ញា, តស្សា សព្ពសង្ខារា បទដ្ឋានំ. សាសវផស្សោបគមនលក្ខណា សុខសញ្ញា, តស្សា មមង្ការោ បទដ្ឋានំ. ធម្មេសុ ឧបគមនលក្ខណា អត្តសញ្ញា, តស្សា អហង្ការោ បទដ្ឋានំ. វណ្ណសង្គហណលក្ខណា សុភសញ្ញា, តស្សា ឥន្ទ្រិយអសំវរោ បទដ្ឋានំ. ឯតេហិ នវហិ បទេហិ ឧទ្ទិដ្ឋេហិ សព្ពោ អកុសលបក្ខោ និទ្ទិដ្ឋោ ភវតិ, សោ ច ខោ ពហុស្សុតេន សក្កា ជានិតុំ នោ អប្បស្សុតេន, បញ្ញវតា នោ ទុប្បញ្ញេន, យុត្តេន នោ អយុត្តេន.

នវ បទានិ កុសលានិ យត្ថ សព្ពោ កុសលបក្ខោ សង្គហោ សមោសរណំ គច្ឆន្តិ. កតមានិ នវ បទានិ? សមថោ វិបស្សនា អលោភោ អទោសោ អមោហោ អនិច្ចសញ្ញា ទុក្ខសញ្ញា អនត្តសញ្ញា អសុភសញ្ញា ច.

តត្ថ កតមោ សមថោ? យា ចិត្តស្ស ឋិតិ សណ្ឋិតិ អវដ្ឋិតិ ឋានំ បដ្ឋានំ ឧបដ្ឋានំ សមាធិ សមាធានំ អវិក្ខេបោ អវិប្បដិសារោ វូបសមោ មានសោ ឯកគ្គំ ចិត្តស្ស, អយំ សមថោ.

តត្ថ កតមា វិបស្សនា? ខន្ធេសុ វា ធាតូសុ វា អាយតនេសុ វា នាមរូបេសុ វា បដិច្ចសមុប្បាទេសុ វា បដិច្ចសមុប្បន្នេសុ វា ធម្មេសុ ទុក្ខេសុ វា សមុទយេសុ វា និរោធេ វា មគ្គេ វា កុសលាកុសលេសុ វា ធម្មេសុ សាវជ្ជអនវជ្ជេសុ វា កណ្ហសុក្កេសុ វា សេវិតព្ពអសេវិតព្ពេសុ វា សោ យថាភូតំ វិចយោ បវិចយោ វីមំសា បរវីមំសា គាហនា អគ្គាហនា បរិគ្គាហនា ចិត្តេន បរិចិតនា តុលនា ឧបបរិក្ខា ញាណំ វិជ្ជា វា ចក្ខុ ពុទ្ធិ មេធា បញ្ញា ឱភាសោ អាលោកោ អាភា បភា ខគ្គោ នារាចោ [នារជ្ជោ (បី. ក.)] ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គោ សម្មាទិដ្ឋិ មគ្គង្គំ, អយំ វិបស្សនា. តេនេសា វិបស្សនា ឥតិ វុច្ចតិ វិវិធា វា ឯសា វិបស្សនាតិ, តស្មា ឯសា វិបស្សនាតិ វុច្ចតិ. ទ្វិធា ចេសា ហិ វិបស្សនា ធម្មវិបស្សនាតិ វុច្ចតិ, ទ្វិធា ឥមាយ បស្សតិ សុភញ្ច អសុភញ្ច កណ្ហញ្ច សុក្កញ្ច សេវិតព្ពញ្ច អសេវិតព្ពញ្ច កម្មញ្ច វិបាកញ្ច ពន្ធញ្ច វិមោក្ខញ្ច អាចយញ្ច អបចយញ្ច បវត្តិញ្ច និវត្តិញ្ច សំកិលេសញ្ច វោទានញ្ច, ឯវំ វិបស្សនាតិ វុច្ចតិ. អថ វា វិឥតិ ឧបសគ្គោ បស្សនាតិ អត្ថោ តស្មា វិបស្សនាតិ វុច្ចតេ, អយំ វិបស្សនា.

៦៥. តត្ថ ទ្វេ រោគា សត្តានំ អវិជ្ជា ច ភវតណ្ហា ច, ឯតេសំ ទ្វិន្នំ រោគានំ និឃាតាយ ភគវតា ទ្វេ ភេសជ្ជានិ វុត្តានិ សមថោ ច វិបស្សនា ច. ឥមានិ ទ្វេ ភេសជ្ជានិ បដិសេវេន្តោ ទ្វេ អរោគេ សច្ឆិករោតិ រាគវិរាគំ ចេតោវិមុត្តិំ អវិជ្ជាវិរាគញ្ច បញ្ញាវិមុត្តិំ. តត្ថ តណ្ហារោគស្ស សមថោ ភេសជ្ជំ, រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តិ អរោគំ. អវិជ្ជារោគស្ស វិបស្សនាភេសជ្ជំ អវិជ្ជាវិរាគា បញ្ញាវិមុត្តិ អរោគំ. ឯវញ្ហិ ភគវា ចាហ, ‘‘ទ្វេ ធម្មា បរិញ្ញេយ្យា [បស្ស ទី. និ. ៣.៣៥២] នាមញ្ច រូបញ្ច, ទ្វេ ធម្មា បហាតព្ពា អវិជ្ជា ច ភវតណ្ហា ច, ទ្វេ ធម្មា ភាវេតព្ពា សមថោ ច វិបស្សនា ច, ទ្វេ ធម្មា សច្ឆិកាតព្ពា វិជ្ជា ច វិមុត្តិ ចា’’តិ. តត្ថ សមថំ ភាវេន្តោ រូបំ បរិជានាតិ, រូបំ បរិជានន្តោ តណ្ហំ បជហតិ, តណ្ហំ បជហន្តោ រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តិំ សច្ឆិករោតិ, វិបស្សនំ ភាវេន្តោ នាមំ បរិជានាតិ, នាមំ បរិជានន្តោ អវិជ្ជំ បជហតិ, អវិជ្ជំ បជហន្តោ អវិជ្ជាវិរាគា បញ្ញាវិមុត្តិំ សច្ឆិករោតិ. យទា ភិក្ខុនោ ទ្វេ ធម្មា បរិញ្ញាតា ភវន្តិ នាមញ្ច រូបញ្ច, តថាស្ស ទ្វេ ធម្មា បហីនា ភវន្តិ អវិជ្ជា ច ភវតណ្ហា ច. ទ្វេ ធម្មា ភាវិតា ភវន្តិ សមថោ ច វិបស្សនា ច, ទ្វេ ធម្មា សច្ឆិកាតព្ពា ភវន្តិ វិជ្ជា ច វិមុត្តិ ច. ឯត្តាវតា ភិក្ខុ កតកិច្ចោ ភវតិ. ឯសា សោបាទិសេសា និព្ពានធាតុ. តស្ស អាយុបរិយាទានា ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ឧបរោធា ឥទញ្ច ទុក្ខំ និរុជ្ឈតិ, អញ្ញញ្ច ទុក្ខំ ន ឧប្បជ្ជតិ. តត្ថ យោ ឥមេសំ ខន្ធានំ ធាតុអាយតនានំ និរោធោ វូបសមោ អញ្ញេសញ្ច ខន្ធធាតុអាយតនានំ អប្បដិសន្ធិ អបាតុភាវោ, អយំ អនុបាទិសេសា និព្ពានធាតុ.

តត្ថ កតមំ អលោភោ កុសលមូលំ? យំធាតុកោ អលោភោ អលុព្ភនា អលុព្ភិតត្តំ អនិច្ឆា អបត្ថនា អកន្តា អនជ្ឈោសានំ. អយំ អលោភោ កុសលមូលំ. កស្សេតំ មូលំ? អលោភជស្ស កុសលស្ស កាយកម្មស្ស វចីកម្មស្ស មនោកម្មស្ស តំសម្បយុត្តានញ្ច ចិត្តចេតសិកានំ ធម្មានំ មូលំ. អថ វា អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ កុសលន្តិ វុច្ចតិ, សោ តិណ្ណំ មគ្គង្គានំ មូលំ. កតមេសំ តិណ្ណំ, សម្មាសង្កប្បស្ស សម្មាវាយាមស្ស សម្មាសមាធិស្ស ច ឥមេសំ មូលន្តិ, តស្មា កុសលមូលន្តិ វុច្ចតិ.

តត្ថ កតមំ អទោសោ កុសលមូលំ? យា សត្តេសុ វា សង្ខារេសុ វា អនឃាតោ អប្បដិឃាតោ អព្យាបត្តិ អព្យាបាទោ អទោសោ មេត្តា មេត្តាយនា អត្ថកាមតា ហិតកាមតា ចេតសោ បសាទោ, អយំ អទោសោ កុសលមូលំ. កស្សេតំ មូលំ? អទោសជស្ស កុសលស្ស កាយកម្មស្ស វចីកម្មស្ស មនោកម្មស្ស តំសម្បយុត្តានញ្ច ចិត្តចេតសិកានំ ធម្មានំ មូលំ. អថ វា តិណ្ណំ មគ្គង្គានំ មូលំ. កតមេសំ តិណ្ណំ? សម្មាវាចាយ សម្មាកម្មន្តស្ស សម្មាអាជីវស្ស ច ឥមេសំ តិណ្ណំ មគ្គង្គានំ មូលំ, តស្មា កុសលមូលន្តិ វុច្ចតិ.

តត្ថ កតមំ អមោហោ កុសលមូលំ? យំ ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ យថាភូតំ ញាណទស្សនំ អភិសមយោ សម្មា ច បច្ចាគមោ បដិវេធោ អមោហោ អសម្មុយ្ហនា អសម្មោហោ វិជ្ជាបកាសោ អាលោកោ អនាវរណំ សេក្ខានំ កុសលានំ ធម្មានំ, អយំ អមោហោ កុសលមូលំ. កស្សេតំ មូលំ? អមោហជស្ស កុសលស្ស កាយកម្មស្ស វចីកម្មស្ស មនោកម្មស្ស តំសម្បយុត្តានញ្ច ចិត្តចេតសិកានំ ធម្មានំ មូលំ. អថ វា ទ្វិន្នំ មគ្គង្គានំ ឯតំ មូលំ. កតមេសំ ទ្វិន្នំ? សម្មាទិដ្ឋិយា ច សម្មាសតិយា ច ឥមេសំ ទ្វិន្នំ មគ្គង្គានំ មូលំ, តស្មា កុសលមូលន្តិ វុច្ចតិ. ឯវំ ឥមេសំ តីហិ កុសលមូលេហិ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ យោជេតព្ពោ.

៦៦. តត្ថ កតមា អនិច្ចសញ្ញា? ‘‘សព្ពេ សង្ខារា ឧប្បាទវយធម្មិនោ’’តិ ច យា សញ្ញា សញ្ជាននា វវត្ថបនា ឧគ្គាហោ, អយំ អនិច្ចសញ្ញា. តស្សា កោ និស្សន្ទោ? អនិច្ចសញ្ញាយ ភាវិតាយ ពហុលីកតាយ អដ្ឋសុ លោកធម្មេសុ ចិត្តំ នានុសន្ធតិ ន សន្ធតិ ន សណ្ឋហតិ, ឧបេក្ខា វា បដិក្កូលតា វា សណ្ឋហតិ, អយមស្សា និស្សន្ទោ.

តត្ថ កតមា ទុក្ខសញ្ញា? ‘‘សព្ពេ សង្ខារា ទុក្ខា’’តិ យា សញ្ញា សញ្ជាននា វវត្ថបនា ឧគ្គាហោ, អយំ ទុក្ខសញ្ញា. តស្សា កោ និស្សន្ទោ? ទុក្ខសញ្ញាយ ភាវិតាយ ពហុលីកតាយ អាលស្សេ សំបមាទេ វិម្ហយេ ច ចិត្តំ នានុសន្ធតិ ន សន្ធតិ ន សណ្ឋហតិ, ឧបេក្ខា វា បដិក្កូលតា វា សណ្ឋហតិ, អយមស្សា និស្សន្ទោ.

តត្ថ កតមា អនត្តសញ្ញា? ‘‘សព្ពេសុ ធម្មេសុ អនត្តា’’តិ យា សញ្ញា សញ្ជាននា វវត្ថបនា ឧគ្គាហោ, អយំ អនត្តសញ្ញា. តស្សា កោ និស្សន្ទោ, អនត្តសញ្ញាយ ភាវិតាយ ពហុលីកតាយ អហង្ការោ ចិត្តំ នានុសន្ធតិ ន សន្ធតិ, មមង្ការោ ន សណ្ឋហតិ, ឧបេក្ខា វា បដិក្កូលតា វា សណ្ឋហតិ, អយមស្សា និស្សន្ទោ.

តត្ថ កតមា អសុភសញ្ញា? ‘‘សត្ត សង្ខារា អសុភា’’តិ យា សញ្ញា សញ្ជាននា វវត្ថបនា ឧគ្គាហោ, អយំ អសុភសញ្ញា. តស្សា កោ និស្សន្ទោ? អសុភសញ្ញាយ ភាវិតាយ ពហុលីកតាយ សុភនិមិត្តេ ចិត្តំ នានុសន្ធតិ ន សន្ធតិ ន សណ្ឋហតិ, ឧបេក្ខា វា បដិក្កូលតា វា សណ្ឋហតិ, អយមស្សា និស្សន្ទោ.

តត្ថ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ បរិញ្ញា ភគវតា ទេសិតា, យោ តត្ថ អសុភសញ្ញា រូបក្ខន្ធស្ស បរិញ្ញត្តំ, ទុក្ខសញ្ញា វេទនាក្ខន្ធស្ស បរិញ្ញត្តំ, អនត្តសញ្ញា សញ្ញាក្ខន្ធស្ស សង្ខារក្ខន្ធស្ស បរិញ្ញត្តំ, អនិច្ចសញ្ញា វិញ្ញាណក្ខន្ធស្ស បរិញ្ញត្តំ. តត្ថ សមថេន តណ្ហំ សមុគ្ឃាតេតិ, វិបស្សនា អវិជ្ជំ សមុគ្ឃាតេតិ, អទោសេន ទោសំ សមុគ្ឃាតេតិ, អមោហេន មោហំ សមុគ្ឃាតេតិ, អនិច្ចសញ្ញាយ និច្ចសញ្ញំ សមុគ្ឃាតេតិ, ទុក្ខសញ្ញាយ សុខសញ្ញំ សមុគ្ឃាតេតិ, អនត្តសញ្ញាយ អត្តសញ្ញំ សមុគ្ឃាតេតិ, អសុភសញ្ញាយ សុភសញ្ញំ សមុគ្ឃាតេតិ.

ចិត្តវិក្ខេបបដិសំហរណលក្ខណោ សមថោ, តស្ស ឈានានិ បទដ្ឋានំ. សព្ពធម្មំ យថាភូតំ បដិវេធលក្ខណា វិបស្សនា, តស្សា សព្ពនេយ្យំ បទដ្ឋានំ. ឥច្ឆាបដិសំហរណលក្ខណោ អលោភោ, តស្ស អទិន្នាទានា វេរមណី បទដ្ឋានំ. អព្យាបាទលក្ខណោ អទោសោ, តស្ស បាណាតិបាតា វេរមណី បទដ្ឋានំ. វត្ថុអប្បដិហតលក្ខណោ អមោហោ, តស្ស សម្មាបដិបត្តិ បទដ្ឋានំ. សង្ខតានំ ធម្មានំ វិនាសគ្គហណលក្ខណា អនិច្ចសញ្ញា, តស្សា ឧទយព្ពយោ បទដ្ឋានំ. សាសវផស្សសញ្ជាននលក្ខណា ទុក្ខសញ្ញា, តស្សា វេទនា បទដ្ឋានំ. សព្ពធម្មអនុបគមនលក្ខណា អនត្តសញ្ញា, តស្សា ធម្មសញ្ញា បទដ្ឋានំ. វិនីលកវិបុព្ពកឧទ្ធុមាតកសមុគ្គហណលក្ខណា អសុភសញ្ញា, តស្សា និព្ពិទា បទដ្ឋានំ. ឥមេសុ នវសុ បទេសុ ឧបទិដ្ឋេសុ សព្ពោ កុសលបក្ខោ ឧបទិដ្ឋោ ភវតិ, សោ ច ពហុស្សុតេន សក្កា ជានិតុំ នោ អប្បស្សុតេន, បញ្ញវតា នោ ទុប្បញ្ញេន, យុត្តេន នោ អយុត្តេនាតិ.

៦៧. តត្ថ និច្ចសញ្ញាធិមុត្តស្ស អបរាបរំ ចិត្តំ បណាមេន្តោ សតិមបច្ចវេក្ខតោ អនិច្ចសញ្ញា ន ឧបដ្ឋាតិ, បញ្ចសុ កាមគុណេសុ សុខស្សាទាធិមុត្តស្ស ឥរិយាបថស្ស អគតិមបច្ចវេក្ខតោ ទុក្ខសញ្ញា ន ឧបដ្ឋាតិ, ខន្ធធាតុអាយតនេសុ អត្តាធិមុត្តស្ស នានាធាតុអនេកធាតុវិនិព្ភោគមបច្ចវេក្ខតោ អនត្តសញ្ញា ន ឧបដ្ឋាតិ, វណ្ណសណ្ឋានាភិរតស្ស កាយេ សុភាធិមុត្តស្ស ច វិប្បដិច្ឆន្នា អសុភសញ្ញា ន ឧបដ្ឋាតិ.

អវិប្បដិសារលក្ខណា សទ្ធា, សទ្ទហនា បច្ចុបដ្ឋានំ. តស្ស ចត្តារិ សោតាបត្តិយង្គានិ បទដ្ឋានំ. ឯវញ្ហិ វុត្តំ ភគវតា [បស្ស សំយុត្តនិកាយេ] សទ្ធិន្ទ្រិយំ ភិក្ខវេ, កុហិំ ទដ្ឋព្ពំ, ចតូសុ សោតាបត្តិយង្គេសុ កុសលេសុ ធម្មេសុ.

សូរាអបដិក្ខេបនលក្ខណំ វីរិយិន្ទ្រិយំ, វីរិយិន្ទ្រិយារម្ភោ បច្ចុបដ្ឋានំ. តស្ស អតីតា ចត្តារោ សម្មប្បធានា បទដ្ឋានំ. យថា វុត្តំ ភគវតា [បស្ស សំយុត្តនិកាយេ] វីរិយិន្ទ្រិយំ, ភិក្ខវេ, កុហិំ ទដ្ឋព្ពំ, ចតូសុ សម្មប្បធានេសុ.

សតិ សរណលក្ខណា, អសម្មោហបច្ចុបដ្ឋានា. តស្ស អតីតា ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា បទដ្ឋានំ. យថា វុត្តំ ភគវតា សតិន្ទ្រិយំ ភិក្ខវេ, កុហិំ ទដ្ឋព្ពំ, ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ.

ឯកគ្គលក្ខណោ សមាធិ, អវិក្ខេបបច្ចុបដ្ឋានោ, តស្ស ចត្តារិ ញាណានិ បទដ្ឋានំ. យថា វុត្តំ ភគវតា សមាធិន្ទ្រិយំ, ភិក្ខវេ, កុហិំ ទដ្ឋព្ពំ, ចតូសុ ឈានេសុ.

បជាននលក្ខណា បញ្ញា, ភូតត្ថសន្តីរណា បច្ចុបដ្ឋានា, តស្ស ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ បទដ្ឋានំ. យថា វុត្តំ ភគវតា [បស្ស សំយុត្តនិកាយេ] បញ្ញិន្ទ្រិយំ, ភិក្ខវេ, កុហិំ ទដ្ឋព្ពំ, ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ.

ចត្តារិ ចក្កានិ [បស្ស អ. និ. ៤.៣១] បតិរូបទេសវាសោ ចក្កំ, សប្បុរិសូបនិស្សយោ ចក្កំ, អត្តសម្មាបណិធានំ ចក្កំ, បុព្ពេ កតបុញ្ញតា ចក្កំ. តត្ថ អរិយសន្និស្សយលក្ខណោ បតិរូបទេសវាសោ, សោ សប្បុរិសូបនិស្សយស្ស បទដ្ឋានំ. អរិយសន្និស្សយលក្ខណោ សប្បុរិស្សូបនិស្សយោ, សោ អត្តសម្មាបណិធានស្ស បទដ្ឋានំ. សម្មាបដិបត្តិលក្ខណំ អត្តសម្មាបណិធានំ, តំ បុញ្ញានំ បទដ្ឋានំ. កុសលធម្មោបចយលក្ខណំ បុញ្ញំ, តំ សព្ពសម្បត្តីនំ បទដ្ឋានំ.

ឯកាទសសីលមូលកា ធម្មា សីលវតោ អវិប្បដិសារោ ភវតិ…បេ… សោ វិមុត្តិញាណទស្សនំ ‘‘នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’’តិ បជាននា. តត្ថ វេរមណិលក្ខណំ សីលំ, តំ អវិប្បដិសារស្ស បទដ្ឋានំ. ន អត្តានុវាទលក្ខណោ អវិប្បដិសារោ, សោ បាមោជ្ជស្ស បទដ្ឋានំ. អភិប្បមោទនលក្ខណំ បាមោជ្ជំ, តំ បីតិយា បទដ្ឋានំ. អត្តមនលក្ខណា បីតិ, សា បស្សទ្ធិយា បទដ្ឋានំ. កម្មនិយលក្ខណា បស្សទ្ធិ, សា សុខស្ស បទដ្ឋានំ. អព្យាបាទលក្ខណំ សុខំ, តំ សមាធិនោ បទដ្ឋានំ. អវិក្ខេបនលក្ខណោ សមាធិ, សោ យថាភូតញាណទស្សនស្ស បទដ្ឋានំ. អវិបរីតសន្តីរណលក្ខណា បញ្ញា, សា និព្ពិទាយ បទដ្ឋានំ អនាលយនលក្ខណា និព្ពិទា, សា វិរាគស្ស បទដ្ឋានំ. អសំកិលេសលក្ខណោ វិរាគោ, សោ វិមុត្តិយា បទដ្ឋានំ. អកុសលធម្មវិវេកលក្ខណា វិមុត្តិ, សា វិមុត្តិនោ វោទានស្ស បទដ្ឋានំ.

៦៨. ចតស្សោ អរិយភូមិយោ ចត្តារិ សាមញ្ញផលានិ. តត្ថ យោ យថាភូតំ បជានាតិ, ឯសា ទស្សនភូមិ. សោតាបត្តិផលញ្ច សោ យថាភូតំ បជានិត្វា និព្ពិន្ទតិ, ឥទំ តនុកាមរាគស្ស បទដ្ឋានំ ព្យាបាទានំ. សកទាគាមិផលញ្ច សណ្ហំ វិរជ្ជតិ, អយំ រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តិ. អនាគាមិផលញ្ច យំ អវិជ្ជាវិរាគា វិមុច្ចតិ, អយំ កតាភូមិ. អរហត្តញ្ច សាមញ្ញផលានីតិ កោ វចនត្ថោ, អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ សាមញ្ញំ, តស្សេតានិ ផលានិ សាមញ្ញផលានីតិ វុច្ចតិ. កិស្ស ព្រហ្មញ្ញផលានីតិ វុច្ចន្តេ? ព្រហ្មញ្ញអរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ, តស្ស តានិ ផលានីតិ ព្រហ្មញ្ញផលានីតិ វុច្ចន្តេ.

តត្ថ សោតាបន្នោ កថំ ហោតិ? សហ សច្ចាភិសមយា អរិយសាវកស្ស តីណិ សំយោជនានិ បហីយន្តិ សក្កាយទិដ្ឋិ វិចិកិច្ឆា សីលព្ពតបរាមាសោ ច, ឥមេសំ តិណ្ណំ សំយោជនានំ បហានា បរិក្ខយា អរិយសាវកោ ហោតិ សោតាបន្នោ អវិនិបាតធម្មោ យាវ ទុក្ខស្សន្តំ ករោតិ.

តត្ថ កតមា សក្កាយទិដ្ឋិ? អស្សុតវា ពាលោ បុថុជ្ជនោ យាវ អរិយធម្មេ អកោវិទោ, សោ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ យាវ វិញ្ញាណស្មិំ អត្តានំ, សោ ឥមេសុ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ អត្តគ្គាហោ វា អត្តនិយគ្គាហោ វា ឯសោហមស្មិ ឯកស្មិំ វសវត្តិកោ [អវត្តិតោ (បី. ក.)] បក្ខិត្តោ អនុគ្គហោ អនុសយន្តោ អង្គមង្គន្តិ បរតិ. យា តថាភូតស្ស ខន្តិ រុចិ បេក្ខនា អាការបរិវិតក្កោ ទិដ្ឋិនិជ្ឈាយនា អភិប្បសន្នា, អយំ វុច្ចតេ សក្កាយទិដ្ឋីតិ.

តត្ថ បញ្ច ទិដ្ឋិយោ ឧច្ឆេទំ ភជន្តិ. កតមាយោ បញ្ច? រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, យាវ វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, ឥមាយោ បញ្ច ឧច្ឆេទំ ភជន្តិ, អវសេសាយោ បន្នរស សស្សតំ ភជន្តិ. ឥតិ សក្កាយទិដ្ឋិបហានា ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិគតានិ បហីយន្តិ. បហានា ឧច្ឆេទំ សស្សតញ្ច ន ភជតិ. ឥតិ ឧច្ឆេទសស្សតប្បហានា អរិយសាវកស្ស ន កិញ្ចិ ទិដ្ឋិគតំ ភវតិ, អញ្ញា វា លោកុត្តរាយ សម្មាទិដ្ឋិយា. កថំ បន សក្កាយទិដ្ឋិ ន ភវតិ? ឥធ អរិយសាវកោ សុតវា ហោតិ, សព្ពោ សុក្កបក្ខោ កាតព្ពោ, យាវ អរិយធម្មេសុ កោវិទោ រូបំ អនត្តតោ សមនុបស្សតិ, យាវ វិញ្ញាណំ…បេ… ឯវមស្ស សមនុបស្សន្តស្ស សក្កាយទិដ្ឋិ ន ភវតិ.

កថំ វិចិកិច្ឆា ន ភវតិ? ឥធ អរិយសាវកោ ពុទ្ធេ ន កង្ខតិ, ន វិចិកិច្ឆតិ អភិប្បសីទតិ, ឥតិបិ សោ ភគវាតិ សព្ពំ. ធម្មេ ន កង្ខតិ ន វិចិកិច្ឆតិ សព្ពំ. យាវ តណ្ហក្ខយោ វិរាគោ និរោធោ និព្ពានន្តិ, ឥមិនា ទុតិយេន អាកង្ខិយេន ធម្មេន សមន្នាគតោ ហោតិ. សង្ឃេ ន កង្ខតិ…បេ… យាវ បូជា ទេវានញ្ច មនុស្សានញ្ចាតិ, ឥមិនា តតិយេន អាកង្ខិយេន ធម្មេន សមន្នាគតោ ហោតិ.

សព្ពេ សង្ខារា ទុក្ខាតិ ន កង្ខតិ ន វិចិកិច្ឆតិ អធិមុច្ចតិ អភិប្បសីទតិ. តណ្ហា ទុក្ខសមុទយោតិ ន កង្ខតិ ន វិចិកិច្ឆតិ. តណ្ហានិរោធា ទុក្ខនិរោធោតិ ន កង្ខតិ ន វិចិកិច្ឆតិ. អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទាតិ ន កង្ខតិ ន វិចិកិច្ឆតិ អធិមុច្ចតិ អភិប្បសីទតិ. យាវ ពុទ្ធេ វា ធម្មេ វា សង្ឃេ វា ទុក្ខេ វា សមុទយេ វា និរោធេ វា មគ្គេ វា កង្ខាយនា វិមតិ វិចិកិច្ឆា ទ្វេធាបថា អាសប្បនា [អប្បនា (បី. ក.) ធ. ស. ១០០៨ និក្ខេបកណ្ឌេ បស្សិតព្ពំ] បរិសប្បនា អនវដ្ឋានំ អធិដ្ឋាគមនំ [អនិដ្ឋាគមនំ (ក.)] អនេកំសោ អនេកំសិកតា, តេ តស្ស បហីនា ភវន្តិ បណុន្នា ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវំកតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា.

៦៩. តត្ថ សីលព្ពតបរាមាសោ ទ្វិធា – សីលស្ស វា សុទ្ធស្ស វា. តត្ថ សីលស្ស សីលព្ពតបរាមាសោ ឥមិនាហំ សីលេន វា វតេន វា តបេន វា ព្រហ្មចរិយេន វា ទេវោ វា ភវិស្សាមិ ទេវញ្ញតរោ វា តត្ថ កបោតបាទាហិ អច្ឆរាហិ សទ្ធិំ កីឡិស្សាមិ រមិស្សាមិ បរិចរិស្សាមីតិ. យថាភូតទស្សនន្តិ រុចិវិមុត្តិ រាគោ រាគបរិវត្តកា ទិដ្ឋិរូបនា បស្សនា អសន្តុស្សិតស្ស សីលព្ពតបរាមាសោ. តត្ថ កតមោ សុទ្ធស្ស សីលព្ពតបរាមាសោ? ឥធេកច្ចោ សីលំ បរាមសតិ, សីលេន សុជ្ឈតិ, សីលេន នីយតិ, សីលេន មុច្ចតិ, សុខំ វីតិក្កមតិ, ទុក្ខំ វីតិក្កមតិ, សុខទុក្ខំ វីតិក្កមតិ អនុបាបុណាតិ ឧបរិមេន. តទុភយំ សីលវតំ បរាមសតិ តទុភយេន សីលវតេន សុជ្ឈន្តិ មុច្ចន្តិ នីយន្តិ, សុខំ វីតិក្កមន្តិ, ទុក្ខំ វីតិក្កមន្តិ, សុខទុក្ខំ វីតិក្កមន្តិ, អនុបាបុណន្តីតិ អវិសុចិករំ ធម្មំ អវិមុត្តិករំ ធម្មំ វិសុចិតោ វិមុត្តិតោ បច្ចាគច្ឆន្តស្ស យា តថាភូតស្ស ខន្តិ រុចិ មុត្តិ បេក្ខនា អាការបរិវិតក្កោ ទិដ្ឋិនិជ្ឈាយនា បស្សនា, អយំ សុទ្ធស្ស សីលព្ពតបរាមាសោ. ឯតេ ឧភោ បរាមាសា អរិយសាវកស្ស បហីនា ភវន្តិ យាវ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា, សោ សីលវា ភវតិ អរិយកន្តេហិ សីលេហិ សមន្នាគតោ អក្ខណ្ឌេហិ យាវ ឧបសមសំវត្តនិកេហិ. ឥមេសំ តិណ្ណំ សំយោជនានំ បហានា សុតវា អរិយសាវកោ ភវតិ សោតាបន្នោ អវិនិបាតធម្មោ, សព្ពំ.

សហសច្ចាភិសមយា, ឥតិ កោ វចនត្ថោ? ចត្តារោ អភិសមយា, បរិញ្ញាភិសមយោ បហានាភិសមយោ សច្ឆិកិរិយាភិសមយោ ភាវនាភិសមយោ.

តត្ថ អរិយសាវកោ ទុក្ខំ បរិញ្ញាភិសមយេន អភិសមេតិ, សមុទយំ បហានាភិសមយេន អភិសមេតិ, និរោធំ សច្ឆិកិរិយាភិសមយេន អភិសមេតិ, មគ្គំ ភាវនាភិសមយេន អភិសមេតិ. កិំ ការណំ? ទុក្ខស្ស បរិញ្ញាភិសមយោ, សមុទយស្ស បហានាភិសមយោ, និរោធស្ស សច្ឆិកិរិយាភិសមយោ, មគ្គស្ស ភាវនាភិសមយោ. សមថវិបស្សនាយ កថំ អភិសមេតិ? អារម្មណេ ចិត្តំ ឧបនិពន្ធេត្វា បញ្ចក្ខន្ធេ ទុក្ខតោ បស្សតិ. តត្ថ យោ ឧបនិពន្ធោ, អយំ សមថោ. យា បរិយោគាហនា, អយំ វិបស្សនា. បញ្ចក្ខន្ធេ ទុក្ខាតិ បស្សតោ យោ បញ្ចក្ខន្ធេសុ អាលយោ និកន្តិ ឧបគមនំ អជ្ឈោសានា ឥច្ឆា មុច្ឆា បណិធិ បត្ថនា បហីយតិ. តត្ថ បញ្ចក្ខន្ធា ទុក្ខំ. យោ តត្ថ អាលយោ និកន្តិ ឧបគមនំ អជ្ឈោសានំ ឥច្ឆា មុច្ឆា បណិធិ បត្ថនា, អយំ សមុទយោ. យំ តស្ស បហានំ, សោ និរោធោ សមថោ វិបស្សនា ច មគ្គោ, ឯវំ តេសំ ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ ឯកកាលេ ឯកក្ខណេ ឯកចិត្តេ អបុព្ពំ អចរិមំ អភិសមយោ ភវតិ. តេនាហ ភគវា ‘‘សហសច្ចាភិសមយា អរិយសាវកស្ស តីណិ សំយោជនានិ បហីយន្តី’’តិ.

៧០. តត្ថ សមថវិបស្សនា យុគនទ្ធា វត្តមានា ឯកកាលេ ឯកក្ខណេ ឯកចិត្តេ ចត្តារិ កិច្ចានិ ករោតិ, ទុក្ខំ បរិញ្ញាភិសមយេន អភិសមេតិ, យាវ មគ្គំ ភាវនាភិសមយេន អភិសមេតិ. កិំ ការណា? ទុក្ខំ បរិញ្ញាភិសមយោ, យាវ មគ្គំ ភាវនាភិសមយោ. ឯវំ ទិដ្ឋន្តោ យថា នាវា ជលំ គច្ឆន្តី ចត្តារិ កិច្ចានិ ករោតិ, បារិមំ តីរំ បាបេតិ, ឱរិមំ តីរំ ជហតិ, ភារំ វហតិ, សោតំ ឆិន្ទតិ; ឯវមេវ សមថវិបស្សនា យុគនទ្ធា វត្តមានា ឯកកាលេ ឯកក្ខណេ ឯកចិត្តេ ចត្តារិ កិច្ចានិ ករោតិ, ទុក្ខំ បរិញ្ញាភិសមយេន អភិសមេតិ, យាវ មគ្គំ ភាវនាភិសមយេន អភិសមេតិ. យថា វា សូរិយោ ឧទយន្តោ ឯកកាលេ អបុព្ពំ អចរិមំ ចត្តារិ កិច្ចានិ ករោតិ, អន្ធការំ វិធមតិ, អាលោកំ បាតុករោតិ, រូបំ និទស្សីយតិ, សីតំ បរិយាទិយតិ; ឯវមេវ សមថវិបស្សនា យុគនទ្ធា វត្តមានា ឯកកាលេ…បេ… យថា បទីបោ ជលន្តោ ឯកកាលេ អបុព្ពំ អចរិមំ ចត្តារិ កិច្ចានិ ករោតិ, អន្ធការំ វិធមតិ, អាលោកំ បាតុករោតិ, រូបំ និទស្សីយតិ, ឧបាទានំ បរិយាទិយតិ; ឯវមេវ សមថវិបស្សនា យុគនទ្ធា វត្តមានា ឯកកាលេ…បេ….

យទា អរិយសាវកោ សោតាបន្នោ ភវតិ អវិនិបាតធម្មោ និយតោ យាវ ទុក្ខស្សន្តំ ករោតិ, អយំ ទស្សនភូមិ. សោតាបត្តិផលញ្ច សោតាបត្តិផលេ ឋិតោ ឧត្តរិ សមថវិបស្សនំ ភាវេន្តោ យុគនទ្ធា វត្តមានា កាមរាគព្យាបាទានំ យេភុយ្យេន បហានា អរិយសាវកោ ហោតិ. សកទាគាមិ បរិនិដ្ឋិតត្តា សកិទេវ ឥមំ លោកំ អាគន្ត្វា ទុក្ខស្សន្តំ ករោតិ, អយំ តនុភូមិ.

សកទាគាមិផលញ្ច យោ សកទាគាមិផលេ ឋិតោ វិបស្សនំ ភាវេន្តោ កាមរាគព្យាបាទេ សានុសយេ អនវសេសំ បជហតិ, កាមរាគព្យាបាទេសុ អនវសេសំ បហីនេសុ បញ្ចោរម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ បហីនានិ ភវន្តិ សក្កាយទិដ្ឋិ សីលព្ពតបរាមាសោ វិចិកិច្ឆា កាមច្ឆន្ទោ ព្យាបាទោ ច, ឥមេសំ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បហានា [បហានាយ (បី. ក.)] អរិយសាវកោ ហោតិ អនាគាមី តត្ថ បរិនិព្ពាយី អនាវត្តិធម្មោ តស្មា លោកា, អយំ វីតរាគភូមិ.

អនាគាមិផលញ្ច អនាគាមិផលេ ឋិតោ ឧត្តរិ សមថវិបស្សនំ ភាវេន្តោ បញ្ច ឧទ្ធម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ បជហតិ រូបរាគអរូបរាគមានឧទ្ធច្ចអវិជ្ជញ្ច. ឥមេសំ បញ្ចន្នំ ឧទ្ធម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បហានា អរិយសាវកោ អរហា ភវតិ, ខីណាសវោ វុសិតវា សម្មទញ្ញា [សម្បជញ្ញោ (បី. ក.)] វិមុត្តោ បរិក្ខីណភវសំយោជនោ អនុប្បត្តសទត្ថោ, អយំ កតាភូមិ.

អរហន្តោវ អយំ សោបាទិសេសា និព្ពានធាតុ. តស្ស អាយុក្ខយា ជីវិតិន្ទ្រិយាបរោធា ឥទញ្ច ទុក្ខំ និរុជ្ឈតិ, អញ្ញញ្ច ទុក្ខំ ន ឧប្បជ្ជតិ. យោ ឥមស្ស ទុក្ខស្ស និរោធោ វូបសមោ, អញ្ញស្ស ច អបាតុភាវោ, អយំ អនុបាទិសេសា និព្ពានធាតុ. ឥមា ទ្វេ និព្ពានធាតុយោ. ឥតិ សច្ចានិ វុត្តានិ. សច្ចាភិសមយោ វុត្តោ, កិលេសវវត្ថានំ វុត្តំ, បហានំ វុត្តំ, ភូមិយោ វុត្តា, ផលានិ វុត្តានិ, និព្ពានធាតុយោ វុត្តា. ឯវមិមេសុ វុត្តេសុ សព្ពពោធិ វុត្តា ភវតិ. ឯត្ថ យោគោ ករណីយោ.

៧១. តត្ថ កតមាយោ នវ អនុបុព្ពសមាបត្តិយោ? ចត្តារិ ឈានានិ ចតស្សោ ច អរូបសមាបត្តិយោ និរោធសមាបត្តិ ច. តត្ថ ចត្តារិ ឈានានិ កតមានិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, [បស្ស ទីឃនិកាយេ] ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហីតិ វិត្ថារេន កាតព្ពានិ. តត្ថ កតមា ចត្តារោ អរូបសមាបត្តិយោ? វិរាគិនោ វត វត្តព្ពោ, យាវ និរោធសមាបត្តិ វិត្ថារេន កាតព្ពា. ឥមាយោ នវ អនុបុព្ពសមាបត្តិយោ.

តត្ថ កតមំ បឋមំ ឈានំ? បញ្ចង្គវិប្បយុត្តំ បញ្ចង្គសមន្នាគតំ. កតមេហិ បញ្ចហិ អង្គេហិ វិប្បយុត្តំ? បញ្ចហិ នីវរណេហិ. តត្ថ កតមានិ បញ្ច នីវរណានិ? កាមច្ឆន្ទោតិ វិត្ថារេតព្ពោ. តត្ថ កតមោ កាមច្ឆន្ទោ? យោ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ ឆន្ទរាគោ បេមំ និកន្តិ អជ្ឈោសានំ ឥច្ឆា មុច្ឆា បត្ថនា អបរិច្ចាគោ អនុសយោ បរិយុដ្ឋានំ, អយំ កាមច្ឆន្ទនីវរណំ. តត្ថ កតមំ ព្យាបាទនីវរណំ? យោ សត្តេសុ សង្ខារេសុ ច អាឃាតោ…បេ… យថា ទោសេ តថា និឱដ្ឋានា, អយំ ព្យាបាទោ នីវរណំ. តត្ថ កតមំ មិទ្ធំ? យា ចិត្តស្ស ជឡតា ចិត្តស្ស គរុត្តំ ចិត្តស្ស អកម្មនីយតា ចិត្តស្ស និក្ខេបោ និទ្ទាយនា បចលិកតា បចលាយនា បចលាយនំ, ឥទំ មិទ្ធំ. តត្ថ កតមំ ថិនំ [ថីនំ (បី.)]? យា កាយស្ស ថិនតា ជឡតា កាយស្ស គរុត្តា កាយស្ស អប្បស្សទ្ធិ, ឥទំ ថិនំ. ឥតិ ឥទញ្ច ថិនំ បុរិមកញ្ច មិទ្ធំ តទុភយំ ថិនមិទ្ធនីវរណន្តិ វុច្ចតិ. តត្ថ កតមំ ឧទ្ធច្ចំ? យោ អវូបសមោ ចិត្តស្ស, ឥទំ ឧទ្ធច្ចំ. តត្ថ កតមំ កុក្កុច្ចំ? យោ ចេតសោ វិលេខោ អលញ្ចនា វិលញ្ចនា ហទយលេខោ វិប្បដិសារោ, ឥទំ កុក្កុច្ចំ. ឥតិ ឥទញ្ច កុក្កុច្ចំ បុរិមកញ្ច ឧទ្ធច្ចំ តទុភយំ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចនីវរណន្តិ វុច្ចតិ. តត្ថ កតមំ វិចិកិច្ឆានីវរណំ? យោ ពុទ្ធេ វា ធម្មេ វា សង្ឃេ វា…បេ… អយំ វិចិកិច្ឆា. អបិ ច ខោ បន បញ្ច វិចិកិច្ឆាយោ សមនន្តរាយិកា ទេសន្តរាយិកា សមាបត្តន្តរាយិកា មគ្គន្តរាយិកា សគ្គន្តរាយិកា, ឥមាយោ បញ្ច វិចិកិច្ឆាយោ. ឥធ បន សមាបត្តន្តរាយិកា វិចិកិច្ឆា អធិប្បេតា. ឥមេ បញ្ច នីវរណា.

តត្ថ នីវរណានីតិ កោ វចនត្ថោ, កុតោ និវារយន្តីតិ? សព្ពតោ កុសលបក្ខិកា និវារយន្តិ. កថំ [កិំ កំ (បី. ក.)] និវារយន្តិ? កាមច្ឆន្ទោ អសុភតោ និវារយតិ, ព្យាបាទោ មេត្តាយ [មេត្តតោ (បី.)] និវារយតិ, ថិនំ បស្សទ្ធិតោ និវារយតិ, មិទ្ធំ វីរិយារម្ភតោ និវារយតិ, ឧទ្ធច្ចំ សមថតោ និវារយតិ, កុក្កុច្ចំ អវិប្បដិសារតោ និវារយតិ, វិចិកិច្ឆា បញ្ញាតោ បដិច្ចសមុប្បាទតោ និវារយតិ.

អបរោ បរិយាយោ. កាមច្ឆន្ទោ អលោភតោ កុសលមូលតោ និវារយតិ, ព្យាបាទោ អទោសតោ និវារយតិ, ថិនមិទ្ធំ សមាធិតោ និវារយតិ, ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ សតិបដ្ឋានេហិ និវារយតិ, វិចិកិច្ឆា អមោហតោ កុសលមូលតោ និវារយតិ.

អបរោ បរិយាយោ. តយោ វិហារា ទិព្ពវិហារោ ព្រហ្មវិហារោ អរិយវិហារោ. ទិព្ពវិហារោ ចត្តារិ ឈានានិ, ព្រហ្មវិហារោ ចត្តារិ អប្បមាណានិ, អរិយវិហារោ សត្តតិំស ពោធិបក្ខិយា ធម្មា. តត្ថ កាមច្ឆន្ទោ ឧទ្ធច្ចំ កុក្កុច្ចញ្ច ទិព្ពវិហារំ និវារយតិ, ព្យាបាទោ ព្រហ្មវិហារំ និវារយតិ, ថិនមិទ្ធំ វិចិកិច្ឆា ច អរិយវិហារំ និវារយតិ.

អបរោ បរិយាយោ. កាមច្ឆន្ទោ ព្យាបាទោ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចញ្ច សមថំ និវារយន្តិ, ថិនមិទ្ធំ វិចិកិច្ឆា ច វិបស្សនំ និវារយន្តិ, អតោ នីវរណន្តិ វុច្ចន្តេ. ឥមេហិ បញ្ចហិ អង្គេហិ វិប្បយុត្តំ បឋមំ ឈានំ.

កតមេហិ បញ្ចហិ អង្គេហិ សម្បយុត្តំ បឋមំ ឈានំ? វិតក្កវិចារេហិ បីតិយា សុខេន ច ចិត្តេកគ្គតាយ ច. ឥមេសំ បញ្ចន្នំ អង្គានំ ឧប្បាទបដិលាភសមន្នាគមោ សច្ឆិកិរិយំ បឋមំ ឈានំ បដិលទ្ធន្តិ វុច្ចតិ. ឥមានិ បញ្ច អង្គានិ ឧប្បាទេត្វា វិហរតីតិ, តេន វុច្ចតេ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតីតិ ទិព្ពេន វិហារេន.

តត្ថ ទុតិយំ ឈានំ ចតុរង្គសមន្នាគតំ បីតិសុខេន ចិត្តេកគ្គតាយ អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនេន ឥមានិ ចត្តារិ អង្គានិ ឧប្បាទេត្វា សម្បាទេត្វា វិហរតិ, តេន វុច្ចតិ ទុតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតីតិ.

តត្ថ បញ្ចង្គសមន្នាគតំ តតិយំ ឈានំ សតិយា សម្បជញ្ញេ សុខេន ចិត្តេកគ្គតាយ ឧបេក្ខាយ ឥមានិ បញ្ចង្គានិ ឧប្បាទេត្វា សម្បាទេត្វា វិហរតិ, តេន វុច្ចតិ តតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតីតិ.

តត្ថ ចតុត្ថំ ឈានំ ចតុរង្គសមន្នាគតំ ឧបេក្ខាយ សតិបារិសុទ្ធិយា អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ ចិត្តេកគ្គតា ច, ឥមេហិ ចតូហង្គេហិ សមន្នាគតំ ចតុត្ថំ ឈានំ. ឥតិ ឥមេសំ ចតុន្នំ អង្គានំ ឧប្បាទោ បដិលាភោ សមន្នាគមោ សច្ឆិកិរិយា ចតុត្ថំ ឈានំ បដិលទ្ធន្តិ វុច្ចតិ. ឥមានិ ចត្តារិ ឈានានិ ឧប្បាទេត្វា សម្បាទេត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, តេន វុច្ចតិ ទិព្ពេន វិហារេន វិហរតីតិ.

តត្ថ កតមោ អនិច្ចដ្ឋោ? បីឡនដ្ឋោ អនិច្ចដ្ឋោ បភង្គដ្ឋោ សម្បាបនដ្ឋោ វិវេកដ្ឋោ អនិច្ចដ្ឋោ, អយំ អនិច្ចដ្ឋោ.

តត្ថ កតមោ ទុក្ខដ្ឋោ? បីឡនដ្ឋោ ទុក្ខដ្ឋោ សម្បីឡនដ្ឋោ សំវេគដ្ឋោ ព្យាធិនដ្ឋោ, អយំ ទុក្ខដ្ឋោ.

តត្ថ កតមោ សុញ្ញដ្ឋោ? អនុបលិត្តោ សុញ្ញដ្ឋោ, អសម្ភាជនដ្ឋោ គតបដ្ឋោ [អប្បដ្ឋោ (បី.)] វិវដ្ដដ្ឋោ, អយំ សុញ្ញដ្ឋោ.

តត្ថ កតមោ អនត្តដ្ឋោ? អនិស្សរិយដ្ឋោ អនត្តដ្ឋោ, អវសវត្តនដ្ឋោ, អកាមការិដ្ឋោ បរិវិទដ្ឋោ, អយំ អនត្តដ្ឋោតិ.

សុត្តត្ថសមុច្ចយោ នាម សំវត្តិសន្តិកា បេដកភូមិ សមត្តា.