៥. បញ្ចមភូមិ

៤៣. តត្ថ កតមោ ហារវិភង្គោ? យត្ថ សោឡស ហារា អក្ខរសោ ភេទំ គច្ឆន្តិ. តត្ថ អាទិម្ហិ ទេសនាហារោ. តត្ថ អយំ គាថា កុសលា វា អកុសលា វា សច្ចានិ វា សច្ចេកទេសោ វា. កិំ ទេសិតន្តិ? សុត្តេ វីមំសា ទេសនាហារោ. យថា អរិយសច្ចានិ និក្ខេបោ ចត្តារិ សច្ចានិ សាធារណានិ អសាធារណានិ ច. យានិ ច អដ្ឋារស បទានិ ទុក្ខតោ សត្ត បទានិ សង្ខេបេន កាយិកេន ចេតសិកេន ទុក្ខេន, អប្បិយសម្បយោគេន បិយវិប្បយោគេន ច តីហិ ច សង្ខតាហិ. តត្ថ តីណិ សង្ខតលក្ខណានិ តិស្សោ ទុក្ខតា ឧប្បាទោ សង្ខតលក្ខណំ, សង្ខារទុក្ខតាយ ទុក្ខតា ច សង្ខតលក្ខណំ, វិបរិណាមទុក្ខតាយ ទុក្ខតាតិ អញ្ញថត្ថំ ច សង្ខតលក្ខណំ, ទុក្ខទុក្ខតាយ ច ទុក្ខតា, ឥមេសំ តិណ្ណំ សង្ខតលក្ខណានំ តីសុ វេទនាភូមីសុ អទុក្ខមសុខា វេទនា ឧប្បាទោ សង្ខតលក្ខណំ, សង្ខារទុក្ខតាយ ច ទុក្ខតា តយោ សង្ខតលក្ខណំ, សុខា វេទនាយ ច វិបរិណាមទុក្ខតាយ ច ទុក្ខតាតិ អញ្ញថត្តំ សង្ខតលក្ខណំ, ទុក្ខាវេទនា ទុក្ខទុក្ខតា ច ទុក្ខតា ឥមម្ហិ ឥមេសុ នវបទេសុ បឋមកេសុ សត្តសុ បទេសុ សោឡសសុ បទេសុ ទុក្ខា បរិយេសិតព្ពា, ឯកាទស ទុក្ខតាយ ច លក្ខណំ និទ្ទេសេ និទ្ទិដ្ឋំ. បាតុភាវលក្ខណា ជាតិយា ច បាតុភាវចុតិលក្ខណោ ចុតោតិ វិត្ថារេន បន្នរសបទានិ កត្តព្ពានិ, ឯវំ សាធារណានិ អសាធារណានិ ច សត្តសុ ទសសុ បទេសុ សញ្ញាស តិវិធេ ច សាសនប្បដ្ឋានេ អដ្ឋារសវិធេសុ ច សុត្តាធិដ្ឋានេសុ ទសវិធេសុ ច សុត្តវិធេយ្យេសុ សោឡសវិធេសុ ច ហារេសុ ឯកវីសតិវិធាយ ច បវិចយវីមំសាយាតិ ឥទំ ទេសិតំ. យថាភូតញ្ច ទេសិតន្តិ, អយំ វុច្ចតិ ទេសនាហារោ.

៤៤. តត្ថ កតមោ វិចយោ ហារោ?

បទំ បញ្ហា ច បុច្ឆា ច, កិំ បុព្ពំ កិញ្ច បច្ឆិមំ;

អនុគីតិ សា ច វិចយោ, ហារោ វិចយោតិ និទ្ទិដ្ឋោ.

បទន្តិ បឋមំ បទំ. តស្ស កោ អត្ថោ? យំ ភគវា បុដ្ឋោ អាយស្មតា អជិតេន តំ គហេតព្ពំ, កតិបទានិ បុដ្ឋានិ យថាកិំ កេនស្សុ និវុតោ លោកោតិ គាថា, ឥមានិ កតិបទានិ ចត្តារិ ឥតិ វិសជ្ជនាយ បុច្ឆា. យត្តកេហិ បទេហិ ភគវតា វិសជ្ជិតានិ បទានិ ឥតិ បុច្ឆាយ ច យា បទានំ សង្កាសនា, ឥទំ វុច្ចតិ បទន្តិ.

បញ្ហាតិ ឥមានិ ចត្តារិ បទានិ. កតិ បញ្ហា? ឯកោ វា ទ្វេ វា តទុត្តរិ វា ឥមានិ ចត្តារិ បទានិ ឯកោ បញ្ហោ, អត្ថានុបរិវត្តិ ព្យញ្ជនំ ហោតិ, សម្ពហុលានិបិ បទានិ ឯកមេវត្ថំ បុច្ឆតិ. ឥមានិ ចត្តារិ បទានិ អនុបរិវត្តីនិ តំ ព្យញ្ជនេន ឯកោ បញ្ហោវ ហោតិ. កេនស្សុ និវុតោ លោកោតិ លោកំ សន្ធាយ បុច្ឆតិ, កេនស្សុ នប្បកាសតិ កិស្សាភិលេបនំ ព្រូសីតិ តំយេវ បុច្ឆតិ. កិំសុ តស្ស មហព្ភយន្តិ តំយេវ បុច្ឆតិ. ឯវំ អត្ថានុបរិវត្តិ ព្យញ្ជនំ ឯកោ បញ្ហោ ហោតិ, សោ បញ្ហោ ចតុព្ពិធោ ឯកំសព្យាករណីយោ វិភជ្ជព្យាករណីយោ បដិបុច្ឆាព្យាករណីយោ ឋបនិយោតិ. តត្ថ ចក្ខុ អនិច្ចន្តិ ឯកំសព្យាករណីយោ, យំ អនិច្ចំ តំ ទុក្ខន្តិ វិភជ្ជព្យាករណីយោ, សិយា អនិច្ចំ ន ចក្ខុ, យានិបិ អាយតនានិ ច ន ចក្ខុ, តានិបិ អនិច្ចន្តិ ន ចក្ខុយេវ, អយំ វិភជ្ជព្យាករណីយោ, យំ ចក្ខុ តំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ នេតិ បដិបុច្ឆាព្យាករណីយោ, តំ ចក្ខុ តថាគតោតិ ឋបនិយោ. អញ្ញត្រ ចក្ខុនាតិ ឋបនិយោ បញ្ហោ. ឥទំ បញ្ហំ ភគវា កិំ បុច្ឆិតោ, លោកស្ស សំកិលេសោ បុច្ឆិតោ. កិំ ការណំ? តិវិធោ ហិ សំកិលេសោ តណ្ហាសំកិលេសោ ច ទិដ្ឋិសំកិលេសោ ច ទុច្ចរិតសំកិលេសោ ច. តត្ថ អវិជ្ជាយ និវុតោតិ អវិជ្ជំ ទស្សេតិ, ជប្បាតិ តណ្ហំ ទស្សេតិ, មហព្ភយន្តិ អកុសលស្ស កម្មស្ស វិបាកំ ទស្សេតិ, សោតំ នាម សុខវេទនីយស្ស កម្មស្ស ទុក្ខវេទនីយោ វិបាកោ ភវិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតីតិ ភគវា វិសជ្ជេតិ, ចតូហិ យោ បទេហិ អវិជ្ជាយ និវុតោ លោកោតិ…បេ… ឯវំ វុច្ចតិ.

៤៥. តទុត្តរិ បដិបុច្ឆតិ, សវន្តិ សព្ពធិ សោតាតិ គាថា, ចត្តារិ បទានិ បុច្ឆតិ តំ ភគវា ទ្វីហិ បទេហិ វិសជ្ជេតិ.

យានិ សោតានិ លោកស្មិំ, សតិ តេសំ និវារណំ;

សោតានំ សំវរំ ព្រូមិ, បញ្ញាយេតេ បិធីយរេ.

ឥមានិ ចត្តារិ បទានិ ទ្វីហិ បទេហិ វិសជ្ជេតិ. ឥទំ បទន្តិ បុច្ឆិតោ, តស្ស សំកិលិដ្ឋស្ស លោកស្ស វោទានំ បុច្ឆិតោ, សោតានិ ឆ តណ្ហាកាយា ពហុលាធិវចនេន និទ្ទិដ្ឋា ភវន្តិ សព្ពេហិ អាយតនេហិ. តានិ សោតានិ កេន និវារិយន្តីតិ បរិយុដ្ឋានបហានំ បុច្ឆតិ, កេន សោតា បិធីយរេតិ អនុសយសមុគ្ឃាតំ បុច្ឆតិ. តត្ថ ភគវា ឆសុ ទ្វារេសុ សតិយា ទេសេតិ, យោ ហិ សម្បជានោ វិហរតិ សតិទោវារិកេ ច តស្ស ឥន្ទ្រិយានិ គុត្តានិ សម្ភវន្តិ. តត្ថ គុត្តេសុ ឥន្ទ្រិយេសុ យា យា វិបស្សនា, សា សា តេសំ តេសំ សោតានំ តស្សា ច អវិជ្ជាយ យោ លោកោ និវុតោ អច្ចន្តបហានាយ សំវត្តតិ. ឯវំ សោតានិ បិហិតានិបិ ភវន្តិ តតោ ឧត្តរិ បុច្ឆតិ.

បញ្ញា ច សតិ ច នាមរូបស្ស ខោ តស្ស ភគវន្តំ បុដ្ឋុមាគម្ម កត្ថេតំ ឧបសម្មតិ ឥមានិ ចត្តារិ បទានិ ភគវា ឯកេន បទេន វិសជ្ជេតិ.

យមេតំ បញ្ហំ អបុច្ឆិ [បុច្ឆសេ បញ្ហំ (បី. ក.) បស្ស សុ. និ. ១០៤៣], អជិត តំ វទាមិ តេ…បេ…;

វិញ្ញាណស្ស និរោធេន, ឯត្ថេតំ ឧបសម្មតិ.

ឥមិនា បញ្ហេន កិំ បុច្ឆតិ? អនុបាទិសេសនិព្ពានធាតុំ បុច្ឆតិ, តំ ភគវា អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា វិសជ្ជេតិ. តត្ថ បឋមេន បញ្ហេន សំកិលេសំ បុច្ឆតិ. ទុតិយេន បញ្ហេន វោទានំ បុច្ឆតិ. តតិយេន បញ្ហេន សោបាទិសេសនិព្ពានធាតុំ បុច្ឆតិ. ចតុត្ថេន បញ្ហេន អនុបាទិសេសនិព្ពានធាតុំ បដិបុច្ឆតិ តតោ ឧត្តរិ បដិបុច្ឆតិ.

យេ ច សង្ខាតធម្មាសេ, យេ ច សេខា [សេក្ខា (ក.) បស្ស សុ. និ. ១០៤៤] បុថូ ឥធ;

តេសំ មេ និបកោ ឥរិយំ, បុដ្ឋោ បព្រូហិ មារិស.

ឥមានិ ចត្តារិ បទានិ បុច្ឆតិ. កតិ ច បន តេ បញ្ហេ សង្ខាតធម្មា ច អរហន្តា សេក្ខា ច? កិំ បុព្ពំ កិញ្ច បច្ឆិមន្តិ អយមត្ថោ. តត្ថ កតរំ បឋមំ បុច្ឆតិ, កតរំ បច្ឆា? អរហន្តំ បឋមំ បុច្ឆតិ. សេក្ខធម្មេ តត្ថ កេន បទេន សង្ខាតធម្មាតិ អរហន្តោ គហិតា, បុថូតិ សេក្ខា គហិតា. តេសំ មេ និបកោតិ សាធារណំ បទំ ភគវន្តំ បុច្ឆតិ. តស្ស សាធារណានិ ច អសាធារណានិ ច បញ្ហេសុ បុច្ឆិតព្ពានិ. តំ ភគវា វិសជ្ជេតិ. ន តថា បុដ្ឋំ, បឋមំ បុដ្ឋំ, តំ បច្ឆា វិសជ្ជេតិ. យំ បច្ឆា បុច្ឆិតំ បឋមំ វិសជ្ជេតិ. កិញ្ច ឥទំ បុច្ឆិតំ វិសុទ្ធានំ វិសុជ្ឈន្តានញ្ច កា ឥរិយាតិ ឥទំ បុច្ឆិ, តំ កាមេសុ នាភិគិជ្ឈេយ្យ. មនសានាវិលោ សិយាតិ បរិយុដ្ឋានានិ វិតក្កេន ច ភគវា និវារេតិ, ទ្វេ បន វិតក្កអនាវិលតាយ បរិយុដ្ឋានំ, យថា នីវរណេសុ និទ្ទិដ្ឋំ. កុសលា សព្ពធម្មេសូតិ អរហន្តំ វិសជ្ជេតិ.

កេនស្សុ តរតិ ឱឃន្តិ គាថា, ឥមានិ ចត្តារិ បទានិ. ចត្តារោយេវ បញ្ហា. កិំ ការណំ, ន ហិ ឯត្ថ អត្ថានុបរិវត្តិ ព្យញ្ជនំ [យថានុបរិវត្ថិវជ្ជំ (បី. ក.)] យថា បឋមំ អជិតបញ្ហេសុ, តស្ស ន ឯកំសេន ពហូនិ វិសជ្ជនានិ, ពហុកា បញ្ហា, ឯកោវ ន ចាបិ, សព្ពេ បុច្ឆតិ, បុព្ពេ វិសជ្ជិតោ, យថា ចតុត្ថោ អជិតោបញ្ហេ, យំ ឯត្ថ យថាភូតំ បរិយេសនាបទពន្ធេន វិសជ្ជនាយោ ឯវំ យថាភូតំ បរិយេសតិ. យោ បុន ឯត្ថ យំ ឯវំ បុច្ឆតិ តត្ថ អយមាការោ បុច្ឆនាយំ អន្តោជដា ពហិជដាតិ គាថា [សំ. និ. ១.២៩] បុច្ឆិតវិសជ្ជនាយ មគ្គិតព្ពា. កថំ វិសជ្ជិតាតិ ភគវាតិ វិសជ្ជេតិ? សីលេ បតិដ្ឋាយ នរោ សបញ្ញោតិ គាថា. តត្ថ ចិត្តភាវនាយ សមថា, បញ្ញាភាវនាយ វិបស្សនា. តត្ថ ឯវំ អនុមីយតិ, យេ ធម្មា សមថេន ច វិបស្សនាយ ច បហីយន្តិ, តេ ឥមេ អន្តោជដា ពហិជដា. តត្ថ វិសជ្ជនំ សមថេន រាគោ បហីយតិ, វិបស្សនាយ អវិជ្ជា. អជ្ឈត្តវត្ថុកោ រាគោ អន្តោជដា, ពាហិរវត្ថុកោ រាគោ ពហិជដា. អជ្ឈត្តវត្ថុកា សក្កាយទិដ្ឋិ, អយំ អន្តោជដា. ឯកសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ ច ពាហិរវត្ថុកានិ ពហិជដា, យា ហិ អជ្ឈត្តវត្ថុកា យា ទិដ្ឋិភាគិយេន ភវិស្សតិ, អយំ ជដា. តថា សំខិត្តេន យា កាចិ អជ្ឈត្តវត្ថុកា តណ្ហា ច ទិដ្ឋិ ច, អយំ អន្តោជដា. យា កាចិ ពាហិរវត្ថុកា តណ្ហា ច ទិដ្ឋិ ច, អយំ ពហិជដា.

យថា ទេវតា ភគវន្តំ បុច្ឆតិ ‘‘ចតុចក្កំ នវទ្វារ’’ន្តិ គាថា [សំយុត្តនិកាយេ]. តត្ថ ភគវា វិសជ្ជេតិ ‘‘ឆេត្វា នទ្ធិំ វរត្តំ ចា’’តិ គាថា, ឥទំ ភគវា ទុក្ខនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ វិសជ្ជេតិ. ឥមាយ វិសជ្ជនាយ ភគវា អនុមីយតិ កិលេសេ ឯត្ថ បុរិមាយ គាថាយ និទ្ទិសិតព្ពេន. តំ ហិ ចតុចក្កន្តិ ចត្តារោ វា ហត្ថបាទា. នវទ្វារន្តិ នវ វណមុខានិ. យថា ចតុចក្កន្តិ ចត្តារោ ឧបាទានា, ឧបាទានប្បច្ចយា ភវោ, ឧបាទាននិរោធា ភវនិរោធោ. នវទ្វារន្តិ នវ មានវិធា, មានជាតិកាយ ហិ ទុក្ខំ សេយ្យេនម្ហិ បរសោ តីណិ តិកានិ បុណ្ណំ. តិកេន សំយុត្តំ ហិ បញ្ចកាមគុណិកោ រាគោ. តត្ថ នទ្ធីតិ តណ្ហា វិសជ្ជីយតិ. វរត្តន្តិ មានំ វិសជ្ជេតិ, ឥច្ឆា លោភោ ច បាបកោតិ បញ្ចកាមគុណិកោ រាគោ. តត្ថ វិសមលោភោ បាបកោតិ និទ្ទិសិយតិ សមូលតណ្ហន្តិ. អញ្ញាណមូលកា តណ្ហាតិ អញ្ញាណមូលកា តណ្ហា, តណ្ហាយ ច ទិដ្ឋិយា ច បហានំ. យេ ច បុន អញ្ញេបិ កេចិ ចតុចក្កយោគេន តេនេវ ការណេន ច យុជ្ជន្តិ, សំសារគាមិនោ ធម្មា សព្ពេ និទ្ទិសិតព្ពា. តត្ថាយំ គាថា វិសជ្ជនា បុច្ឆាយ ច វិសជ្ជនាយ សមេតិ [សមំតិ (បី.)]. យំ យទិ សន្ទេន អថ សហ ព្យាករណេន អនុគីតិយំ ច សោ វិចយោតិ ភគវា យត្តកានិ បទានិ និក្ខិបតិ, តត្តកេហិ អនុគាយតិ.

៤៦. អដ្ឋហិ, ភិក្ខវេ, អង្គេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ ទូតេយ្យំ គន្តុមរហតិ [កាតុមរហតិ (បី. ក.) បស្ស អ. និ. ៨.១៦]. ឥមានិ អដ្ឋ បទានិ និក្ខិត្តានិ. ឆហិ បទេហិ ភគវា អនុគាយតិ.

‘‘យោ វេ ន ព្យថតិ [ព្យាថតិ (ក.)] បត្វា, បរិសំ ឧគ្គវាទិនិំ;

ន ច ហាបេតិ វចនំ, ន ច ឆាទេតិ សាសនំ.

‘‘អសន្ទិទ្ធិំ ច ភណតិ, បុច្ឆិតោ ន ច កុប្បតិ;

ស វេ តាទិសកោ ភិក្ខុ, ទូតេយ្យំ គន្តុមរហតី’’តិ.

តត្ថ បន ភគវា យត្តកានិ បទានិ និក្ខិបតិ, តត្តកេហិ អនុគាយតិ. សត្តហិ, ភិក្ខវេ, អង្គេហិ សមន្នាគតោ កល្យាណមិត្តោ បិយោ គរុភាវនីយោតិ វិត្ថារេន, ឥទំ ភគវា សត្តហិ បទេហិ អនុគាយតិ. ឥតិ ពហុស្សុតវា អនុគាយតិ, អប្បតរកថំ បទំ វា និក្ខេបោ, ពហុស្សុតវា នវ បទានិ និក្ខេបោ, អប្បតរិកា អនុគីតិយា ពហុតរិកា អនុគាយតិ. អយំ វុច្ចតិ តេ អនុគីតិ ច វិចយោ, អយំ វិចយោ នាម ហារោ.

តត្ថ កតមោ យុត្តិហារោ?

សព្ពេសំ ហារានំ, យា ភូមី យោ ច គោចរោ តេសំ;

យុត្តាយុត្តិ បរិក្ខា, ហារោ យុត្តីតិ និទ្ទិដ្ឋោ.

ហារានំ សោឡសន្នំ យថា ទេសនា យថា វិចយោ យោ ច និទ្ទិសិយតិ, អយំ និទ្ទេសោ. អយំ បុច្ឆា សុត្តេសុ ន យុជ្ជតីតិ យា តត្ថ វីមំសា, អយំ យុត្តិ.

យថា ហិ សហេតូ សប្បច្ចយា សត្តា សំកិលិស្សន្តិ, អត្ថិ ហេតុ អត្ថិ បច្ចយោ សត្តានំ សំកិលេសាយ, សហេតូ សប្បច្ចយា សត្តា វិសុជ្ឈន្តិ, អត្ថិ ហេតុ អត្ថិ បច្ចយោ សត្តានំ វិសុទ្ធិយា. សីលវតា, អានន្ទ, បុគ្គលេន ន វេយ្យាករណិយា កិន្តិ មេ វិប្បដិសារោ ឧប្បាទេយ្យ…បេ… អព្យាករណំ កត្តព្ពំ, អយំ វិសុទ្ធិយា មគ្គោ. តស្ស ហេតុ កោ បច្ចយោ, សីលក្ខន្ធស្ស ចត្តារិ ចត្តារិ ហេតុ ច បច្ចយោ ច. សប្បុរិសសំសេវោ យោ ច បតិរូបទេសវាសោ ច, អយំ ឧបាទាបច្ចយតា សប្បច្ចយោ. យំ បោរាណកម្មំ អស្ស វិបាកោ បច្ចយោ, តាយ បច្ចយាយ អត្តសម្មាបណិធិ, អយំ ហេតុ. ឥតិ សីលក្ខន្ធោ សហេតុ សប្បច្ចយោតិ ឥទំ លោកិកំ សីលំ.

យំ បន លោកុត្តរំ សីលំ, តស្ស តីណិ ឥន្ទ្រិយានិ បច្ចយោ – សទ្ធិន្ទ្រិយំ វីរិយិន្ទ្រិយំ សមាធិន្ទ្រិយំ – អយំ បច្ចយោ. សតិន្ទ្រិយញ្ច បញ្ញិន្ទ្រិយញ្ច ហេតុ. បញ្ញាយ និព្ពេធគាមិនិយា, យំ សីលំ ជាយតិ. សោតាបន្នស្ស ច សីលំ តេនាយំ ហេតុ អយំ បច្ចយោ. យំ បុន សមាធិនោ បស្សទ្ធិ ច បីតិ ច បាមោជ្ជំ បច្ចយោ. យំ សុខំ ហេតុ តេន សមាធិក្ខន្ធោ សហេតុ សប្បច្ចយោ. យំ សមាហិតោ យថាភូតំ បជានាតិ, អយំ បញ្ញា. តស្ស បរតោឃោសោ អជ្ឈត្តំ ច យោនិសោ មនសិការោ ហេតុ ច បច្ចយោ ច, ឥតិ ឥមេ តយោ ខន្ធា សហេតូ សប្បច្ចយា ឯវំ សត្ត បញ្ញា. សត្តព្យាករណីសុ ច សុត្តេសុ ន យុជ្ជតិ. អយំ យុត្តិហារោ. សោ ចតូសុ មហាបទេសេសុ ទដ្ឋព្ពោ.

៤៧. តត្ថ កតមំ បទដ្ឋានំ?

ធម្មំ ទេសេតិ ជិនោ, តស្ស ច ធម្មស្ស យំ បទដ្ឋានំ;

ឥតិ យាវ សព្ពធម្មា, ឯសោ ហារោ បទដ្ឋានោ.

តត្ថ បញ្ចកាមគុណា កាមរាគស្ស បទដ្ឋានំ. យេសំ កេសញ្ចិ កាមរាគោ ឧប្បជ្ជតិ ឧប្បន្នោ វា ឧប្បជ្ជិស្សតិ វា, ឯតេសុ យេបិ បញ្ចសុ រូបេសុ អាយតនេសុ នាញ្ញត្រ ឯតេហិ កាមរាគស្ស បទដ្ឋានន្តិ. វុច្ចតេ, តេន បញ្ច កាមគុណា កាមរាគស្ស បទដ្ឋានំ. បញ្ចិន្ទ្រិយានិ រូបរាគស្ស បទដ្ឋានំ. មនិន្ទ្រិយំ ភវរាគស្ស បទដ្ឋានំ. បញ្ចក្ខន្ធា សក្កាយទិដ្ឋិយា បទដ្ឋានំ. ឯកសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ ទិដ្ឋិរាគស្ស បទដ្ឋានំ. កាមធាតុ កាមរាគស្ស បទដ្ឋានំ. អរូបធាតុ អរូបរាគស្ស បទដ្ឋានំ. សុខសញ្ញា កាមរាគស្ស បទដ្ឋានំ. ព្យាបាទសញ្ញា ព្យាបាទស្ស បទដ្ឋានំ. អសម្បជញ្ញតា សម្មោហស្ស បទដ្ឋានំ. នវ អាឃាតវត្ថូនិ ព្យាបាទស្ស បទដ្ឋានំ. នវវិធំ មានំ [នវមានំ វិធមានស្ស (បី. ក.)] មានស្ស បទដ្ឋានំ. សុខា វេទនា រាគានុសយស្ស បទដ្ឋានំ. ទុក្ខា វេទនា បដិឃានុសយស្ស បទដ្ឋានំ. អទុក្ខមសុខា វេទនា អវិជ្ជានុសយស្ស បទដ្ឋានំ. អត្តវាទុបាទានញ្ច មុសាវាទោ ច លោភស្ស បទដ្ឋានំ. បាណាតិបាតោ ច បិសុណវាចា ច ផរុសវាចា ច ព្យាបាទស្ស បទដ្ឋានំ. មិច្ឆត្តញ្ច សម្ផប្បលាបោ ច មោហស្ស បទដ្ឋានំ. ភវំ ភោគញ្ច វោការោ អហំការស្ស បទដ្ឋានំ. ពាហិរានំ បរិគ្គហោ មមំការស្ស បទដ្ឋានំ. កាយស្ស សង្គំ [កាយវង្កំ (បី.)] ទិដ្ឋិយា បទដ្ឋានំ. កាយិកទោសោ ទោសស្ស បទដ្ឋានំ. កាយិកកាសាវោ លោភស្ស បទដ្ឋានំ. យោ យោ វា បន ធម្មោ យេន យេន អារម្មណេន ឧប្បជ្ជតិ សច្ចាធិដ្ឋានេន វា ធម្មាធិដ្ឋានេន វា អនុសយនេន វា, សោ ធម្មោ តស្ស បទដ្ឋានំ. តេន សារម្មណេន សោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ.

យថា មនុស្សោ បុរិមស្ស បទស្ស បទដ្ឋានំ អលភន្តោ ទុតិយំ បទំ ឧទ្ធរតិ, សោ បច្ឆានុបទំ សំហរតិ. យទិ បន យោ ន ទុតិយបទស្ស បទដ្ឋានំ លភតិ, អបរំ បទំ ឧទ្ធរតិ. តស្ស យោ ចេសោ បច្ចយោ ភវតិ. ឯវំ ធម្មោ កុសលោ វា អកុសលោ វា អព្យាកតោ វា បទដ្ឋានំ អលភន្តោ ន បវត្តតិ. យថា បយុត្តស្ស ធម្មស្ស យោនិលាភោ [យោនិសោ លាភោ (បី.)], អយំ វុច្ចតិ បទដ្ឋានោ ហារោ.

៤៨. តត្ថ កតមោ លក្ខណោ ហារោ?

វុត្តម្ហិ ឯកធម្មេ, យេ ធម្មា ឯកលក្ខណា តេន;

សព្ពេ ភវន្តិ វុត្តា, សោ ហារោ លក្ខណោ នាម.

យេសញ្ច សុសមារទ្ធា, និច្ចំ កាយគតាសតីតិ គាថាយ វុត្តាយ កាយគតាសតិយា វុត្តា វេទនាគតា ចិត្តគតា ធម្មគតា ច សតិ ចតុន្នំ សតិបដ្ឋានានំ ឯកេន សតិបដ្ឋានេន. ន ហិ ចិត្តំ ឯកស្មិំ វិញ្ញាណដ្ឋិតិយា បវត្តតិ, នានាសុ គតីសុ បវត្តតិ, កាយគតាសតិយា វុត្តាយ វុត្តា វេទនាគតា ចិត្តធម្មគតា ច. ន ហិ កាយគតាសតិយា ភាវិតាយ សតិបដ្ឋានា ចត្តារោ ភាវនាបារិបូរិំ ន គច្ឆន្តិ. ឯវំ តស្សទិសេសុ ធម្មេសុ វុត្តេសុ សព្ពធម្មា វុត្តា ច ភវន្តិ.

សចិត្តបរិយោទាបនំ, ឯតំ ពុទ្ធាន សាសនន្តិ គាថា ចេតសិកា ធម្មា វុត្តា, ចិត្តេ រូបំ វុត្តំ. ឥទំ នាមរូបំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ. តតោ សចិត្តបរិយោទាបនា យំ យំ ឱទបេតិ, តំ ទុក្ខំ. យេន ឱទបេតិ, សោ មគ្គោ. យតោ ឱទបនា, សោ និរោធោ. ចក្ខុំ ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, តត្ថ សហជាតា វេទនា សញ្ញា ចេតនា ផស្សោ មនសិការោ ឯតេ តេ ធម្មា ឯកលក្ខណា ឧប្បាទលក្ខណេន. យោ ច រូបេ និព្ពិន្ទតិ, វេទនាយ សោ និព្ពិន្ទតិ, សញ្ញាសង្ខារវិញ្ញាណេសុបិ សោ និព្ពិន្ទតិ. ឥតិ យេ ឯកលក្ខណា ធម្មា, តេសំ ឯកម្ហិ ធម្មេ និទ្ទិដ្ឋេ សព្ពេ ធម្មា និទ្ទិដ្ឋា ហោន្តិ, អយំ វុច្ចតិ លក្ខណោ ហារោ.

តត្ថ កតមោ ចតុព្យូហោ ហារោ?

និរុត្តិ អធិប្បាយោ ច, ព្យញ្ជនា ទេសនាយ ច;

សុត្តត្ថោ បុព្ពាបរសន្ធិ, ឯសោ ហារោ ចតុព្យូហោ.

តត្ថ កតមា និរុត្តិ, សា កថំ បរិយេសិតព្ពា [បស្សិតព្ពា (បី. ក.)]? យថា វុត្តំ ភគវតា ឯកាទសហិ អង្គេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ ខិប្បំ ធម្មេសុ មហត្តំ បាបុណាតិ, អត្ថកុសលោ ច ហោតិ, ធម្មកុសលោ ច ហោតិ, និរុត្តិកុសលោ ច ហោតិ, ឥត្ថាធិវចនកុសលោ ច ហោតិ, បុរិសាធិវចនកុសលោ ច, វិបុរិសាធិវចនកុសលោ ច, អតីតាធិវចនកុសលោ ច, អនាគតាធិវចនកុសលោ ច, បច្ចុប្បន្នាធិវចនកុសលោ ច. ឯកាធិប្បាយេន កុសលោ នានាធិប្បាយេន កុសលោ. កិម្ហិ ទេសិតំ, អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ. ឥត្ថាធិវចនេន បុរិសាធិវចនេន វិបុរិសាធិវចនេន សព្ពំ យថាសុត្តំ និទ្ទិដ្ឋំ. តំ ព្យញ្ជនតោ និរុត្តិកោសល្លតោ យោ យំ សុត្តស្ស សុនិរុត្តិទុន្និរុត្តិតំ អវេក្ខតិ, ឥទំ ឯវំ និរោបយិតព្ពំ. ឥទម្បិ ន និរោបយិតព្ពំ. ឥទំ វុច្ចតេ និរុត្តិកោសល្លំ.

៤៩. តត្ថ កតមំ អធិប្បាយកោសល្លំ? យថាទេសិតស្ស សុត្តស្ស សព្ពស្ស វារំ គច្ឆតិ ឥមេន ភគវតា ទេសិតព្ពន្តិ. យថា កិំ អប្បមាទោ អមតំ បទំ, បមាទោ មច្ចុនោ បទន្តិ គាថា. ឯត្ថ ភគវតោ កោ អធិប្បាយោ? យេ អសីតិមេវ អាកង្ខន្តិ តេ អប្បមត្តា វិហរិស្សន្តិ, អយំ អធិប្បាយោ.

យោគស្ស កាលំ ន និវត្តតិ យា ច, សោ ន តត្ថ បាបិន្តវេ ភវន្តិ;

វេទនាមគ្គឥសិនា [វេទនាមគ្គំ ឥសិនា (បី.)] បវេទិតំ, ធុតរជាសវា ទុក្ខា បមោក្ខាតា.

ឯត្ថ ភគវតោ កោ អធិប្បាយោ? យេ ទុក្ខេ នាស្សាទកា [ទុក្ខេន សាធកា (បី.)], តេ វីរិយមារភិស្សន្តិ ទុក្ខក្ខយាយាតិ. អយំ តត្ថ ភគវតោ អធិប្បាយោ. ឥតិ គាថាយ វា ព្យាករណេន វា ទេសិតេ ឥមិនា សុត្តេន សាធកា, យោ ឯវំ ធម្មានុធម្មំ បដិបជ្ជតីតិ សោ អធិប្បាយោ, អយំ វុច្ចតិ ទេសនាធិប្បាយោ.

តត្ថ កតមោ បុព្ពាបរសន្ធិ? យំ គាថាយំ វា សុត្តេសុ វា បទានិ អសីតិ តានិ ភវន្តិ ឯវំ វា ឯវមេតិ តស្សា គាថាយ សុត្តស្ស វា យានិ បុរិមានិ បទានិ យានិ ច បច្ឆិមកានិ, តានិ សមោសារេតព្ពានិ. ឯវំ សោ បុព្ពាបរេន សន្ធិ ញាយតិ. យា ឯកា សមារទ្ធា គាថា ទ្វេ តីណិ វា តស្ស មេកទេសេ ភាសិតានំ អភាសិតាហិ គាថាហិ អនិទ្ទិដ្ឋោ អត្ថោ ភវតិ តទុបធារិតព្ពំ. យំវ សព្ពា [យំ វត្តព្ពំ (បី.)] ឥតិស្ស បរិយេសមានស្ស បរិយេសនា កង្ខា, តស្ស វា បុគ្គលស្ស បញ្ញត្តីនំ អបរេ បរិយេសិតព្ពំ. ឥទំ វុច្ចតេ បុព្ពាបរេន សន្ធិ. កោសល្លន្តិ វត្ថុតោ និទានកោសល្លំ. ព្យញ្ជនតោ និរុត្តិកោសល្លំ. ទេសនាធិប្បាយកោសល្លំ. បុព្ពាបរេន សន្ធិកោសល្លំ. តត្ថ តស្ស គាថា បរិយេសិតា និទានំ វា. ឧបលព្ភិតុំ ន អត្ថោ និទ្ទិសិតព្ពោ វត្ថុតោ និទានកោសល្លំ អត្ថកោសល្លំ ឥមេហិ ចតូហិ បទេហិ អត្ថោ បរិយេសិយន្តោ យថាភូតំ បរិយិដ្ឋោ ហោតិ. អថ ច សព្ពោ វត្ថុតោ វា និទានេន វា យោ អធិប្បាយោ ព្យញ្ជនោ និរុត្តិ សន្ធិ ច អនុត្តរោ ឯសោ បុព្ពាបរេន ឯវំ សុត្តត្ថេន ទេសិតព្ពំ. អយំ ចតុព្យូហោ ហារោ.

៥០. តត្ថ កតមោ អាវដ្ដោ ហារោ?

ឯកម្ហិ បទដ្ឋានេ, បរិយេសតិ សេសកំ បទដ្ឋានំ;

អាវដ្ដតិ បដិបក្ខេ, អាវដ្ដោ នាម សោ ហារោ.

យថា កិំ ឧន្នឡានំ បមត្តានន្តិ គាថាយោ. យំ បមាទោ, ឥទំ កិស្ស បទដ្ឋានំ? កុសលានំ ធម្មានំ ឱសគ្គស្ស. កុសលធម្មោសគ្គោ បន កិស្ស បទដ្ឋានំ? អកុសលធម្មបដិសេវនាយ. កិស្ស បទដ្ឋានំ, កុសលធម្មបដិសេវនាយ? កិស្ស បទដ្ឋានំ, កិលេសវត្ថុបដិសេវនាយ? ឥតិ បមាទេន មោហបក្ខិយា ទិដ្ឋិ អវិជ្ជា ឆន្ទរាគបក្ខិយា. តត្ថ តណ្ហា ច ទិដ្ឋិ ចត្តារោ អាសវា តណ្ហា កាមាសវោ ច ភវាសវោ ច ទិដ្ឋាសវោ ច អវិជ្ជាសវោ ច. តត្ថ ចិត្តេ អត្ថីតិ ទិដ្ឋិ ចេតសិកេសុ និច្ចន្តិ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ អជ្ឈាវហនេន កាមាសវោ, ឧបបត្តីសុ អាសត្តិ ភវាសវោ. តត្ថ រូបកាយោ កាមាសវស្ស ភវាសវស្ស ច បទដ្ឋានំ. នាមកាយោ ទិដ្ឋាសវស្ស អវិជ្ជាសវស្ស ច បទដ្ឋានំ.

តត្ថ អល្លិយនាយ អជ្ឈត្តវាហនំ កាមាសវស្ស លក្ខណំ. បត្ថនគន្ថនអភិសង្ខារកាយសង្ខារណំ ភវាសវស្ស លក្ខណំ, អភិនិវេសោ ច បរាមាសោ ច ទិដ្ឋាសវស្ស លក្ខណំ. អប្បដិវេធោ ធម្មេសុ អសម្បជញ្ញា ច អវិជ្ជាសវស្ស លក្ខណំ. ឥមេ ចត្តារោ អាសវា ចត្តារិ ឧបាទានានិ. កាមាសវោ កាមុបាទានំ, ភវាសវោ ភវុបាទានំ, ទិដ្ឋាសវោ ទិដ្ឋុបាទានំ, អវិជ្ជាសវោ អត្តវាទុបាទានំ, ឥមេហិ ចតូហិ ឧបាទានេហិ បញ្ចក្ខន្ធា. តត្ថ អវិជ្ជាសវោ ចិត្តេ បហាតព្ពោ, សោ ចិត្តេ ចិត្តានុបស្សិស្ស បហីយតិ. ទិដ្ឋាសវោ ធម្មេសុ បហាតព្ពោ, សោ ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សិស្ស បហីយតិ. ភវាសវោ អាសត្តិយា បហាតព្ពោ, សោ វេទនាសុ វេទនានុបស្សិស្ស បហីយតិ. កាមាសវោ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ បហាតព្ពោ, សោ កាយេ កាយានុបស្សិស្ស បហីយតិ. តត្ថ កាយានុបស្សនា ទុក្ខមរិយសច្ចំ ភជតិ. វេទនានុបស្សនា បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ បច្ចយោ សុខិន្ទ្រិយស្ស ទុក្ខិន្ទ្រិយស្ស សោមនស្សិន្ទ្រិយស្ស ទោមនស្សិន្ទ្រិយស្ស ឧបេក្ខិន្ទ្រិយស្ស, សត្តកិលេសោបចារោ តេន សមុទយំ ភជតិ. ចិត្តេ ចិត្តានុបស្សនា និរោធំ ភជតិ. ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សនា មគ្គំ ភជតិ. តេនស្ស ចតូសុ ច ទស្សនេន តស្សេវ សព្ពេ បហីយន្តិ, យេន និទ្ទិដ្ឋា បឋមំ ឧន្នឡានំ បមត្តានំ តេសំ វឌ្ឍន្តិ អាសវា. ជានតោ ហិ បស្សតោ អាសវានំ ខយោ ទុក្ខំ សមុទយោ និរោធោ មគ្គោ ហិ អកុសលា ធម្មា. ឯវំ បរិយេសិតព្ពា. យាវ តស្ស អកុសលស្ស គតិ តតោ បដិបក្ខេន អកុសលេ ធម្មេ បរិយេសតិ តេសំ កិលេសានំ ហារេន អាវដ្ដតិ. អយំ វុច្ចតេ អាវដ្ដោ ហារោ. ឯវំ សុក្កាបិ ធម្មា បរិយេសិតព្ពា. អកុសលធម្មេ អាគមិស្ស.

តត្ថ អាវដ្ដស្ស ហារស្ស អយំ ភូមិ សតិ ឧបដ្ឋានា ច វិបល្លាសា ច ចត្តារិ ញាណានិ សក្កាយសមុប្បាទាយគាមិនី ច បដិបទា សក្កាយនិរោធគាមិនី បដិបទា.

៥១. តត្ថ កតមោ វិភត្តិ ហារោ? យំ កិញ្ចិ វិភជ្ជព្យាករណីយំ វុច្ចតិ វិភត្តិ ហារោ. យថា កិំ អាគន្ត្វា ច បុន បុគ្គលោ ហោតិ, នោ វាគតំ ន បរិភាសតិ [នោ វា ន បរិភាសតិ (បី.), ន តាវាយំ បរិភាសិ (ក.)] បរិបុច្ឆតាយ បញ្ហាយ អតិយនំ ឯកស្ស កិញ្ចិ – អយំ វុច្ចតេ វិភត្តិ ហារោ.

តត្ថ កតមោ បរិវត្តនោ ហារោ. យំ កិញ្ចិ បដិបក្ខនិទ្ទេសោ, អយំ វុច្ចតិ បរិវត្តនោ ហារោ. យថា វុត្តំ ភគវតា សម្មាទិដ្ឋិកស្ស បុរិសបុគ្គលស្ស មិច្ឆាទិដ្ឋិ និជ្ជិណ្ណា ហោតីតិ វិត្ថារេន សព្ពានិ មគ្គង្គានិ. អយំ វុច្ចតេ បរិវត្តនោ ហារោ.

តត្ថ កតមោ វេវចនោ ហារោ?

វេវចនេហិ អនេកេហិ, ឯកំ ធម្មំ បកាសិតំ;

សុត្តេ យោ ជានាតិ សុត្តវិទូ, វេវចនោ នាម សោ ហារោ.

យថា អាយស្មា សារិបុត្តោ ឯកម្ហិ វត្ថុម្ហិ វេវចនេន នានាវុត្តេន ភគវតា បសំសិតោ ‘‘មហាបញ្ញោ សារិបុត្តោ ហាសបញ្ញោ ជវនបញ្ញោ’’តិ ឥទំ បញ្ញាយ វេវចនំ. យថា ច មគ្គវិភង្គេ និយ្យានត្ថោ ឯកមេកំ មគ្គង្គំ វេវចនេហិ និទ្ទិដ្ឋំ. ឯវំ អវិជ្ជាយ វេវចនា. ឯកំ អកុសលមូលំ តទេវ សន្តំ តេសុ តេសុ ជនបទេសុ តេន តេន បជានន្តិ. ន ហិ អនេន តទេវបិ អាលបិយន្តិ អញ្ញំ ភជតិ. សព្ពកាមជហស្ស ភិក្ខុនោតិ កាមា អាលបិតា. យស្ស និត្ថិណ្ណោ សង្កោតិ តេយេវ កាមេ សង្កាតិ អាលបតិ. សុណមានស្ស បុរេតរំ រជ្ជន្តិ តេយេវ កាមេ រជ្ជន្តិ អាលបតិ. ឯវំ សុត្តម្ហិ យោ ធម្មោ ទេសិយតិ តស្ស បរិយេដ្ឋិ ‘‘កតមស្ស ធម្មស្ស ឥទំ នាមំ កតមស្ស ឥទំ វេវចន’’ន្តិ. សព្ពញ្ញូ ហិ យេសំ យេសំ យា និរុត្តិ ហោតិ, យថាគាមិ តេន តេន ទេសេតីតិ តស្ស វេវចនំ បរិយេសិតព្ពំ. អយំ វេវចនោ ហារោ.

៥២. តត្ថ កតមោ បញ្ញត្តិ ហារោ? ចត្តារិ អរិយសច្ចានីតិ សុត្តំ និទ្ទិសតិ, និក្ខេបបញ្ញត្តិ. យា សមុទយបញ្ញត្តិ. កពឡីការេ អាហារេ អត្ថិ ឆន្ទោ អត្ថិ រាគោ យាវ បតិដ្ឋិតំ. តត្ថ វិញ្ញាណំ បភវបញ្ញត្តិំ បញ្ញបេតិ. កពឡីការេ អាហារេ នត្ថិ ឆន្ទោ…បេ… សមុគ្ឃាតិ បញ្ញត្តិ.

តស្ស កាមាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចតិ, ភវាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចតិ, អវិជ្ជាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចតីតិ បហានបញ្ញត្តិំ បញ្ញបេតិ. តណ្ហា យស្ស បុរក្ខតា បញ្ញា បរិវត្តតិ គាថា មនាបបញ្ញត្តិំ បញ្ញបេតិ. ឯវំ បន មនាបបញ្ញត្តីតិ ឯកធម្មំ ភគវា បញ្ញបេតិ. ន ហិ តណ្ហា ទុក្ខសមុទយោតិ ការេត្វា សព្ពត្ថ តណ្ហាសមុទយោ និទ្ទិសិតព្ពោ. យថា ឧប្បន្នំ កាមវិតក្កំ នាធិវាសេតិ វិនោទេតិ បជហតីតិ បដិក្ខេបបញ្ញត្តិ. ឯវំ សព្ពេសំ ធម្មានំ កុសលានញ្ច អកុសលានញ្ច យញ្ចស្ស ធម្មក្ខេត្តំ ភវតិ, សោ ចេវ ធម្មោ តត្ថ បវត្តតិ. តទវសិដ្ឋា ធម្មា តស្សានុវត្តកា ហោន្តិ. សា ទុវិធា បញ្ញត្តិ – បរាធីនបញ្ញត្តិ ច សាធីនបញ្ញត្តិ ច. កតមា សាធីនបញ្ញត្តិ? សមាធិំ, ភិក្ខវេ [បស្ស សំ. និ. ៣.៥], ភាវេថ, សមាហិតោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យថាភូតំ បជានាតិ. ‘‘រូបំ អនិច្ច’’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ, អយំ សាធីនបញ្ញត្តិ បរាធីនបញ្ញត្តិ ច, សា បញ្ញត្តិ បញ្ញាយ ច សីលស្ស ច, យថា ចត្តារិ ឈានានិ ភាវេថ. តស្ស អត្ថិ សមាធិន្ទ្រិយំ មុទូនិ ចត្តារិ ឥន្ទ្រិយានិ តានិ ចតុបរាធីនានិ, តីណិ អវេច្ចប្បសាទេតិ បរាធីនំ សមាធិន្ទ្រិយំ ចត្តារិ ឥន្ទ្រិយានិ បរាធីនាតិ ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ អបរាធីនំ បញ្ញិន្ទ្រិយំ សតិបដ្ឋានេសុ សម្មប្បធានេសុ វីរិយិន្ទ្រិយំ. ឥតិ សកេ បទដ្ឋានេ សកេ ខេត្តសាធីនោ សោ ធម្មោ, សោ ច តត្ថ បញ្ញាបេតព្ពោ. តស្ស បដិបក្ខា និឃាតោ និទ្ទិសិតព្ពោ. ឯត្ថាយំ អនេកាការបញ្ញត្តិ កេន ការណេន អយំ ធម្មោ បញ្ញត្តោតិ. អយំ វុច្ចតេ បញ្ញត្តិ.

៥៣. តត្ថ កតមោ ឱតរណោ ហារោ? ឆសុ ធម្មេសុ ឱតារេតព្ពំ. កតមេសុ ឆសុ? ខន្ធេសុ ធាតូសុ អាយតនេសុ ឥន្ទ្រិយេសុ សច្ចេសុ បដិច្ចសមុប្បាទេសុ. នត្ថិ តំ សុត្តំ វា គាថា វា ព្យាករណំ វា. ឥមេសុ ឆន្នំ ធម្មានំ អញ្ញតរស្មិំ ន សន្ទិស្សតិ. ឯត្តាវតា ឯស សព្ពា ទេសនា យា តា ខន្ធា វា ធាតុយោ វា អាយតនានិ វា សច្ចានិ វា បដិច្ចសមុប្បាទោ វា, តត្ថ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ វេទនាក្ខន្ធោ រាគទោសមោហានំ បទដ្ឋានំ. តត្ថ តិស្សោ វេទនាយោ តស្ស សុខាយ វេទនាយ សោមនស្សោ សវិចារោ, ទុក្ខាយ វេទនាយ ទោមនស្សោ សវិចារោ, អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ ឧបេក្ខោ សវិចារោ. យំ បុន តត្ថ វេទយិតំ ឥទំ ទុក្ខសច្ចំ, ខន្ធេសុ សង្ខារក្ខន្ធោ តត្ថ កាយោ បមត្តំ សឧបវត្តតិ, តញ្ច សង្ខារគតោ ទ្វិធា ច ភវង្គោតរណំ កម្មំ តីណិ ច សង្ខារានិ បុញ្ញាភិសង្ខារា វា អបុញ្ញា វា អានេញ្ជា វា ហេតុ សព្ពសរាគស្ស នោ វីតរាគស្ស, ទោសស្ស អភិសង្ខារានិ ច អវីតរាគោ ចេតេតិ ច បកប្បេតិ ច, វីតរាគោ បន ចេតេតិ ច នោ អភិសង្ខរោតិ, យំ ឧណ្ហំ វជិរំ កដ្ឋេ វា រុក្ខេ វា អញ្ញត្ថ វា បតន្តំ ភិន្ទតិ ច ឌហតិ ច, ឯវំ សរាគចេតនា ចេតេតិ ច អភិសង្ខរោតិ ច. យថា សតំ វជិរំ ន ភិន្ទតិ ន ច ឌហតិ, ឯវំ វីតរាគចេតនា ចេតេតិ ន ច អភិសង្ខរោតិ. តត្ថ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ ឯកោ ខន្ធោ អនិន្ទ្រិយសរីរំ សញ្ញាក្ខន្ធោ.

តត្ថ ធាតូនំ អដ្ឋារស ធាតុយោ. តត្ថ យា រូបី ទស ធាតុយោ, តាសុ ទេសិយមានាសុ រូបក្ខន្ធោ និទ្ទិសិតព្ពោ, ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ. យេបិ ច ឆ វិញ្ញាណកាយា មនោធាតុសត្តមា, តត្ថ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ ច និទ្ទិសិតព្ពោ, ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ. ធម្មធាតុ បន ធម្មសមោសរណា, សោ ធម្មោ ហេតុនា ច និស្សន្ទេន ច ផលេន ច កិច្ចេន ច វេវចនេន ច យេន យេន ឧបលព្ភតិ, តេន តេន និទ្ទិសិតព្ពោ. យទិ វា កុសលា យទិ វា អកុសលា យទិ វា អព្យាកតា យទិ វា អសង្ខតា. ទ្វាទសន្នំ អាយតនានំ ទស អាយតនានិ រូបានិ តំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ និទ្ទិសិតព្ពំ. រូបក្ខន្ធោ ច មនាយតនញ្ច វិញ្ញាណក្ខន្ធេន និទ្ទិសិតព្ពំ, ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ. ធម្មាយតនំ នានាធម្មសមោសរណំ. តត្ថ យេ ធម្មា ឥន្ទ្រិយានំ ឥន្ទ្រិយេសុ និទ្ទិសិតព្ពា, យេ អនិន្ទ្រិយានំ អនិន្ទ្រិយេសុ និទ្ទិសិតព្ពា. បរិយាយតោ ច ឱតារេតព្ពា. យថា សា ធម្មធាតុ តថា ធម្មាយតនំ បរិយេសិតព្ពំ. យាយេវ ហិ ធម្មធាតុ តទេវ ធម្មាយតនំ អនូនំ អនធិកំ.

តត្ថ បដិច្ចសមុប្បាទោ អត្ថិ តិវិធោ, អត្ថិ ចតុព្ពិធោ, អត្ថិ ទុវិធោ. តត្ថ តិវិធោ បដិច្ចសមុប្បាទោ ហេតុផលនិស្សន្ទោ. អវិជ្ជា សង្ខារា តណ្ហា ឧបាទានំ ច អយំ ហេតុ, វិញ្ញាណំ នាមរូបំ សឡាយតនំ ផស្សោ វេទនា ច អយំ បច្ចយោ, យោ ភវោ អយំ វិបាកោ, យា ជាតិ មរណំ អយំ និស្សន្ទោ.

កថំ ចតុព្ពិធោ ហេតុ បច្ចយោ វិបាកោ និស្សន្ទោ ច? អវិជ្ជា ច តណ្ហាសង្ខារា ច ឧបាទានំ ច – អយំ ហេតុ. វិញ្ញាណំ នាមរូបស្ស បច្ចយោ. នាមរូបំ ឧបបជ្ជតិ, តថា ឧបបន្នស្ស សឡាយតនំ ផស្សោ វេទនា ច – អយំ បច្ចយោ. យោ ភវោ អយំ វិបាកោ. យា ជាតិ យា ច ជរាមរណំ – អយំ និស្សន្ទោ.

កថំ ទុវិធោ បដិច្ចសមុប្បាទោ? អវិជ្ជា សង្ខារា តណ្ហា ឧបាទានំ – អយំ សមុទយោ. វិញ្ញាណំ នាមរូបំ សឡាយតនំ ផស្សោ វេទនា ភវោ ជាតិ មរណញ្ច – ឥទំ ទុក្ខំ. យំ បន អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោ ឥមានិ តប្បដិបក្ខេន ទ្វេ សច្ចានិ. តស្មា បដិច្ចសមុប្បាទោ យេន អាការេន និទ្ទិដ្ឋោ, តេន តេន និទ្ទិសិតព្ពោ.

តថា ពាវីសតិ ឥន្ទ្រិយានិ. ទ្វាទស ឥន្ទ្រិយានិ ចក្ខុន្ទ្រិយានិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ យេន ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ, ឥទំ ទុក្ខំ. បុរិសិន្ទ្រិយំ ច ទិដ្ឋិយា ច តណ្ហាបទដ្ឋានំ. យតោ បុរិសោ បុរិសកានំ តំ ឯវំ កាតព្ពតា. អថ អជ្ឈត្តំ សារជ្ជតិ. អយំ អហំការោ តំ យសា សារត្តោ ពហិទ្ធា បរិយេសតិ, អយំ មមំការោ ឯវំ ឥត្ថី, តត្ថ សុខិន្ទ្រិយំ ច សោមនស្សិន្ទ្រិយំ ច បុរិសិន្ទ្រិយស្សានុវត្តកា ហោន្តិ. តស្ស អធិប្បាយបរិបុណ្ណា លោភធម្មា កុសលមូលេ បវឌ្ឍេន្តិ. តស្ស ចេ អយមធិប្បាយោ ន បារិបូរិំ គច្ឆតិ. តស្ស ទុក្ខិន្ទ្រិយំ ច ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ ច វត្តតិ. ទោសោ ច អកុសលមូលំ បវឌ្ឍតិ. សចេ បន ឧបេក្ខា ភាវេតិ ឧបេក្ខិន្ទ្រិយស្ស អនុវត្តកាមា ភវតិ. អមោហោ ច កុសលមូលំ បវឌ្ឍតិ. ឥតិ សត្ត ឥន្ទ្រិយានិ កិលេសវត្ថុមុបាទាយ អនន្វេមានិ អវមានិ សព្ពស្ស វេទនា ឥត្ថិន្ទ្រិយំ បុរិសិន្ទ្រិយំ. តត្ថ អដ្ឋ ឥន្ទ្រិយានិ សទ្ធិន្ទ្រិយំ យាវ អញ្ញាតាវិនោ ឥន្ទ្រិយំ, អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា. ទសន្នំ បញ្ញិន្ទ្រិយានំ កាមរាគស្ស បទដ្ឋានំ. មនិន្ទ្រិយំ ភវរាគស្ស បទដ្ឋានំ. បញ្ញិន្ទ្រិយានិ រូបរាគស្ស បទដ្ឋានំ. ឥត្ថិន្ទ្រិយំ ច បុរិសិន្ទ្រិយំ ច សត្ត បញ្ញត្តិយា បទដ្ឋានំ. តត្ថ យេន យេន ឥន្ទ្រិយេន យុត្តំ វា គាថាយ ឱតារេតុំ សក្កោតិ, តេន តេន និទ្ទិសិតព្ពោ. ឯវំ ខន្ធេសុ ធាតូសុ អាយតនេសុ សច្ចេសុ បដិច្ចសមុប្បាទេសុ អយំ ឱតរណោ ហារោ.

៥៤. តត្ថ កតមោ សោធនោ ហារោ? យោ គាថា ឯកេន អារម្ភោ ភាសិស្សន្តិ. តត្ថ ឯកិស្សា ភាសិតាយ អវសិដ្ឋាសុ ភាសិតាសុ សោ អត្ថោ ន និទ្ទិសិតព្ពោ. កិំ ការណំ? ន ហិ តាវ សោ អត្ថោ ភាសិតោ, សោ អភាសិតោ ន សក្កា និទ្ទិសិតុំ. យថា កិំ អប្បមាទោ អមតំ បទន្តិ គាថា អយមេកា គាថា និទ្ទិសិតព្ពា. កិំ ការណំ, អត្ថិក្ខាតាវ ឥមស្ស អារម្ភស្ស អនភាសិតំ?

ឯវំ [ឯតំ (បី.) បស្ស ធ. ប. ២២] វិសេសតោ ញត្វា, អប្បមាទម្ហិ បណ្ឌិតា;

អប្បមាទេ បមោទន្តិ, អរិយានំ គោចរេ រតាតិ.

ឥទំ អភាសិតំ. ឥមិស្សាបិ គាថាយ ភាសិតាយ អត្ថោ និទ្ទិសិតព្ពោ. កិំ ការណំ, អត្ថិ តត្ថ អវសិដ្ឋំ? តេ ឈាយិនោ [ធ. ប. ២៣] សាតតិកា, និច្ចំ ទឡ្ហបរក្កមាតិ គាថា, ឯវំ ឥមា គាថាយោ ឧបធារិតា យទា ភវន្តិ, តទា អត្ថោ និទ្ទិសិតព្ពោ. ឯវំ អស្សុតបុព្ពេសុ សុត្តេសុ ព្យាករណេសុ វា ឯកុទ្ទេសោ ភាសិតោ. យា វីមំសា តុលនា ឥទំ អត្ថិ កិច្ចំ, ឥទំ សុត្តំ ភាសិតំ តស្ស វេវចនំ និទ្ទិដ្ឋំ វា ន វាតិ. តត្ថ យា វីមំសា, អយំ វុច្ចតេ សោធនោ ហារោ.

៥៥. តត្ថ កតមោ អធិដ្ឋានោ ហារោ? ឯកត្តតា ច វេមត្តតា ច. តត្ថ កិតបញ្ញត្តិ ច កិច្ចបញ្ញត្តិ ច. សា ឯកត្តតា ច វេមត្តតា ច យថា បញ្ញត្តិ ឯកវេវចនេន វេមត្តតា បជានាតីតិ បញ្ញា, សា ច អាធិបតេយ្យដ្ឋេន បញ្ញត្តិ. យំ អនោមត្តិយដ្ឋេន បញ្ញត្តន្តិ. តំ អនោមត្តិយដ្ឋេន បញ្ញាពលំ. តនុភូតា គោចរត្តវសា សេវសតិ តីសុ រតនេសុ អនុស្សតិ ពុទ្ធានុស្សតិ ធម្មានុស្សតិ សង្ឃានុស្សតិ អវិបរីតានុស្សរណតាយ. សម្មាទិដ្ឋិ ធម្មានំ បវិចយេន ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គោ អភិនីហារតោ អភិញ្ញាតិ. សង្ខេបេន មគ្គា កា វត្ថុ អវិកោបនតាយ ឯកត្តា, យថា ឧណ្ហេន សំសដ្ឋំ ឧណ្ហោទកំ, សីតេន សំសដ្ឋំ សីតោទកំ ខារោទកំ គុឡ្ហោទកន្តិ, ឥទំ ឯកត្តតា វេមត្តតា ច.

អត្ថិ បុន ធម្មោ នានាធម្មសង្ឃតោ ឯកតោ យថារូបំ ចត្តារោ វារេតព្ពា, តញ្ច រូបន្តិ ឯកត្តតា. បថវីធាតុ អាបោ តេជោ វាយោធាតូតិ វេមត្តតា. ឯវំ សព្ពា ចតស្សោ ធាតុយោ រូបន្តិ ឯកត្តតា, បថវីធាតុ អាបោ តេជោ វាយោធាតូតិ វេមត្តតា. បថវីធាតូតិ លក្ខណតោ ឯកត្តតា, សំកិណ្ណវត្ថុតោ វេមត្តតា. យំ កិញ្ចិ កក្ខឡលក្ខណំ, សព្ពំ តំ បថវីធាតូតិ ឯកត្តតា. កេសា លោមា នខា ទន្តា ឆវិ ចម្មន្តិ វេមត្តតា. ឯវំ សព្ពំ ចតស្សោ ធាតុយោ រូបន្តិ ឯកត្តំ. សទ្ទា គន្ធា រសា ផោដ្ឋព្ពាតិ វេមត្តតា.

អត្ថិ បុន ធម្មោ វេមត្តតា អញ្ញោ នាមំ លភតិ. យថា កាយានុបស្សនាយ នវសញ្ញា វិនីលកសញ្ញា ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា, អយំ អសុភសញ្ញា, យា ឯកត្តតា អារម្មណតោ វេមត្តតោ, សា ឯវំ សញ្ញាវេទនាសុ អាទីនវំ សមនុបស្សតោ តថាធិដ្ឋានំ សមាធិន្ទ្រិយំ ច សាយេវ ធម្មេសុ តត្ថ សញ្ញាភាវនា វីរិយិន្ទ្រិយំ ច ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សនា ចិត្តេ អត្តសញ្ញំ បជហតោ បញ្ញិន្ទ្រិយំ ច ចិត្តេ ចិត្តានុបស្សនា. (ឥតិ) [( ) នត្ថិ បី. បោត្ថកេ] យោ កោចិ ញាណបចារោ សព្ពសោ បញ្ញាយ គោចរោ បញ្ញា, អយំ វេមត្តតា, យថា កាមរាគោ ភវរាគោ ទិដ្ឋិរាគោតិ វេមត្តតា តណ្ហាយ. ឥតិ យំ ឯកត្តតាយ ច វេមត្តតាយ ច ញាណំ វីមំសនា តុលនា. អយំ អធិដ្ឋានោ ហារោ.

៥៦. តត្ថ កតមោ បរិក្ខារោ ហារោ? សហេតុ សប្បច្ចយំ វោទានញ្ច សំកិលេសោ ច, យំ តទុភយំ បរិយេដ្ឋិ, ស បរិក្ខារោ ហារោ. ឥតិ ធម្មានំ សហេតុកានំ ហេតុ បរិយេសិតព្ពោ, សប្បច្ចយានំ បច្ចយោ បរិយេសិតព្ពោ.

តត្ថ កិំ នានាករណំ, ហេតុស្ស ច បច្ចយស្ស ច? សភាវោ ហេតុ, បរភាវោ បច្ចយោ. បរភាវស្ស បច្ចយោ ហេតុបិ, សភាវស្ស ហេតុយា បរភាវស្ស កស្សចិ បច្ចយោ អវុត្តោ ហេតុ, វុត្តោ បច្ចយោ. អជ្ឈត្តិកោ ហេតុ, ពាហិរោ បច្ចយោ. សភាវោ ហេតុ, បរភាវោ បច្ចយោ. និព្ពត្តកោ ហេតុ, បដិគ្គាហកោ [បរិគ្គាហកោ (ក.)] បច្ចយោ. នេវាសិកោ ហេតុ, អាគន្តុកោ បច្ចយោ. អសាធារណោ ហេតុ, សាធារណោ បច្ចយោ. ឯកោយេវ ហេតុ, អបរាបរោ បច្ចយោ.

ហេតុស្ស ឧបករណំ សមុទានេតព្ពោ. សមុទានំ ហេតុ, តត្ថ ទុវិធោ ហេតុ. ទុវិធោ បច្ចយោ – សមនន្តរបច្ចយោ ច បរម្បរបច្ចយោ ច. ហេតុបិ ទុវិធោ – សមនន្តរហេតុ ច បរម្បរហេតុ ច. តត្ថ កតមោ បរម្បរបច្ចយោ? អវិជ្ជា នាមរូបស្ស បរម្បរបច្ចយោ, វិញ្ញាណំ សមនន្តរបច្ចយតាយ បច្ចយោ. យទិ អាទិម្ហិ អវិជ្ជានិរោធោ ភវតិ នាមរូបស្ស និរោធោបិ. តត្ថ សមនន្តរំ កិំ ការណំ បរម្បរបច្ចយោ សមនន្តរបច្ចយោ សមុទ្ទានិតោ, អយំ បច្ចយតោ. តត្ថ កតមោ បរម្បរហេតុ? វិជានន្តស្ស បរម្បរហេតុតាយ ហេតុ, អញ្ញាការោ សមនន្តរហេតុតាយ ហេតុ. យស្ស ហិ យំ សមនន្តរំ និព្ពត្តតិ, សោ តស្ស ហេតុបិ ជាតិនិរោធា ពហិ អាការនិរោធោ, អាការនិរោធា ទណ្ឌនិរោធោ, ទណ្ឌនិរោធា ខណ្ឌនិរោធោ. ឯវំ ហេតុបិ ទ្វិធា សោ តាហិ បស្សិតព្ពោ.

បដិច្ចសមុប្បាទោ យថា អវិជ្ជាបច្ចយោ តស្ស បុន កិំបច្ចយោ, អយោនិសោ មនសិការោ. សោ កស្ស បច្ចយោ សង្ខារានំ, ឥតិ បច្ចយោ ច សមុប្បន្នំ ច តស្ស កោ ហេតុ អវិជ្ជាយេវ. តថា ហិ បុរិមា កោដិ ន បញ្ញាយតិ. តត្ថ អវិជ្ជានុសយោ អវិជ្ជាបរិយុដ្ឋានស្ស ហេតុ បុរិមា ហេតុ បច្ឆា បច្ចយោ, សាបិ អវិជ្ជាសង្ខារានំ បច្ចយោ ចតូហិ ការណេហិ សហជាតបច្ចយតាយ សមនន្តរបច្ចយតាយ អភិសន្ទនបច្ចយតាយ បតិដ្ឋានបច្ចយតាយ.

៥៧. កថំ សហជាតបច្ចយតាយ អវិជ្ជាសង្ខារានំ បច្ចយោ? យំ ចិត្តំ រាគបរិយុដ្ឋំ, តត្ថ អវិជ្ជាបរិយុដ្ឋានេន សព្ពំ បញ្ញាយ គោចរំ ហន្តិ. តត្ថ សង្ខារា តិបច្ចយដ្ឋិកា អទ្ធាភូមិការមហត្តស្ស [លទ្ធា ភូមិករមហត្តស្ស (បី. ក.)] អយំ អវិជ្ជាសហសមុប្បន្នំ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លតមាបជ្ជន្តី ចតូហិ ការណេហិ បញ្ញា បហីយតិ. កតមេហិ ចតូហិ? អនុសយោ បរិយុដ្ឋានំ សំយោជនំ ឧបាទានំ. តត្ថ អនុសយោ បរិយុដ្ឋានំ ជាតិ បរិយុដ្ឋិតា សំយុជ្ជតិ សំយុត្តា ឧបាទិយតិ ឧបាទានបច្ចយា ភវោ. ឯវំ តេ សង្ខារា តិវិធា ឧប្បន្នា ភូមិគតា នាសញ្ញត្ថ អយំ មគ្គេន វិនីតត្តាយាតិ [វិនិភត្តាយ (បី.), វិនិភត្តតាយ (ក.)] តេ ថាមគតា អបតិវិនីតាតិបិ តេ សង្ខារាតិ វុច្ចតិ, ឯវំ សហេតុសមុប្បន្នដ្ឋេន អត្ថិ មេវ បច្ចយា សង្ខារានំ បច្ចយោ និទ្ទិដ្ឋំ អបនេត្វា កុសលំ អកុសលំ កុសលោ ច អកុសលោ ច បក្ខិបិតព្ពោ, វិបាកធម្មា អបនេត្វា វចនីយំ អវចនីយំ វចនីយញ្ច អវចនីយញ្ច បក្ខិបិតព្ពំ, ភវអបេវិរិត្តា, សព្ពសុត្តំ បរិក្ខិបិតព្ពំ.

ទស តថាគតពលានិ ចត្តារិ វេសារជ្ជានិ បុញ្ញានិ អនញ្ញាកតំ អវិជ្ជា សមនន្តរបច្ចយតាយ សង្ខារានំ បច្ចយោ យេន ចិត្តេន សហ សមុប្បន្នា អវិជ្ជា តស្ស ចិត្តស្ស សមនន្តរចិត្តំ សមុប្បន្នន្តិ, តស្ស យំ សមនន្តរចិត្តំ សមុប្បន្នន្តិ, តស្ស បច្ឆិមស្ស ចិត្តស្ស បុរិមចិត្តំ ហេតុបច្ចយតាយ បច្ចយោ, តេន អវិជ្ជា ហេតុ តេន ចិត្តេន ឧបាទានំ អនោកាសកតា ញាណំ ន ឧប្បជ្ជន្តិ. យា តស្ស អប្បមាទា ធាតុ អភិជ្ឈាភិសន្ទិតា តហិំ វិបល្លាសា ឧប្បជ្ជន្តិ ‘‘អសុភេ សុភ’’ន្តិ ‘‘ទុក្ខេ សុខ’’ន្តិ, តត្ថ សង្ខារា ឧប្បជ្ជន្តិ រត្តា ទុដ្ឋា មូលស្ស ចេតនា រាគបរិយុដ្ឋានេន ព្យាបាទបរិយុដ្ឋានេន អវិជ្ជាបរិយុដ្ឋានេន ទិដ្ឋិវិបល្លាសោ វត្ថុនិទ្ទេសេ និទ្ទិសិតព្ពោ, យំ វិបរីតចិត្តោ វិជានាតិ អយំ ចិត្តវិបល្លាសោ, យា វិបរីតសញ្ញា ឧបគ្គណ្ហាតិ អយំ សញ្ញាវិបល្លាសោ. យំ វិបរីតទិដ្ឋិ អភិនិវិសតិ អយំ ទិដ្ឋិវិបល្លាសោ. អដ្ឋ មិច្ឆត្តានិ វឌ្ឍន្តិ, តីណិ អកុសលានិ អយោនិសោ មនសិការេ ឧប្បន្នំ វិញ្ញាណញ្ច វិជ្ជញ្ច ករោន្តិ. ឥតិ បុព្ពាបរន្តេ អកុសលានាតរិតរោ សង្ខារា វុទ្ធិំ វេបុល្លតំ គច្ឆន្តិ. តេ ច មហតា ច អប្បដិវិទិតា បោនោភវិកា [បោនោព្ភវិកា (ក.)] សង្ខារា ភវន្តិ. ឥតិ ឯវំ អវិជ្ជា សហជាតបច្ចយតាយ សង្ខារានំ បច្ចយោ សមនន្តរបច្ចយតាយ ច.

៥៨. កថំ អភិសន្ទនាការេន អវិជ្ជា សង្ខារានំ បច្ចយោ? សា អវិជ្ជា តេ សង្ខារេ អភិសន្នេតិ បរិប្ផរតិ. សេយ្យថាបិ នាម ឧប្បលំ វា បទុមំ វា តំ ឧទកេ វឌ្ឍំ អស្ស, សីតេន វារិនា អភិសន្នំ បរិសន្ទនំ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លតំ អាបជ្ជតិ. ឯវំ អភិសន្ទនដ្ឋេន អវិជ្ជា សង្ខារានំ បច្ចយោ.

កថំ បតិដ្ឋហនដ្ឋេន អវិជ្ជា សង្ខារានំ បច្ចយោ? តេ សង្ខារា អវិជ្ជាយំ និស្សាយ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លតំ អាបជ្ជន្តិ. សេយ្យថាបិ នាម ឧប្បលំ វា បទុមំ វា បថវិំ និស្សាយ បថវិំ បតិដ្ឋាយ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លតំ អាបជ្ជតិ. ឯតេ សង្ខារា អវិជ្ជាយំ បតិដ្ឋិតា អវិជ្ជាយំ និស្សាយ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លតំ គច្ឆន្តិ. ឯវំ បតិដ្ឋហនដ្ឋេន អវិជ្ជា សង្ខារានំ បច្ចយោ.

បុន រាគសហគតស្ស កម្មស្ស វិបាកេន បដិសន្ធិម្ហិ ភវោ និព្ពត្តតិ, តំ កម្មស្ស [កាមស្ស (បី.)] សព្ពំ អភិនិវិដ្ឋំ អញ្ញាណវសេន បោនោភវិកា សង្ខារាតិ វុច្ចន្តិ, ឯវម្បិ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា អត្ថិ. បុន បញ្ចសុ យេ ច សេក្ខា បុគ្គលា, យេ ច អសញ្ញិសមាបត្តិំ សមាបន្នា, យេ ច ភវគតា, យេ ច អន្តោគតាយេវ សំសេទជា, យេ ច វា បន អញ្ញោ ហិ កោចិ អនាគាមិភូតា ន ចេតេន្តិ ន ច បត្ថេន្តិ, តេសំ កិំ បច្ចយា សង្ខារា. បុន រាគា អត្ថិ តេសំ សង្ខារានិ ឧបាទានានិ ចិត្តមនុស្សរន្តិយេវ អវិបក្កវិបាកសមូហតា អសមុច្ឆិន្នបច្ចយា តេសំ បុន ច គតោ ភវតិ. ឯវម្បិ ហិ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា. បុន សា តេ ន ឧបាទានា នបិ សង្ខារា អត្ថិ, បុន តេសំ សត្ត អនុសយា អសមូហតា អសមុច្ឆិន្នា តទារម្មណំ ភវតិ. វិញ្ញាណស្ស បតិដ្ឋាយ វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបំ. ឯវម្បិ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា. បុន សា យំ កិញ្ចិ កម្មំ អាចយគាមិ សព្ពំ តំ អវិជ្ជាវសេន អភិសង្ខរិយតិ តណ្ហាវសេន ច អល្លីយតិ អញ្ញាណវសេន ច តត្ថ អាទីនវម្បិ ន ជានាតិ. តទេវ វិញ្ញាណពីជំ ភវតិ, សាយេវ តណ្ហាសិនេហោ ភវតិ. សាយេវ អវិជ្ជា សម្មោហោតិ. ឯវម្បិ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា វត្តព្ពា. ឥតិ ឥមេហិ អាការេហិ អវិជ្ជា សង្ខារានំ បច្ចយោ.

តត្ថ អវិជ្ជាយ ហេតុ អយោនិសោ មនសិការោ បច្ចយោ ហោតិ. តត្ថ អភិច្ឆេទោ អយំ តត្ថ តតិយំ ពលំ [ផលំ (បី.)] និវត្តិ, អយំ បដិសន្ធិ. តត្ថ បុនព្ភវោ យោ អវេច្ឆេទោ អសមុគ្ឃាតនដ្ឋេន អយំ អនុសយោ. យថា បដាកំ វា សាដកំ វា ទ្វេ ជនា បីឡេសុ ច ឯកា វា ពលំ វា អស្ស និវាដស្សេសុ, ន បន បីឡេសុ សោសេយ្យ. តត្ថ យំ សិនេហា អាបោធាតុ អនុបុល្លនា សោសេតព្ពា. ឧណ្ហធាតុមាគម្ម សចេ បុន តំ អាកាសេ និក្ខិបេយ្យ តំ ឧស្សាវេន យេភុយ្យតរំ សិនេហមាបជ្ជេយ្យ, ន ហិ អនាគម្ម តេជោធាតុំ បរិសេសំ គច្ឆេយ្យ. ឯវមេវ ភវគ្គបរមាបិ សមាបត្តិ ន អនុរូបស្ស សមុគ្ឃាតាយ សំវត្តតិ. តេ ហិ អាលយន្តិ សម្មសន្តិ, ន ច តណ្ហាយ តណ្ហាបហានំ គច្ឆន្តិ. តត្ថ សោ អសមុគ្ឃាតោ. អវិជ្ជាយ អនុសយោ ច ចិត្តស្ស សម្បលិពោធោ, ឥទំ បរិយុដ្ឋានំ. យថាភូតំ វិញ្ញាណស្ស អប្បដិវេធោ អយំ អវិជ្ជាអាសវោ អវិជ្ជាវិញ្ញាណពីជំ ភវតិ. យំ ពីជំ សោ ហេតុ ន សមុច្ឆិជ្ជតិ, អសមុច្ឆិជ្ជន្តោ បដិសន្ទេហតិ. បដិសន្ទហន្តោ ន សមុគ្ឃាតំ គច្ឆតិ. អសមុគ្ឃាតំ ចិត្តំ បរិយោនហតិ, បរិយោនទ្ធចិត្តោ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, ឥតិ សញ្ញាណស្ស សាសវត្ថោ, អវិជ្ជត្ថោ, ហេតុអត្ថោ, អវច្ឆេទត្ថោ, អនិវត្តិអត្ថោ, ផលត្ថោ បដិសន្ធិអត្ថោ, បុនព្ភវត្ថោ, អសមុគ្ឃាតត្ថោ, អនុសយត្ថោ, បរិយុដ្ឋានត្ថោ, អបដិវេធនត្ថោ. ឯត្តាវតា អវិជ្ជាយ ខេត្តំ និទ្ទិដ្ឋំ ភវតិ. អយំ វុច្ចតេ បរិក្ខារោ នាម ហារោ.

៥៩. តត្ថ កតមោ សមារោបនោ ហារោ? ឧគ្ឃដិតម្ហិ តម្ហិ សន្តញ្ចេវ ច នំ វិត្ថារំ បន វត្តព្ពំ. វិត្ថារវិធំ ចិត្តញ្ញា អយំ សមារោបនោ ហារោ. តត្ថ នាមនិទ្ទេសោ ឧបឃដកា [ឧគ្ឃដកា (បី.)] វត្ថុនិទ្ទេសោ វេវចនំ វត្ថុភូតោ វិត្ថារោ. យថា កិំ, យា ភិក្ខូនំ វត្តតោ [និវត្តតោ (បី.)] បហាតព្ពោ, អយំ ឧបឃដនា.

តត្ថ កតមោ សមារោបនោ? កិញ្ចិ ន វត្តព្ពំ, រូបរាគំ វា នាមវន្តបហាតព្ពំ [នាមមន្តបហាតព្ពំ (ក.)]. យាវ វិញ្ញាណន្តិ វិត្ថារេន កាតព្ពានិ. អវិជ្ជា តា ឱបម្មេន បញ្ញាបេតព្ពា, អយំ សមារោបនោ. និស្សិតចិត្តស្ស ច មត្តិកោ ច និស្សយោ តណ្ហា ច ទិដ្ឋិ ច. តត្ថ ទិដ្ឋិ អវិជ្ជា តណ្ហា សង្ខារា. តត្ថ ទិដ្ឋិបច្ចយា តណ្ហា ឥមេ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា. តត្ថ និស្សិតំ វិញ្ញាណំ ឥទំ សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ យាវ ជរាមរណំ, ឥទំ សំខិត្តេន ភាសិតេ អវសិដ្ឋំ បរោបយតិ.

អនិស្សិតស្ស [បស្ស ឧទា. ៧៤] ចលិតំ នត្ថីតិ តស្ស ឯវំ ទិដ្ឋិយា តណ្ហាយ ច បហានំ តត្ថ ទិដ្ឋិអវិជ្ជានិរោធាយ ភូតំ វិញ្ញាណំ សរាគដ្ឋានិយេសុ ធម្មេសុ តំ តំ ធម្មំ ឧបេច្ច អញ្ញំ ធម្មំ ធាវតិ មក្កដោបមតាយ, អថ ខ្វស្ស បរិត្តេសុ ធម្មេសុ សរាគដ្ឋានិយេសុ ឆន្ទរាគោ នត្ថិ កុតោ តតោ ចលនា, អធិមត្តេសុ សត្តេសុ ចិត្តំ និវេស្សយតិ តំ អបតិដ្ឋិតំ វិញ្ញាណំ អនាហារំ និរុជ្ឈតិ វិញ្ញាណនិរោធា នាមរូបនិរោធោ យាវ ជរាមរណនិរោធោ. អយំ សមារោបនោ.

តត្ថ រាគវសេន វិញ្ញាណស្ស ចលិតំ សបរិគ្គហោ, តស្មិំ ចលិតេ អសតិ យោ បរិកិលេសោបចារោ តិវិធោ អគ្គិ បដិប្បស្សទ្ធោ ភវតិ. តេនាហ ចលិតេ អសន្តេ បស្សទ្ធិ ហោតិ. តត្ថ យំ សមារោបនា បស្សទ្ធកាយោ សុខំ វេទេតិ, សុខិនោ ចិត្តំ សមាធិយតិ. យាវ វិមុត្តិតមិតិ ញាណទស្សនំ ភវតិ. សោ អាសវានំ ខយា ច វិមុត្តិ នោ ឧបបជ្ជតិ. តស្ស ឧបបត្តិស្ស អាគតិគតិយា អសន្តិយា នេវិធ ន ហុរំ ន ឧភយមន្តរេន. ឯសេវន្តោ ទុក្ខស្សាតិ អនុបាទិសេសា និព្ពានធាតុ. ឥទមស្ស សុត្តស្ស មជ្ឈេ សមារោបិតំ បដិច្ចសមុប្បាទេ ច វិមុត្តិយំ ច យោគោ ន ច ឯតំ តស្ស សំខិត្តេន ភាសិតស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ វិភជ្ជន្តិ. អយំ វុច្ចតេ សមារោបនោ ហារោ. ន ច សំកិលេសភាគិយេន សុត្តេន សំកិលេសភាគិយោ យេ ច ធម្មា សមារោបយិតព្ពា នាញ្ញេ. ឯវំ វាសនាភាគិយេ និព្ពេធភាគិយេ, អយំ សមារោបនោ ហារោ. ឥមេ សោឡស ហារា.

សុវីរស្ស មហាកច្ចាយនស្ស ជម្ពុវនវាសិនោ បេដកោបទេសេ

បញ្ចមា ភូមិ.