៤. សុត្តវិចយចតុត្ថភូមិ

៤០. តត្ថ កតមោ សុត្តវិចយោ?

តត្ថ កុសលេហិ ធម្មេហិ អកុសលេហិ ធម្មេហិ បុព្ពាបរសោ សាធុកំ ឧបបរិក្ខិយតិ. កិំនុ ខោ ឥទំ សុត្តំ អារភិ…បេ… តេហិ សុត្តេហិ សហ អធិសន្នដ្ឋេហិ យុជ្ជតិ ឧទាហុ ន យុជ្ជតីតិ?

យថា ភគវា កិលេសេ អាទិម្ហិ តត្ថ ទេសេតិ. កិំ ទេសិតំ? តេសំ កិលេសានំ បហានំ ឧទាហុ នោ ទេសិតន្តិ ឧបបរិក្ខិតព្ពំ. យទិ ន ទេសិតំ ភគវតិ តេសំ កិលេសានំ បហានំ កុសលា ធម្មា បរិយេសិតព្ពា យត្ថ តេ អកុសលា បហានំ គច្ឆន្តិ. សចេ សមន្នេហមានោ ន លភតិ. តត្ថ អកុសលា ធម្មា អបកឌ្ឍិតព្ពា វីមំសិតព្ពា, សំកិលេសភាគិយសុត្តំ, យទិ កិលេសា អបកឌ្ឍិយន្តា. យេ វា ន ទេន្តិ តត្ថ ឧបបរិក្ខិតព្ពា អរិយមគ្គធម្មា តាសុ ភូមីសុ កិលេសា បហានំ គច្ឆន្តិ, ឧទាហុ ន គច្ឆន្តីតិ. យត្តកា បន កិលេសា ទេសិតា. ន តត្តកា អរិយធម្មា ទេសិតា. យត្ថ កិលេសា បហានំ គច្ឆន្តិ, តត្ថ យេ កិលេសា អរិយធម្មានំ បដិបក្ខេន ន យុជ្ជន្តិ, តេ អបកឌ្ឍិតព្ពា, សចេ អបកឌ្ឍិយន្តា យោជនំ ទេតិ. តត្ថ ឯវំ វីមំសិតព្ពំ. ទ្វេ តីណិ វា តទុត្តរិ វា កិលេសា ឯកេន អរិយមគ្គេន បហានំ គច្ឆន្តីតិ. សចេ ឯវំ វីមំសិយន្តា យោជនំ ទេតិ, តត្ថ ឧបបរិក្ខិតព្ពំ. បរម្បរាយ វា បិដកសម្បទានេន វា សុត្តស្ស អត្ថោ ច នត្ថោ ច. យំ វា ន សក្កា សុត្តំ និទ្ទិសិតុំ នេវ សុត្តំ វិចិកិច្ឆិតព្ពំ. ឯវំ យថា អាទិម្ហិ កុសលា ធម្មា ហោន្តិ. យេ កិលេសា តេ បហីនេយ្យាតិ. តេ ឧបបរិក្ខិតព្ពា. បុរោ វា កុសលោ បដិបក្ខេន វា បុរោ ទេសនា, អនូនា អនធិកា ឧគ្គហេតព្ពា. យថា បឋមោ ឧត្តិលោ យេសមិទានិ កិលេសានំ យេ អរិយធម្មា ទេសិតា ឥមេ កិលេសា ឥមេហិ អរិយធម្មេហិ បហីយន្តិ, ឧទាហុ នប្បហីយន្តីតិ វិចិនិតព្ពា. យទិ ឧបបរិក្ខិយមានា យុជ្ជន្តិ, គហេតព្ពា. អថ ន យុជ្ជន្តិ, យេ កិលេសា អបដិបក្ខា ហោន្តិ, តេ កិលេសា អបរិបក្ខិតព្ពា. យេ ច អរិយធម្មា បដិបក្ខា ហោន្តិ, តេ អរិយធម្មា អបកឌ្ឍិតព្ពា. ន ហិ អរិយធម្មា អនាគាមិកិលេសប្បហានំ គច្ឆន្តិ, នាបិ អរិយធម្មា សព្ពកិលេសានំ បហានាយ សំវត្តន្តិ. យថា កុសលា មេត្តា អកុសលោ រាគោ ន តុ កុសលា មេត្តាតិ ការេត្វា អកុសលស្ស រាគស្ស បហានាយ សម្ភវតិ ព្យាបាទោ មេត្តាយ បហានំ គច្ឆតិ. តស្មា ឧភោ កិលេសា ឧបបរិក្ខិតព្ពា. យោ យោ ច ធម្មោ ឧបទិសិយតិ កុសលោ វា អកុសលោ វា សោ អបកឌ្ឍិតព្ពោ. សចេ តេ យុជ្ជន្តិ អបកឌ្ឍិយមានោ នត្ថិ ឧបបរិក្ខិតព្ពំ. ទ្វេ វា កិលេសា ឯកេន អរិយធម្មេន បហីនេយ្យាតិ ទ្វីហិ វា អរិយធម្មេហិ ឯកោ វា កិលេសោ បហីយតីតិ.

អថ វា ឯវម្បិ ឧបបរិក្ខិយមានំ យុជ្ជតិ, តត្ថ វីមំសិតព្ពំ វា យថា យុជ្ជតិ តត្ថ វីមំសិតព្ពំ វា, យថា ននុ សក្កា សុត្តំ និទ្ទិសិតុំ, ន ហិ សុត្តេ វិចិកិច្ឆិតព្ពំ. កិលេសោ មំ អរិយធម្មេសុ ទេសិតេសុ ឧភយតោ ឧបបរិក្ខិតព្ពំ. កិរ យេ វា ឥមេ កិលេសា ទេសិតា យេ ច អរិយធម្មា ទេសិតា គាថាយ វា ព្យាករណេន វា, កិំ នុ ខោ ឥមេ កិលេសា ឥមេហិ អរិយធម្មេហិ បហីយន្តិ, ឧទាហុ នប្បហីយន្តិ? ឥមេ វា អរិយធម្មា ឥមេសំ កិលេសានំ បហានាយ សំវត្តន្តីតិ. កិញ្ចាបិ កុសលេហិ ធម្មេហិ អកុសលា ធម្មា បហានំ គច្ឆន្តិ. ន តុ សព្ពេហិ អរិយធម្មេហិ សព្ពាកុសលា បហានំ គច្ឆន្តិ. យថា មេត្តា កុសលោ អកុសលោ ច រាគោ ន តុ កុសលា មេត្តា អកុសលោ រាគោតិ ការេត្វា មេត្តាយ រាគោ បហានំ, ព្យាបាទោ មេត្តាយ បហានំ គច្ឆន្តិ. ឯវំ កិលេសោតិ ការេត្វា សុត្តេន បហានំ គច្ឆតិ. ន សុត្តោ ធម្មោតិ ការេត្វា សព្ពំ កិលេសស្ស បហានាយ សំវត្តតិ. យំ តុ សុត្តស្ស អរិយធម្មោ សំកិលេសបដិបក្ខោ, សោ តេន បហានំ គច្ឆតីតិ.

៤១. តត្ថ កុសលេ ទេសិតេ សុត្តេ ព្យាករណេ វា សំកិលេសា ន យុជ្ជន្តិ អរិយធម្មា វា, តេ មហាបទេសេ និទ្ទិសិតព្ពាវយវេន អបកឌ្ឍិតព្ពា. តត្ថ កិលេសេហិ ច ទេសិតេហិ អរិយធម្មេសុ ច យទិបិ តេន អរិយធម្មេន តេ កិលេសា បហានំ គច្ឆន្តិ. តត្ថបិ ឧត្តរិ ឧបបរិក្ខិតព្ពំ. កេន ការណេន ឯតេ កិលេសា បជហិតព្ពា, កេន ការណេន អរិយធម្មា ទេសិតាតិ? យេន យេន វា អាការេន អរិយធម្មា ទេសិតា, តេន តេន បការេន អយំ កិលេសោ ឋិតោ. អត្ថិ ហិ ឯកោ កិលេសោ, តេន វា អរិយធម្មា ន អញ្ញថា អញ្ញថា បហាតព្ពោ, យថា ទិដ្ឋិ រាគោ អវិជ្ជា ច ទស្សនេន បហាតព្ពា. សា ចេ ឯវញ្ច អវិជ្ជា ភាវនាយ ភូមិ វា ធម្មា ភាវនាយ បហាតព្ពា. សាយេវ ឧទ្ធំភាគិយំ អសង្ខតទស្សនាយ វិមុត្តិយា អនិមិត្តេន ចេតោសមាធិនា អមនសិការេន បហីយតិ. ឯវំ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ ឧបបរិក្ខិតព្ពំ. យេ ទស្សនេន បហាតព្ពា កិលេសា ទស្សនាការេន អរិយធម្មោ ទេសិតោ, ភាវនាយ បហាតព្ពា ភាវនាការេន អរិយធម្មោ ទេសិតោ, បតិសេវនា បហាតព្ពា បតិសេវនាការេន អរិយធម្មោ ទេសិតោ, ឯវំ វិនោទនបហាតព្ពា យាវ សត្ត អាសវា កាតព្ពា, យាវញ្ញថា. អញ្ញថា ហេស ធម្មោ បហាតព្ពោ អញ្ញេនាការេន អរិយធម្មោ ទេសិតោ, សោ អរិយធម្មោ អញ្ញថា បរិយេសិតព្ពោ. យទិ អយំ ធម្មោ បរិយេសតោ យោ ច ទេសេតិ យេន យេនាការេន, សោ អរិយធម្មោ បរិយេសិតព្ពោ, តេនាការេន កិលេសោ បហីយតិ. សោ តត្ថ ឧបបរិក្ខិតព្ពោ. អថ ន យុជ្ជតិ យទិ ហិ តេន សុត្តេន វិហិតំ សុត្តំ វីមំសិតព្ពំ. យថា យុជ្ជតិ, តថា គហេតព្ពំ. យថា ន យុជ្ជតិ, តថា ន គហេតព្ពំ, អទ្ធា ឯតំ ភគវតា ន ភាសិតំ, អាយស្មតា វា ទុគ្គហិតំ, យថា មហាបទេសេ និទ្ទិសិតព្ពំ, ភគវតា យថាភូតំ ទេសិតំ, យោ ច ធម្មោ ទេសិតោ កុសលោ ច អកុសលោ ច តស្ស ធម្មស្ស បច្ចយោ បរិយេសិតព្ពោ. ន ហិ បច្ចយា វិនា ធម្មោ អប្បច្ចយោ ឧប្បជ្ជតិ. តត្ថ កោ អាការោ បរិយេសនាយ?

តត្ថ តថារូបំ សហេតុ សប្បច្ចយំ សោយំ ធម្មោ វុត្តោតិ ឥទំ វីមំសិតព្ពំ. សោ ច បច្ចយោ តិវិធោ – មុទុ មជ្ឈោ អធិមត្តោ. តត្ថ មុទុម្ហិ បច្ចយេ មុទុធម្មោ គហេតព្ពោ, ឯវំ សត្យេស បច្ចយោ ទុវិធោ បរំបរាបច្ចយោ ច សមនន្តរបច្ចយោ ច. សោ បច្ចយោ មុទុតេន ព្យាធិមត្តំ បរិយេសិតព្ពំ. កិំ ការណំ? អញ្ញតរោបិ បច្ចយោ អញ្ញេហិ បច្ចយេហិ បរិយត្តិំ វា បារិបូរិំ វា គច្ឆតិ. តត្ថ យោ ធម្មោ ទេសិតោ, តស្ស ធម្មស្ស ឯតេន វា ការណេន វា ហេតុ បរិយេសិតព្ពោ. យថា បច្ចយោ ហេតុនា បច្ចយេន ច, សោ តស្ស ធម្មស្ស និស្សន្ទោ បរិយេសិតព្ពោ. យថា និទ្ទិដ្ឋោ អធិដ្ឋានេ បធានំ បរិយេសតិ, សោ បច្ចយោ បរិយេសិតព្ពោ. ន ហិ មុទុស្ស ធម្មស្ស អធិមត្តោ និស្សន្ទោ អធិមត្តស្ស វា និស្សន្ទស្ស មុទុធម្មោ, អថ មុទុស្ស មុទុ មជ្ឈាយ មជ្ឈោ អធិមត្តស្ស អធិមត្តោ យុជ្ជតិ, តំ គហេតព្ពំ, អថ ន យុជ្ជតិ ន គហេតព្ពំ. យញ្ច ភគវា អារភតិ ធម្មំ ទេសេតុំ, តំយេវ ធម្មំ មជ្ឈន្តបរិយោសានំ ទេសេតិ, យថា សុត្តាធិដ្ឋានេ ធម្មា អាទិម្ហិ និទ្ទិសតិ, តំយេវ ពហុ តស្ស សុត្តស្ស បរិយោសានំ. តស្ស ហិ ធម្មស្ស វសេន តំ សុត្តំ ហោតិ គាថា វា ព្យាករណំ ខុទ្ទកំ មហន្តំ វា, យថា បន ទុវិធា អនុរូបន្តិ វា ថបនា ច ទេសនាថបនា. រូបន្តិបិ ធម្មស្ស បរិយេសិតព្ពា. យថា ច ភគវតា បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ សំវរណំ ទេសិតំ តណ្ហាយ និគ្គហណត្ថំ ឥច្ឆាវ ហោតិ. ទេសេតិ យថា គោបាលកោបមេ សុត្តេ អញ្ញេហិបិ សុត្តេហិ ភគវា ភាសតិ ឥច្ឆាវ ហោតិ មជ្ឈិមនិកាយេ វិតក្កោ អយំ ភគវតោ ទេសនានុរូបន្តិ ឥតិ សោ ធម្មោ អញ្ញេសុបិ វេយ្យាករណេសុ បរិយេសិតព្ពោ. ន ហិ ឯកំ ហិ សុត្តេ ទដ្ឋព្ពោ. យុជ្ជនំ តំ គហេតព្ពំ.

៤២. តត្ថ កតមំ អនុញ្ញាតំ? យំ កិញ្ចិ សុត្តំ ភគវតា ន ភាសិតំ តញ្ច សុត្តេសុយេវ ន្ទិស្សតិ, ឯវមេតំ ធារេតព្ពំ. យថា អសុកេន ភាសិតន្តិ, តំ សុត្តំ វីមំសិតព្ពំ. កិំ នុ ខោ ឥមំ សុត្តំ អនុញ្ញាតំ ខមំ ភគវតោ ឧទាហុ នានុញ្ញាតំ ខមំ, កិញ្ចិ រូបញ្ច សុត្តំ ភគវតោ អនុញ្ញាតំ ខមំ កិញ្ចិ រូបញ្ច នានុញ្ញាតំ ខមំ? យំ សព្ពសោ អនោតារេត្វា ទសពលោ គោចរំ ទេសេតិ, តំ សព្ពំ សុត្តំ ភគវតោ នានុញ្ញាតំ ខមំ. អត្ថិបិ សោ សាវកោ ទសពលានំ គោចរំ ជានាតិ ឱធិសោ អនោធិសោ, តំ បន ពលំ សព្ពសោ ន ជានាតិ អញ្ញថា នាម សវនេន, យថា អាយស្មតា សារិបុត្តេន យេន ព្រាហ្មណោ ឱវទិតោ, តស្ស អាយស្មតោ នត្ថិ ឥន្ទ្រិយពលវេមត្តញាណំ, តេន បុគ្គលបរោ [បុគ្គលោ បរោបរញ្ច (បី.)] បរញ្ច តំ អជានន្តោ សតិ ឧត្តរិករណីយេ ឧប្បាទិតោ, សោ ភគវតា អបសាទិតោ. យថាវ អាយស្មា មហាកស្សបោ ភាគិនេយ្យំ ឱវទតិ អនន្តរិយសមន្នាគតោ ឥទ្ធិបាដិហីរេន អង្គុលិយោ អទីបេត្វា យំ សព្ពេសំ ធម្មានំ កម្មសមាទានានំ ហេតុសោ ឋានសោ យថាភូតំ ញាណំ, តស្ស អាយស្មតោ សំវិជ្ជតេ, តេន នំ ឱវទតិ, តំ ភគវា ករោតិ.

‘‘សចេបិ ទស បជ្ជោតេ, ធារយិស្សសិ កស្សប;

នេវ ទក្ខតិ រូបានិ, ចក្ខុ តស្ស ន វិជ្ជតី’’តិ.

អបិ ច ខោ យថា ទូតោ រាជវចនេន សត្តមនុសាសតិ, ឯវំ សេសានុគោ អញ្ញាតកំ ឃោសំ បរេសំ ទេសេតិ. អនុញ្ញាតខមសុត្តំ គហេតព្ពំ. អននុញ្ញាតខមំ ន គហេតព្ពំ.

តត្ថ កតមោ សុត្តសង្ករោ? បញ្ចវិធំ សុត្តំ, សំកិលេសភាគិយំ វាសនាភាគិយំ ទស្សនភាគិយំ ភាវនាភាគិយំ អសេក្ខភាគិយំ. អញ្ញំ អារាធេយ្យ អញ្ញំ ទេសេតិ អញ្ញស្ស ច សុត្តស្ស អត្ថំ អញ្ញម្ហិ សុត្តេ និទ្ទិសតិ. សុត្តស្ស វា ហិ អនេកាការំ អត្ថំ និទ្ទិសតិ. អរិយធម្មសាធនេ អត្ថំ វិវរតិ. វាសនាភាគិយស្ស អត្ថំ ទស្សនភាគិយេសុ និទ្ទិសតិ. ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ អត្ថំ ឧទ្ធំភាគិយេសុ និទ្ទិសតិ. មុទុមជ្ឈានំ ឥន្ទ្រិយានំ អធិមត្តេសុ សុត្តេសុ និទ្ទិសតិ. ឥតិ អយំ សុត្តំ សម្ភេទំ ហេតុនា ច និស្សន្ទេន ច ផលេន ច និទ្ទេសេន ច មុទុមជ្ឈាធិមត្តតាយបិ ច អត្ថេន ច ព្យញ្ជនេន ច យោ សម្ភេទោ, អយំ វុច្ចតិ សុត្តសង្ករោ. យោ អសម្ភេទោ, អយំ វុច្ចតិ សុត្តវិចយោ.

តត្ថាយំ ឧទ្ទានគាថា

បុរិមានំ អក្ខណ្ឌំ, យថាភូតស្ស បច្ចយោ;

និស្សន្ទោ វាសនាសទ្ធិ, អនុញ្ញា សុត្តសង្ករោ.

ថេរស្ស មហាកច្ចាយនស្ស

សុត្តវិចយោ នាម ចតុត្ថភូមិ.