៣. សុត្តាធិដ្ឋានតតិយភូមិ

៣២. តត្ថ កតមំ សុត្តាធិដ្ឋានំ?

លោភាធិដ្ឋានំ ទោសាធិដ្ឋានំ មោហាធិដ្ឋានំ អលោភាធិដ្ឋានំ អទោសាធិដ្ឋានំ អមោហាធិដ្ឋានំ កាយកម្មាធិដ្ឋានំ វាចាកម្មាធិដ្ឋានំ មនោកម្មាធិដ្ឋានំ សទ្ធិន្ទ្រិយាធិដ្ឋានំ វីរិយិន្ទ្រិយាធិដ្ឋានំ សតិន្ទ្រិយាធិដ្ឋានំ សមាធិន្ទ្រិយាធិដ្ឋានំ បញ្ញិន្ទ្រិយាធិដ្ឋានំ.

តត្ថ កតមំ លោភាធិដ្ឋានំ?

វិតក្កមថិតស្ស [វិតក្កនិម្មថិតស្ស (ក.) ធ. ប. ៣៤៩] ជន្តុនោ, តិព្ពរាគស្ស សុភានុបស្សិនោ;

ភិយ្យោ តណ្ហា បវឌ្ឍតិ, ឯស ខោ គាឡ្ហំ ករោតិ ពន្ធនំ.

វិតក្កមថិតស្សាតិ កាមរាគោ. សុភានុបស្សិនោតិ កាមរាគវត្ថុ. ភិយ្យោ តណ្ហា បវឌ្ឍតីតិ កាមតណ្ហា. ឯស គាឡ្ហំ ករោតិ ពន្ធនន្តិ រាគំ, ឥតិ យោ យោ ធម្មោ មូលនិក្ខិត្តោ, សោ យេវេត្ថ ធម្មោ ឧគ្គាវហិតព្ពោ [ឧគ្គាបយិតព្ពោ (បី. ក.)]. ន ភគវា ឯកំ ធម្មំ អារព្ភ អញ្ញំ ធម្មំ ទេសេតិ. យស្ស វិតក្កេតិ កាមវិតក្កោ តមេវ វិតក្កំ កាមវិតក្កេន និទ្ទិសីយតិ. តិព្ពរាគស្សាតិ តស្សេវ វិតក្កស្ស វត្ថុំ និទ្ទិសតិ. សុភានុបស្សិនោ ភិយ្យោ តណ្ហា បវឌ្ឍតីតិ តមេវ រាគំ កាមតណ្ហាតិ និទ្ទិសតិ. ឯស គាឡ្ហំ ករោតិ ពន្ធនន្តិ តមេវ តណ្ហាសំយោជនំ និទ្ទិសតិ. ឯវំ គាថាសុ អនុមិនិតព្ពំ. ឯវំ សវេយ្យាករណេសុ.

តត្ថ ភគវា ឯកំ ធម្មំ តិវិធំ និទ្ទិសតិ, និស្សន្ទតោ ហេតុតោ ផលតោ.

ទទំ បិយោ [បស្ស សំយុត្តនិកាយេ] ហោតិ ភជន្តិ នំ ពហូ, កិត្តិញ្ច បប្បោតិ យសោ ច វឌ្ឍតិ;

អមង្កុភូតោ បរិសំ វិគាហតិ, វិសារទោ ហោតិ នរោ អមច្ឆរី.

ទទន្តិ យំ យំ ទានំ, ឥទំ ទានមយិកំ បុញ្ញក្រិយំ. តត្ថ ហេតុ. យំ ចេតំ. ភជន្តិ នំ ពហូ, កិត្តិន្តិ យោ ច កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ លោកេ អព្ភុគ្គច្ឆតិ, យំ ពហុកស្ស ជនស្ស បិយោ ភវតិ មនាបោ ច. យញ្ច អវិប្បដិសារី កាលង្ករោតិ អយំ និស្សន្ទោ. យំ កាយស្ស ភេទា ទេវេសុ ឧបបជ្ជតីតិ ឥទំ ផលំ. ឥទំ លោភាធិដ្ឋានំ.

៣៣. តត្ថ កតមំ ទោសាធិដ្ឋានំ?

យោ បាណមតិបាតេតិ, មុសាវាទញ្ច ភាសតិ;

លោកេ អទិន្នំ អាទិយតិ, បរទារញ្ច គច្ឆតិ;

សុរាមេរយបានញ្ច, យោ នរោ អនុយុញ្ជតិ [អភិគិជ្ឈតិ (បី. ក.) បស្ស អ. និ. ៥.១៧៤].

អប្បហាយ បញ្ច វេរានិ, ទុស្សីលោ ឥតិ វុច្ចតិ;

កាយស្ស ភេទា ទុប្បញ្ញោ, និរយំ សោបបជ្ជតិ.

យោ បាណមតិបាតេតីតិ ទុដ្ឋោ បាណមតិបាតេតិ. មុសាវាទញ្ច ភាសតីតិ ទោសោបឃាតាយ មុសាវាទញ្ច ភាសតិ. សុរាមេរយបានញ្ច, យោ នរោ អនុយុញ្ជតីតិ ទោសោ និទានំ. យោ ច សុរាមេរយបានំ អនុយុញ្ជតិ យថាបរទារវិហារី [យថាបមុទិតវិហារី (ក.)] អមិត្តា ជនយន្តិ.

បញ្ច វេរានិ អប្បហាយាតិ បញ្ចន្នំ ភិក្ខាបទានំ សមតិក្កមនំ សព្ពេសំ ទោសជានំ សា បណ្ណត្តិ, តេនេវ ទោសជនិតេន កម្មេន ទុស្សីលោ ឥតិ វុច្ចតិ សោបិ ធម្មោ ហេតុនា និទ្ទិសិតព្ពោ, និស្សន្ទេន ផលេន ច.

តីណិ ពាលស្ស ពាលលក្ខណានិ – ទុព្ភាសិតភាសី [ទុព្ភាសិតភាសិតា (បី. ក.) បស្ស អ. និ. ៣.៣] ច ហោតិ, ទុច្ចិន្តិតចិន្តី ច ទុក្កដកម្មការី ច. តត្ថ យំ កាយេន ច វាចាយ ច បរក្កមតិ, ឥទមស្ស ទុក្កដកម្មការី. តាយំ យថា ច មុសាវាទំ ភាសតិ យថា បុព្ពនិទ្ទិដ្ឋំ, ឥទមស្ស ទុព្ភាសិតា. យញ្ច សង្កប្បេតិ មនោទុច្ចរិតំ ព្យាបាទំ, ឥទមស្ស ទុច្ចិន្តិតចិន្តិតា. យំ សោ ឥមេហិ តីហិ ពាលលក្ខណេហិ សមន្នាគតោ តីណិ តជ្ជានិ ទុក្ខានិ ទោមនស្សានិ អនុភវតិ, សោ ច ហោតិ សភគ្គតោ វា បរិសគ្គតោ វា តជ្ជំ កថំ កថន្តិ. យទា ភវតិ សោ ច បាណាតិបាតាទិទសអកុសលកម្មបថា, សោ តតោនិទានំ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតីតិ. បុន ចបរំ យទា បស្សតិ ចោរំ រាជាបរាធិកំ រញ្ញា គហិតំ ជីវិតា វោរោបេតំ, តស្សេវំ ភវតិ សចេ មមម្បិ រាជា ជានេយ្យ មមម្បិ រាជា គាហាបេត្វា ជីវិតា វោរោបេយ្យាតិ, សោ តតោនិទានំ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ. បុន ចបរំ ពាលោ យទា ភវតិ អាសនា សមារូឡ្ហោ យាវ យា មេ គតិ ភវិស្សតិ ឥតោ បេច្ច បរំ មរណាតិ សោ តតោនិទានំ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ ឥតិ ពាលលក្ខណំ ហេតុ. តីណិ តជ្ជានិ ទុក្ខានិ និស្សន្ទោ. កាយស្ស ភេទា និរយេសុ ឧបបជ្ជតិ, ឥទំ ផលំ. ឥទំ ទោសាធិដ្ឋានំ.

៣៤. តត្ថ កតមំ មោហាធិដ្ឋានំ?

សតញ្ចេវ សហស្សានំ, កប្បានំ សំសរិស្សតិ;

អថវា បិ តតោ ភិយ្យោ, គព្ភា គព្ភំ គមិស្សថ.

អនុបាទាយ ពុទ្ធវចនំ, សង្ខារេ អត្តតោ ឧបាទាយ;

ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សន្តិ, ឋានមេតំ ន វិជ្ជតិ.

យោ យំ អនមតគ្គសំសារំ សមាបន្នោ ជាយតេ ច មីយតេ ច, អយំ អវិជ្ជាហេតុកា. យានិបិ ច សង្ខារានំ បយោជនានិ, តានិបិ អវិជ្ជាបច្ចយានិ, យំ អទស្សនំ ពុទ្ធវចនស្ស, អយំ អវិជ្ជាសុត្តេយេវ និទ្ទិដ្ឋំ. យោ ច សង្ខារេ អត្តតោ ហរតិ បញ្ចក្ខន្ធេ បញ្ច ទិដ្ឋិយោ ឧបគច្ឆតិ. ‘‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ ឥទំ សុត្តំ អវិជ្ជាយ និក្ខិត្តំ, អវិជ្ជាយ និក្ខិបិតំ. ឯវំ សត្ថា សុត្តេ នយេន [សុតនយេន (បី.)] ធម្មេន និទ្ទិសតិ. អសាធារណេន តំយេវ តត្ថ និទ្ទិសិតព្ពំ. ន អញ្ញំ.

យេ ហិ កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិ នប្បជានន្តិ ចត្តារិ សច្ចានិ វិត្ថារេន, យំ តត្ថ អប្បជាននា, ឥទំ ទុក្ខំ, អយំ ហេតុ. អប្បជានន្តោ វិវិធេ សង្ខារេ អភិសង្ខរោតិ, អយំ និស្សន្ទោ. យញ្ច ទិដ្ឋិគតានិ បរាមសតិ ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ អយំ និស្សន្ទោ. យំ បុនព្ភវំ និព្ពត្តេតិ, ឥទំ ផលំ. អយម្បិ ធម្មោ សនិទ្ទិដ្ឋោ ហេតុតោ ច ផលតោ ច និស្សន្ទតោ ច.

ឯត្ថ បន កេចិ ធម្មា សាធារណា ភវន្តិ. ហេតុ ខលុ អាទិតោយេវ សុត្តេ និក្ខិបិស្សន្តិ. យថា កិំ ភវេ ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, អគតិគមនានិ. តត្ថ យញ្ច ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតិ យញ្ច ភយាគតិំ គច្ឆតិ, អយំ លោភោ អកុសលមូលំ. យំ ទោសា, អយំ ទោសោយេវ. យំ មោហា, អយំ មោហោយេវ. ឯវំ ឥមានិ តីណិ អកុសលមូលានិ អាទិតោយេវ ឧបបរិក្ខិតព្ពានិ. យត្ថ ឯកំ និទ្ទិសិតព្ពំ, តត្ថ ឯកំ និទ្ទិសីយតិ. តថា ទ្វេ យថា តីណិ, ន ហិ អាទីហិ អនិក្ខិត្តេ ហេតុ វា និស្សន្ទោ វា ផលំ វា និទ្ទិសិតព្ពំ.

អយញ្ចេត្ថ គាថា –

ឆន្ទា ទោសា ភយា មោហា, យោ ធម្មំ អតិវត្តតិ;

និហីយតិ [និហីយតេ (បី. ក.) បស្ស អ. និ. ៤.១៧] តស្ស យសោ, កាឡបក្ខេវ ចន្ទិមា.

កត្ថ ឆន្ទា ច អយំ លោភោ យថា និទ្ទិដ្ឋំ បុព្ពេ. ឥទំ មោហាធិដ្ឋានំ.

៣៥. តត្ថ កតមំ អលោភាធិដ្ឋានំ?

‘‘អសុភានុបស្សិំ [អសុភានុបស្សី (បី.) បស្ស ធ. ប. ៨] វិហរន្តំ, ឥន្ទ្រិយេសុ សុសំវុតំ;

ភោជនម្ហិ ច មត្តញ្ញុំ, សទ្ធំ អារទ្ធវីរិយំ;

តំ វេ នប្បសហតិ មារោ, វាតោ សេលំវ បព្ពត’’ន្តិ.

តត្ថ យា អសុភាយ ឧបបរិក្ខា, អយំ កាមេសុ អាទីនវទស្សនេន បរិច្ចាគោ. ឥន្ទ្រិយេសុ សុសំវុតោ តស្សេវ អលោភស្ស បារិបូរិយំ មម អាយតនសោចិតំ អនុបាទាយ. ភោជនម្ហិ ច មត្តញ្ញុន្តិ រសតណ្ហាបហានំ. ឥតិ អយំ អលោភោ អសុភានុបស្សិតាយ វត្ថុតោ ធារយតិ, សោ អលោភោ ហេតុ. ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតាយ គោចរតោ ធារយតិ, ភោជនេមត្តញ្ញុតាយ បរតោ ធារយតិ, អយំ និស្សន្ទោ. តំ វេ នប្បសហតិ មារោ, វាតោ សេលំ វ បព្ពតន្តិ, ឥទំ ផលំ. ឥតិ យោយេវ ធម្មោ អាទិម្ហិ និក្ខិត្តោ, សោយេវ មជ្ឈេ ចេវ អវសានេ ច.

នាហំ, ភិក្ខវេ, អញ្ញំ ឯកធម្មម្បិ សមនុបស្សាមិ អសមុប្បន្នស្ស កាមច្ឆន្ទស្ស អនុប្បាទាយ ឧប្បន្នស្ស វា បហានាយ, យថយិទំ [យទិទំ (បី. ក.) បស្ស អ. និ. ១.១៧] អសុភនិមិត្តំ. តត្ថ អសុភនិមិត្តំ មនសិករោន្តស្ស អនុប្បន្នោ ចេវ កាមច្ឆន្ទោ ន ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នោ ច កាមច្ឆន្ទោ បហីយតិ. ឥទំ អលោភស្ស វត្ថុ. យំ បុន អនុប្បន្នោ កាមរាគោ បរិយាទិយតិ រូបរាគំ អរូបរាគំ, ឥតិ ផលំ. ឥតិ អយម្បិ ច ធម្មោ និទ្ទិដ្ឋោ ហេតុតោ ច និស្សន្ទតោ ច ផលតោ ច. ឥទំ អលោភាធិដ្ឋានំ.

តត្ថ កតមំ អទោសាធិដ្ឋានំ?

ឯកម្បិ ចេ បាណមទុដ្ឋចិត្តោ, មេត្តាយតិ កុសលោ [កុសលី (ក.) បស្ស ឥតិវុ. ២៧] តេន ហោតិ;

សព្ពេ ច បាណេ មនសានុកម្បំ [អនុកម្បមានោ (បី.)], បហូតមរិយោ បករោតិ បុញ្ញំ.

ឯកម្បិ ចេ បាណមទុដ្ឋចិត្តោ មេត្តាយតីតិ អយំ អទោសោ. និគ្ឃាតេន អស្សាទោ, កុសលោ តេន ហោតីតិ តេន កុសលេន ធម្មេន សំយុត្តោ ធម្មបញ្ញត្តិំ គច្ឆតិ. កុសលោតិ យថា បញ្ញាយ បញ្ញោ បណ្ឌិច្ចេន បណ្ឌិតោ. បហូតមរិយោ បករោតិ បុញ្ញន្តិ តស្សាយេវ វិបាកោ អយំ លោកិយស្ស, ន ហិ លោកុត្តរស្ស. តត្ថ យា មេត្តាយនា, អយំ ហេតុ. យំ កុសលោ ភវតិ អយំ និស្សន្ទោ. យាវ អព្យាបជ្ជោ ភូមិយំ ពហុបុញ្ញំ បសវតិ, ឥទំ ផលំ. ឥតិ អទោសោ និទ្ទិដ្ឋោ ហេតុតោ ច និស្សន្ទតោ ច ផលតោ ច.

ឯកាទសានិសំសា មេត្តាយ ចេតោវិមុត្តិយា. តត្ថ យា មេត្តាចេតោវិមុត្តិ, អយំ អរិយធម្មេសុ រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តិ, លោកិកាយ ភូមិកា ហេតុ, យំ សុខំ អាយតិំ មនាបោ ហោតិ មនុស្សានំ, ឥមេ ឯកាទស ធម្មា និស្សន្ទោ. យញ្ច អកតាវី ព្រហ្មកាយេ ឧបបជ្ជតិ. ឥទំ ផលំ. ឥទំ អទោសាធិដ្ឋានំ.

៣៦. តត្ថ កតមំ អមោហាធិដ្ឋានំ?

បញ្ញា ហិ សេដ្ឋា លោកស្មិំ, យាយំ និព្ពេធគាមិនី [និព្ពេធភាគិនី (បី. ក.) បស្ស ឥតិវុ. ៤១];

យាយ សម្មា បជានាតិ, ជាតិមរណសង្ខយំ.

បញ្ញា ហិ សេដ្ឋាតិ វត្ថុំ. និព្ពេធគាមិនីតិ និព្ពានគាមិនិយំ យថាភូតំ បដិវិជ្ឈតិ. សម្មា បជានាតិ, ជាតិមរណសង្ខយន្តិ អមោហោ. បញ្ញាតិ ហេតុ. យំ បជានាតិ អយំ និស្សន្ទោ. យោ ជាតិមរណសង្ខយោ, ឥទំ ផលំ. ឥតិ អមោហោ និទ្ទិដ្ឋោ ហេតុនា ច និស្សន្ទេន ច ផលេន ច.

តីណិមានិ, ភិក្ខវេ [ឥតិវុ. ៦២ តិកនិបាតេ], ឥន្ទ្រិយានិ អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ អញ្ញិន្ទ្រិយំ អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយំ. តត្ថ កតមំ អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អនភិសមេតស្ស ទុក្ខស្ស អរិយសច្ចស្ស អភិសមយាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ, វីរិយំ អារភតិ, ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ. ឯវំ ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ កាតព្ពំ. តត្ថ កតមំ អញ្ញិន្ទ្រិយំ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ‘‘ឥទំ ទុក្ខំ អរិយសច្ច’’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ, យា ច មគ្គោ, ឥទំ អញ្ញិន្ទ្រិយំ. អាសវក្ខយា អនាសវោ ហោតិ, ឥទំ វុច្ចតិ អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយំ. តថាយំ បញ្ញា, អយំ ហេតុ. យំ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ, យា បជានាតិ, អយំ និស្សន្ទោ. យេន សព្ពសោ អាសវានំ ខយា ហេតុ, យំ ខយេ ញាណមុប្បជ្ជតិ, អនុប្បាទេ ញាណញ្ច, អយំ និស្សន្ទោ. យំ អរហត្តំ, ឥទំ ផលំ. តត្ថ ខីណា មេ ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយន្តិ, ឥទំ ខយេ ញាណំ. នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាមីតិ ឥទំ អនុប្បាទេ ញាណំ. ឥតិ ឥមានិ ឥន្ទ្រិយានិ អមោហោ និទ្ទិដ្ឋោ ហេតុនា ច និស្សន្ទេន ច ផលេន ច. ឥមានិ អសាធារណានិ និទ្ទិដ្ឋានិ.

តត្ថ កតមានិ កុសលមូលានិ សាធារណានិ? កុសលញ្ច វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ កុសលមូលញ្ចេវ. តត្ថ កតមំ កុសលមូលំ? អលោភោ អទោសោ អមោហោ. តត្ថ កតមំ កុសលំ? អដ្ឋ សម្មត្តានិ សម្មាទិដ្ឋិ យាវ សម្មាសមាធិ. តត្ថ យានិ កុសលមូលានិ, អយំ ហេតុ. យញ្ច អលោភោ តីណិ កម្មានិ សមុដ្ឋាបេតិ សង្កប្បំ វាយាមំ សមាធិញ្ច, អយំ អលោភស្ស និស្សន្ទោ. តត្ថ យោ អទោសោ, អយំ ហេតុ. យំ តយោ ធម្មេ បដ្ឋបេតិ សម្មាវាចំ សម្មាកម្មន្តំ សម្មាអាជីវញ្ច, អយំ និស្សន្ទោ. តត្ថ យោ អមោហោ ហេតុ, យំ ទ្វេ ធម្មេ ឧបដ្ឋបេតិ អវិបរីតទស្សនម្បិ ច អនភិលាបនំ, អយំ និស្សន្ទោ. ឥមស្ស ព្រហ្មចរិយស្ស យំ ផលំ, តា ទ្វេ វិមុត្តិយោ រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តិ អវិជ្ជា វិរាគា ច បញ្ញាវិមុត្តិ, ឥទំ ផលំ. ឥតិ ឥមានិ តីណិ កុសលមូលានិ និទ្ទិដ្ឋានិ ហេតុតោ ច និស្សន្ទតោ ច ផលតោ ច. ឯវំ សាធារណានិ កុសលានិ បដិវិជ្ឈិតព្ពានិ.

យត្ថ ទុវេ យត្ថ តីណិ. អយញ្ចេត្ថ គាថា.

‘‘តុលមតុលញ្ច សម្ភវំ, ភវសង្ខារមវស្សជិ មុនិ;

អជ្ឈត្តរតោ សមាហិតោ, អភិន្ទិ កវចមិវត្តសម្ភវ’’ន្តិ.

តុលមតុលញ្ច សម្ភវន្តិ តុលសង្ខតំ អតុលសង្ខតំ. តត្ថ យេ សង្ខតា តុលំ, តេ ទ្វេ ធម្មា អស្សាទោ ច អាទីនវោ ច តុលិតា ភវន្តិ. ឯត្តកោ កាមេសុ អស្សាទោ. ឯត្តកោ អាទីនវោ ឥមស្ស, ឥទំ និស្សរណន្តិ ឥតិ និព្ពានំ បជានាតិ. ទ្វីហិ ការណេហិ អតុលំ ន ច សក្កា តុលយិតុំ. ឯត្តកំ ឯតំ នេតំ បរមត្ថីតិ តេន អតុលំ. អថ បាបុណា រតនំ ករិត្វា អច្ឆរិយភាវេន អតុលំ. តត្ថ កុសលស្ស ច អភិសម្ភវា ជាននា បស្សនា, អយំ អមោហោ. យំ តត្ថ ញាតា ឱសិរណា ភវសង្ខារានំ, អយំ អលោភោ. យំ អជ្ឈត្តរតោ សមាហិតោតិ វិក្ខេបបដិសំហរណា, អយំ អទោសោ. ឥតិ ឥមានិ តីណិ កុសលមូលានិ. តុលមតុលសម្ភវន្តិ អយំ អមោហោ. យោ ភវសង្ខារានំ សមោសរណំ លោភោ សម្មាសមាធីនំ អស្សាទោ, អយំ ហេតុ. យំ អជ្ឈត្តរតោ អវិជ្ជណ្ឌកោសំ សម្ភេទោ, អយំ និស្សន្ទោ. សា បវត្តិ ឥមានិ តីណិ និទ្ទិដ្ឋានិ កុសលមូលានិ ហេតុតោ ច និស្សន្ទតោ ច ផលតោ ច.

ឯត្តាវតា ឯសា បវត្តិ ច និវត្តិ ច អកុសលមូលេហិ បវត្តតិ, កុសលមូលេហិ និវត្តតីតិ ឥមេហិ ច តីហិ សព្ពំ អកុសលមូលំ សមោសរណំ គច្ឆតិ. សោ ធម្មេ វា វចនតោ និទ្ទិដ្ឋោ តណ្ហាតិ វា កោធោតិ វា អសម្បជញ្ញន្តិ វា អនុសយោតិ វា មក្ខោតិ វា បឡាសោតិ វា អស្សតីតិ វា ឥស្សាតិ វា មច្ឆរិយន្តិ វា អញ្ញាណន្តិ វា, តេហិ យេ ច វត្ថូហិ និទ្ទិសិតព្ពំ. យស្សិមានិ ទ្វេ វចនានិ ធម្មបទានិ និទ្ទិដ្ឋានិ ន សោ អត្ថិ កិលេសា, យោ ឥមេសុ នវសុ បទេសុ សមោធានំ សមោសរណំ គច្ឆតិ. អយំ កិលេសោ, ន ច លោភោ, ន ច ទោសោ, ន ច មោហោ.

យថា អកុសលមូលានិ, ឯវំ កុសលានិ បដិក្ខេបេន និទ្ទិសិតព្ពានិ.

ឥទំ អមោហាធិដ្ឋានំ.

៣៧. តត្ថ កតមំ កាយកម្មាធិដ្ឋានំ?

កាយេន កុសលំ ករេ, អស្ស កាយេន សំវុតោ;

កាយទុច្ចរិតំ ហិត្វា, កាយេន សុចរិតំ ចរេ.

តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, សុចរិតានិ [ឥតិវុ. ៦៩ សុចរិតសុត្តេ]. បាណាតិបាតា វេរមណី, អទិន្នាទានា វេរមណី, កាមេសុមិច្ឆាចារា វេរមណី, ឥទំ កាយកម្មាធិដ្ឋានំ.

តត្ថ កតមំ វាចាកម្មាធិដ្ឋានំ?

សុភាសិតំ [សុ. និ. ៤៥២ សុត្តនិបាតេ] ឧត្តមមាហុ សន្តោ, ធម្មំ ភណេ នាធម្មំ តំ ទុតិយំ;

បិយំ ភណេ នាប្បិយំ តំ តតិយំ, សច្ចំ ភណេ នាលិកំ តំ ចតុត្ថំ.

ចត្តារិមានិ ច វចីសុចរិតានិ ឥទំ វាចាកម្មាធិដ្ឋានំ.

តត្ថ កតមំ មនោកម្មាធិដ្ឋានំ?

មនេន កុសលំ កម្មំ, មនសា សំវុតោ ភវេ;

មនោទុច្ចរិតំ ហិត្វា, មនសា សុចរិតំ ចរេ.

តីណិមានិ មនោសុចរិតានិ, អនភិជ្ឈា, អព្យាបាទោ, សម្មាទិដ្ឋិ, ឥទំ មនោកម្មាធិដ្ឋានំ. ឥមានិ អសាធារណានិ សុត្តានិ.

តត្ថ កតមានិ សាធារណានិ សុត្តានិ?

វាចានុរក្ខី មនសា សុសំវុតោ, កាយេន ច នាកុសលំ កយិរា [អកុសលំ ន កយិរា (បី. ក.) បស្ស ធ. ប. ២៨១];

ឯតេ តយោ កម្មបថេ វិសោធយេ, អារាធយេ មគ្គមិសិប្បវេទិតំ.

តិស្សោ ឥមា, ភិក្ខវេ, បារិសុទ្ធិយោ – កាយកម្មបារិសុទ្ធិ, វាចាកម្មបារិសុទ្ធិ, មនោកម្មបារិសុទ្ធិ.

តត្ថ កតមា កាយកម្មបារិសុទ្ធិ? បាណាតិបាតា វេរមណី, អទិន្នាទានា វេរមណី, កាមេសុមិច្ឆាចារា វេរមណី. តត្ថ កតមា វចីកម្មបារិសុទ្ធិ? មុសាវាទា វេរមណី…បេ… សម្ផប្បលាបា វេរមណី. តត្ថ កតមា មនោកម្មបារិសុទ្ធិ? អនភិជ្ឈា អព្យាបាទោ សម្មាទិដ្ឋិ. ឥទំ សាធារណសុត្តំ.

ឥតិ សាធារណានិ ច សុត្តានិ អសាធារណានិ ច សុត្តានិ បដិវិជ្ឈិតព្ពានិ. បដិវិជ្ឈិត្វា វាចាយ កាយេន ច សុត្តស្ស អត្ថោ និទ្ទិសិតព្ពោ.

៣៨. តត្ថ កតមំ សទ្ធិន្ទ្រិយាធិដ្ឋានំ?

យស្ស សទ្ធា [សំ. និ. ១.២៦០; ថេរគា. ៥០៧ អដ្ឋកនិបាតេ ច បស្សិតព្ពំ] តថាគតេ, អចលា សុប្បតិដ្ឋិតា;

សីលញ្ច យស្ស កល្យាណំ, អរិយកន្តំ បសំសិតំ.

សង្ឃេ បសាទោ យស្សត្ថិ, ឧជុភូតញ្ច ទស្សនំ;

អទលិទ្ទោតិ តំ អាហុ, អមោឃំ តស្ស ជីវិតំ.

សទ្ធា វេ នន្ទិកា អារាធិកោ, នោ តស្ស សទ្ធោតិ;

សព្ពំ សិយាតិ ភគវន្តំ, តថារូបោ ធម្មសម្បសាទោ.

ឥទំ សទ្ធិន្ទ្រិយាធិដ្ឋានំ.

តត្ថ កតមំ វីរិយាធិដ្ឋានំ?

អារម្ភថ [អារភថ (បី.) បស្ស សំ. និ. ១.១៨៥] និក្កមថ, យុញ្ជថ ពុទ្ធសាសនេ;

ធុនាថ មច្ចុនោ សេនំ, នឡាគារំវ កុញ្ជរោ.

ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, សម្មប្បធានា, ឥទំ វីរិយាធិដ្ឋានំ.

តត្ថ កតមំ សតិន្ទ្រិយាធិដ្ឋានំ?

សតីមតោ សទា ភទ្ទំ, ភទ្ទមត្ថុ សតីមតោ;

សតីមតោ សទា [សុវេ (សំ. និ. ១.២៣៨)] សេយ្យោ, សតីមា សុខមេធតិ.

ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា វិត្ថារេន កាតព្ពា, ឥទំ សតិន្ទ្រិយាធិដ្ឋានំ.

តត្ថ កតមំ សមាធិន្ទ្រិយាធិដ្ឋានំ?

អាកង្ខតោ តេ នរទម្មសារថិ, ទេវា មនុស្សា មនសា វិចិន្តិតំ;

សព្ពេន ជញ្ញា កសិណាបិ បាណិនោ, សន្តំ សមាធិំ អរណំ និសេវតោ.

តយោមេ, ភិក្ខវេ, សមាធី – សវិតក្កោ សវិចារោ, អវិតក្កោ វិចារមត្តោ, អវិតក្កោ អវិចារោ. ឥទំ សមាធិន្ទ្រិយាធិដ្ឋានំ.

តត្ថ កតមំ បញ្ញិន្ទ្រិយាធិដ្ឋានំ?

បញ្ញា ហិ សេដ្ឋា លោកស្មិន្តិ វិត្ថារេន.

តិស្សោ ឥមា, ភិក្ខវេ, បញ្ញា – សុតមយី, ចិន្តាមយី, ភាវនាមយី, ឥទំ បញ្ញិន្ទ្រិយាធិដ្ឋានំ សុត្តំ, ឥមានិ ឥន្ទ្រិយាធិដ្ឋានានិ អសាធារណានិ សុត្តានិ.

៣៩. តត្ថ កតមានិ សាធារណានិ ឥន្ទ្រិយាធិដ្ឋានានិ សុត្តានិ?

អវីតរាគោ [អ. និ. ៦.៥៤] កាមេសុ, យស្ស បញ្ចិន្ទ្រិយា មុទូ;

សទ្ធា សតិ ច វីរិយំ, សមថោ ច វិបស្សនា;

តាទិសំ ភិក្ខុមាសជ្ជ, បុព្ពេវ ឧបហញ្ញតិ.

បញ្ចិមានិ ឥន្ទ្រិយានិ. សទ្ធិន្ទ្រិយាទិឥន្ទ្រិយំ ទដ្ឋព្ពំ. តីសុ អវេច្ចប្បសាទេ វិត្ថារេន សុត្តំ កាតព្ពំ. ឥមានិ សាធារណានិ ឥន្ទ្រិយាធិដ្ឋានានិ សុត្តានិ. យំ យស្ស សម្ពន្ធំ កុសលស្ស វា អកុសលស្ស វា តេន តេន អធិដ្ឋានេន តំ សុត្តំ និទ្ទិសិតព្ពំ, នត្ថញ្ញោ ធម្មោ និទ្ទិសិតព្ពោ. តត្ថ សាធារណំ កុសលំ នាបិ កុសលំ អកុសលំ យថា សាធារណានិ ច កុសលមូលានិ សាធារណានិ ច អកុសលមូលានិ ឧប្បន្នំ កាមវិតក្កំ បជហតិ…បេ… ចត្តារោ សម្មប្បធានា កុសលំ អកុសលញ្ច.

តត្ថិមា ឧទ្ទានគាថា

វិតក្កោ ហិ មមត្ថិកោ [បមត្ថិកោ (បី.)], ទទំ បិយោ នរោ ឥតិ;

យោ បាណមតិបាតេតិ, តីណិ តស្ស ពាលលក្ខណំ.

សតញ្ចេវ សហស្សានំ, យេ ច សមណព្រាហ្មណា;

ឆន្ទា ទោសា ភយា មោហា, ចតូហិ អគតីហិ ច.

អសុភានុបស្សិំ វិហរន្តំ, និមិត្តេសុ អសុភា ច;

ឯកម្បិ ចេ បិយំ បាណំ, មិត្តា សចេ សុភាសិតា.

បញ្ញា ហិ សេដ្ឋា លោកស្មិំ, អនុញ្ញា តីណិ ឥន្ទ្រិយានិ;

កុសលាកុសលមូលានិ ច, តុលមតុលញ្ច សម្ភវំ.

កាយេន កុសលំ ករេ, តីណិ សុចរិតានិ ច;

សុភាសិតំ ឧត្តមមាហុ, សន្តោ វចីសុចរិតានិ ច.

កាយេន ច កុសលំ កយិរា, មនោទុច្ចរិតានិ ច;

កាយានុរក្ខី ច សទា, តិស្សោ ច បារិសុទ្ធិយោ.

យស្ស សទ្ធា តថាគតេ, សមុប្បាទេ ច ទេសិតោ;

អារម្ភថ និក្កមថ, យា ច សម្មប្បធានតា.

សតីមតោ សទា ភទ្ទំ, សតិបដ្ឋានភាវនា;

អាកង្ខតោ ច អនញ្ញាណំ, យេ ច តីណិ សមាធយោ.

បញ្ញា ហិ សេដ្ឋា លោកស្មិំ, តិស្សោ បញ្ញា បកាសិតា;

អវីតរាគោ កាមេសុ, តថេវ បញ្ចិន្ទ្រិយា.

ឥតិ ថេរស្ស មហាកច្ចាយនស្ស

ជម្ពុវនវាសិនោ បេដកោបទេសេ

តតិយភូមិ សុត្តាធិដ្ឋានំ នាម.