២. សាសនបដ្ឋានទុតិយភូមិ

១៣. តត្ថ កតមំ សាសនប្បដ្ឋានំ? សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ, វាសនា ភាគិយំ សុត្តំ, និព្ពេធភាគិយំ សុត្តំ, អសេក្ខភាគិយំ សុត្តំ, សំកិលេសភាគិយញ្ច វាសនាភាគិយញ្ច, សំកិលេសភាគិយញ្ច និព្ពេធភាគិយញ្ច, សំកិលេសភាគិយញ្ច និព្ពេធភាគិយញ្ច អសេក្ខភាគិយញ្ច, វាសនាភាគិយញ្ច និព្ពេធភាគិយញ្ច. អាណត្តិ, ផលំ, ឧបាយោ, អាណត្តិ ច ផលញ្ច, ផលញ្ច ឧបាយោ ច, អាណត្តិ ច ផលញ្ច ឧបាយោ ច. អស្សាទោ, អាទីនវោ, និស្សរណំ, អស្សាទោ ច អាទីនវោ ច, អស្សាទោ ច និស្សរណញ្ច, អាទីនវោ ច និស្សរណញ្ច, អស្សាទោ ច អាទីនវោ ច និស្សរណញ្ច. លោកិកំ, លោកុត្តរំ, លោកិកញ្ច លោកុត្តរញ្ច. កម្មំ, វិបាកោ, កម្មញ្ច វិបាកោ ច. និទ្ទិដ្ឋំ, អនិទ្ទិដ្ឋំ, និទ្ទិដ្ឋញ្ច អនិទ្ទិដ្ឋញ្ច. ញាណំ, ញេយ្យំ, ញាណញ្ច ញេយ្យញ្ច. ទស្សនំ, ភាវនា, ទស្សនញ្ច ភាវនា ច. វិបាកកម្មំ, ន វិបាកកម្មំ, នេវវិបាកនវិបាកកម្មំ. សកវចនំ, បរវចនំ, សកវចនញ្ច បរវចនញ្ច. សត្តាធិដ្ឋានំ, ធម្មាធិដ្ឋានំ, សត្តាធិដ្ឋានញ្ច ធម្មាធិដ្ឋានញ្ច. ថវោ, សកវចនាធិដ្ឋានំ, បរវចនាធិដ្ឋានំ, សកវចនាធិដ្ឋានញ្ច បរវចនាធិដ្ឋានញ្ច. កិរិយំ, ផលំ, កិរិយញ្ច ផលញ្ច. អនុញ្ញាតំ, បដិក្ខិត្តំ, អនុញ្ញាតញ្ច បដិក្ខិត្តញ្ច. ឥមានិ ឆ បដិក្ខិត្តានិ.

១៤. តត្ថ កតមំ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ?

កាមន្ធា ជាលសញ្ឆន្នា, តណ្ហាឆទនឆាទិតា;

បមត្តពន្ធុនា ពទ្ធា, មច្ឆាវ កុមិនាមុខេ;

ជរាមរណមន្វេន្តិ, វច្ឆោ ខីរបកោវ [ខីរូបកោវ (ក.) បស្ស ឧទា. ៦៤] មាតរំ.

បញ្ចិមេ, ភិក្ខវេ, នីវរណា.

តត្ថ កតមំ វាសនាភាគិយំ សុត្តំ?

មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា, មនោសេដ្ឋា មនោមយា;

មនសា ចេ បសន្នេន, ភាសតិ វា ករោតិ វា;

តតោ នំ សុខមន្វេតិ, ឆាយាវ អនបាយិនី.

សំយុត្តកេ សុត្តំ.

មហានាមស្ស សក្កស្ស ឥទំ ភគវា សក្យានំ កបិលវត្ថុម្ហិ នគរេ នយវិត្ថារេន សទ្ធាសីលបរិភាវិតំ សុត្តំ ភាវញ្ញេន បរិភាវិតំ តំ នាម បច្ឆិមេ កាលេ.

តត្ថ កតមំ និព្ពេធភាគិយំ សុត្តំ?

ឧទ្ធំ អធោ [ឧទា. ៦១] សព្ពធិ វិប្បមុត្តោ, អយំ អហស្មីតិ អនានុបស្សី;

ឯវំ វិមុត្តោ ឧទតារិ ឱឃំ, អតិណ្ណបុព្ពំ អបុនព្ភវាយ.

សីលានិ នុ ខោ ភវន្តិ កិមត្ថិយានិ អានន្ទោ បុច្ឆតិ សត្ថារំ.

តត្ថ កតមំ អសេក្ខភាគិយំ សុត្តំ?

‘‘យស្ស សេលូបមំ ចិត្តំ, ឋិតំ នានុបកម្បតិ;

វិរត្តំ រជនីយេសុ, កោបនេយ្យេ [កោបនីយេ (ក.) បស្ស ឧទា. ៣៤] ន កុប្បតិ;

យស្សេវំ ភាវិតំ ចិត្តំ, កុតោ តំ ទុក្ខមេស្សតី’’តិ.

សារិបុត្តោ នាម ភគវា ថេរញ្ញតរោ សោ មំ អាសជ្ជ អប្បដិនិស្សជ្ជ ចារិកំ បក្កមតិ, សារិបុត្តស្ស ព្យាករណំ កាតព្ពំ. យស្ស នូន ភគវា កាយគតា សតិ អភាវិតា អស្ស អពហុលីកតា វិត្ថារេន កាតព្ពំ.

១៥. តត្ថ កតមំ សំកិលេសភាគិយញ្ច វាសនាភាគិយញ្ច?

ឆន្នមតិវស្សតិ [ឧទា. ៤៥], វិវដំ នាតិវស្សតិ;

តស្មា ឆន្នំ វិវរេថ, ឯវំ តំ នាតិវស្សតិ.

ឆន្នមតិវស្សតីតិ សំកិលេសោ. វិវដំ នាតិវស្សតីតិ វាសនា. តមោ តមបរាយនោតិ វិត្ថារេន. តត្ថ យោ ច តមោ យោ ច តមបរាយនោ, អយំ សំកិលេសោ. យោ ច ជោតិ យោ ច ជោតិបរាយនោ, អយំ វាសនា.

តត្ថ កតមំ សំកិលេសភាគិយញ្ច និព្ពេធភាគិយញ្ច សុត្តំ?

ន តំ ទឡ្ហំ ពន្ធនមាហុ ធីរា, យទាយសំ ទារុជបព្ពជញ្ច [ទារុជំ បព្ពជញ្ច (បី.) ធ. ប. ៣៤៥; សំ. និ. ១.១២១];

សារត្តរត្តា មណិកុណ្ឌលេសុ, បុត្តេសុ ទារេសុ ច យា អបេក្ខា.

ន តំ ទឡ្ហំ ពន្ធនមាហុ ធីរា, យទា បុត្តេសុ ទារេសុ ច យា អបេក្ខា, អយំ សំកិលេសោ. ឯតម្បិ ឆេត្វា បរិព្ពជន្តិ ធីរា អនបេក្ខិនោ សព្ពកាមេ បហាយាតិ, អយំ និព្ពេធោ. យំ ចេតយិតំ បកប្បិតំ យា ច នាមរូបស្ស អវក្កន្តិ ហោតិ. ឥមេហិ ចតូហិ បទេហិ សំកិលេសោ. បច្ឆិមកេហិ ចតូហិ និព្ពេធោ.

តត្ថ កតមំ សំកិលេសភាគិយញ្ច និព្ពេធភាគិយញ្ច អសេក្ខភាគិយញ្ច សុត្តំ?

អយំ លោកោ សន្តាបជាតោ, ផស្សបរេតោ រោគំ [រោទំ (បី.) បស្ស ឧទា. ៣០] វទតិ អត្តតោ;

យេន យេន ហិ មញ្ញន្តិ, តតោ តំ ហោតិ អញ្ញថា.

អញ្ញថាភាវី ភវសត្តោ លោកោ, ភវបរេតោ ភវមេវាភិនន្ទតិ;

យទភិនន្ទតិ តំ ភយំ, យស្ស ភាយតិ តំ ទុក្ខំ;

ភវវិប្បហានាយ ខោ បនិទំ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតិ.

យេ ហិ កេចិ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ភវេន ភវស្ស វិប្បមោក្ខមាហំសុ, សព្ពេតេ ‘‘អវិប្បមុត្តា ភវស្មា’’តិ វទាមិ. យេ វា បន កេចិ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា វិភវេន ភវស្ស និស្សរណមាហំសុ, សព្ពេតេ ‘‘អនិស្សដា ភវស្មា’’តិ វទាមិ. ឧបធិំ ហិ បដិច្ច ទុក្ខមិទំ សម្ភោតិ, សព្ពុបាទានក្ខយា នត្ថិ ទុក្ខស្ស សម្ភវោ, លោកមិមំ បស្ស, បុថូ អវិជ្ជាយ បរេតា ភូតា ភូតរតា ភវា អបរិមុត្តា. យេ ហិ កេចិ ភវា សព្ពធិ សព្ពត្ថតាយ សព្ពេតេ ភវា អនិច្ចា ទុក្ខា វិបរិណាមធម្មាតិ.

‘‘ឯវមេតំ យថាភូតំ, សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតោ;

ភវតណ្ហា បហីយតិ, វិភវំ នាភិនន្ទតិ;

សព្ពសោ តណ្ហានំ ខយា, អសេសវិរាគនិរោធោ និព្ពានំ.

‘‘តស្ស និព្ពុតស្ស ភិក្ខុនោ, អនុបាទា បុនព្ភវោ ន ហោតិ;

អភិភូតោ មារោ វិជិតសង្គាមោ, ឧបេច្ចគា សព្ពភវានិ តាទី’’តិ.

អយំ លោកោ សន្តាបជាតោ យាវ ទុក្ខន្តិ យំ តណ្ហា សំកិលេសោ.

យំ បុនគ្គហណំ យេ ហិ កេចិ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ភវេន ភវស្ស វិមោក្ខមាហំសុ, សព្ពេតេ ‘‘អវិមុត្តា ភវស្មា’’តិ វទាមិ. យេ វា បន កេចិ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា វិភវេន ភវស្ស និស្សរណមាហំសុ ‘‘អនិស្សដា ភវស្មា’’តិ វទាមិ. អយំ ទិដ្ឋិសំកិលេសោ, តំ ទិដ្ឋិសំកិលេសោ ច តណ្ហាសំកិលេសោ ច, ឧភយមេតំ សំកិលេសោ. យំ បុនគ្គហណំ ភវវិប្បហានាយ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតិ, យាវ សព្ពសោ ឧបាទានក្ខយា សម្ភវា, ឥទំ និព្ពេធភាគិយំ. តស្ស និព្ពុតស្ស ភិក្ខុនោ យាវ ឧបច្ចគា សព្ពភវានិ តាទីតិ ឥទំ អសេក្ខភាគិយំ. ចត្តារោ បុគ្គលា អនុសោតគាមី សំកិលេសោ ឋិតត្តោ ច បដិសោតគាមី ច និព្ពេធោ. ថលេ តិដ្ឋតីតិ អសេក្ខភូមិ.

១៦. តត្ថ កតមំ វាសនាភាគិយញ្ច និព្ពេធភាគិយញ្ច សុត្តំ?

‘‘ទទតោ [ឧទា. ៧៥; ទី. និ. ២.១៩៧] បុញ្ញំ បវឌ្ឍតិ, សំយមតោ វេរំ ន ចីយតិ;

កុសលោ ច ជហាតិ បាបកំ, រាគទោសមោហក្ខយា សនិព្ពុតោ’’តិ.

‘‘ទទតោ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតិ, សំយមតោ វេរំ ន ចីយតី’’តិ វាសនា. ‘‘កុសលោ ច ជហាតិ បាបកំ, រាគទោសមោហក្ខយា សនិព្ពុតោ’’តិ និព្ពេធោ.

សោតានុគតេសុ ធម្មេសុ វចសា បរិចិតេសុ មនសានុបេក្ខិតេសុ ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធេសុ បញ្ចានិសំសា បាដិកង្ខា. ឥធេកច្ចស្ស ពហុស្សុតា ធម្មា ហោន្តិ ធាតា អបមុដ្ឋា វចសា បរិចិតា មនសានុបេក្ខិតា ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធា, សោ យុញ្ជន្តោ ឃដេន្តោ វាយមន្តោ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ វិសេសំ បប្បោតិ. នោ ចេ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ វិសេសំ បប្បោតិ, គិលានោ បប្បោតិ. នោ ចេ គិលានោ បប្បោតិ, មរណកាលសមយេ បប្បោតិ. នោ ចេ មរណកាលសមយេ បប្បោតិ, ទេវភូតោ បាបុណាតិ. នោ ចេ ទេវភូតោ បាបុណាតិ, តេន ធម្មរាគេន តាយ ធម្មនន្ទិយា បច្ចេកពោធិំ បាបុណាតិ.

តត្ថាយំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ បាបុណាតិ, អយំ និព្ពេធោ. យំ សម្បរាយេ បច្ចេកពោធិំ បាបុណាតិ, អយំ វាសនា. ឥមានិ សោឡស សុត្តានិ សព្ពសាសនំ អតិគ្គណ្ហន្តោ តិដ្ឋន្តិ. ឥមេហិ សោឡសហិ សុត្តេហិ នវវិធោ សុត្តន្តោ វិភត្តោ ភវតិ. សោ ច បញ្ញវតោ នោ ទុប្បញ្ញស្ស, យុត្តស្ស នោ អយុត្តស្ស, អកម្មស្ស វិហារិស្ស បកតិយា លោកេ សំកិលេសោ ចរតិ. សោ សំកិលេសោ តិវិធោ – តណ្ហាសំកិលេសោ ទិដ្ឋិសំកិលេសោ ទុច្ចរិតសំកិលេសោ. តតោ សំកិលេសតោ ឧដ្ឋហន្តោ សំកិលេសោ ធម្មេសុ បតិដ្ឋហតិ, លោកិយេសុ បតិដ្ឋហតីតិ. តត្ថាកុសលោ ទិដ្ឋតោ សចេ តំ សីលញ្ច ទិដ្ឋិញ្ច បរាមសតិ, តស្ស សោ តណ្ហាសំកិលេសោ ហោតិ. សចេ បនស្ស ឯវំ ហោតិ ‘‘ឥមិនាហំ សីលេន វា វតេន វា ព្រហ្មចរិយេន វា ទេវោ វា ភវិស្សំ [ភវិស្សាមិ (បី.)] ទេវញ្ញតរោ វា’’តិ យស្ស ហោតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ, ឯតស្ស មិច្ឆាទិដ្ឋិសំកិលេសោ ភវតិ. សចេ បន សីលេ បតិដ្ឋិតោ អបរាមដ្ឋស្ស ហិ សីលវតំ ហោតិ, តស្ស តំ សីលវតោ យោនិសោ គហិតំ អវិប្បដិសារំ ជនេតិ យាវ វិមុត្តិញាណទស្សនំ, តញ្ច តស្ស ទិដ្ឋេវ ធម្មេ កាលង្កតស្ស វា តម្ហិយេវ វា បន អបរាបរិយាយេន វា, អញ្ញេសុ ខន្ធេសុ ឯវំ សុតំ ‘‘សុចរិតំ វាសនាយ សំវត្តតី’’តិ វាសនាភាគិយំ សុត្តំ វុច្ចតិ. តត្ថ សីលេសុ ឋិតស្ស វិនីវរណំ ចិត្តំ, តំ តតោ សក្កាយទិដ្ឋិប្បហានាយ ភគវា ធម្មំ ទេសេតិ. សោ អច្ចន្តនិដ្ឋំ និព្ពានំ បាបុណាតិ; យទិ វា សាសនន្តរេ, អច្ចន្តំ និព្ពានំ បាបុណាតិ, យទិ វា ឯកាសនេ ឆ អភិញ្ញេ. តត្ថ ទ្វេ បុគ្គលា អរិយធម្មេ បាបុណន្តិ សទ្ធានុសារី ច ធម្មានុសារី ច. តត្ថ ធម្មានុសារី ឧគ្ឃដិតញ្ញូ, សទ្ធានុសារី នេយ្យោ. តត្ថ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ ទុវិធោ – កោចិ តិក្ខិន្ទ្រិយោ កោចិ មុទិន្ទ្រិយោ. តត្ថ នេយ្យោបិ ទុវិធោ – កោចិ តិក្ខិន្ទ្រិយោ កោចិ មុទិន្ទ្រិយោ. តត្ថ យោ ច ឧគ្ឃដិតញ្ញូ មុទិន្ទ្រិយោ, យោ ច នេយ្យោ តិក្ខិន្ទ្រិយោ, ឥមេ បុគ្គលា អសមិន្ទ្រិយា ហោន្តិ. តត្ថ ឥមេ បុគ្គលា សមិន្ទ្រិយា បរិហាយន្តិ ច ឧគ្ឃដិតញ្ញុតោ, វិបញ្ចិតញ្ញូ នេយ្យតោ, ឥមេ មជ្ឈិមា ភូមិគតា វិបញ្ចិតញ្ញូ ហោតិ. ឥមេ តយោ បុគ្គលា.

១៧. តត្ថ ចតុត្ថា បន បញ្ចមា ឧគ្ឃដិតញ្ញូ វិបញ្ចិតញ្ញូ នេយ្យោ ច, តត្ថ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ បុគ្គលោ ឥន្ទ្រិយានិ បដិលភិត្វា ទស្សនភូមិយំ ឋិតោ សោតាបត្តិផលញ្ច បាបុណាតិ, ឯកពីជី ហោតិ បឋមោ សោតាបន្នោ. តត្ថ វិបញ្ចិតញ្ញូ បុគ្គលោ ឥន្ទ្រិយានិ បដិលភិត្វា ទស្សនភូមិយំ ឋិតោ សោតាបត្តិផលញ្ច បាបុណាតិ, កោលំកោលោ ច ហោតិ ទុតិយោ សោតាបន្នោ. តត្ថ នេយ្យោ បុគ្គលោ ឥន្ទ្រិយានិ បដិលភិត្វា ទស្សនភូមិយំ ឋិតោ សោតាបត្តិផលញ្ច បាបុណាតិ, សត្តក្ខត្តុបរមោ ច ហោតិ, អយំ តតិយោ សោតាបន្នោ. ឥមេ តយោ បុគ្គលា ឥន្ទ្រិយវេមត្តតាយ សោតាបត្តិផលេ ឋិតា.

ឧគ្ឃដិតញ្ញូ ឯកពីជី ហោតិ, វិបញ្ចិតញ្ញូ កោលំកោលោ ហោតិ, នេយ្យោ សត្តក្ខត្តុបរមោ ហោតិ. ឥទំ និព្ពេធភាគិយំ សុត្តំ. សចេ បន តទុត្តរិ វាយមតិ, អច្ចន្តនិដ្ឋំ និព្ពានំ បាបុណាតិ. តត្ថ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ បុគ្គលោ យោ តិក្ខិន្ទ្រិយោ, តេ ទ្វេ បុគ្គលា ហោន្តិ – អនាគាមិផលំ បាបុណិត្វា អន្តរាបរិនិព្ពាយី ច ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយី ច. តត្ថ វិបញ្ចិតញ្ញូ បុគ្គលោ យោ តិក្ខិន្ទ្រិយោ, តេ ទ្វេ បុគ្គលា ហោន្តិ – អនាគាមិផលំ បាបុណន្តិ អសង្ខារបរិនិព្ពាយី ច សសង្ខារបរិនិព្ពាយី ច. តត្ថ នេយ្យោ អនាគាមិផលំ បាបុណន្តោ ឧទ្ធំសោតោ អកនិដ្ឋគាមី ហោតិ, ឧគ្ឃដិតញ្ញូ ច វិបញ្ចិតញ្ញូ ច, ឥន្ទ្រិយនានត្តេន ឧគ្ឃដិតញ្ញូ បុគ្គលោ តិក្ខិន្ទ្រិយោ អន្តរាបរិនិព្ពាយី ហោតិ, ឧគ្ឃដិតញ្ញូ មុទិន្ទ្រិយោ ឧទ្ធំសោតោ អកនិដ្ឋគាមី ហោតិ. ឧគ្ឃដិតញ្ញូ ច វិបញ្ចិតញ្ញូ ច ឥន្ទ្រិយនានត្តេន ឧគ្ឃដិតញ្ញូ បុគ្គលោ តិក្ខិន្ទ្រិយោ សសង្ខារបរិនិព្ពាយី ហោតិ, តិក្ខិន្ទ្រិយោ អន្តរាបរិនិព្ពាយី ហោតិ, ឧគ្ឃដិតញ្ញូ មុទិន្ទ្រិយោ ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយី ហោតិ. វិបញ្ចិតញ្ញូ តិក្ខិន្ទ្រិយោ អសង្ខារបរិនិព្ពាយី ហោតិ, វិបញ្ចិតញ្ញូ មុទិន្ទ្រិយោ សសង្ខារបរិនិព្ពាយី ហោតិ, នេយ្យោ ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយី ហោតិ, វិបញ្ចិតញ្ញូ តិក្ខិន្ទ្រិយោ អសង្ខារបរិនិព្ពាយី ហោតិ. វិបញ្ចិតញ្ញូ មុទិន្ទ្រិយោ សសង្ខារបរិនិព្ពាយី ហោតិ, នេយ្យោ ឧទ្ធំសោតោ អកនិដ្ឋគាមី ហោតិ. ឥតិ បញ្ច អនាគាមិនោ, ឆដ្ឋោ សកទាគាមី, តយោ ច សោតាបន្នាតិ ឥមេ នវ សេក្ខា.

តត្ថ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ បុគ្គលោ តិក្ខិន្ទ្រិយោ អរហត្តំ បាបុណន្តោ ទ្វេ បុគ្គលា ហោន្តិ ឧភតោភាគវិមុត្តោ បញ្ញាវិមុត្តោ ច. តត្ថ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ បុគ្គលោ មុទិន្ទ្រិយោ អរហត្តំ បាបុណន្តោ ទ្វេ បុគ្គលា ហោន្តិ, ឋិតកប្បី [ឋិតកប្បិ (បី. ក.) បស្ស បុ. ប. ១៧] ច បដិវេធនភាវោ បុគ្គលោ ច តិក្ខិន្ទ្រិយោ សោ អរហត្តំ បាបុណន្តោ ទ្វេ បុគ្គលា ហោន្តិ ចេតនាភព្ពោ ច រក្ខណាភព្ពោ ច. តត្ថ វិបញ្ចិតញ្ញូ មុទិន្ទ្រិយោ អរហត្តំ បាបុណន្តោ ទ្វេ បុគ្គលា ហោន្តិ, សចេ ចេតេតិ ន បរិនិព្ពាយី, នោ ចេ ចេតេតិ បរិនិព្ពាយីតិ. សចេ អនុរក្ខតិ ន បរិនិព្ពាយី, នោ ចេ អនុរក្ខតិ បរិនិព្ពាយីតិ. តត្ថ នេយ្យោ បុគ្គលោ ភាវនានុយោគមនុយុត្តោ បរិហានធម្មោ ហោតិ កម្មនិយតោ វា សមសីសិ វា, ឥមេ នវ អរហន្តោ ឥទំ ចតុព្ពិធំ សុត្តំ សំកិលេសភាគិយំ អសេក្ខភាគិយំ. ឥមេសុ បុគ្គលេសុ តថាគតស្ស ទសវិធំ ពលំ បវត្តតិ.

១៨. កតមំ ទសវិធំ? ឥធ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ អប្បវត្តិតេ ធម្មចក្កេ មហេសក្ខា ទេវបុត្តា យាចនាយ អភិយាតា [អតិយាតា (បី. ក.)] ហោន្តិ ‘‘ទេសេតុ សុគតោ ធម្ម’’ន្តិ. សោ អនុត្តរេន ពុទ្ធចក្ខុនា វោលោកេន្តោ អទ្ទសាសិ សត្តានំ តយោ រាសីនំ សម្មត្តនិយតោ មិច្ឆត្តនិយតោ អនិយតោ. តត្ថ សម្មត្តនិយតោ រាសិ មិច្ឆាសតិំ អាបជ្ជេយ្យាតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ, អសត្ថុកោ បរិនិព្ពាយេយ្យាតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ, សមាបត្តិំ អាបជ្ជេយ្យាតិ ឋានមេតំ វិជ្ជតិ. តត្ថ មិច្ឆត្តនិយតោ រាសិ អរិយសមាបត្តិំ បដិបជ្ជិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ, អនរិយមិច្ឆាបដិបត្តិំ បដិបជ្ជិស្សតីតិ ឋានមេតំ វិជ្ជតិ. តត្ថ អនិយតោ រាសិ សម្មាបដិបជ្ជមានំ សម្មត្តនិយតរាសិំ គមិស្សតីតិ ឋានមេតំ វិជ្ជតិ, មិច្ឆាបដិបជ្ជមានោ សម្មត្តនិយតរាសិំ គមិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. សម្មាបដិបជ្ជមានំ សម្មត្តនិយតរាសិំ គមិស្សតីតិ ឋានមេតំ វិជ្ជតិ, មិច្ឆាបដិបជ្ជមានំ មិច្ឆត្តនិយតរាសិំ គមិស្សតីតិ ឋានមេតំ វិជ្ជតិ. ឥមេ តយោ អនុត្តរេន ពុទ្ធចក្ខុនា វោលោកេន្តស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស មេ សតោ ឥមេ ធម្មា អនភិសម្ពុទ្ធាតិ ឯត្តវតា មំ កោចិ សហធម្មេន បដិចោទិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ, វីតរាគស្ស តេ បដិជានតោ អខីណាសវតាយ សហធម្មេន កោចិ បដិចោទិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. យតោ បន ឥមស្ស អនិយតស្ស រាសិស្ស ធម្មទេសនា, សា ន ទិស្សតិ តក្ករស្ស សម្មាទុក្ខក្ខយាយាតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ, តថា ឱវទិតោ យំ បន មេ អនិយតរាសិ សាវកោ បុព្ពេនាបរំ វិសេសំ ន សច្ឆិករិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ.

១៩. យំ ខោ មុនិ នានប្បការស្ស នានានិរុត្តិយោ ទេវនាគយក្ខានំ ទមេតិ ធម្មេ វវត្ថានេន វត្វា ការណតោ អញ្ញំ បារំ គមិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. ធម្មបដិសម្ភិទា. យតោ បនិមា និរុត្តិតោ សត្ត សត្ត និរុត្តិយោ នាភិសម្ភុនេយ្យាតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. និរុត្តិបដិសម្ភិទា. និរុត្តិ ខោ បន អភិសមគ្គរតានំ សាវកានំ តមត្ថមវិញ្ញាបយេតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. អត្ថបដិសម្ភិទា. មហេសក្ខា ទេវបុត្តា ឧបសង្កមិត្វា បញ្ហេ បុច្ឆិំសុ. កាយិកេន វា មានសិកេន វា បរិបីឡិតស្ស ហត្ថកុណីតិ វា បាទេ វា ខញ្ជេ ទន្ធស្ស [ទន្តស្ស (បី. ក.)] សោ អត្ថោ ន បរិភាជិយតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. បដិភានបដិសម្ភិទា. យម្ហិ តំ តេសំ ហោតិ តម្ហិ អសន្តំ ភវតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. យំ ហិ នាសំ តេសំ ន ភវតិ, តម្ហិ នាសំ តេសំ ភវិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. ឯវំ សមុទយស្ស និរោធាយ ទស អកុសលកម្មបថា. មារោ វា ឥន្ទោ វា ព្រហ្មា វា តថាគតោ វា ចក្កវត្តី វា សោ វត នាម មាតុគាមោ ភវិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ, បុរិសោ អស្ស រាជា ចក្កវត្តី សក្កោ ទេវានមិន្ទោ ភវិស្សតីតិ ឋានមេតំ វិជ្ជតិ. ឥតិស្ស ឯវរូបំ ពលំ ឯវរូបំ ញាណំ, ឥទំ វុច្ចតិ ឋានាដ្ឋានញាណំ បឋមំ តថាគតពលំ តំ និទ្ទិសិតព្ពំ. តីហិ រាសីហិ ចតូហិ វេសារជ្ជេហិ ចតូហិ បដិសម្ភិទាហិ បដិច្ចសមុប្បាទស្ស បវត្តិយំ និវត្តិយំ ភាគិយញ្ច. កុសលំ កុសលវិបាកេសុ ច ឧបបជ្ជតិ យញ្ច ឥត្ថិបុរិសានំ. ឥទំ បឋមំ ពលំ តថាគតោ ឯវំ ជានាតិ.

យេសំ បន សម្មត្តនិយតោ រាសិ, នាយំ សព្ពត្ថគាមិនី បដិបទា, និព្ពានគាមិនីយេវាយំ បដិបទា. តត្ថ សិយា មិច្ឆត្តនិយតោ រាសិ, ឯសាបិ ន សព្ពត្ថគាមិនី បដិបទា. សក្កាយសមុទយគាមិនីយេវាយំ បដិបទា ហោតុ, អយំ តត្ថ តត្ថ បដិបត្តិយា ឋិតោ គច្ឆតិ និព្ពានំ, គច្ឆតិ អបាយំ, គច្ឆតិ ទេវមនុស្សស្ស. យំ យំ វា បដិបទំ បដិបជ្ជេយ្យ សព្ពត្ថ គច្ឆេយ្យ, អយំ សព្ពត្ថគាមិនី បដិបទា. យំ ឯត្ថ ញាណំ យថាភូតំ, ឥទំ វុច្ចតិ សព្ពត្ថគាមិនី បដិបទាញាណំ ទុតិយំ តថាគតពលំ.

សា ខោ បនាយំ សព្ពត្ថគាមិនី បដិបទា នានាធិមុត្តា កេចិ កាមេសុ កេចិ ទុក្ករការិយំ កេចិ អត្តកិលមថានុយោគមនុយុត្តា កេចិ សំសារេន សុទ្ធិំ បច្ចេន្តិ កេចិ អនជ្ជាភាវនាតិ. តេន តេន ចរិតេន វិនិពន្ធានំ សត្តានំ យំ ញាណំ យថាភូតំ នានាគតំ លោកស្ស អនេកាធិមុត្តគតំ យថាភូតំ បជានាតិ. ឥទំ តតិយំ តថាគតពលំ.

តត្ថ សត្តានំ អធិមុត្តា ភវន្តិ អាសេវន្តិ ភាវេន្តិ ពហុលីករោន្តិ. តេសំ កម្មុបសយានំ តទាធិមុត្តានំ. សា ចេវ ធាតុ សំវហតិ. កតរា បនេសា ធាតុ នេក្ខម្មធាតុ ពលធាតុ កាចិ សម្បត្តិ កាចិ មិច្ឆត្តញ្ច ធាតុ អធិមុត្តា ភវន្តិ. អញ្ញតរា ឧត្តរិ ន សមនុបស្សន្តិ. តេ តទេវដ្ឋានំ មយា ជរាមរណស្ស អភិនិវិស្ស វោហរន្តិ ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ. យថា ភគវា សក្កស្ស ទេវានមិន្ទស្ស ភាសិតំ. យំ តត្ថ យថាភូតំ ញាណំ. ឥទំ វុច្ចតិ ចតុត្ថំ តថាគតពលំ.

តត្ថ យំយេវ ធាតុ [យំ យទេវ ធាតុំ (ក.)] សេដ្ឋន្តិ តំ តំ កាយេន ច វាចាយ ច អារម្ភន្តិ ចេតសិកោ. អារម្ភោ ចេតនា កម្មំ កាយិកា វាចសិកា អារម្ភោ ចេតសិកត្តា កម្មន្តរំ តថាគតោ ឯវំ បជានាតិ ‘‘ឥមិនា សត្តេន ឯវំ ធាតុកេន ឯវរូបំ កម្មំ កតំ, តំ អតីតមទ្ធានំ ឥមិនា ហេតុនា តស្ស ឯវរូបោ វិបាកោ វិបច្ចតិ ឯតរហិ វិបច្ចិស្សតិ វា អនាគតមទ្ធាន’’ន្តិ. ឯវំ បច្ចុប្បន្នមទ្ធានំ បជានាតិ ‘‘អយំ បុគ្គលោ ឯវំធាតុកោ ឥទំ កម្មំ ករោតិ’’. តណ្ហាយ ច ទិដ្ឋិយា ច ឥមិនា ហេតុនា ន តស្ស វិបាកោ ទិដ្ឋេយេវ ធម្មេ និព្ពត្តិស្សតិ, ឧបបជ្ជេ វា’’តិ អបរម្ហិ វា បរិយាយេ ឯវំ បជានាតិ ‘‘អយំ បុគ្គលោ ឯវរូបំ កម្មំ ករិស្សតិ អនាគតមទ្ធានំ, ឥមិនា ហេតុនា តស្ស ឯវរូបោ វិបាកោ និព្ពត្តិស្សតិ, ឥមិនា ហេតុនា យានិ ចត្តារិ កម្មដ្ឋានានិ ឥទំ កម្មដ្ឋានំ បច្ចុប្បន្នសុខំ អាយតិំ ច សុខវិបាកំ’’ …បេ… ឥតិ អយំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នានំ កម្មសមាទានានំ ហេតុសោ ឋានសោ វិបាកវេមត្តតំ បជានាតិ ឧច្ចាវចា ហីនបណីតតា, ឥទំ វុច្ចតិ កម្មវិបាកញាណំ បញ្ចមំ តថាគតពលំ.

តថា សត្តា យំ វា កម្មសមាទានំ សមាទិយន្តា តត្ថ ឯវំ បជានាតិ ឥមស្ស បុគ្គលស្ស កម្មាធិមុត្តស្ស រាគចរិតស្ស នេក្ខម្មធាតូនំ បារិបូរិំ គច្ឆន្តិ, តស្ស រាគានុគតេ សុញ្ញមានស្ស បឋមំ ឈានំ សំកិលិស្សតិ, សចេ បុន ឧត្តរិ វាយាមតោ ឈានវោទានគតេ មានសេ វិសេសភាគិយំ បដិបទំ អនុយុញ្ជិយតិ. តស្ស ហិ ឈានភាគិយំយេវ បឋមជ្ឈានេ ឋិតស្ស ទុតិយំ ឈានំ វោទានំ គច្ឆតិ, តតិយញ្ច ឈានំ សមាបជ្ជិតុកាមស្ស សោមនស្សិន្ទ្រិយំ ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ, តស្ស សា បីតិ អវិសេសភាគិយំ តតិយំ ឈានំ អាទិស្ស តិដ្ឋតិ. សចេ តស្ស និស្សរណំ យថាភូតំ បជានាតិ. តថាគតស្ស ចតុត្ថជ្ឈានំ វោទានំ គច្ឆតិយេវ, ចតុត្ថស្ស ឈានស្ស ហានភាគិយា ធម្មា, តេ ច ធម្មា យត្ថ បជាយន្តិ យេហិ ចតុត្ថជ្ឈានំ វោទានំ ទិស្សតិ. ឯវំ អជ្ឈាសយសមាបត្តិយា យា ចតស្សោ សមាបត្តិយោ តីណិ វិមោក្ខមុខានិ អដ្ឋ វិមោក្ខឈានានីតិ ចត្តារិ ឈានានិ វិមោក្ខាតិ. អដ្ឋ ច វិមោក្ខា តីណិ ច វិមោក្ខមុខានិ. សមាធីតិ ចត្តារោ សមាធី – ឆន្ទសមាធិ វីរិយសមាធិ ចិត្តសមាធិ វីមំសាសមាធីតិ. សមាបត្តិយោ ចតស្សោ អជ្ឈាសយសមាបត្តិយោ ឥតិ ឥមេសំ ឈានានំ វិមោក្ខសមាបត្តីតិ ឯវរូបោ សំកិលេសោ រាគចរិតស្ស បុគ្គលស្ស. ឯវំ ទោសចរិតស្ស. មោហចរិតស្ស. រាគចរិតស្ស បុគ្គលស្ស ឯវរូបំ វោទានំ ឥតិ យំ ឯត្ថ ញាណំ យថាភូតំ អសាធារណំ សព្ពសត្តេហិ. ឥទំ វុច្ចតិ ឆដ្ឋំ តថាគតពលំ.

តត្ថ តថាគតោ ឯវំ បជានាតិ លោកិកា ធម្មា លោកុត្តរា ធម្មា ភាវនាភាគិយំ ឥន្ទ្រិយំ នាមំ លភន្តិ. អាធិបតេយ្យភូមិំ ឧបាទាយ ពលំ នាមំ លភន្តិ ថាមគតំ មនោ មនិន្ទ្រិយំ តំ ឧបាទាយ. វីរិយំ នាមំ លភន្តិ អារម្ភធាតុំ ឧបាទាយ. ឥតិស្ស ទេវ ឯវរូបំ ញាណំ ឥមេហិ ច ធម្មេហិ ឥមេ បុគ្គលា សមន្នាគតាតិបិ ធម្មទេសនំ អកាសិ. អាការតោ ច វោការតោ ច អាសយជ្ឈាសយស្ស អធិមុត្តិសមន្នាគតានំ. ឥទំ វុច្ចតិ បរសត្តានំ បរបុគ្គលានំ ឥន្ទ្រិយពលវីរិយវេមត្តតំ ញាណំ សត្តមំ តថាគតពលំ.

តត្ថ ច តថាគតោ លោកាទីសុ ច ភូមីសុ សំយោជនានញ្ច សេក្ខានំ ទ្វីហិ ពលេហិ គតិំ បជានាតិ, បុព្ពេនិវាសានុស្សតិយា អតីតេ សំសារេ ឯតរហិ ច បច្ចុប្បន្នេ ទិព្ពចក្ខុនា ចុតូបបាតំ ឥតិ ឥមានិ ទ្វេ ពលានិ ទិព្ពចក្ខុតោ អភិនីហិតានិ. សោ អតីតមទ្ធានំ ទិព្ពស្ស ចក្ខុនោ គោចរោ សោ ឯតរហិ សតិ គោចរោ ឥតិ អត្តនោ ច បរេសំ ច បុព្ពេនិវាសញាណំ អនេកវិធំ នានប្បការកំ បច្ចុប្បន្នមទ្ធានំ ទិព្ពេន ចក្ខុនា ឥមានិ ទ្វេ តថាគតពលានិ, អដ្ឋមំ បុព្ពេនិវាសោ, នវមំ ទិព្ពចក្ខុ.

បុន ចបរំ តថាគតោ អរិយបុគ្គលានំ ឈានំ វោទានំ និព្ពេធភាគិយំ បជានាតិ អយំ បុគ្គលោ ឥមិនា មគ្គេន ឥមាយ បដិបទាយ អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរតីតិ ឥតិ អត្តនោ ច អាសវានំ ខយំ ញាណំ ទិដ្ឋេកដ្ឋានំ ចតុភូមិមុបាទាយ យាវ នវន្នំ អរហន្តានំ អាសវក្ខយោ ឱធិសោ សេក្ខានំ អនោធិសោ អរហន្តានំ. តត្ថ ចេតោវិមុត្តិ ទ្វីហិ អាសវេហិ អនាសវា កាមាសវេន ច ភវាសវេន ច, បញ្ញាវិមុត្តិ ទ្វីហិ អាសវេហិ អនាសវា ទិដ្ឋាសវេន ច អវិជ្ជាសវេន ច, ឥមាសំ ទ្វិន្នំ វិមុត្តីនំ យថាភូតំ ញាណំ, ឥទំ វុច្ចតិ អាសវក្ខយេ ញាណំ. ទសមំ តថាគតពលំ.

២០. ឥមេសុ ទសសុ ពលេសុ ឋិតោ តថាគតោ បញ្ចវិធំ សាសនំ ទេសេតិ សំកិលេសភាគិយំ វាសនាភាគិយំ ទស្សនភាគិយំ ភាវនាភាគិយំ អសេក្ខភាគិយំ. តត្ថ យោ តណ្ហាសំកិលេសោ, ឥមស្ស អលោភោ និស្សរណំ. យោ ទិដ្ឋិសំកិលេសោ, ឥមស្ស អមោហោ និស្សរណំ. យោ ទុច្ចរិតសំកិលេសោ, ឥមស្ស តីណិ កុសលានិ និស្សរណំ. កិំ និទានំ? តីណិ ឥមានិ [តីណិ ហិ ឥមានិ (បី.)] មនោទុច្ចរិតានិ – អភិជ្ឈា ព្យាបាទោ មិច្ឆាទិដ្ឋិ. តត្ថ អភិជ្ឈា មនោទុច្ចរិតំ កាយកម្មំ ឧបដ្ឋបេតិ, អទិន្នាទានំ សព្ពញ្ច តទុបនិព្ពទ្ធំ វាចាកម្មំ ឧបដ្ឋបេតិ, មុសាវាទញ្ច សព្ពវិតថំ សព្ពំ វាចមភាវំ សព្ពមក្ខំ បលាសំ អភិជ្ឈា អកុសលមូលន្តិ, សុចរិតេ សុចរិតំ មុសាវាទា អទិន្នាទានា អភិជ្ឈាយ ចេតនា, តត្ថ ព្យាបាទោ មនោទុច្ចរិតំ កាយកម្មំ ឧបដ្ឋបេតិ, បាណាតិបាតំ សព្ពញ្ច មេតំ អាកឌ្ឍនំ បរិកឌ្ឍនំ និព្ពទ្ធំ រោចនំ វាចាកម្មំ ឧបដ្ឋបេតិ, បិសុណវាចំ ផរុសវាចំ មិច្ឆាទិដ្ឋិ មនោទុច្ចរិតញ្ច អភិជ្ឈំ ព្យាបាទំ មិច្ឆាទិដ្ឋិំ បយោជេតិ, តស្ស យោ កោចិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ ចាគោ រាគជោ វា ទោសជោ វា សព្ពសោ មិច្ឆាទិដ្ឋិ សម្ភូតោ ឥមិនា ការណេន មិច្ឆាទិដ្ឋិំ ឧបដ្ឋបេតិ, កាមេសុមិច្ឆាចារំ វចីកម្មំ ឧបដ្ឋបេតិ សម្ផប្បលាបំ. ឥមានិ តីណិ ទុច្ចរិតានិ អកុសលមូលានិ.

យា អភិជ្ឈា, សោ លោភោ. យោ ព្យាបាទោ, សោ ទោសោ. យា មិច្ឆាទិដ្ឋិ, សោ មោហោ. តានិ អដ្ឋ មិច្ឆត្តានិ ឧបដ្ឋបេន្តិ. តេសុ គហិតេសុ តីសុ អកុសលមូលេសុ ទសវិធំ អកុសលមូលំ បារិបូរិំ គច្ឆតិ, តស្ស តិវិធស្ស ទុច្ចរិតសំកិលេសស្ស វាសនាភាគិយញ្ច សុត្តំ និស្សរណំ. តត្ថ យោ ពហុសិតោ និទ្ទេសោ យថា លោភោ ទោសោ មោហោបិ, តត្ថ អសិតុំ ឯត្ថ លោភោ ឧស្សទោ តេន ការណេន តេសុ វា ធម្មេសុ លោភោ បញ្ញបិយតិ. តត្ថាយំ មោហោ អកុសលំ មោហោ អយំ អវិជ្ជា, សា ចតុព្ពិធា រូបេ អភិនិវិដ្ឋា, រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, អវិជ្ជាគតោ រូបវន្តំ អត្តានំ, អត្តនិ វា រូបំ, រូបស្មិំ វា អត្តានំ. តត្ថ កតមំ បទំ សក្កាយទិដ្ឋិយា ឧច្ឆេទំ វទតិ ‘‘តំ ជីវំ តំ សរីរ’’ន្តិ នត្ថិកទិដ្ឋិ អធិច្ចសមុប្បន្នទិដ្ឋិ ច អញ្ញោ ច ករោតិ, អញ្ញោ បដិសំវេទិយតិ. បច្ឆិមសដ្ឋិកប្បានំ តីណិ បទានិ សក្កាយទិដ្ឋិយា សស្សតំ ភជន្តិ ‘‘អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរ’’ន្តិ អកិរិយញ្ច តំ ទុក្ខមិច្ឆតោ អហេតុកា ច បតន្តិ អនជ្ឈាភាវោ ច កម្មានំ សព្ពញ្ច មានយិ [មានតិ (បី.)]. តត្ថ ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ សំសារេន សុទ្ធិ អាជីវកា ឆឡាសីតិ បញ្ញបេន្តិ. យថារូបេ សក្កាយទិដ្ឋិយា ចតុវត្ថុកា, ឯវំ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ វីសតិវត្ថុកា សក្កាយទិដ្ឋិយា សស្សតំ ភជតិ. អញ្ញាជីវកា ច សស្សតវាទិកេ ច សីលព្ពតំ ភជន្តិ បរាមសន្តិ ឥមិនា ភវិស្សាមិ ទេវោ វា ទេវញ្ញតរោ វា, អយំ សីលព្ពតបរាមាសោ. តត្ថ សក្កាយទិដ្ឋិយា សោ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, ‘‘តំ ជីវំ តំ សរីរ’’មិតិ តំ កង្ខតិ វិចិកិច្ឆតិ នាធិមុច្ចតិ នាភិប្បសីទតិ បុព្ពន្តេ អបរន្តេ បុព្ពន្តាបរន្តេ…បេ… ឥតិ វាសនាភាគិយេសុ ឋិតស្ស អយំ ឧបក្កិលេសោ.

២១. តត្ថ សទ្ធិន្ទ្រិយេន សព្ពំ វិចិកិច្ឆិតំ បជហតិ, បញ្ញិន្ទ្រិយេន ឧទយព្ពយំ បស្សតិ, សមាធិន្ទ្រិយេន ចិត្តំ ឯកោទិ ករោតិ វីរិយិន្ទ្រិយេន អារភតិ. សោ ឥមេហិ បញ្ចហិ ឥន្ទ្រិយេហិ សទ្ធានុសារី អវេច្ចប្បសាទេ និរតោ អនន្តរិយំ សមាធិំ ឧប្បាទេតិ. ឥន្ទ្រិយេហិ សុទ្ធេហិ ធម្មានុសារី អប្បច្ចយតាយ អនន្តរិយំ សមាធិំ ឧប្បាទេតិ. សោ ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ. សច្ចានិ ឥទំ ទស្សនភាគិយំ សុត្តំ. តស្ស បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ តីណិ សំយោជនានិ ទស្សនបហាតព្ពានិ សព្ពេន សព្ពំ បហីនានិ ទ្វេ បុគ្គលកតានិ. តត្ថ តីណិ អកុសលមូលានិ ភាវនាបហាតព្ពានិ ឧបរិក្ខិត្តានិ ឆ ភវេ និព្ពត្តេន្តិ. តត្ថ តេសុ អភិជ្ឈាយ ច ព្យាបាទេសុ តនុកតេសុ ឆ ភវា បរិក្ខយា មរិយាទំ គច្ឆន្តិ, ទ្វេ ភវា អវសិដ្ឋា. តស្ស អភិជ្ឈា ច ព្យាបាទោ ច សព្ពេន សព្ពំ បរិក្ខីណា ហោន្តិ. ឯកោ ភវោ អវសិដ្ឋោ ហោតិ. សោ ច មានវសេន និព្ពត្តេតិ. កិញ្ចាបិ ឯត្ថ អញ្ញេបិ ចត្តារោ កិលេសា រូបរាគោ ភវរាគោ អវិជ្ជា ឧទ្ធច្ចំ កេតុស្មិមានភូតា នប្បដិពលា អស្មិមានំ វិនិវត្តេតុំ, សព្ពេបិ តេ អស្មិមានស្ស បហានំ អារភតេ. ខីណេសុ ន ច តេសុ ឥទមុត្តរិទស្សនភូមិយំ បញ្ចសុ សេក្ខបុគ្គលេសុ តីសុ ច បដិប្បន្នកេសុ ទ្វីសុ ច ផលដ្ឋេសុ ភាវនាភាគិយំ សុត្តំ. តទុត្តរិ អសេក្ខភាគិយសុត្តំ, កត្ថចិ ភូមិ និបីឡិយតិ. ឥទញ្ច បញ្ចមំ សុត្តំ. តិណ្ណំ បុគ្គលានំ ទេសិតំ បុថុជ្ជនស្ស សេក្ខស្ស អសេក្ខស្ស សំកិលេសភាគិយំ វាសនាភាគិយំ. បុថុជ្ជនស្ស ទស្សនភាគិយំ. ភាវនាភាគិយំ បញ្ចន្នំ សេក្ខានំ. យំ បឋមនិទ្ទិដ្ឋំ អសេក្ខភាគិយំ សព្ពេសំ អរហន្តានំ. សា បន បញ្ចវិធា សត្តវីសអាការេ [សត្តវីសំ អាការេ (បី.)] បរិយេសិតព្ពំ. ឯតេសុ តស្ស គតីនំ តតោ ឧត្តរិ. តញ្ច ខោ សង្ខេបេន បញ្ញាសាយ អាការេហិ សម្បតតិ, យេ បញ្ញាស អាការា សាសនេ និទ្ទិដ្ឋា, តេ សង្ខិបិយន្តា ទសហិ អាការេហិ បតន្តិ. យេ អរិយសច្ចំ និក្ខេបេន ឋិតេ សង្ខិបិយត្តា អដ្ឋសុ អាការេសុ បតន្តិ. ចតូសុ ច សាធារណេសុ សុត្តេសុ យា ហារសម្បាតស្ស ភូមិ, តេ សង្ខិបិយន្តា បញ្ចសុ សុត្តេសុ បតន្តិ. សំកិលេសភាគិយេ វាសនាភាគិយេ ភាវនាភាគិយេ និព្ពេធភាគិយេ អសេក្ខភាគិយេ ច. តេ សង្ខិបិយន្តា ចតូសុ សុត្តេសុ បតន្តិ. សំកិលេសភាគិយេ វាសនាភាគិយេ និព្ពេធភាគិយេ អសេក្ខភាគិយេ ច. តេ សង្ខិបិយមានា តីសុ សុត្តេសុ បតន្តិ, បុថុជ្ជនភាគិយេ សេក្ខភាគិយេ អសេក្ខភាគិយេ ច. តេ សង្ខិបិយន្តា ទ្វីសុ សុត្តេសុ បតន្តិ និព្ពេធភាគិយេ ច បុព្ពយោគភាគិយេ ច. យថា វុត្តំ ភគវតា ទ្វេ អត្ថវសេ សម្បស្សមានា តថាគតា អរហន្តោ សម្មាសម្ពុទ្ធា ធម្មំ ទេសេន្តិ សុត្តំ គេយ្យំ…បេ… សត្ថា បុព្ពយោគសមន្នាគតេ អប្បកសិរេន មញ្ញមានា វសិយន្តិ បុព្ពយោគា ច ភវិស្សន្តិ សន្តានំ មញ្ញមានាធរាយ. តត្ថ បញ្ញាវេមត្តតំ អត្តនោ សមនុបស្សមានេន អដ្ឋវិធេ សុត្តសង្ខេបេ, យត្ថ យត្ថ សក្កោតិ, តត្ថ តត្ថ យោជេតព្ពំ. តត្ថ តត្ថ យោជេត្វា សុត្តស្ស អត្ថោ និទ្ទិសិតព្ពោ. ន ហិ សតិ វេទនា មនោ ធារេត្វា សក្កា យេន កេនចិ សុត្តស្ស អត្ថោ យថាភូតំ និទ្ទិសិតុំ.

តត្ថ បុរិមកានំ សុត្តានំ ឥមា ឧទ្ទានគាថា

កាមន្ធា ជាលសញ្ឆន្នា, បញ្ច នីវរណានិ ច;

មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា, មហានាមោ ច សាកិយោ.

ឧទ្ធំ អធោ វិប្បមុត្តោ, យញ្ច សីលកិមត្ថិយា;

យស្ស សេលូបមំ ចិត្តំ, ឧបតិស្ស បុច្ឆាទិកា.

យស្ស កាយគតាសតិ, ឆន្នំ តមោបរាយណោ;

ន តំ ទឡ្ហំ ចេតសិកំ, អយំ លោកោតិអាទិកំ.

ចត្តារោ ចេវ បុគ្គលា, ទទតោ បុញ្ញំ បវឌ្ឍិតំ;

សោតានុគតធម្មេសុ, ឥមា តេសំ ឧទ្ទានគាថា.

២២. តត្ថ កតមា អាណត្តិ?

សចេ ភាយថ [ឧទា. ៤៤] ទុក្ខស្ស, សចេ វោ ទុក្ខមប្បិយំ;

មាកត្ថ បាបកំ កម្មំ, អាវិ វា យទិ វា រហោ.

‘‘អតីតេ, រាធ, រូបេ អនបេក្ខោ ហោហី’’តិ វិត្ថារេន កាតព្ពា. ‘‘សីលវន្តេន, អានន្ទ, បុគ្គលេន សទា ករណីយា កិន្តិមេ អវិប្បដិសារោ អស្សា’’តិ. អយំ វុច្ចតិ អាណត្តិ.

តត្ថ កតមំ ផលំ?

ធម្មោ ហវេ រក្ខតិ ធម្មចារិំ, ឆត្តំ មហន្តំ យថ វស្សកាលេ;

ឯសានិសំសោ ធម្មេ សុចិណ្ណេ, ន ទុគ្គតិំ គច្ឆតិ ធម្មចារី.

ឥទំ ផលំ.

តត្ថ កតមោ ឧបាយោ?

‘‘សព្ពេ ធម្មា [ធ. ប. ២៧៩] អនត្តា’’តិ, យទា បញ្ញាយ បស្សតិ;

អថ និព្ពិន្ទតិ ទុក្ខេ, ឯស មគ្គោ វិសុទ្ធិយា.

‘‘សត្តហង្គេហិ សមន្នាគតោ ខោ, ភិក្ខុ, អបិ ហិមវន្តំ បព្ពតរាជានំ ចាលេយ្យ, កោ បន វាទោ ឆវំ អវិជ្ជំ សត្តកេសុ’’ វេយ្យាករណំ កាតព្ពំ. អយំ ឧបាយោ.

តត្ថ កតមា អាណត្តិ ច ផលញ្ច?

សចេ ភាយថ ទុក្ខស្ស, សចេ វោ ទុក្ខមប្បិយំ;

មាកត្ថ បាបកំ កម្មំ, អាវិ វា យទិ វា រហោ.

សចេ ហិ បាបកំ កម្មំ, ករោថ វា ករិស្សថ;

ន វោ ទុក្ខា បមោក្ខាត្ថិ, ឧបច្ចាបិ បលាយតំ [បលាយតោ (បី.)].

បុរិមិកាយ គាថាយ អាណត្តិ បច្ឆិមិកាយ ផលំ. សីលេ បតិដ្ឋាយ ទ្វេ ធម្មា ភាវេតព្ពា យា ច ចិត្តភាវនា យា ច បញ្ញាភាវនា យា ច អាណត្តិ រាគវិរាគា ច ផលំ.

តត្ថ កតមំ ផលញ្ច ឧបាយោ ច?

សីលេ បតិដ្ឋាយ [សំ. និ. ១.២៣] នរោ សបញ្ញោ, ចិត្តំ បញ្ញញ្ច ភាវយំ;

អាតាបី និបកោ ភិក្ខុ, សោ ឥមំ វិជដយេ ជដំ.

បុរិមិកាយ អឌ្ឍគាថាយ ឧបាយោ, បច្ឆិមិកាយ អឌ្ឍគាថាយ ផលំ. នន្ទិយោ [នន្ទិកោ (បី. ក.)] សក្កោ ឥសិវុត្ថបុរិរិកាមឯករក្ខេ [ឥសិវុត្ត… (បី.)] សុត្តំ មូលតោ ឧបាទាយ យាវ ឆសុ ធម្មេសុ. ឧត្តរិ បញ្ចសុ ធម្មេសុ យាចយោគោ [យោ ច យោគោ (បី.)] ករណីយោ, អយំ ឧបាយោ. អសហគតស្ស កាមាសវាបិ ចិត្តំ មុច្ចតីតិ. សព្ពាសុ ឆសុ តីសុ. អយំ ឧបាយោ ច ផលញ្ច.

តត្ថ កតមា អាណត្តិ ច ផលញ្ច ឧបាយោ ច?

សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខស្សុ, មោឃរាជ សទា សតោ;

អត្តានុទិដ្ឋិំ ឧហច្ច [ឩហច្ច (សុ. និ. ១១២៥)], ឯវំ មច្ចុតរោ សិយា.

‘‘សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខស្សុ, មោឃរាជា’’តិ អាណត្តិ. ‘‘សទា សតោ’’តិ ឧបាយោ. ‘‘អត្តានុទិដ្ឋិំ ឧហច្ច, ឯវំ មច្ចុតរោ សិយា’’តិ ផលំ. សមាធិំ, ភិក្ខវេ, ភាវេថ, សមាហិតោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ រូបំ អនិច្ចន្តិ បជានាតិ. ឯវំ បស្សំ អរិយសាវកោ បរិមុច្ចតិ ជាតិយាបិ…បេ… ឧបាយាសេហិបិ ឥធ តីណិបិ’’.

២៣. តត្ថ កតមោ អស្សាទោ?

កាមំ កាមយមានស្ស, តស្ស ចេតំ សមិជ្ឈតិ. អយំ អស្សាទោ.

‘‘ធម្មចរិយា សមចរិយា កុសលចរិយា ហេតូហិ, ព្រាហ្មណ, ឯវមិធេកច្ចេ សត្តា កាយស្ស ភេទា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជន្តិ’’. អយំ អស្សាទោ.

តត្ថ កតមោ អាទីនវោ?

កាមេសុ វេ ហញ្ញតេ សព្ពា មុច្ចេវ – អយំ អាទីនវោ. បសេនទិសំយុត្តកេ សុត្តេ បព្ពតោបមា – អយំ អាទីនវោ.

តត្ថ កតមំ និស្សរណំ?

យោ កាមេ បរិវជ្ជេតិ, សប្បស្សេវ បទា សិរោ;

សោមំ វិសត្តិកំ លោកេ, សតោ សមតិវត្តតិ.

សំយុត្តកេ សុត្តំ បារិច្ឆត្តកោ បណ្ឌុបលាសោ សន្និបលាសោ – ឥទំ និស្សរណំ.

តត្ថ កតមោ អស្សាទោ ច អាទីនវោ ច?

យានិ [ជា. ១.២.១៤៤ ទុកនិបាតេ] ករោតិ បុរិសោ, តានិ អត្តនិ បស្សតិ;

កល្យាណការី កល្យាណំ, បាបការី ច បាបកំ.

តត្ថ យំ បាបការី បច្ចនុភោតិ អយំ អស្សាទោ. លាភាលាភអដ្ឋកេសុ ព្យាករណំ, តត្ថ អលាភោ អយសោ និន្ទា ទុក្ខំ, អយំ អាទីនវោ. លាភោ យសោ សុខំ បសំសា, អយំ អស្សាទោ.

តត្ថ កតមំ អស្សាទោ ច និស្សរណញ្ច?

‘‘សុខោ វិបាកោ បុញ្ញានំ, អធិប្បាយោ ច ឥជ្ឈតិ;

ខិប្បញ្ច បរមំ សន្តិំ, និព្ពានមធិគច្ឆតី’’តិ.

យោ ច វិបាកោ បុញ្ញានំ យា ច អធិប្បាយស្ស ឥជ្ឈនា, អយំ អស្សាទោ. យំ ខិប្បញ្ច បរមំ សន្តិំ និព្ពានមធិគច្ឆតិ, ឥទំ និស្សរណំ.

ពាត្តិំសាយ ចេវ មហាបុរិសលក្ខណេហិ សមន្នាគតស្ស មហាបុរិសស្ស ទ្វេយេវ គតិយោ ហោន្តិ, សចេ អគារំ អជ្ឈាវសតិ, រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី យាវ អភិវិជិនិត្វា អជ្ឈាវសតិ អយំ អស្សាទោ. សចេ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ សព្ពេន ឱឃេន [ឱសធេន (បី. ក.)] និស្សរណំ អយំ អស្សាទោ ច និស្សរណញ្ច.

តត្ថ កតមោ អាទីនវោ ច និស្សរណញ្ច?

អាទានស្ស [អាទិន្នស្ស (ក.)] ភយំ ញត្វា, ជាតិមរណសម្ភវំ;

អនាទាតុំ និព្ពត្តតិ, ជាតិមរណសង្ខយា.

បុរិមិកាយ អឌ្ឍគាថាយ ជាតិមរណសម្ភវោ អាទីនវោ. អនាទាតុំ និព្ពត្តតិ ជាតិមរណសង្ខយាតិ និស្សរណំ.

កិច្ឆំ វតាយំ លោកោ អាបន្នោ យមិទំ ជាយតេ ច មីយតេ ច. យាវ កុទស្សុនាមស្ស ទុក្ខស្ស អន្តោ ភវិស្សតិ បរតោ វាតិ ឯត្ថ យា ឧបរិក្ខា, អយំ អាទីនវោ. យោ គេធំ ញត្វា អភិនិក្ខមតិ យាវ បុរាណកាយ រាជធានិយា, ឥទំ និស្សរណំ. អយំ អាទីនវោ ច និស្សរណញ្ច.

តត្ថ កតមោ អស្សាទោ ច អាទីនវោ ច និស្សរណញ្ច?

កាមា ហិ ចិត្រា វិវិធា [មធុរា (ថេរគា. ៧៨៧)] មនោរមា, វិរូបរូបេហិ មថេន្តិ ចិត្តំ;

តស្មា អហំ [ថេរគា. ៧៨៧] បព្ពជិតោម្ហិ រាជ, អបណ្ណកំ សាមញ្ញមេវ សេយ្យោ.

យំ ‘‘កាមា ហិ ចិត្រា វិវិធា មនោរមា’’តិ អយំ អស្សាទោ. យំ ‘‘វិរូបរូបេហិ មថេន្តិ ចិត្ត’’ន្តិ អយំ អាទីនវោ. យំ អហំ អគារស្មា បព្ពជិតោម្ហិ រាជ អបណ្ណកំ សាមញ្ញមេវ សេយ្យោតិ ឥទំ និស្សរណំ.

ពលវំ ពាលោបមសុត្តំ យំ អាសាយ វា វេទនីយំ កម្មំ គាហតិ, តថា ចេបិ យំ យំ បាបកម្មំ អនុភោតិ, តត្ថ ទុក្ខវេទនីយេន កម្មេន អភាវិតកាយេន ច យាវ បរិត្តចេតសោ ច អាទីនវំ ទស្សេតិ សុខវេទនីយេន កម្មេន អស្សាទេតិ. យំ បុរាសទិសោ ហោតិ. ភាវិតចិត្តោ ភាវិតកាយោ ភាវិតបញ្ញោ មហានាមោ អបរិត្តចេតសោ, ឥទំ និស្សរណំ.

២៤. តត្ថ កតមំ លោកិកំ សុត្តំ?

ន ហិ បាបំ កតំ កម្មំ, សជ្ជុខីរំវ មុច្ចតិ;

ឌហន្តំ ពាលមន្វេតិ, ភស្មច្ឆន្នោវ [ភស្មាឆន្នោវ (ក.) បស្ស ធ. ប. ៧១] បាវកោ.

ចត្តារិ អគតិគមនានិ, ឥទំ លោកិកំ សុត្តំ.

តត្ថ កតមំ លោកុត្តរំ សុត្តំ?

‘‘យស្សិន្ទ្រិយានិ សមថង្គតានិ [សមថំ គតានិ (បី.) បស្ស ធ. ប. ៩៤], អស្សា យថា សារថិនា សុទន្តា;

បហីនមានស្ស អនាសវស្ស, ទេវាបិ តស្ស បិហយន្តិ តាទិនោ’’តិ.

‘‘អរិយំ វោ, ភិក្ខវេ, សម្មាសមាធិំ ទេសេស្សាមី’’តិ ឥទំ លោកុត្តរំ សុត្តំ.

តត្ថ កតមំ លោកិកំ លោកុត្តរញ្ច សុត្តំ?

សត្តិយា វិយ ឱមដ្ឋោ, ទយ្ហមានោវ មត្ថកេ;

កាមរាគប្បហានាយ, សតោ ភិក្ខុ បរិព្ពជេ.

‘‘សត្តិយា វិយ ឱមដ្ឋោ, ទយ្ហមានោវ មត្ថកេ’’តិ លោកិកំ;

‘‘កាមរាគប្បហានាយ, សតោ ភិក្ខុ បរិព្ពជេ’’តិ លោកុត្តរំ;

កពឡីការេ អាហារេ អត្ថិ ឆន្ទោតិ លោកិកំ. នត្ថិ ឆន្ទោតិ លោកុត្តរំ សុត្តំ.

តត្ថ កតមំ កម្មំ?

យោ បាណមតិបាតេតិ, មុសាវាទញ្ច ភាសតិ;

លោកេ អទិន្នំ អាទិយតិ [អាទិយិ (ក.) បស្ស អ. និ. ៥.១៧៤], បរទារញ្ច គច្ឆតិ.

សុរាមេរយបានញ្ច, យោ នរោ អនុយុញ្ជតិ;

អប្បហាយ បញ្ច វេរានិ, ទុស្សីលោ ឥតិ វុច្ចតិ.

តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, ទុច្ចរិតានិ. ឥទំ កម្មំ.

តត្ថ កតមោ វិបាកោ?