សាសនបដ្ឋានំ

៨៩. តត្ថ អដ្ឋារស មូលបទា កុហិំ ទដ្ឋព្ពា? សាសនបដ្ឋានេ. តត្ថ កតមំ សាសនបដ្ឋានំ? សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ, វាសនាភាគិយំ សុត្តំ, និព្ពេធភាគិយំ សុត្តំ, អសេក្ខភាគិយំ សុត្តំ, សំកិលេសភាគិយញ្ច វាសនាភាគិយញ្ច សុត្តំ, សំកិលេសភាគិយញ្ច និព្ពេធភាគិយញ្ច សុត្តំ, សំកិលេសភាគិយញ្ច អសេក្ខភាគិយញ្ច សុត្តំ, សំកិលេសភាគិយញ្ច និព្ពេធភាគិយញ្ច អសេក្ខភាគិយញ្ច សុត្តំ, សំកិលេសភាគិយញ្ច វាសនាភាគិយញ្ច និព្ពេធភាគិយញ្ច សុត្តំ, វាសនាភាគិយញ្ច និព្ពេធភាគិយញ្ច សុត្តំ, តណ្ហាសំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ, ទិដ្ឋិសំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ, ទុច្ចរិតសំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ, តណ្ហាវោទានភាគិយំ សុត្តំ, ទិដ្ឋិវោទានភាគិយំ សុត្តំ, ទុច្ចរិតវោទានភាគិយំ សុត្តំ.

តត្ថ សំកិលេសោ តិវិធោ – តណ្ហាសំកិលេសោ ទិដ្ឋិសំកិលេសោ ទុច្ចរិតសំកិលេសោ. តត្ថ តណ្ហាសំកិលេសោ សមថេន វិសុជ្ឈតិ, សោ សមថោ សមាធិក្ខន្ធោ. ទិដ្ឋិសំកិលេសោ វិបស្សនាយ វិសុជ្ឈតិ, សា វិបស្សនា បញ្ញាក្ខន្ធោ. ទុច្ចរិតសំកិលេសោ សុចរិតេន វិសុជ្ឈតិ, តំ សុចរិតំ សីលក្ខន្ធោ. តស្ស សីលេ បតិដ្ឋិតស្ស យទិ អាសត្តិ ឧប្បជ្ជតិ ភវេសុ, ឯវំ សាយំ សមថវិបស្សនា ភាវនាមយំ បុញ្ញក្រិយវត្ថុ ភវតិ តត្រូបបត្តិយា សំវត្តតិ. ឥមានិ ចត្តារិ សុត្តានិ, សាធារណានិ កតានិ អដ្ឋ ភវន្តិ, តានិយេវ អដ្ឋ សុត្តានិ សាធារណានិ កតានិ សោឡស ភវន្តិ.

ឥមេហិ សោឡសហិ សុត្តេហិ ភិន្នេហិ នវវិធំ សុត្តំ ភិន្នំ ភវតិ. គាថាយ គាថា អនុមិនិតព្ពា, វេយ្យាករណេន វេយ្យាករណំ អនុមិនិតព្ពំ. សុត្តេន សុត្តំ អនុមិនិតព្ពំ.

៩០. តត្ថ កតមំ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ?

‘‘កាមន្ធា ជាលសញ្ឆន្នា, តណ្ហាឆទនឆាទិតា;

បមត្តពន្ធនា [បមត្តពន្ធុនា (ឧទា. ៧៤)] ពទ្ធា, មច្ឆាវ កុមិនាមុខេ;

ជរាមរណមន្វេន្តិ, វច្ឆោ ខីរបកោវ [ខីរូបកោវ (ក.) បស្ស ឧទា. ៦៤] មាតរ’’ន្តិ.

ឥទំ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ.

ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, អគតិគមនានិ. កតមានិ ចត្តារិ? ឆន្ទាគតិំ [ឆន្ទា អគតិំ (សី. ក.) បស្ស អ. និ. ៤.១៧] គច្ឆតិ, ទោសាគតិំ គច្ឆតិ, មោហាគតិំ គច្ឆតិ, ភយាគតិំ គច្ឆតិ. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារិ អគតិគមនានិ. ឥទមវោច ភគវា, ឥទំ វត្វាន សុគតោ, អថាបរំ ឯតទវោច សត្ថា –

‘‘ឆន្ទា ទោសា ភយា មោហា, យោ ធម្មំ អតិវត្តតិ;

និហីយតិ តស្ស យសោ, កាឡបក្ខេវ ចន្ទិមា’’តិ.

ឥទំ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ.

‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា, មនោសេដ្ឋា មនោមយា;

មនសា ចេ បទុដ្ឋេន, ភាសតិ វា ករោតិ វា;

តតោ នំ ទុក្ខមន្វេតិ, ចក្កំវ វហតោ បទ’’ន្តិ.

ឥទំ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ.

‘‘មិទ្ធី [បស្ស ធ. ប. ៣២៥] យទា ហោតិ មហគ្ឃសោ ច, និទ្ទាយិតា សម្បរិវត្តសាយី;

មហាវរាហោវ និវាបបុដ្ឋោ, បុនប្បុនំ គព្ភមុបេតិ មន្ទោ’’តិ.

ឥទំ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ.

‘‘អយសាវ មលំ សមុដ្ឋិតំ, តតុដ្ឋាយ [តទុដ្ឋាយ (សី.) បស្ស ធ. ប. ២៤០] តមេវ ខាទតិ;

ឯវំ អតិធោនចារិនំ, សានិ [តានិ (សី.) បស្ស ធ. ប. ២៤០] កម្មានិ នយន្តិ ទុគ្គតិ’’ន្តិ.

ឥទំ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ.

‘‘ចោរោ យថា សន្ធិមុខេ គហីតោ, សកម្មុនា ហញ្ញតិ ពជ្ឈតេ ច;

ឯវំ អយំ បេច្ច បជា បរត្ថ, សកម្មុនា ហញ្ញតិ ពជ្ឈតេ ចា’’តិ.

ឥទំ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ.

‘‘សុខកាមានិ ភូតានិ, យោ ទណ្ឌេន វិហិំសតិ;

អត្តនោ សុខមេសានោ, បេច្ច សោ ន លភតេ [លភេ (ក.) បស្ស ធ. ប. ១៣១] សុខ’’ន្តិ.

ឥទំ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ.

‘‘គុន្នំ ចេ តរមានានំ, ជិម្ហំ គច្ឆតិ បុង្គវោ;

សព្ពា តា ជិម្ហំ គច្ឆន្តិ, នេត្តេ ជិម្ហំ គតេ [ជិម្ហគតេ (សី. ក.) បស្ស អ. និ. ៤.៧០] សតិ.

‘‘ឯវមេវ មនុស្សេសុ, យោ ហោតិ សេដ្ឋសម្មតោ;

សោ ចេ អធម្មំ ចរតិ, បគេវ ឥតរា បជា;

សព្ពំ រដ្ឋំ ទុក្ខំ សេតិ, រាជា ចេ ហោតិ អធម្មិកោ’’តិ.

ឥទំ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ.

‘‘សុកិច្ឆរូបាវតិមេ មនុស្សា, ករោន្តិ បាបំ ឧបធីសុ រត្តា;

គច្ឆន្តិ តេ ពហុជនសន្និវាសំ, និរយំ អវីចិំ កដុកំ ភយានក’’ន្តិ.

ឥទំ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ.

‘‘ផលំ វេ [បស្ស អ. និ. ៤.៦៨] កទលិំ ហន្តិ, ផលំ វេឡុំ ផលំ នឡំ;

សក្ការោ កាបុរិសំ ហន្តិ, គព្ភោ អស្សតរិំ យថា’’តិ.

ឥទំ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ.

‘‘កោធមក្ខគរុ ភិក្ខុ, លាភសក្ការគារវោ [លាភសក្ការការណា (សី. ក.) បស្ស អ. និ. ៤.៤៣];

សុខេត្តេ បូតិពីជំវ, សទ្ធម្មេ ន វិរូហតី’’តិ.

ឥទំ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ.

៩១. ‘‘ឥធាហំ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចំ បុគ្គលំ បទុដ្ឋចិត្តំ ឯវំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាមិ, (យថា ខោ អយំ បុគ្គលោ ឥរិយតិ, យញ្ច បដិបទំ បដិបន្នោ, យញ្ច មគ្គំ សមារូឡ្ហោ) [( ) នត្ថិ អ. និ. ១.៤៣-៤៤; ឥតិវុ. ២០]. ឥមម្ហិ ចាយំ សមយេ កាលំ ករេយ្យ, យថាភតំ និក្ខិត្តោ, ឯវំ និរយេ. តំ កិស្ស ហេតុ? ចិត្តំ ហិស្ស, ភិក្ខវេ, បទុដ្ឋំ [បទោសិតំ (សី. ក.) អ. និ. ១.៤៣; ឥតិវុ. ២០ បស្សិតព្ពំ], ចេតោបទោសហេតុ [ចិត្តបទោសហេតុ (សី. ក.)] ខោ បន, ភិក្ខវេ, ឯវមិធេកច្ចេ សត្តា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជន្តី’’តិ. ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច, តត្ថេតំ ឥតិ វុច្ចតិ –

‘‘បទុដ្ឋចិត្តំ ញត្វាន, ឯកច្ចំ ឥធ បុគ្គលំ;

ឯតមត្ថញ្ច ព្យាកាសិ, ពុទ្ធោ [សត្ថា (សី. ក.)] ភិក្ខូន សន្តិកេ;

ឥមម្ហិ ចាយំ សមយេ, កាលំ កយិរាថ បុគ្គលោ;

និរយំ ឧបបជ្ជេយ្យ, ចិត្តំ ហិស្ស បទូសិតំ;

ចេតោបទោសហេតុ ហិ, សត្តា គច្ឆន្តិ ទុគ្គតិំ.

យថាភតំ និក្ខិបេយ្យ, ឯវមេវ តថាវិធោ;

កាយស្ស ភេទា ទុប្បញ្ញោ, និរយំ សោបបជ្ជតី’’តិ.

អយម្បិ អត្ថោ វុត្តោ ភគវតា ឥតិ មេ សុតន្តិ.

ឥទំ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ.

‘‘សចេ ភាយថ ទុក្ខស្ស, សចេ វោ ទុក្ខមប្បិយំ;

មាកត្ថ បាបកំ កម្មំ, អាវិ [អាវី (សី.) បស្ស ឧទា. ៤៤] វា យទិ វា រហោ.

‘‘សចេ ច បាបកំ កម្មំ, ករិស្សថ ករោថ វា;

ន វោ ទុក្ខា បមុត្យត្ថិ, ឧបេច្ចបិ បលាយត’’ន្តិ.

ឥទំ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ.

‘‘អធម្មេន ធនំ លទ្ធា, មុសាវាទេន ចូភយំ;

មមេតិ ពាលា មញ្ញន្តិ, តំ កថំ នុ ភវិស្សតិ.

‘‘អន្តរាយា សុ ភវិស្សន្តិ, សម្ភតស្ស វិនស្សតិ;

មតា សគ្គំ ន គច្ឆន្តិ, ននុ ឯត្តាវតា ហតា’’តិ.

ឥទំ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ.

‘‘កថំ ខណតិ អត្តានំ, កថំ មិត្តេហិ ជីរតិ;

កថំ វិវដ្ដតេ ធម្មា, កថំ សគ្គំ ន គច្ឆតិ.

‘‘លោភា ខណតិ អត្តានំ, លុទ្ធោ មិត្តេហិ ជីរតិ;

លោភា វិវដ្ដតេ ធម្មា, លោភា សគ្គំ ន គច្ឆតី’’តិ.

ឥទំ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ.

‘‘ចរន្តិ ពាលា ទុម្មេធា, អមិត្តេនេវ អត្តនា;

ករោន្តា បាបកំ កម្មំ, យំ ហោតិ កដុកប្ផលំ [កដកំ ផលំ (ក.) បស្ស ធ. ប. ៦៦].

‘‘ន តំ កម្មំ កតំ សាធុ, យំ កត្វា អនុតប្បតិ;

យស្ស អស្សុមុខោ រោទំ, វិបាកំ បដិសេវតី’’តិ.

ឥទំ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ.

‘‘ទុក្ករំ ទុត្តិតិក្ខញ្ច, អព្យត្តេន ច [អវិយត្តេន (សី. ក.) បស្ស សំ. និ. ១.១៧] សាមញ្ញំ;

ពហូ ហិ តត្ថ សម្ពាធា, យត្ថ ពាលោ វិសីទតិ.

‘‘យោ ហិ អត្ថញ្ច ធម្មញ្ច, ភាសមានេ តថាគតេ;

មនំ បទោសយេ ពាលោ, មោឃំ ខោ តស្ស ជីវិតំ.

‘‘ឯតញ្ចាហំ អរហាមិ, ទុក្ខញ្ច ឥតោ ច បាបិយតរំ ភន្តេ;

យោ អប្បមេយ្យេសុ តថាគតេសុ, ចិត្តំ បទោសេមិ អវីតរាគោ’’តិ.

ឥទំ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ.

‘‘អប្បមេយ្យំ បមិនន្តោ, កោធ វិទ្វា វិកប្បយេ;

អប្បមេយ្យំ បមាយិនំ [បមាយន្តំ (សី. ក.) បស្ស សំ. និ. ១.១៧៩], និវុតំ តំ មញ្ញេ អកិស្សវ’’ន្តិ.

ឥទំ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ.

‘‘បុរិសស្ស ហិ ជាតស្ស, កុឋារី [កុធារី (ក.) បស្ស សំ. និ. ១.១៨០] ជាយតេ មុខេ;

យាយ ឆិន្ទតិ អត្តានំ, ពាលោ ទុព្ភាសិតំ ភណំ.

‘‘ន ហិ សត្ថំ សុនិសិតំ, វិសំ ហលាហលំ ឥវ;

ឯវំ វិរទ្ធំ បាតេតិ, វាចា ទុព្ភាសិតា យថា’’តិ.

ឥទំ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ.

៩២. ‘‘យោ និន្ទិយំ បសំសតិ, តំ វា និន្ទតិ យោ បសំសិយោ;

វិចិនាតិ មុខេន សោ កលិំ, កលិនា តេន សុខំ ន វិន្ទតិ.

‘‘អប្បមត្តោ អយំ កលិ, យោ អក្ខេសុ ធនបរាជយោ;

សព្ពស្សាបិ សហាបិ អត្តនា, អយមេវ មហន្តតរោ [មហត្តរោ (ក.) បស្ស អ. និ. ៤.៣; សំ. និ. ១.១៨០] កលិ;

យោ សុគតេសុ មនំ បទោសយេ.

‘‘សតំ សហស្សានំ និរព្ពុទានំ, ឆត្តិំសតី បញ្ច ច អព្ពុទានិ;

យមរិយគរហី និរយំ ឧបេតិ, វាចំ មនញ្ច បណិធាយ បាបក’’ន្តិ.

ឥទំ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ.

‘‘យោ លោភគុណេ អនុយុត្តោ, សោ វចសា [វចសា ច (ក.) បស្ស សុ. និ. ៦៦៨] បរិភាសតិ អញ្ញេ;

អស្សទ្ធោ កទរិយោ [អនរិយោ (សី. ក.)] អវទញ្ញូ, មច្ឆរិ បេសុណិយំ អនុយុត្តោ.

‘‘មុខទុគ្គ វិភូត អនរិយ, ភូនហុ បាបក ទុក្កដការិ;

បុរិសន្ត កលី អវជាតបុត្ត [អវជាតកបុត្ត (សី. ក.) បស្ស សុ. និ. ៦៦៩], មា ពហុភាណិធ នេរយិកោសិ.

‘‘រជមាកិរសី អហិតាយ, សន្តេ គរហសិ កិព្ពិសការី;

ពហូនិ ទុច្ចរិតានិ ចរិត្វា, គច្ឆសិ ខោ បបតំ ចិររត្ត’’ន្តិ.

ឥទំ សំកិលេសភាគិយំ សុត្តំ.

តត្ថ កតមំ វាសនាភាគិយំ សុត្តំ?

‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា, មនោសេដ្ឋា មនោមយា;

មនសា ចេ បសន្នេន, ភាសតិ វា ករោតិ វា;

តតោ នំ សុខមន្វេតិ, ឆាយាវ អនបាយិនី’’តិ [អនុបាយិនីតិ (ក.) បស្ស ធ. ប. ២].

ឥទំ វាសនាភាគិយំ សុត្តំ.

៩៣. មហានាមោ សក្កោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥទំ, ភន្តេ, កបិលវត្ថុ ឥទ្ធញ្ចេវ ផីតញ្ច ពាហុជញ្ញំ [ពហុជនំ (សី. ក.) បស្ស សំ. និ. ៥.១០១៨] អាកិណ្ណមនុស្សំ សម្ពាធព្យូហំ, សោ ខោ អហំ, ភន្តេ, ភគវន្តំ វា បយិរុបាសិត្វា មនោភាវនីយេ វា ភិក្ខូ សាយន្ហសមយំ កបិលវត្ថុំ បវិសន្តោ ភន្តេនបិ ហត្ថិនា សមាគច្ឆាមិ, ភន្តេនបិ អស្សេន សមាគច្ឆាមិ, ភន្តេនបិ រថេន សមាគច្ឆាមិ, ភន្តេនបិ សកដេន សមាគច្ឆាមិ, ភន្តេនបិ បុរិសេន សមាគច្ឆាមិ, តស្ស មយ្ហំ, ភន្តេ, តស្មិំ សមយេ មុស្សតេវ ភគវន្តំ អារព្ភ សតិ, មុស្សតិ ធម្មំ អារព្ភ សតិ, មុស្សតិ សង្ឃំ អារព្ភ សតិ. តស្ស មយ្ហំ, ភន្តេ, ឯវំ ហោតិ ‘ឥមម្ហិ ចាហំ សាយន្ហសមយេ កាលំ ករេយ្យំ, កា មយ្ហំ [មមស្ស (សី. ក.) បស្ស សំ. និ. ៥.១០១៨] គតិ, កោ អភិសម្បរាយោ’’’តិ.

‘‘មា ភាយិ, មហានាម, មា ភាយិ, មហានាម, អបាបកំ តេ មរណំ ភវិស្សតិ, អបាបិកា [អបាបិកា តេ (សី.)] កាលង្កិរិយា. ចតូហិ ខោ, មហានាម, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ អរិយសាវកោ និព្ពាននិន្នោ ហោតិ និព្ពានបោណោ និព្ពានបព្ភារោ. កតមេហិ ចតូហិ? ឥធ, មហានាម, អរិយសាវកោ ពុទ្ធេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតោ ហោតិ, ឥតិបិ សោ ភគវា អរហំ…បេ… ពុទ្ធោ ភគវាតិ. ធម្មេ…បេ… សង្ឃេ…បេ… អរិយកន្តេហិ សីលេហិ សមន្នាគតោ ហោតិ អខណ្ឌេហិ…បេ… សមាធិសំវត្តនិកេហិ. សេយ្យថាបិ, មហានាម, រុក្ខោ បាចីននិន្នោ បាចីនបោណោ បាចីនបព្ភារោ, សោ មូលច្ឆិន្នោ [មូលេហិ ឆិន្នោ (សី. ក.)] កតមេន បបតេយ្យា’’តិ? ‘‘យេន, ភន្តេ, និន្នោ យេន បោណោ យេន បព្ភារោ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហានាម, ឥមេហិ ចតូហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ អរិយសាវកោ និព្ពាននិន្នោ ហោតិ និព្ពានបោណោ និព្ពានបព្ភារោ. មា ភាយិ, មហានាម, មា ភាយិ, មហានាម, អបាបកំ តេ មរណំ ភវិស្សតិ, អបាបិកា កាលង្កិរិយា’’តិ.

ឥទំ វាសនាភាគិយំ សុត្តំ.

‘‘សុខកាមានិ ភូតានិ, យោ ទណ្ឌេន ន ហិំសតិ;

អត្តនោ សុខមេសានោ, បេច្ច សោ លភតេ សុខ’’ន្តិ.

ឥទំ វាសនាភាគិយំ សុត្តំ.

‘‘គុន្នញ្ចេ តរមានានំ, ឧជុំ គច្ឆតិ បុង្គវោ;

សព្ពា តា ឧជុំ គច្ឆន្តិ, នេត្តេ ឧជុំ គតេ សតិ.

‘‘ឯវមេវ មនុស្សេសុ, យោ ហោតិ សេដ្ឋសម្មតោ;

សោ សចេ [សោ ចេវ (សី.) បស្ស (សី.) បស្ស អ. និ. ៤.៧០] ធម្មំ ចរតិ, បគេវ ឥតរា បជា;

សព្ពំ រដ្ឋំ សុខំ សេតិ, រាជា ចេ ហោតិ ធម្មិកោ’’តិ.

ឥទំ វាសនាភាគិយំ សុត្តំ.

៩៤. ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន សម្ពហុលា ភិក្ខូ ភគវតោ ចីវរកម្មំ ករោន្តិ ‘‘និដ្ឋិតចីវរោ ភគវា តេមាសច្ចយេន ចារិកំ បក្កមិស្សតី’’តិ. តេន ខោ បន សមយេន ឥសិទត្តបុរាណា ថបតយោ សាកេតេ [សាធុកេ (សំ. និ. ៥.១០០២)] បដិវសន្តិ កេនចិ ទេវ ករណីយេន. អស្សោសុំ ខោ ឥសិទត្តបុរាណា ថបតយោ ‘‘សម្ពហុលា កិរ ភិក្ខូ ភគវតោ ចីវរកម្មំ ករោន្តិ. និដ្ឋិតចីវរោ ភគវា តេមាសច្ចយេន ចារិកំ បក្កមិស្សតី’’តិ.

អថ ខោ ឥសិទត្តបុរាណា ថបតយោ មគ្គេ បុរិសំ ឋបេសុំ ‘‘យទា ត្វំ អម្ភោ បុរិស បស្សេយ្យាសិ ភគវន្តំ អាគច្ឆន្តំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ, អថ អម្ហាកំ អារោចេយ្យាសី’’តិ. ទ្វីហតីហំ ឋិតោ ខោ សោ បុរិសោ អទ្ទស ភគវន្តំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ, ទិស្វាន យេន ឥសិទត្តបុរាណា ថបតយោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ឥសិទត្តបុរាណេ ថបតយោ ឯតទវោច ‘‘អយំ សោ ភន្តេ [អយំ ភន្តេ (សី. ក.) បស្ស សំ. និ. ៥.១០០២] ភគវា អាគច្ឆតិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ, យស្សទានិ កាលំ មញ្ញថា’’តិ.

អថ ខោ ឥសិទត្តបុរាណា ថបតយោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ភគវន្តំ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធិំសុ. អថ ខោ ភគវា មគ្គា ឱក្កម្ម យេន អញ្ញតរំ រុក្ខមូលំ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. ឥសិទត្តបុរាណា ថបតយោ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ, ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ ឥសិទត្តបុរាណា ថបតយោ ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ –

‘‘យទា មយំ ភន្តេ ភគវន្តំ សុណោម ‘សាវត្ថិយា កោសលេសុ ចារិកំ បក្កមិស្សតី’តិ, ហោតិ នោ តស្មិំ សមយេ អនត្តមនតា ហោតិ ទោមនស្សំ ‘ទូរេ នោ ភគវា ភវិស្សតី’តិ. យទា បន មយំ ភន្តេ ភគវន្តំ សុណោម ‘សាវត្ថិយា កោសលេសុ ចារិកំ បក្កន្តោ’តិ, ហោតិ នោ តស្មិំ សមយេ អនត្តមនតា ហោតិ ទោមនស្សំ ‘ទូរេ នោ ភគវា’តិ…បេ….

‘‘យទា បន មយំ ភន្តេ ភគវន្តំ សុណោម ‘កាសីសុ មគធេសុ [កាសីហិ មាគធេ (សំ. និ. ៥.១០០២)] ចារិកំ បក្កមិស្សតី’តិ, ហោតិ នោ តស្មិំ សមយេ អនត្តមនតា ហោតិ ទោមនស្សំ ‘ទូរេ នោ ភគវា ភវិស្សតី’តិ. យទា បន មយំ ភន្តេ ភគវន្តំ សុណោម ‘កាសីសុ មគធេសុ ចារិកំ បក្កន្តោ’តិ, អនប្បកា នោ តស្មិំ សមយេ អនត្តមនតា ហោតិ អនប្បកំ ទោមនស្សំ ‘ទូរេ នោ ភគវា’តិ.

‘‘យទា បន មយំ ភន្តេ ភគវន្តំ សុណោម ‘មគធេសុ កាសីសុ ចារិកំ បក្កមិស្សតី’តិ, ហោតិ នោ តស្មិំ សមយេ អត្តមនតា ហោតិ សោមនស្សំ ‘អាសន្នេ នោ ភគវា ភវិស្សតី’តិ. យទា បន មយំ ភន្តេ ភគវន្តំ សុណោម ‘មគធេសុ កាសីសុ ចារិកំ បក្កន្តោ’តិ, ហោតិ នោ តស្មិំ សមយេ អត្តមនតា ហោតិ សោមនស្សំ ‘អាសន្នេ នោ ភគវា’តិ…បេ….

‘‘យទា បន មយំ ភន្តេ ភគវន្តំ សុណោម ‘កោសលេសុ សាវត្ថិំ [សាវត្ថិយំ (សី. ក.)] ចារិកំ បក្កមិស្សតី’តិ. ហោតិ នោ តស្មិំ សមយេ អត្តមនតា ហោតិ សោមនស្សំ ‘អាសន្នេ នោ ភគវា ភវិស្សតី’តិ.

‘‘យទា បន មយំ ភន្តេ ភគវន្តំ សុណោម ‘សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ’តិ ហោតិ អនប្បកា នោ តស្មិំ សមយេ អត្តមនតា, ហោតិ អនប្បកំ សោមនស្សំ ‘អាសន្នេ នោ ភគវា’’’តិ.

‘‘តស្មាតិហ, ថបតយោ, សម្ពាធោ ឃរាវាសោ រជាបថោ, អព្ភោកាសោ បព្ពជ្ជា, អលញ្ច បន វោ, ថបតយោ, អប្បមាទាយា’’តិ. ‘‘អត្ថិ ខោ នោ, ភន្តេ, ឯតម្ហា សម្ពាធា អញ្ញោ សម្ពាធោ សម្ពាធតរោ ចេវ សម្ពាធសង្ខាតតរោ ចា’’តិ? ‘‘កតមោ បន វោ, ថបតយោ, ឯតម្ហា សម្ពាធា អញ្ញោ សម្ពាធោ សម្ពាធតរោ ចេវ សម្ពាធសង្ខាតតរោ ចា’’តិ?

‘‘ឥធ មយំ, ភន្តេ, យទា រាជា បសេនទិ កោសលោ ឧយ្យានភូមិំ និយ្យាតុកាមោ [គន្តុកាមោ (សី. ក.) បស្ស សំ. និ. ៥.១០០២] ហោតិ, យេ តេ រញ្ញោ បសេនទិស្ស កោសលស្ស នាគា ឱបវយ្ហា, តេ កប្បេត្វា យា តា រញ្ញោ បសេនទិស្ស កោសលស្ស បជាបតិយោ បិយា មនាបា, តា [តាសំ (សី. ក.)] ឯកំ បុរតោ ឯកំ បច្ឆតោ និសីទាបេម, តាសំ ខោ បន, ភន្តេ, ភគិនីនំ ឯវរូបោ គន្ធោ ហោតិ. សេយ្យថាបិ នាម គន្ធករណ្ឌកស្ស តាវទេវ វិវរិយមានស្ស, យថា តំ រាជកញ្ញានំ [រាជារហេន (សី. ក.)] គន្ធេន វិភូសិតានំ. តាសំ ខោ បន, ភន្តេ, ភគិនីនំ ឯវរូបោ កាយសម្ផស្សោ ហោតិ, សេយ្យថាបិ នាម តូលបិចុនោ វា កប្បាហបិចុនោ វា, យថា តំ រាជកញ្ញានំ សុខេធិតានំ. តស្មិំ ខោ បន, ភន្តេ, សមយេ នាគោបិ រក្ខិតព្ពោ ហោតិ. តាបិ ភគិនិយោ រក្ខិតព្ពា ហោតិ. អត្តាបិ រក្ខិតព្ពា ហោតិ. ន ខោ បន មយំ, ភន្តេ, អភិជានាម តាសុ ភគីនិសុ បាបកំ ចិត្តំ ញប្បាទេន្តា, អយំ ខោ នោ, ភន្តេ, ឯតម្ហា សម្ពាធា អញ្ញោ សម្ពាធោ សម្ពាធតរោ ចេវ សម្ពាធសង្ឃាតតរោ ចាតិ.

‘‘តស្មាតិហ, ថបតយោ, សម្ពាធោ ឃរាវាសោ រជាបថោ, អព្ភោកាសោ បព្ពជ្ជា. អលញ្ច បន វោ, ថបតយោ, អប្បមាទាយ. ចតូហិ ខោ ថបតយោ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ អរិយសាវកោ សោតាបន្នោ ហោតិ អវិនិបាតធម្មោ និយតោ សម្ពោធិបរាយណោ.

‘‘កតមេហិ ចតូហិ? ឥធ, ថបតយោ, សុតវា អរិយសាវកោ ពុទ្ធេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតោ ហោតិ ឥតិបិ សោ ភគវា អរហំ…បេ… ពុទ្ធោ ភគវាតិ, ធម្មេ…បេ… សង្ឃេ…បេ… វិគតមលមច្ឆេរេន ចេតសា អគារំ អជ្ឈាវសតិ, មុត្តចាគោ បយតបាណិ វោស្សគ្គរតោ យាចយោគោ ទានសំវិភាគរតោ អប្បដិវិភត្តំ. ឥមេហិ ខោ, ថបតយោ, ចតូហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ អរិយសាវកោ សោតាបន្នោ ហោតិ អវិនិបាតធម្មោ និយតោ សម្ពោធិបរាយណោ.

‘‘តុម្ហេ ខោ, ថបតយោ, ពុទ្ធេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតា ឥតិបិ សោ ភគវា អរហំ…បេ… ពុទ្ធោ ភគវាតិ, ធម្មេ…បេ… សង្ឃេ…បេ… យំ ខោ បន កិញ្ចិ កុលេ ទេយ្យធម្មំ, សព្ពំ តំ អប្បដិវិភត្តំ សីលវន្តេហិ កល្យាណធម្មេហិ, តំ កិំ មញ្ញថ, ថបតយោ, កតិវិធា តេ កោសលេសុ មនុស្សា យេ តុម្ហាកំ សមសមា យទិទំ ទានសំវិភាគេហី’’តិ? ‘‘លាភា នោ, ភន្តេ, សុលទ្ធំ នោ, ភន្តេ, យេសំ នោ ភគវា ឯវំ បជានាតី’’តិ.

ឥទំ វាសនាភាគិយំ សុត្តំ.

៩៥. ‘‘ឯកបុប្ផំ ចជិត្វាន [យជិត្វាន (ក.) បស្ស ថេរគា. ៩៦], សហស្សំ កប្បកោដិយោ;

ទេវេ ចេវ មនុស្សេ ច, សេសេន បរិនិព្ពុតោ’’តិ.

ឥទំ វាសនាភាគិយំ សុត្តំ.

‘‘អស្សត្ថេ ហរិតោភាសេ, សំវិរូឡ្ហម្ហិ បាទបេ;

ឯកំ ពុទ្ធគតំ [ពុទ្ធកតំ (ក.) បស្ស ថេរគា. ២១៧] សញ្ញំ, អលភិំត្ថំ [អលភិំហំ (សី. ក.)] បតិស្សតោ.

‘‘អជ្ជ តិំសំ តតោ កប្បា, នាភិជានាមិ ទុគ្គតិំ;

តិស្សោ វិជ្ជា សច្ឆិកតា, តស្សា សញ្ញាយ វាសនា’’តិ.

ឥទំ វាសនាភាគិយំ សុត្តំ.

‘‘បិណ្ឌាយ កោសលំ បុរំ, បាវិសិ អគ្គបុគ្គលោ;

អនុកម្បកោ បុរេភត្តំ, តណ្ហានិឃាតកោ មុនិ.

‘‘បុរិសស្ស វដំសកោ ហត្ថេ, សព្ពបុប្ផេហិលង្កតោ;

សោ អទ្ទសាសិ សម្ពុទ្ធំ, ភិក្ខុសង្ឃបុរក្ខតំ.

‘‘បវិសន្តំ រាជមគ្គេន, ទេវមានុសបូជិតំ;

ហដ្ឋោ ចិត្តំ បសាទេត្វា, សម្ពុទ្ធមុបសង្កមិ.

‘‘សោ តំ វដំសកំ សុរភិំ, វណ្ណវន្តំ មនោរមំ;