៧. អាវដ្ដហារវិភង្គោ

២៩. តត្ថ កតមោ អាវដ្ដោ ហារោ? ‘‘ឯកម្ហិ បទដ្ឋានេ’’តិ អយំ.

‘‘អារម្ភថ [អារព្ភថ (សី.) សំ. និ. ១.១៨៥; ថេរគា. ២៥៦ បស្សិតព្ពំ] និក្កមថ, យុញ្ជថ ពុទ្ធសាសនេ;

ធុនាថ មច្ចុនោ សេនំ, នឡាគារំវ កុញ្ជរោ’’តិ.

‘‘អារម្ភថ និក្កមថា’’តិ វីរិយស្ស បទដ្ឋានំ. ‘‘យុញ្ជថ ពុទ្ធសាសនេ’’តិ សមាធិស្ស បទដ្ឋានំ. ‘‘ធុនាថ មច្ចុនោ សេនំ, នឡាគារំវ កុញ្ជរោ’’តិ បញ្ញាយ បទដ្ឋានំ. ‘‘អារម្ភថ និក្កមថា’’តិ វីរិយិន្ទ្រិយស្ស បទដ្ឋានំ. ‘‘យុញ្ជថ ពុទ្ធសាសនេ’’តិ សមាធិន្ទ្រិយស្ស បទដ្ឋានំ. ‘‘ធុនាថ មច្ចុនោ សេនំ, នឡាគារំវ កុញ្ជរោ’’តិ បញ្ញិន្ទ្រិយស្ស បទដ្ឋានំ. ឥមានិ បទដ្ឋានានិ ទេសនា.

អយុញ្ជន្តានំ វា សត្តានំ យោគេ, យុញ្ជន្តានំ វា អារម្ភោ.

តត្ថ យេ ន យុញ្ជន្តិ, តេ បមាទមូលកា ន យុញ្ជន្តិ. សោ បមាទោ ទុវិធោ តណ្ហាមូលកោ អវិជ្ជាមូលកោ ច. តត្ថ អវិជ្ជាមូលកោ យេន អញ្ញាណេន និវុតោ ញេយ្យដ្ឋានំ នប្បជានាតិ បញ្ចក្ខន្ធា ឧប្បាទវយធម្មាតិ, អយំ អវិជ្ជាមូលកោ. យោ តណ្ហាមូលកោ, សោ តិវិធោ អនុប្បន្នានំ ភោគានំ ឧប្បាទាយ បរិយេសន្តោ បមាទំ អាបជ្ជតិ, ឧប្បន្នានំ ភោគានំ អារក្ខនិមិត្តំ បរិភោគនិមិត្តញ្ច បមាទំ អាបជ្ជតិ អយំ លោកេ ចតុព្ពិធោ បមាទោ ឯកវិធោ អវិជ្ជាយ តិវិធោ តណ្ហាយ. តត្ថ អវិជ្ជាយ នាមកាយោ បទដ្ឋានំ. តណ្ហាយ រូបកាយោ បទដ្ឋានំ. តំ កិស្ស ហេតុ, រូបីសុ ភវេសុ អជ្ឈោសានំ, អរូបីសុ សម្មោហោ? តត្ថ រូបកាយោ រូបក្ខន្ធោ នាមកាយោ ចត្តារោ អរូបិនោ ខន្ធា. ឥមេ បញ្ចក្ខន្ធា កតមេន ឧបាទានេន សឧបាទានា, តណ្ហាយ ច អវិជ្ជាយ ច? តត្ថ តណ្ហា ទ្វេ ឧបាទានានិ កាមុបាទានញ្ច សីលព្ពតុបាទានញ្ច. អវិជ្ជា ទ្វេ ឧបាទានានិ ទិដ្ឋុបាទានញ្ច អត្តវាទុបាទានញ្ច. ឥមេហិ ចតូហិ ឧបាទានេហិ យេ សឧបាទានា ខន្ធា, ឥទំ ទុក្ខំ. ចត្តារិ ឧបាទានានិ, អយំ សមុទយោ. បញ្ចក្ខន្ធា ទុក្ខំ. តេសំ ភគវា បរិញ្ញាយ បហានាយ ច ធម្មំ ទេសេតិ ទុក្ខស្ស បរិញ្ញាយ សមុទយស្ស បហានាយ.

៣០. តត្ថ យោ តិវិធោ តណ្ហាមូលកោ បមាទោ អនុប្បន្នានំ ភោគានំ ឧប្បាទាយ បរិយេសតិ, ឧប្បន្នានំ ភោគានំ អារក្ខណញ្ច ករោតិ បរិភោគនិមិត្តញ្ច, តស្ស សម្បដិវេធេន រក្ខណា បដិសំហរណា, អយំ សមថោ.

សោ កថំ ភវតិ? យទា ជានាតិ កាមានំ អស្សាទញ្ច អស្សាទតោ អាទីនវញ្ច អាទីនវតោ និស្សរណញ្ច និស្សរណតោ ឱការញ្ច សំកិលេសញ្ច វោទានញ្ច នេក្ខម្មេ ច អានិសំសំ. តត្ថ យា វីមំសា ឧបបរិក្ខា អយំ វិបស្សនា. ឥមេ ទ្វេ ធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ សមថោ ច វិបស្សនា ច. ឥមេសុ ទ្វីសុ ធម្មេសុ ភាវិយមានេសុ ទ្វេ ធម្មា បហីយន្តិ តណ្ហា ច អវិជ្ជា ច, ឥមេសុ ទ្វីសុ ធម្មេសុ បហីនេសុ ចត្តារិ ឧបាទានានិ និរុជ្ឈន្តិ. ឧបាទាននិរោធា ភវនិរោធោ, ភវនិរោធា ជាតិនិរោធោ, ជាតិនិរោធា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា និរុជ្ឈន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតិ. ឥតិ បុរិមកានិ ច ទ្វេ សច្ចានិ ទុក្ខំ សមុទយោ ច, សមថោ ច វិបស្សនា ច មគ្គោ. ភវនិរោធោ និព្ពានំ ឥមានិ ចត្តារិ សច្ចានិ. តេនាហ ភគវា ‘‘អារម្ភថ និក្កមថា’’តិ.

យថាបិ មូលេ អនុបទ្ទវេ ទឡ្ហេ, ឆិន្នោបិ រុក្ខោ បុនរេវ [បុនទេវ (ក.) បស្ស ធ. ប. ៣៣៨] រូហតិ;

ឯវម្បិ តណ្ហានុសយេ អនូហតេ, និព្ពត្តតី ទុក្ខមិទំ បុនប្បុនំ.

អយំ តណ្ហានុសយោ. កតមស្សា តណ្ហាយ? ភវតណ្ហាយ. យោ ឯតស្ស ធម្មស្ស បច្ចយោ អយំ អវិជ្ជា. អវិជ្ជាបច្ចយា ហិ ភវតណ្ហា. ឥមេ ទ្វេ កិលេសា តណ្ហា ច អវិជ្ជា ច. តានិ ចត្តារិ ឧបាទានានិ តេហិ ចតូហិ ឧបាទានេហិ យេ សឧបាទានា ខន្ធា, ឥទំ ទុក្ខំ. ចត្តារិ ឧបាទានានិ អយំ សមុទយោ. បញ្ចក្ខន្ធា ទុក្ខំ. តេសំ ភគវា បរិញ្ញាយ ច បហានាយ ច ធម្មំ ទេសេតិ ទុក្ខស្ស បរិញ្ញាយ សមុទយស្ស បហានាយ.

យេន តណ្ហានុសយំ សមូហនតិ [សមូហន្តិ (សី.)], អយំ សមថោ. យេន តណ្ហានុសយស្ស បច្ចយំ អវិជ្ជំ វារយតិ, អយំ វិបស្សនា. ឥមេ ទ្វេ ធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ សមថោ ច វិបស្សនា ច. តត្ថ សមថស្ស ផលំ រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តិ, វិបស្សនាយ ផលំ អវិជ្ជាវិរាគា បញ្ញាវិមុត្តិ. ឥតិ បុរិមកានិ ច ទ្វេ សច្ចានិ ទុក្ខំ សមុទយោ ច, សមថោ វិបស្សនា ច មគ្គោ, ទ្វេ ច វិមុត្តិយោ និរោធោ. ឥមានិ ចត្តារិ សច្ចានិ. តេនាហ ភគវា ‘‘យថាបិ មូលេ’’តិ.

‘‘សព្ពបាបស្ស អករណំ, កុសលស្ស ឧបសម្បទា;

សចិត្តបរិយោទាបនំ [បរិយោទបនំ (សី.) ធ. ប. ១៨៣; ទី. និ. ២.៩០ បស្សិតព្ពំ], ឯតំ ពុទ្ធាន សាសន’’ន្តិ.

សព្ពបាបំ នាម តីណិ ទុច្ចរិតានិ កាយទុច្ចរិតំ វចីទុច្ចរិតំ មនោទុច្ចរិតំ, តេ ទស អកុសលកម្មបថា បាណាតិបាតោ អទិន្នាទានំ កាមេសុមិច្ឆាចារោ មុសាវាទោ បិសុណា វាចា ផរុសា វាចា សម្ផប្បលាបោ អភិជ្ឈា ព្យាបាទោ មិច្ឆាទិដ្ឋិ, តានិ ទ្វេ កម្មានិ ចេតនា ចេតសិកញ្ច. តត្ថ យោ ច បាណាតិបាតោ យា ច បិសុណា វាចា យា ច ផរុសា វាចា, ឥទំ ទោសសមុដ្ឋានំ. យញ្ច អទិន្នាទានំ យោ ច កាមេសុមិច្ឆាចារោ យោ ច មុសាវាទោ, ឥទំ លោភសមុដ្ឋានំ, យោ សម្ផប្បលាបោ, ឥទំ មោហសមុដ្ឋានំ. ឥមានិ សត្ត ការណានិ ចេតនាកម្មំ. យា អភិជ្ឈា, អយំ លោភោ អកុសលមូលំ. យោ ព្យាបាទោ, អយំ ទោសោ អកុសលមូលំ. យា មិច្ឆាទិដ្ឋិ, អយំ មិច្ឆាមគ្គោ. ឥមានិ តីណិ ការណានិ ចេតសិកកម្មំ. តេនាហ ‘‘ចេតនាកម្មំ ចេតសិកកម្ម’’ន្តិ.

អកុសលមូលំ បយោគំ គច្ឆន្តំ ចតុព្ពិធំ អគតិំ គច្ឆតិ ឆន្ទា ទោសា ភយា មោហា. តត្ថ យំ ឆន្ទា អគតិំ គច្ឆតិ, ឥទំ លោភសមុដ្ឋានំ. យំ ទោសា អគតិំ គច្ឆតិ, ឥទំ ទោសសមុដ្ឋានំ. យំ ភយា ច មោហា ច អគតិំ គច្ឆតិ, ឥទំ មោហសមុដ្ឋានំ. តត្ថ លោភោ អសុភាយ បហីយតិ. ទោសោ មេត្តាយ. មោហោ បញ្ញាយ. តថា លោភោ ឧបេក្ខាយ បហីយតិ. ទោសោ មេត្តាយ ច ករុណាយ ច. មោហោ មុទិតាយ បហានំ អព្ភត្ថំ គច្ឆតិ. តេនាហ ភគវា ‘‘សព្ពបាបស្ស អករណ’’ន្តិ.

៣១. សព្ពបាបំ នាម អដ្ឋ មិច្ឆត្តានិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ មិច្ឆាសង្កប្បោ មិច្ឆាវាចា មិច្ឆាកម្មន្តោ មិច្ឆាអាជីវោ មិច្ឆាវាយាមោ មិច្ឆាសតិ មិច្ឆាសមាធិ, ឥទំ វុច្ចតិ សព្ពបាបំ. ឥមេសំ អដ្ឋន្នំ មិច្ឆត្តានំ យា អកិរិយា អករណំ អនជ្ឈាចារោ, ឥទំ វុច្ចតិ សព្ពបាបស្ស អករណំ.

អដ្ឋសុ មិច្ឆត្តេសុ បហីនេសុ អដ្ឋ សម្មត្តានិ សម្បជ្ជន្តិ. អដ្ឋន្នំ សម្មត្តានំ យា កិរិយា ករណំ សម្បាទនំ, អយំ វុច្ចតិ កុសលស្ស ឧបសម្បទា. សចិត្តបរិយោទាបនន្តិ អតីតស្ស មគ្គស្ស ភាវនាកិរិយំ ទស្សយតិ, ចិត្តេ បរិយោទាបិតេ [បរិយោទបិតេ (សី. ក.)] បញ្ចក្ខន្ធា បរិយោទាបិតា ភវន្តិ, ឯវញ្ហិ ភគវា អាហ ‘‘ចេតោវិសុទ្ធត្ថំ, ភិក្ខវេ, តថាគតេ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតី’’តិ. ទុវិធា ហិ បរិយោទាបនា នីវរណប្បហានញ្ច អនុសយសមុគ្ឃាតោ ច. ទ្វេ បរិយោទាបនភូមិយោ ទស្សនភូមិ ច, ភាវនាភូមិ ច, តត្ថ យំ បដិវេធេន បរិយោទាបេតិ, ឥទំ ទុក្ខំ. យតោ បរិយោទាបេតិ, អយំ សមុទយោ. យេន បរិយោទាបេតិ, អយំ មគ្គោ. យំ បរិយោទាបិតំ, អយំ និរោធោ. ឥមានិ ចត្តារិ សច្ចានិ. តេនាហ ភគវា ‘‘សព្ពបាបស្ស អករណ’’ន្តិ.

‘‘ធម្មោ ហវេ រក្ខតិ ធម្មចារិំ, ឆត្តំ មហន្តំ យថ វស្សកាលេ;

ឯសានិសំសោ ធម្មេ សុចិណ្ណេ, ន ទុគ្គតិំ គច្ឆតិ ធម្មចារី’’តិ.

ធម្មោ នាម ទុវិធោ ឥន្ទ្រិយសំវរោ មគ្គោ ច. ទុគ្គតិ នាម ទុវិធា ទេវមនុស្សេ វា ឧបនិធាយ អបាយា ទុគ្គតិ, និព្ពានំ វា ឧបនិធាយ សព្ពា ឧបបត្តិយោ ទុគ្គតិ. តត្ថ យា សំវរសីលេ អខណ្ឌការិតា, អយំ ធម្មោ សុចិណ្ណោ អបាយេហិ រក្ខតិ. ឯវំ ភគវា អាហ – ទ្វេមា, ភិក្ខវេ, សីលវតោ គតិយោ ទេវា ច មនុស្សា ច. ឯវញ្ច នាឡន្ទាយំ និគមេ អសិពន្ធកបុត្តោ គាមណិ ភគវន្តំ ឯតទវោច –

‘‘ព្រាហ្មណា, ភន្តេ, បច្ឆាភូមកា កាមណ្ឌលុកា សេវាលមាលិកា ឧទកោរោហកា អគ្គិបរិចារកា, តេ មតំ កាលង្កតំ ឧយ្យាបេន្តិ នាម, សញ្ញាបេន្តិ នាម, សគ្គំ នាម ឱក្កាមេន្តិ [ឧគ្គមេន្តិ (សី.) បស្ស សំ. និ. ៤.៣៥៨]. ភគវា បន, ភន្តេ, អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ បហោតិ តថា កាតុំ, យថា សព្ពោ លោកោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជេយ្យា’’តិ.

‘‘តេន ហិ, គាមណិ, តញ្ញេវេត្ថ បដិបុច្ឆិស្សាមិ, យថា តេ ខមេយ្យ, តថា នំ ព្យាករេយ្យាសីតិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, គាមណិ, ឥធស្ស បុរិសោ បាណាតិបាតី អទិន្នាទាយី កាមេសុមិច្ឆាចារី មុសាវាទី បិសុណវាចោ ផរុសវាចោ សម្ផប្បលាបី អភិជ្ឈាលុ ព្យាបន្នចិត្តោ មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ, តមេនំ មហាជនកាយោ សង្គម្ម សមាគម្ម អាយាចេយ្យ ថោមេយ្យ បញ្ជលិកោ អនុបរិសក្កេយ្យ ‘អយំ បុរិសោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជតូ’តិ. តំ កិំ មញ្ញសិ, គាមណិ, អបិ នុ សោ បុរិសោ មហតោ ជនកាយស្ស អាយាចនហេតុ វា ថោមនហេតុវា បញ្ជលិកំ [បញ្ជលិកា សំ. និ. ៤.៣៥៨] អនុបរិសក្កនហេតុ វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជេយ្យា’’តិ. ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘សេយ្យថាបិ, គាមណិ, បុរិសោ មហតិំ បុថុសិលំ គម្ភីរេ ឧទករហទេ [ឧទកទហេ (ក.)] បក្ខិបេយ្យ, តមេនំ មហាជនកាយោ សង្គម្ម សមាគម្ម អាយាចេយ្យ ថោមេយ្យ បញ្ជលិកោ អនុបរិសក្កេយ្យ ‘ឧម្មុជ្ជ, ភោ, បុថុសិលេ, ឧប្លវ ភោ បុថុសិលេ, ថលមុប្លវ, ភោ បុថុសិលេ’តិ. តំ កិំ មញ្ញសិ គាមណិ, អបិ នុ សា មហតី បុថុសិលា មហតោ ជនកាយស្ស អាយាចនហេតុ វា ថោមនហេតុ វា បញ្ជលិកំ អនុបរិសក្កនហេតុ វា ឧម្មុជ្ជេយ្យ វា ឧប្លវេយ្យ វា ថលំ វា ឧប្លវេយ្យា’’តិ. ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘ឯវមេវ ខោ, គាមណិ, យោ សោ បុរិសោ បាណាតិបាតី…បេ… មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ, កិញ្ចាបិ នំ មហាជនកាយោ សង្គម្ម សមាគម្ម អាយាចេយ្យ ថោមេយ្យ បញ្ជលិកោ អនុបរិសក្កេយ្យ ‘អយំ បុរិសោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជតូ’តិ. អថ ខោ សោ បុរិសោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជេយ្យ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, គាមណិ, ឥធស្ស បុរិសោ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ អទិន្នាទានា បដិវិរតោ កាមេសុមិច្ឆាចារា បដិវិរតោ មុសាវាទា បដិវិរតោ បិសុណាយ វាចាយ បដិវិរតោ ផរុសាយ វាចាយ បដិវិរតោ សម្ផប្បលាបា បដិវិរតោ អនភិជ្ឈាលុ អព្យាបន្នចិត្តោ សម្មាទិដ្ឋិកោ, តមេនំ មហាជនកាយោ សង្គម្ម សមាគម្ម អាយាចេយ្យ ថោមេយ្យ បញ្ជលិកោ អនុបរិសក្កេយ្យ ‘អយំ បុរិសោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតូ’តិ. តំ កិំ មញ្ញសិ, គាមណិ, អបិ នុ សោ បុរិសោ មហតោ ជនកាយស្ស អាយាចនហេតុ វា ថោមនហេតុ វា បញ្ជលិកំ អនុបរិសក្កនហេតុ វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជេយ្យា’’តិ. ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘សេយ្យថាបិ, គាមណិ, បុរិសោ សប្បិកុម្ភំ វា តេលកុម្ភំ វា គម្ភីរេ [គម្ភីរំ (សី. ក.) បស្ស សំ. និ. ៤.៣៥៨] ឧទករហទេ ឱគាហេត្វា ភិន្ទេយ្យ. តត្រ យាស្ស សក្ខរា វា កឋលា [កថលា (ក.)], សា អធោគាមី អស្ស. យញ្ច ខ្វស្ស តត្រ សប្បិ វា តេលំ វា, តំ ឧទ្ធំគាមិ អស្ស. តមេនំ មហាជនកាយោ សង្គម្ម សមាគម្ម អាយាចេយ្យ ថោមេយ្យ បញ្ជលិកោ អនុបរិសក្កេយ្យ ‘ឱសីទ, ភោ សប្បិតេល, សំសីទ, ភោ សប្បិតេល, អធោ គច្ឆ [អវំគច្ឆ (សី. ក.)]‘ភោ សប្បិតេលា’តិ. តំ កិំ មញ្ញសិ គាមណិ, អបិ នុ តំ សប្បិតេលំ មហតោ ជនកាយស្ស អាយាចនហេតុ វា ថោមនហេតុ វា បញ្ជលិកំ អនុបរិសក្កនហេតុ វា ‘ឱសីទេយ្យ វា សំសីទេយ្យ វា អធោ វា គច្ឆេយ្យា’តិ. ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘ឯវមេវ ខោ, គាមណិ, យោ សោ បុរិសោ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ…បេ… សម្មាទិដ្ឋិកោ, កិញ្ចាបិ នំ មហាជនកាយោ សង្គម្ម សមាគម្ម អាយាចេយ្យ ថោមេយ្យ បញ្ជលិកោ អនុបរិសក្កេយ្យ ‘អយំ បុរិសោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតូ’’’តិ. អថ ខោ សោ បុរិសោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជេយ្យ. ឥតិ ធម្មោ សុចិណ្ណោ អបាយេហិ រក្ខតិ. តត្ថ យា មគ្គស្ស តិក្ខតា អធិមត្តតា, អយំ ធម្មោ សុចិណ្ណោ សព្ពាហិ ឧបបត្តីហិ រក្ខតិ. ឯវំ ភគវា អាហ –

‘‘តស្មា រក្ខិតចិត្តស្ស [បស្ស ឧទា. ៣២], សម្មាសង្កប្បគោចរោ;

សម្មាទិដ្ឋិបុរេក្ខារោ, ញត្វាន ឧទយព្ពយំ;

ថិនមិទ្ធាភិភូ ភិក្ខុ, សព្ពា ទុគ្គតិយោ ជហេ’’តិ.

៣២. តត្ថ ទុគ្គតីនំ ហេតុ តណ្ហា ច អវិជ្ជា ច, តានិ ចត្តារិ ឧបាទានានិ, តេហិ ចតូហិ ឧបាទានេហិ យេ សឧបាទានា ខន្ធា, ឥទំ ទុក្ខំ. ចត្តារិ ឧបាទានានិ, អយំ សមុទយោ. បញ្ចក្ខន្ធា ទុក្ខំ, តេសំ ភគវា បរិញ្ញាយ ច បហានាយ ច ធម្មំ ទេសេតិ ទុក្ខស្ស បរិញ្ញាយ សមុទយស្ស បហានាយ. តត្ថ តណ្ហាយ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ រូបីនិ បទដ្ឋានំ. អវិជ្ជាយ មនិន្ទ្រិយំ បទដ្ឋានំ. បញ្ចិន្ទ្រិយានិ រូបីនិ រក្ខន្តោ សមាធិំ ភាវយតិ, តណ្ហញ្ច និគ្គណ្ហាតិ. មនិន្ទ្រិយំ រក្ខន្តោ វិបស្សនំ ភាវយតិ, អវិជ្ជញ្ច និគ្គណ្ហាតិ. តណ្ហានិគ្គហេន ទ្វេ ឧបាទានានិ បហីយន្តិ កាមុបាទានញ្ច សីលព្ពតុបាទានញ្ច. អវិជ្ជានិគ្គហេន ទ្វេ ឧបាទានានិ បហីយន្តិ ទិដ្ឋុបាទានញ្ច អត្តវាទុបាទានញ្ច. ចតូសុ ឧបាទានេសុ បហីនេសុ ទ្វេ ធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ សមថោ ច វិបស្សនា ច. ឥទំ វុច្ចតិ ព្រហ្មចរិយន្តិ.

តត្ថ ព្រហ្មចរិយស្ស ផលំ ចត្តារិ សាមញ្ញផលានិ សោតាបត្តិផលំ សកទាគាមិផលំ អនាគាមិផលំ អរហត្តំ [អរហត្តផលំ (ក.)] អគ្គផលំ. ឥមានិ ចត្តារិ ព្រហ្មចរិយស្ស ផលានិ [ព្រហ្មចរិយផលានីតិ (សី.)]. ឥតិ បុរិមកានិ ច ទ្វេ សច្ចានិ ទុក្ខំ សមុទយោ ច. សមថោ ច វិបស្សនា ច ព្រហ្មចរិយញ្ច មគ្គោ, ព្រហ្មចរិយស្ស ផលានិ ច តទារម្មណា ច អសង្ខតាធាតុ និរោធោ. ឥមានិ ចត្តារិ សច្ចានិ. តេនាហ ភគវា ‘‘ធម្មោ ហវេ រក្ខតី’’តិ.

តត្ថ យំ បដិវេធេន រក្ខតិ, ឥទំ ទុក្ខំ. យតោ រក្ខតិ, អយំ សមុទយោ. យេន រក្ខតិ, អយំ មគ្គោ. យំ រក្ខតិ, អយំ និរោធោ. ឥមានិ ចត្តារិ សច្ចានិ. តេនាហ អាយស្មា មហាកច្ចាយនោ ‘‘ឯកម្ហិ បទដ្ឋានេ’’តិ.

និយុត្តោ អាវដ្ដោ ហារោ.