៦. ចតុព្យូហហារវិភង្គោ

២៥. តត្ថ កតមោ ចតុព្យូហោ ហារោ? ‘‘នេរុត្តមធិប្បាយោ’’តិ អយំ. ព្យញ្ជនេន សុត្តស្ស នេរុត្តញ្ច អធិប្បាយោ ច និទានញ្ច បុព្ពាបរសន្ធិ ច គវេសិតព្ពោ. តត្ថ កតមំ នេរុត្តំ, យា និរុត្តិបទសំហិតា, យំ ធម្មានំ នាមសោ ញាណំ. យទា ហិ ភិក្ខុ អត្ថស្ស ច នាមំ ជានាតិ, ធម្មស្ស ច នាមំ ជានាតិ, តថា តថា នំ អភិនិរោបេតិ. អយញ្ច វុច្ចតិ អត្ថកុសលោ ធម្មកុសលោ ព្យញ្ជនកុសលោ និរុត្តិកុសលោ បុព្ពាបរកុសលោ ទេសនាកុសលោ អតីតាធិវចនកុសលោ អនាគតាធិវចនកុសលោ បច្ចុប្បន្នាធិវចនកុសលោ ឥត្ថាធិវចនកុសលោ បុរិសាធិវចនកុសលោ នបុំសកាធិវចនកុសលោ ឯកាធិវចនកុសលោ អនេកាធិវចនកុសលោ, ឯវំ សព្ពានិ កាតព្ពានិ ជនបទនិរុត្តានិ សព្ពា ច ជនបទនិរុត្តិយោ. អយំ និរុត្តិបទសំហិតា.

២៦. តត្ថ កតមោ អធិប្បាយោ?

‘‘ធម្មោ ហវេ រក្ខតិ ធម្មចារិំ, ឆត្តំ មហន្តំ យថ វស្សកាលេ [វិយ វស្សកាលេ ជា. ១.១០.១០៣];

ឯសានិសំសោ ធម្មេ សុចិណ្ណេ, ន ទុគ្គតិំ គច្ឆតិ ធម្មចារី’’តិ.

ឥធ ភគវតោ កោ អធិប្បាយោ? យេ អបាយេហិ បរិមុច្ចិតុកាមា ភវិស្សន្តិ, តេ ធម្មចារិនោ ភវិស្សន្តីតិ អយំ ឯត្ថ ភគវតោ អធិប្បាយោ.

‘‘ចោរោ យថា សន្ធិមុខេ គហីតោ, សកម្មុនា ហញ្ញតិ [ហញ្ញតេ (សី.)] ពជ្ឈតេ ច;

ឯវំ អយំ បេច្ច បជា បរត្ថ, សកម្មុនា ហញ្ញតិ [ហញ្ញតេ (សី.)] ពជ្ឈតេ ចា’’តិ.

ឥធ ភគវតោ កោ អធិប្បាយោ? សញ្ចេតនិកានំ កតានំ កម្មានំ ឧបចិតានំ ទុក្ខវេទនីយានំ អនិដ្ឋំ អសាតំ វិបាកំ បច្ចនុភវិស្សតីតិ អយំ ឯត្ថ ភគវតោ អធិប្បាយោ.

‘‘សុខកាមានិ [បស្ស ធ. ប. ១៣១-១៣២] ភូតានិ, យោ ទណ្ឌេន វិហិំសតិ;

អត្តនោ សុខមេសានោ, បេច្ច សោ ន លភតេ សុខ’’ន្តិ.

ឥធ ភគវតោ កោ អធិប្បាយោ? យេ សុខេន អត្ថិកា ភវិស្សន្តិ, តេ បាបកម្មំ [បាបកំ កម្មំ (ក.)] ន ករិស្សន្តីតិ អយំ ឯត្ថ ភគវតោ អធិប្បាយោ.

‘‘មិទ្ធី [បស្ស ធ. ប. ៣២៥] យទា ហោតិ មហគ្ឃសោ ច, និទ្ទាយិតា សម្បរិវត្តសាយី;

មហាវរាហោវ និវាបបុដ្ឋោ, បុនប្បុនំ គព្ភមុបេតិ មន្ទោ’’តិ.

ឥធ ភគវតោ កោ អធិប្បាយោ? យេ ជរាមរណេន អដ្ដិយិតុកាមា ភវិស្សន្តិ, តេ ភវិស្សន្តិ ភោជនេ មត្តញ្ញុនោ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារា បុព្ពរត្តាបររត្តំ ជាគរិយានុយោគមនុយុត្តា វិបស្សកា កុសលេសុ ធម្មេសុ សគារវា ច សព្រហ្មចារីសុ ថេរេសុ នវេសុ មជ្ឈិមេសូតិ អយំ ឯត្ថ ភគវតោ អធិប្បាយោ.

‘‘អប្បមាទោ អមតបទំ [អមតំ បទំ (ក.) បស្ស ធ. ប. ២១], បមាទោ មច្ចុនោ បទំ;

អប្បមត្តា ន មីយន្តិ, យេ បមត្តា យថា មតា’’តិ.

ឥធ ភគវតោ កោ អធិប្បាយោ? យេ អមតបរិយេសនំ បរិយេសិតុកាមា ភវិស្សន្តិ, តេ អប្បមត្តា វិហរិស្សន្តីតិ អយំ ឯត្ថ ភគវតោ អធិប្បាយោ. អយំ អធិប្បាយោ.

២៧. តត្ថ កតមំ និទានំ? យថា សោ ធនិយោ គោបាលកោ ភគវន្តំ អាហ –

‘‘នន្ទតិ បុត្តេហិ បុត្តិមា, គោមា [គោមិកោ (សី.), គោបិកោ (ក.) សុ. និ. ៣៣; សំ. និ. ១.១៤៤ បស្សិតព្ពំ] គោហិ តថេវ នន្ទតិ;

ឧបធី ហិ នរស្ស នន្ទនា, ន ហិ សោ នន្ទតិ យោ និរូបធី’’តិ.

ភគវា អាហ –

‘‘សោចតិ បុត្តេហិ បុត្តិមា, គោបិកោ [គោមិកោ (សី.)] គោហិ តថេវ សោចតិ;

ឧបធី ហិ នរស្ស សោចនា, ន ហិ សោ សោចតិ យោ និរូបធី’’តិ.

ឥមិនា វត្ថុនា ឥមិនា និទានេន ឯវំ ញាយតិ ‘‘ឥធ ភគវា ពាហិរំ បរិគ្គហំ ឧបធិ អាហា’’តិ. យថា ច មារោ បាបិមា គិជ្ឈកូដា បព្ពតា បុថុសិលំ បាតេសិ, ភគវា អាហ –

‘‘សចេបិ កេវលំ សព្ពំ, គិជ្ឈកូដំ ចលេស្សសិ [ចលេយ្យាសិ (ក.) បស្ស សំ. និ. ១.១៤៧];

នេវ សម្មាវិមុត្តានំ, ពុទ្ធានំ អត្ថិ ឥញ្ជិតំ.

នភំ ផលេយ្យប្បថវី ចលេយ្យ, សព្ពេវ បាណា ឧទ សន្តសេយ្យុំ;

សល្លម្បិ ចេ ឧរសិ កម្បយេយ្យុំ [បកម្បយេយ្យុំ (សី.), កប្បយេយ្យុំ (ក.)], ឧបធីសុ តាណំ ន ករោន្តិ ពុទ្ធា’’តិ.

ឥមិនា វត្ថុនា ឥមិនា និទានេន ឯវំ ញាយតិ ‘‘ឥធ ភគវា កាយំ ឧបធិំ អាហា’’តិ. យថា ចាហ –

‘‘ន តំ ទឡ្ហំ ពន្ធនមាហុ ធីរា, យទាយសំ ទារុជបព្ពជញ្ច [ទារុជំ ពព្ពជញ្ច (សី.) បស្ស ធ. ប. ៣៤៥];

សារត្តរត្តា មណិកុណ្ឌលេសុ, បុត្តេសុ ទារេសុ ច យា អបេក្ខា’’តិ.

ឥមិនា វត្ថុនា ឥមិនា និទានេន ឯវំ ញាយតិ ‘‘ឥធ ភគវា ពាហិរេសុ វត្ថូសុ តណ្ហំ អាហា’’តិ. យថា ចាហ –

‘‘ឯតំ ទឡ្ហំ ពន្ធនមាហុ ធីរា, ឱហារិនំ សិថិលំ ទុប្បមុញ្ចំ;

ឯតម្បិ ឆេត្វាន បរិព្ពជន្តិ, អនបេក្ខិនោ កាមសុខំ បហាយា’’តិ.

ឥមិនា វត្ថុនា ឥមិនា និទានេន ឯវំ ញាយតិ ‘‘ឥធ ភគវា ពាហិរវត្ថុកាយ តណ្ហាយ បហានំ អាហា’’តិ. យថា ចាហ –

‘‘អាតុរំ អសុចិំ បូតិំ, ទុគ្គន្ធំ ទេហនិស្សិតំ;

បគ្ឃរន្តំ ទិវា រត្តិំ, ពាលានំ អភិនន្ទិត’’ន្តិ.

ឥមិនា វត្ថុនា ឥមិនា និទានេន ឯវំ ញាយតិ ‘‘ឥធ ភគវា អជ្ឈត្តិកវត្ថុកាយ តណ្ហាយ បហានំ អាហា’’តិ. យថា ចាហ –

‘‘ឧច្ឆិន្ទ [បស្ស ធ. ប. ២៨៥] សិនេហមត្តនោ, កុមុទំ សារទិកំវ បាណិនា;

សន្តិមគ្គមេវ ព្រូហយ, និព្ពានំ សុគតេន ទេសិត’’ន្តិ.

ឥមិនា វត្ថុនា ឥមិនា និទានេន ឯវំ ញាយតិ ‘‘ឥធ ភគវា អជ្ឈត្តិកវត្ថុកាយ តណ្ហាយ បហានំ អាហា’’តិ. ឥទំ និទានំ.

តត្ថ កតមោ បុព្ពាបរសន្ធិ. យថាហ –

‘‘កាមន្ធា ជាលសញ្ឆន្នា, តណ្ហាឆទនឆាទិតា;

បមត្តពន្ធនា [បមត្តពន្ធុនា ឧទា. ៦៤] ពទ្ធា [ពន្ធា (ក.) បស្ស ឧទា. ៦៤], មច្ឆាវ កុមិនាមុខេ;

ជរាមរណមន្វេន្តិ, វច្ឆោ ខីរបកោវ មាតរ’’ន្តិ.

អយំ កាមតណ្ហា វុត្តា. សា កតមេន បុព្ពាបរេន យុជ្ជតិ? យថាហ –

‘‘រត្តោ អត្ថំ ន ជានាតិ, រត្តោ ធម្មំ ន បស្សតិ;

អន្ធន្តមំ តទា ហោតិ, យំ រាគោ សហតេ នរ’’ន្តិ.

ឥតិ អន្ធតាយ ច សញ្ឆន្នតាយ ច សាយេវ តណ្ហា អភិលបិតា. យញ្ចាហ កាមន្ធា ជាលសញ្ឆន្នា, តណ្ហាឆទនឆាទិតាតិ. យញ្ចាហ រត្តោ អត្ថំ ន ជានាតិ, រត្តោ ធម្មំ ន បស្សតីតិ, ឥមេហិ បទេហិ បរិយុដ្ឋានេហិ សាយេវ តណ្ហា អភិលបិតា. យំ អន្ធការំ, អយំ ទុក្ខសមុទយោ, យា ច តណ្ហា បោនោភវិកា, យញ្ចាហ កាមាតិ ឥមេ កិលេសកាមា. យញ្ចាហ ជាលសញ្ឆន្នាតិ តេសំ យេវ កាមានំ បយោគេន បរិយុដ្ឋានំ ទស្សេតិ, តស្មា កិលេសវសេន ច បរិយុដ្ឋានវសេន ច តណ្ហាពន្ធនំ វុត្តំ. យេ ឯទិសិកា, តេ ជរាមរណំ អន្វេន្តិ, អយំ ភគវតា យថានិក្ខិត្តគាថាពលេន ទស្សិតា ជរាមរណមន្វេន្តីតិ.

‘‘យស្ស បបញ្ចា ឋិតី ច នត្ថិ, សន្ទានំ បលិឃញ្ច [បឡិឃញ្ច (សី.) បស្ស ឧទា. ៦៧] វីតិវត្តោ;

តំ និត្តណ្ហំ មុនិំ ចរន្តំ, ន វិជានាតិ សទេវកោបិ លោកោ’’តិ.

បបញ្ចា នាម តណ្ហាទិដ្ឋិមានា, តទភិសង្ខតា ច សង្ខារា. ឋិតិ នាម អនុសយា. សន្ទានំ នាម តណ្ហាយ បរិយុដ្ឋានំ, យានិ ឆត្តិំសតណ្ហាយ ជាលិនិយា វិចរិតានិ. បលិឃោ នាម មោហោ. យេ ច បបញ្ចា សង្ខារា យា ច ឋិតិ យំ សន្ទានញ្ច យំ បលិឃញ្ច យោ ឯតំ សព្ពំ សមតិក្កន្តោ, អយំ វុច្ចតិ និត្តណ្ហោ ឥតិ.

២៨. តត្ថ បរិយុដ្ឋានសង្ខារា ទិដ្ឋធម្មវេទនីយា វា ឧបបជ្ជវេទនីយា វា អបរាបរិយវេទនីយា វា, ឯវំ តណ្ហា តិវិធំ ផលំ ទេតិ ទិដ្ឋេ វា ធម្មេ ឧបបជ្ជេ វា អបរេ វា បរិយាយេ. ឯវំ ភគវា អាហ ‘‘យំ លោភបកតំ កម្មំ ករោតិ កាយេន វា វាចាយ វា មនសា វា, តស្ស វិបាកំ អនុភោតិ ទិដ្ឋេ វា ធម្មេ ឧបបជ្ជេ វា អបរេ វា បរិយាយេ’’តិ. ឥទំ ភគវតោ បុព្ពាបរេន យុជ្ជតិ. តត្ថ បរិយុដ្ឋានំ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ វា កម្មំ ឧបបជ្ជវេទនីយំ វា កម្មំ អបរាបរិយាយវេទនីយំ [អបរាបរិយវេទនីយំ (សី.)] វា កម្មំ, ឯវំ កម្មំ តិធា វិបច្ចតិ ទិដ្ឋេ វា ធម្មេ ឧបបជ្ជេ វា អបរេ វា បរិយាយេ. យថាហ –

‘‘យញ្ចេ ពាលោ ឥធ បាណាតិបាតី ហោតិ…បេ… មិច្ឆាទិដ្ឋិ ហោតិ, តស្ស ទិដ្ឋេ វា ធម្មេ វិបាកំ បដិសំវេទេតិ ឧបបជ្ជេ វា អបរេ វា បរិយាយេ’’តិ. ឥទំ ភគវតោ បុព្ពាបរេន យុជ្ជតិ. តត្ថ បរិយុដ្ឋានំ បដិសង្ខានពលេន បហាតព្ពំ, សង្ខារា ទស្សនពលេន, ឆត្តិំស តណ្ហាវិចរិតានិ ភាវនាពលេន បហាតព្ពានីតិ ឯវំ តណ្ហាបិ តិធា បហីយតិ. យា និត្តណ្ហាតា អយំ សឧបាទិសេសា និព្ពានធាតុ. ភេទា កាយស្ស អយំ អនុបាទិសេសា និព្ពានធាតុ.

បបញ្ចោ នាម វុច្ចតិ អនុពន្ធោ. យញ្ចាហ ភគវា ‘‘បបញ្ចេតិ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យំ រូបំ អារព្ភា’’តិ. យញ្ចាហ ភគវា – ‘‘អតីតេ, រាធ, រូបេ អនបេក្ខោ ហោហិ, អនាគតំ រូបំ មា អភិនន្ទិ, បច្ចុប្បន្នស្ស រូបស្ស និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ បដិនិស្សគ្គាយ បដិបជ្ជា’’តិ. ឥទំ ភគវតោ បុព្ពាបរេន យុជ្ជតិ. យោ ចាបិ បបញ្ចោ យេ ច សង្ខារា យា ច អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នស្ស អភិនន្ទនា, ឥទំ ឯកត្ថំ. អបិ ច អញ្ញមញ្ញេហិ បទេហិ អញ្ញមញ្ញេហិ អក្ខរេហិ អញ្ញមញ្ញេហិ ព្យញ្ជនេហិ អបរិមាណា ធម្មទេសនា វុត្តា ភគវតា. ឯវំ សុត្តេន សុត្តំ សំសន្ទយិត្វា បុព្ពាបរេន សទ្ធិំ យោជយិត្វា សុត្តំ និទ្ទិដ្ឋំ ភវតិ.

សោ ចាយំ [ស ចាយំ (សី.)] បុព្ពាបរោ សន្ធិ ចតុព្ពិធោ អត្ថសន្ធិ ព្យញ្ជនសន្ធិ ទេសនាសន្ធិ និទ្ទេសសន្ធីតិ.

តត្ថ អត្ថសន្ធិ ឆប្បទានិ សង្កាសនា បកាសនា វិវរណា វិភជនា ឧត្តានីកម្មតា បញ្ញត្តីតិ.

ព្យញ្ជនសន្ធិ ឆប្បទានិ អក្ខរំ បទំ ព្យញ្ជនំ អាការោ និរុត្តិ និទ្ទេសោតិ.

ទេសនាសន្ធិ ន ច បថវិំ និស្សាយ ឈាយតិ ឈាយី ឈាយតិ ច. ន ច អាបំ និស្សាយ ឈាយតិ ឈាយី ឈាយតិ ច, ន ច តេជំ និស្សាយ ឈាយតិ ឈាយី ឈាយតិ ច, ន ច វាយុំ និស្សាយ ឈាយតិ ឈាយី ឈាយតិ ច. ន ច អាកាសានញ្ចាយតនំ និស្សាយ…បេ… ន ច វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ និស្សាយ…បេ… ន ច អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ និស្សាយ…បេ… ន ច នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ និស្សាយ…បេ… ន ច ឥមំ លោកំ និស្សាយ…បេ… ន ច បរលោកំ និស្សាយ ឈាយតិ ឈាយី ឈាយតិ ច. យមិទំ ឧភយមន្តរេន ទិដ្ឋំ សុតំ មុតំ វិញ្ញាតំ បត្តំ បរិយេសិតំ វិតក្កិតំ វិចារិតំ មនសានុចិន្តិតំ, តម្បិ និស្សាយ ន ឈាយតិ ឈាយី ឈាយតិ ច. អយំ សទេវកេ លោកេ សមារកេ សព្រហ្មកេ សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ អនិស្សិតេន ចិត្តេន ន ញាយតិ ឈាយន្តោ.

យថា មារោ បាបិមា គោធិកស្ស កុលបុត្តស្ស [បស្ស សំ. និ. ១.១៥៩] វិញ្ញាណំ សមន្វេសន្តោ ន ជានាតិ ន បស្សតិ. សោ ហិ បបញ្ចាតីតោ តណ្ហាបហានេន ទិដ្ឋិនិស្សយោបិស្ស នត្ថិ. យថា ច គោធិកស្ស, ឯវំ វក្កលិស្ស សទេវកេន លោកេន សមារកេន សព្រហ្មកេន សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ អនិស្សិតចិត្តា ន ញាយន្តិ ឈាយមានា. អយំ ទេសនាសន្ធិ.

តត្ថ កតមា និទ្ទេសសន្ធិ? និស្សិតចិត្តា អកុសលបក្ខេន និទ្ទិសិតព្ពា, អនិស្សិតចិត្តា កុសលបក្ខេន និទ្ទិសិតព្ពា. និស្សិតចិត្តា កិលេសេន និទ្ទិសិតព្ពា, អនិស្សិតចិត្តា វោទានេន និទ្ទិសិតព្ពា. និស្សិតចិត្តា សំសារប្បវត្តិយា និទ្ទិសិតព្ពា, អនិស្សិតចិត្តា សំសារនិវត្តិយា និទ្ទិសិតព្ពា. និស្សិតចិត្តា តណ្ហាយ ច អវិជ្ជាយ ច និទ្ទិសិតព្ពា, អនិស្សិតចិត្តា សមថេន ច វិបស្សនាយ ច និទ្ទិសិតព្ពា. និស្សិតចិត្តា អហិរិកេន ច អនោត្តប្បេន ច និទ្ទិសិតព្ពា, អនិស្សិតចិត្តា ហិរិយា ច ឱត្តប្បេន ច និទ្ទិសិតព្ពា. និស្សិតចិត្តា អសតិយា ច អសម្បជញ្ញេន ច និទ្ទិសិតព្ពា, អនិស្សិតចិត្តា សតិយា ច សម្បជញ្ញេន ច និទ្ទិសិតព្ពា. និស្សិតចិត្តា អយោនិយា ច អយោនិសោមនសិការេន ច និទ្ទិសិតព្ពា, អនិស្សិតចិត្តា យោនិយា ច យោនិសោមនសិការេន ច និទ្ទិសិតព្ពា. និស្សិតចិត្តា កោសជ្ជេន ច ទោវចស្សេន ច និទ្ទិសិតព្ពា, អនិស្សិតចិត្តា វីរិយារម្ភេន ច សោវចស្សេន ច និទ្ទិសិតព្ពា. និស្សិតចិត្តា អស្សទ្ធិយេន ច បមាទេន ច និទ្ទិសិតព្ពា, អនិស្សិតចិត្តា សទ្ធាយ ច អប្បមាទេន ច និទ្ទិសិតព្ពា. និស្សិតចិត្តា អសទ្ធម្មស្សវនេន ច អសំវរណេន ច និទ្ទិសិតព្ពា, អនិស្សិតចិត្តា សទ្ធម្មស្សវនេន ច សំវរេន ច និទ្ទិសិតព្ពា. និស្សិតចិត្តា អភិជ្ឈាយ ច ព្យាបាទេន ច និទ្ទិសិតព្ពា, អនិស្សិតចិត្តា អនភិជ្ឈាយ ច អព្យាបាទេន ច និទ្ទិសិតព្ពា. និស្សិតចិត្តា នីវរណេហិ ច សំយោជនិយេហិ ច និទ្ទិសិតព្ពា, អនិស្សិតចិត្តា រាគវិរាគាយ ច ចេតោវិមុត្តិយា អវិជ្ជាវិរាគាយ ច បញ្ញាវិមុត្តិយា និទ្ទិសិតព្ពា. និស្សិតចិត្តា ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា ច សស្សតទិដ្ឋិយា ច និទ្ទិសិតព្ពា, អនិស្សិតចិត្តា សឧបាទិសេសាយ ច អនុបាទិសេសាយ ច និព្ពានធាតុយា និទ្ទិសិតព្ពា. អយំ និទ្ទេសសន្ធិ. តេនាហ អាយស្មា មហាកច្ចាយនោ ‘‘នេរុត្តមធិប្បាយោ’’តិ.

និយុត្តោ ចតុព្យូហោ ហារោ.