៣. យុត្តិហារវិភង្គោ

១៨. តត្ថ កតមោ យុត្តិហារោ? ‘‘សព្ពេសំ ហារាន’’ន្តិ, អយំ យុត្តិហារោ. កិំ យោជយតិ [យោជេតិ (សី.)]? ចត្តារោ មហាបទេសា ពុទ្ធាបទេសោ សង្ឃាបទេសោ សម្ពហុលត្ថេរាបទេសោ [សម្បហុល… (ក.)] ឯកត្ថេរាបទេសោ. ឥមេ ចត្តារោ មហាបទេសា, តានិ បទព្យញ្ជនានិ សុត្តេ ឱតារយិតព្ពានិ, វិនយេ សន្ទស្សយិតព្ពានិ, ធម្មតាយំ ឧបនិក្ខិបិតព្ពានិ.

កតមស្មិំ សុត្តេ ឱតារយិតព្ពានិ? ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ. កតមស្មិំ វិនយេ សន្ទស្សយិតព្ពានិ? រាគវិនយេ ទោសវិនយេ មោហវិនយេ. កតមិស្សំ [កតមិយំ (សី.)] ធម្មតាយំ ឧបនិក្ខិបិតព្ពានិ? បដិច្ចសមុប្បាទេ. យទិ ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ អវតរតិ, កិលេសវិនយេ សន្ទិស្សតិ, ធម្មតញ្ច ន វិលោមេតិ, ឯវំ អាសវេ ន ជនេតិ. ចតូហិ មហាបទេសេហិ យំ យំ យុជ្ជតិ, យេន យេន យុជ្ជតិ, យថា យថា យុជ្ជតិ, តំ តំ គហេតព្ពំ.

១៩. បញ្ហំ បុច្ឆិតេន កតិ បទានិ បញ្ហេតិ បទសោ បរិយោគាហិតព្ពំ វិចេតព្ពំ? យទិ សព្ពានិ បទានិ ឯកំ អត្ថំ អភិវទន្តិ, ឯកោ បញ្ហោ. អថ ចត្តារិ បទានិ ឯកំ អត្ថំ អភិវទន្តិ, ឯកោ បញ្ហោ. អថ តីណិ បទានិ ឯកំ អត្ថំ អភិវទន្តិ, ឯកោ បញ្ហោ. អថ ទ្វេ បទានិ ឯកំ អត្ថំ អភិវទន្តិ, ឯកោ បញ្ហោ. អថ ឯកំ បទំ ឯកំ អត្ថំ អភិវទតិ, ឯកោ បញ្ហោ. តំ ឧបបរិក្ខមានេន អញ្ញាតព្ពំ កិំ ឥមេ ធម្មា នានត្ថា នានាព្យញ្ជនា, ឧទាហុ ឥមេសំ ធម្មានំ ឯកោ អត្ថោ ព្យញ្ជនមេវ នានន្តិ. យថា កិំ ភវេ? យថា សា ទេវតា ភគវន្តំ បញ្ហំ បុច្ឆតិ.

‘‘កេនស្សុព្ភាហតោ [បស្ស ស. និ. ១.៦៦] លោកោ, កេនស្សុ បរិវារិតោ;

កេន សល្លេន ឱតិណ្ណោ, កិស្ស ធូបាយិតោ សទា’’តិ.

ឥមានិ ចត្តារិ បទានិ បុច្ឆិតានិ. តេ តយោ បញ្ហា កថំ ញាយតិ? ភគវា ហិ ទេវតាយ វិសជ្ជេតិ.

‘‘មច្ចុនាព្ភាហតោ [មច្ចុនព្ភាហតោ (ក.) ថេរគា. ៤៤៨; សំ. និ. ១.៦៦ បស្សិតព្ពំ] លោកោ, ជរាយ បរិវារិតោ;

តណ្ហាសល្លេន ឱតិណ្ណោ, ឥច្ឆាធូបាយិតោ សទា’’តិ.

២០. តត្ថ ជរា ច មរណញ្ច ឥមានិ ទ្វេ សង្ខតស្ស សង្ខតលក្ខណានិ. ជរាយំ ឋិតស្ស អញ្ញថត្តំ, មរណំ វយោ. តត្ថ ជរាយ ច មរណស្ស ច អត្ថតោ នានត្តំ. កេន ការណេន, គព្ភគតាបិ ហិ មីយន្តិ, ន ច តេ ជិណ្ណា ភវន្តិ. អត្ថិ ច ទេវានំ មរណំ, ន ច តេសំ សរីរានិ ជីរន្តិ. សក្កតេវ ជរាយ បដិកម្មំ កាតុំ, ន បន សក្កតេ មរណស្ស បដិកម្មំ កាតុំ អញ្ញត្រេវ ឥទ្ធិមន្តានំ ឥទ្ធិវិសយា. យំ បនាហ តណ្ហាសល្លេន ឱតិណ្ណោតិ ទិស្សន្តិ វីតរាគា ជីរន្តាបិ មីយន្តាបិ. យទិ ច យថា ជរាមរណំ, ឯវំ តណ្ហាបិ សិយា. ឯវំ សន្តេ សព្ពេ យោព្ពនដ្ឋាបិ វិគតតណ្ហា សិយុំ. យថា ច តណ្ហា ទុក្ខស្ស សមុទយោ, ឯវំ ជរាមរណម្បិ សិយា ទុក្ខស្ស សមុទយោ, ន ច សិយា តណ្ហា ទុក្ខស្ស សមុទយោ, ន ហិ ជរាមរណំ ទុក្ខស្ស សមុទយោ, តណ្ហា ទុក្ខស្ស សមុទយោ. យថា ច តណ្ហា មគ្គវជ្ឈា, ឯវំ ជរាមរណម្បិ សិយា មគ្គវជ្ឈំ. ឥមាយ យុត្តិយា អញ្ញមញ្ញេហិ ការណេហិ គវេសិតព្ពំ. យទិ ច សន្ទិស្សតិ យុត្តិសមារូឡ្ហំ អត្ថតោ ច អញ្ញត្តំ, ព្យញ្ជនតោបិ គវេសិតព្ពំ.

សល្លោតិ វា ធូបាយនន្តិ វា ឥមេសំ ធម្មានំ អត្ថតោ ឯកត្តំ. ន ហិ យុជ្ជតិ ឥច្ឆាយ ច តណ្ហាយ ច អត្ថតោ អញ្ញត្តំ. តណ្ហាយ អធិប្បាយេ អបរិបូរមានេ នវសុ អាឃាតវត្ថូសុ កោធោ ច ឧបនាហោ ច ឧប្បជ្ជតិ. ឥមាយ យុត្តិយា ជរាយ ច មរណស្ស ច តណ្ហាយ ច អត្ថតោ អញ្ញត្តំ.

យំ បនិទំ ភគវតា ទ្វីហិ នាមេហិ អភិលបិតំ ឥច្ឆាតិបិ តណ្ហាតិបិ, ឥទំ ភគវតា ពាហិរានំ វត្ថូនំ អារម្មណវសេន ទ្វីហិ នាមេហិ អភិលបិតំ ឥច្ឆាតិបិ តណ្ហាតិបិ, សព្ពា ហិ តណ្ហា អជ្ឈោសានលក្ខណេន ឯកលក្ខណា. យថា សព្ពោ អគ្គិ ឧណ្ហត្តលក្ខណេន ឯកលក្ខណោ, អបិ ច ឧបាទានវសេន អញ្ញមញ្ញានិ នាមានិ លភតិ, កដ្ឋគ្គីតិបិ តិណគ្គីតិបិ សកលិកគ្គីតិបិ គោមយគ្គីតិបិ ថុសគ្គីតិបិ សង្ការគ្គីតិបិ, សព្ពោ ហិ អគ្គិ ឧណ្ហត្តលក្ខណោវ. ឯវំ សព្ពា តណ្ហា អជ្ឈោសានលក្ខណេន ឯកលក្ខណា, អបិ តុ អារម្មណឧបាទានវសេន អញ្ញមញ្ញេហិ នាមេហិ អភិលបិតា ឥច្ឆាឥតិបិ តណ្ហាឥតិបិ សល្លោឥតិបិ ធូបាយនាឥតិបិ សរិតាឥតិបិ វិសត្តិកាឥតិបិ សិនេហោឥតិបិ កិលមថោឥតិបិ លតាឥតិបិ មញ្ញនាឥតិបិ ពន្ធោឥតិបិ អាសាឥតិបិ បិបាសាឥតិបិ អភិនន្ទនាឥតិបិ, ឥតិ សព្ពា តណ្ហា អជ្ឈោសានលក្ខណេន ឯកលក្ខណា. យថា ច វេវចនេ វុត្តា.

‘‘អាសា ច បិហា អភិនន្ទនា ច, អនេកធាតូសុ សរា បតិដ្ឋិតា;

អញ្ញាណមូលប្បភវា បជប្បិតា, សព្ពា មយា ព្យន្តិកតា សមូលកា’’តិ [សមូលិកា (សី.)].

តណ្ហាយេតំ វេវចនំ. យថាហ ភគវា – រូបេ តិស្ស អវិគតរាគស្ស អវិគតច្ឆន្ទស្ស អវិគតបេមស្ស អវិគតបិបាសស្ស អវិគតបរិឡាហស្ស. ឯវំ វេទនាយ សញ្ញាយ សង្ខារេសុ វិញ្ញាណេ អវិគតរាគស្ស អវិគតច្ឆន្ទស្ស អវិគតបេមស្ស អវិគតបិបាសស្ស អវិគតបរិឡាហស្ស សព្ពំ សុត្តំ វិត្ថារេតព្ពំ. តណ្ហាយេតំ វេវចនំ. ឯវំ យុជ្ជតិ.

២១. សព្ពោ ទុក្ខូបចារោ កាមតណ្ហាសង្ខារមូលកោ, ន បន យុជ្ជតិ សព្ពោ និព្ពិទូបចារោ កាមតណ្ហាបរិក្ខារមូលកោ. ឥមាយ យុត្តិយា អញ្ញមញ្ញេហិ ការណេហិ គវេសិតព្ពំ.

យថា ហិ [យថាហ (សី.)] ភគវា រាគចរិតស្ស បុគ្គលស្ស អសុភំ ទេសយតិ, ទោសចរិតស្ស ភគវា បុគ្គលស្ស មេត្តំ ទេសយតិ. មោហចរិតស្ស ភគវា បុគ្គលស្ស បដិច្ចសមុប្បាទំ ទេសយតិ. យទិ ហិ ភគវា រាគចរិតស្ស បុគ្គលស្ស មេត្តំ ចេតោវិមុត្តិំ ទេសេយ្យ. សុខំ វា បដិបទំ ទន្ធាភិញ្ញំ សុខំ វា បដិបទំ ខិប្បាភិញ្ញំ វិបស្សនាបុព្ពង្គមំ វា បហានំ ទេសេយ្យ, ន យុជ្ជតិ ទេសនា. ឯវំ យំ កិញ្ចិ រាគស្ស អនុលោមប្បហានំ ទោសស្ស អនុលោមប្បហានំ មោហស្ស អនុលោមប្បហានំ. សព្ពំ តំ វិចយេន ហារេន វិចិនិត្វា យុត្តិហារេន យោជេតព្ពំ. យាវតិកា ញាណស្ស ភូមិ.

មេត្តាវិហារិស្ស សតោ ព្យាបាទោ ចិត្តំ បរិយាទាយ ឋស្សតីតិ ន យុជ្ជតិ ទេសនា, ព្យាបាទោ បហានំ អព្ភត្ថំ គច្ឆតីតិ យុជ្ជតិ ទេសនា. ករុណាវិហារិស្ស សតោ វិហេសា ចិត្តំ បរិយាទាយ ឋស្សតីតិ ន យុជ្ជតិ ទេសនា, វិហេសា បហានំ អព្ភត្ថំ គច្ឆតីតិ យុជ្ជតិ ទេសនា. មុទិតា វិហារិស្ស សតោ អរតិ ចិត្តំ បរិយាទាយ ឋស្សតីតិ ន យុជ្ជតិ ទេសនា, អរតិ បហានំ អព្ភត្ថំ គច្ឆតីតិ យុជ្ជតិ ទេសនា. ឧបេក្ខាវិហារិស្ស សតោ រាគោ ចិត្តំ បរិយាទាយ ឋស្សតីតិ ន យុជ្ជតិ ទេសនា, រាគោ បហានំ អព្ភត្ថំ គច្ឆតីតិ យុជ្ជតិ ទេសនា. អនិមិត្តវិហារិស្ស សតោ និមិត្តានុសារី តេន តេនេវ វិញ្ញាណំ បវត្តតីតិ ន យុជ្ជតិ ទេសនា, និមិត្តំ បហានំ អព្ភត្ថំ គច្ឆតីតិ យុជ្ជតិ ទេសនា. អស្មីតិ វិគតំ អយមហមស្មីតិ ន សមនុបស្សាមិ. អថ ច បន មេ កិស្មីតិ កថស្មីតិ វិចិកិច្ឆា កថំកថាសល្លំ ចិត្តំ បរិយាទាយ ឋស្សតីតិ ន យុជ្ជតិ ទេសនា, វិចិកិច្ឆា កថំកថាសល្លំ បហានំ អព្ភត្ថំ គច្ឆតីតិ យុជ្ជតិ ទេសនា.

យថា វា បន បឋមំ ឈានំ សមាបន្នស្ស សតោ កាមរាគព្យាបាទា វិសេសាយ សំវត្តន្តីតិ ន យុជ្ជតិ ទេសនា, ហានាយ សំវត្តន្តីតិ យុជ្ជតិ ទេសនា. វិតក្កសហគតា វា សញ្ញាមនសិការា ហានាយ សំវត្តន្តីតិ ន យុជ្ជតិ ទេសនា, វិសេសាយ សំវត្តន្តីតិ យុជ្ជតិ ទេសនា. ទុតិយំ ឈានំ សមាបន្នស្ស សតោ វិតក្កវិចារសហគតា សញ្ញាមនសិការា វិសេសាយ សំវត្តន្តីតិ ន យុជ្ជតិ ទេសនា, ហានាយ សំវត្តន្តីតិ យុជ្ជតិ ទេសនា. ឧបេក្ខាសុខសហគតា វា សញ្ញាមនសិការា ហានាយ សំវត្តន្តីតិ ន យុជ្ជតិ ទេសនា, វិសេសាយ សំវត្តន្តីតិ យុជ្ជតិ ទេសនា. តតិយំ ឈានំ សមាបន្នស្ស សតោ បីតិសុខសហគតា សញ្ញាមនសិការា វិសេសាយ សំវត្តន្តីតិ ន យុជ្ជតិ ទេសនា, ហានាយ សំវត្តន្តីតិ យុជ្ជតិ ទេសនា, ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិសហគតា វា សញ្ញាមនសិការា ហានាយ សំវត្តន្តីតិ ន យុជ្ជតិ ទេសនា, វិសេសាយ សំវត្តន្តីតិ យុជ្ជតិ ទេសនា. ចតុត្ថំ ឈានំ សមាបន្នស្ស សតោ ឧបេក្ខាសហគតា សញ្ញាមនសិការា វិសេសាយ សំវត្តន្តីតិ ន យុជ្ជតិ ទេសនា, ហានាយ សំវត្តន្តីតិ យុជ្ជតិ ទេសនា. អាកាសានញ្ចាយតនសហគតា វា សញ្ញាមនសិការា ហានាយ សំវត្តន្តីតិ ន យុជ្ជតិ ទេសនា, វិសេសាយ សំវត្តន្តីតិ យុជ្ជតិ ទេសនា.

អាកាសានញ្ចាយតនំ សមាបន្នស្ស សតោ រូបសហគតា សញ្ញាមនសិការា វិសេសាយ សំវត្តន្តីតិ ន យុជ្ជតិ ទេសនា, ហានាយ សំវត្តន្តីតិ យុជ្ជតិ ទេសនា. វិញ្ញាណញ្ចាយតនសហគតា វា សញ្ញាមនសិការា ហានាយ សំវត្តន្តីតិ ន យុជ្ជតិ ទេសនា, វិសេសាយ សំវត្តន្តីតិ យុជ្ជតិ ទេសនា. វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមាបន្នស្ស សតោ អាកាសានញ្ចាយតនសហគតា សញ្ញាមនសិការា វិសេសាយ សំវត្តន្តីតិ ន យុជ្ជតិ ទេសនា, ហានាយ សំវត្តន្តីតិ យុជ្ជតិ ទេសនា. អាកិញ្ចញ្ញាយតនសហគតា វា សញ្ញាមនសិការា ហានាយ សំវត្តន្តីតិ ន យុជ្ជតិ ទេសនា, វិសេសាយ សំវត្តន្តីតិ យុជ្ជតិ ទេសនា.

អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមាបន្នស្ស សតោ វិញ្ញាណញ្ចាយតនសហគតា សញ្ញាមនសិការា វិសេសាយ សំវត្តន្តីតិ ន យុជ្ជតិ ទេសនា, ហានាយ សំវត្តន្តីតិ យុជ្ជតិ ទេសនា. នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសហគតា វា សញ្ញាមនសិការា ហានាយ សំវត្តន្តីតិ ន យុជ្ជតិ ទេសនា, វិសេសាយ សំវត្តន្តីតិ យុជ្ជតិ ទេសនា. នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមាបន្នស្ស សតោ សញ្ញូបចារា វិសេសាយ សំវត្តន្តីតិ ន យុជ្ជតិ ទេសនា, ហានាយ សំវត្តន្តីតិ យុជ្ជតិ ទេសនា. សញ្ញាវេទយិតនិរោធសហគតា វា សញ្ញាមនសិការា ហានាយ សំវត្តន្តីតិ ន យុជ្ជតិ ទេសនា, វិសេសាយ សំវត្តន្តីតិ យុជ្ជតិ ទេសនា. កល្លតាបរិចិតំ ចិត្តំ ន ច អភិនីហារំ ខមតីតិ ន យុជ្ជតិ ទេសនា, កល្លតាបរិចិតំ ចិត្តំ អថ ច អភិនីហារំ ខមតីតិ យុជ្ជតិ ទេសនា.

ឯវំ សព្ពេ នវសុត្តន្តា យថាធម្មំ យថាវិនយំ យថាសត្ថុសាសនំ សព្ពតោ វិចយេន ហារេន វិចិនិត្វា យុត្តិហារេន យោជេតព្ពាតិ. តេនាហ អាយស្មា មហាកច្ចាយនោ ‘‘សព្ពេសំ ហារានំ យា ភូមិ យោ ច គោចរោ តេស’’ន្តិ.

និយុត្តោ យុត្តិ ហារោ.