១៦. សមារោបនហារវិភង្គោ

៥០. តត្ថ កតមោ សមារោបនោ ហារោ? ‘‘យេ ធម្មា យំមូលា, យេ ចេកត្ថា បកាសិតា មុនិនា’’តិ.

ឯកស្មិំ បទដ្ឋានេ យត្តកានិ បទដ្ឋានានិ ឱតរន្តិ, សព្ពានិ តានិ សមារោបយិតព្ពានិ. យថា អាវដ្ដេ ហារេ ពហុកានិ បទដ្ឋានានិ ឱតរន្តីតិ. តត្ថ សមារោបនា ចតុព្ពិធា បទដ្ឋានំ, វេវចនំ, ភាវនា, បហានមិតិ.

តត្ថ កតមា បទដ្ឋានេន សមារោបនា?

‘‘សព្ពបាបស្ស អករណំ, កុសលស្ស ឧបសម្បទា;

សចិត្តបរិយោទបនំ, ឯតំ ពុទ្ធាន សាសន’’ន្តិ.

តស្ស កិំ បទដ្ឋានំ? តីណិ សុចរិតានិ – កាយសុចរិតំ វចីសុចរិតំ មនោសុចរិតំ – ឥទំ បទដ្ឋានំ; តត្ថ យំ កាយិកញ្ច វាចសិកញ្ច សុចរិតំ, អយំ សីលក្ខន្ធោ. មនោសុចរិតេ យា អនភិជ្ឈា អព្យាបាទោ ច, អយំ សមាធិក្ខន្ធោ. យា សម្មាទិដ្ឋិ, អយំ បញ្ញាក្ខន្ធោ. ឥទំ បទដ្ឋានំ, តត្ថ សីលក្ខន្ធោ ច សមាធិក្ខន្ធោ ច សមថោ, បញ្ញាក្ខន្ធោ វិបស្សនា. ឥទំ បទដ្ឋានំ, តត្ថ សមថស្ស ផលំ រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តិ, វិបស្សនា ផលំ អវិជ្ជាវិរាគា បញ្ញាវិមុត្តិ. ឥទំ បទដ្ឋានំ.

វនំ វនថស្ស បទដ្ឋានំ. កិញ្ច វនំ? កោ ច វនថោ? វនំ នាម បញ្ច កាមគុណា, តណ្ហា វនថោ. ឥទំ បទដ្ឋានំ. វនំ នាម និមិត្តគ្គាហោ ‘‘ឥត្ថី’’តិ វា ‘‘បុរិសោ’’តិ វា. វនថោ នាម តេសំ តេសំ អង្គបច្ចង្គានំ អនុព្យញ្ជនគ្គាហោ ‘‘អហោ ចក្ខុ, អហោ សោតំ, អហោ ឃានំ, អហោ ជិវ្ហា, អហោ កាយោ, ឥតិ. ឥទំ បទដ្ឋានំ. វនំ នាម ឆ អជ្ឈត្តិកពាហិរានិ អាយតនានិ អបរិញ្ញាតានិ. យំ តទុភយំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សំយោជនំ, អយំ វនថោ. ឥទំ បទដ្ឋានំ. វនំ នាម អនុសយោ. វនថោ នាម បរិយុដ្ឋានំ. ឥទំ បទដ្ឋានំ. តេនាហ ភគវា ‘‘ឆេត្វា វនញ្ច វនថញ្ចា’’តិ. អយំ បទដ្ឋានេន សមារោបនា.

៥១. តត្ថ កតមា វេវចនេន សមារោបនា? រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តិ សេក្ខផលំ; អវិជ្ជាវិរាគា បញ្ញាវិមុត្តិ អសេក្ខផលំ. ឥទំ វេវចនំ. រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តិ អនាគាមិផលំ; អវិជ្ជាវិរាគា បញ្ញាវិមុត្តិ អគ្គផលំ អរហត្តំ. ឥទំ វេវចនំ. រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តិ កាមធាតុសមតិក្កមនំ; អវិជ្ជាវិរាគា បញ្ញាវិមុត្តិ តេធាតុសមតិក្កមនំ. ឥទំ វេវចនំ. បញ្ញិន្ទ្រិយំ, បញ្ញាពលំ, អធិបញ្ញាសិក្ខា, បញ្ញាក្ខន្ធោ, ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គោ, ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ, ញាណំ, សម្មាទិដ្ឋិ, តីរណា, សន្តីរណា, ហិរី, វិបស្សនា, ធម្មេ ញាណំ, សព្ពំ, ឥទំ វេវចនំ. អយំ វេវចនេន សមារោបនា.

តត្ថ កតមា ភាវនាយ សមារោបនា? យថាហ ភគវា ‘‘តស្មាតិហ ត្វំ ភិក្ខុ កាយេ កាយានុបស្សី វិហរាហិ, អាតាបី សម្បជានោ សតិមា វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ’’. អាតាបីតិ វីរិយិន្ទ្រិយំ. សម្បជានោតិ បញ្ញិន្ទ្រិយំ. សតិមាតិ សតិន្ទ្រិយំ. វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សន្តិ សមាធិន្ទ្រិយំ. ឯវំ កាយេ កាយានុបស្សិនោ វិហរតោ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ. កេន ការណេន? ឯកលក្ខណត្តា ចតុន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ. ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ ភាវិយមានេសុ ចត្តារោ សម្មប្បធានា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ. ចតូសុ សម្មប្បធានេសុ ភាវិយមានេសុ ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ. ចតូសុ ឥទ្ធិបាទេសុ ភាវិយមានេសុ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ. ឯវំ សព្ពេ. កេន ការណេន? សព្ពេ ហិ ពោធង្គមា ធម្មា ពោធិបក្ខិយា និយ្យានិកលក្ខណេន ឯកលក្ខណា, តេ ឯកលក្ខណត្តា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ. អយំ ភាវនាយ សមារោបនា.

តត្ថ កតមា បហានេន សមារោបនា? កាយេ កាយានុបស្សី វិហរន្តោ ‘‘អសុភេ សុភ’’ន្តិ វិបល្លាសំ បជហតិ, កពឡីការោ ចស្ស អាហារោ បរិញ្ញំ គច្ឆតិ, កាមុបាទានេន ច អនុបាទានោ ភវតិ, កាមយោគេន ច វិសំយុត្តោ ភវតិ, អភិជ្ឈាកាយគន្ថេន ច វិប្បយុជ្ជតិ, កាមាសវេន ច អនាសវោ ភវតិ, កាមោឃញ្ច ឧត្តិណ្ណោ ភវតិ, រាគសល្លេន ច វិសល្លោ ភវតិ, រូបូបិកា [រូបុបិកា (ក.) ឯវមុបរិបិ] ចស្ស វិញ្ញាណដ្ឋិតិ បរិញ្ញំ គច្ឆតិ, រូបធាតុយំ ចស្ស រាគោ បហីនោ ភវតិ, ន ច ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតិ.

វេទនាសុ វេទនានុបស្សី វិហរន្តោ ‘‘ទុក្ខេ សុខ’’ន្តិ វិបល្លាសំ បជហតិ, ផស្សោ ចស្ស អាហារោ បរិញ្ញំ គច្ឆតិ, ភវូបាទានេន ច អនុបាទានោ ភវតិ, ភវយោគេន ច វិសំយុត្តោ ភវតិ, ព្យាបាទកាយគន្ថេន ច វិប្បយុជ្ជតិ, ភវាសវេន ច អនាសវោ ភវតិ, ភវោឃញ្ច ឧត្តិណ្ណោ ភវតិ, ទោសសល្លេន ច វិសល្លោ ភវតិ, វេទនូបិកា ចស្ស វិញ្ញាណដ្ឋិតិ បរិញ្ញំ គច្ឆតិ, វេទនាធាតុយំ ចស្ស រាគោ បហីនោ ភវតិ, ន ច ទោសាគតិំ គច្ឆតិ.

ចិត្តេ ចិត្តានុបស្សី វិហរន្តោ ‘‘អនិច្ចេ និច្ច’’ន្តិ វិបល្លាសំ បជហតិ, វិញ្ញាណំ ចស្ស អាហារោ បរិញ្ញំ គច្ឆតិ, ទិដ្ឋុបាទានេន ច អនុបាទានោ ភវតិ, ទិដ្ឋិយោគេន ច វិសំយុត្តោ ភវតិ, សីលព្ពតបរាមាសកាយគន្ថេន ច វិប្បយុជ្ជតិ, ទិដ្ឋាសវេន ច អនាសវោ ភវតិ, ទិដ្ឋោឃញ្ច ឧត្តិណ្ណោ ភវតិ, មានសល្លេន ច វិសល្លោ ភវតិ, សញ្ញូបិកា ចស្ស វិញ្ញាណដ្ឋិតិ បរិញ្ញំ គច្ឆតិ, សញ្ញាធាតុយំ ចស្ស រាគោ បហីនោ ភវតិ, ន ច ភយាគតិំ គច្ឆតិ.

ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរន្តោ ‘‘អនត្តនិ [អនត្តនិយេ (សី.) បស្ស អ. និ. ៤.៤៩] អត្តា’’តិ វិបល្លាសំ បជហតិ, មនោសញ្ចេតនា ចស្ស អាហារោ បរិញ្ញំ គច្ឆតិ, អត្តវាទុបាទានេន ច អនុបាទានោ ភវតិ, អវិជ្ជាយោគេន ច វិសំយុត្តោ ភវតិ, ឥទំសច្ចាភិនិវេសកាយគន្ថេន ច វិប្បយុជ្ជតិ, អវិជ្ជាសវេន ច អនាសវោ ភវតិ, អវិជ្ជោឃញ្ច ឧត្តិណ្ណោ ភវតិ, មោហសល្លេន ច វិសល្លោ ភវតិ, សង្ខារូបិកា ចស្ស វិញ្ញាណដ្ឋិតិ បរិញ្ញំ គច្ឆតិ, សង្ខារធាតុយំ ចស្ស រាគោ បហីនោ ភវតិ, ន ច មោហាគតិំ គច្ឆតិ. អយំ បហានេន សមារោបនា.

តេនាហ អាយស្មា មហាកច្ចាយនោ –

‘‘យេ ធម្មា យំ មូលា, យេ ចេកត្ថា បកាសិតា មុនិនា;

តេ សមារោបយិតព្ពា, ឯស សមារោបនោ ហារោ’’តិ.

និយុត្តោ សមារោបនោ ហារោ.

និដ្ឋិតោ ច ហារវិភង្គោ.