១៤. អធិដ្ឋានហារវិភង្គោ

៤៦. តត្ថ កតមោ អធិដ្ឋានោ ហារោ? ‘‘ឯកត្តតាយ ធម្មា, យេបិ ច វេមត្តតាយ និទ្ទិដ្ឋា’’តិ.

យេ តត្ថ និទ្ទិដ្ឋា, តថា តេ ធារយិតព្ពា.

‘‘ទុក្ខ’’ន្តិ ឯកត្តតា. តត្ថ កតមំ ទុក្ខំ? ជាតិ ទុក្ខា, ជរា ទុក្ខា, ព្យាធិ ទុក្ខោ, មរណំ ទុក្ខំ, អប្បិយេហិ សម្បយោគោ ទុក្ខោ, បិយេហិ វិប្បយោគោ ទុក្ខោ, យម្បិច្ឆំ ន លភតិ តម្បិ ទុក្ខំ, សំខិត្តេន បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ទុក្ខា, រូបា ទុក្ខា, វេទនា ទុក្ខា, សញ្ញា ទុក្ខា, សង្ខារា ទុក្ខា, វិញ្ញាណំ ទុក្ខំ. អយំ វេមត្តតា.

‘‘ទុក្ខសមុទយោ’’តិ ឯកត្តតា. តត្ថ កតមោ ទុក្ខសមុទយោ? យាយំ តណ្ហា បោនោភវិកា [បោនោព្ភវិកា (ក.)] នន្ទីរាគសហគតា តត្រតត្រាភិនន្ទិនី. សេយ្យថិទំ, កាមតណ្ហា ភវតណ្ហា វិភវតណ្ហា. អយំ វេមត្តតា.

‘‘ទុក្ខនិរោធោ’’តិ ឯកត្តតា. តត្ថ កតមោ ទុក្ខនិរោធោ? យោ តស្សាយេវ តណ្ហាយ អសេសវិរាគនិរោធោ ចាគោ បដិនិស្សគ្គោ មុត្តិ អនាលយោ. អយំ វេមត្តតា.

‘‘ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’’តិ ឯកត្តតា. តត្ថ កតមា ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា? អយមេវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ. សេយ្យថិទំ, សម្មាទិដ្ឋិ សម្មាសង្កប្បោ សម្មាវាចា សម្មាកម្មន្តោ សម្មាអាជីវោ សម្មាវាយាមោ សម្មាសតិ សម្មាសមាធិ. អយំ វេមត្តតា.

‘‘មគ្គោ’’តិ ឯកត្តតា. តត្ថ កតមោ មគ្គោ? និរយគាមី មគ្គោ តិរច្ឆានយោនិគាមី មគ្គោ បេត្តិវិសយគាមី មគ្គោ អសុរយោនិយោ [អសុរយោនិគាមិយោ (សី.), អសុរយោនិគាមីនិយោ (ក.)] មគ្គោ សគ្គគាមិយោ មគ្គោ មនុស្សគាមី មគ្គោ និព្ពានគាមី មគ្គោ. អយំ វេមត្តតា.

‘‘និរោធោ’’តិ ឯកត្តតា. តត្ថ កតមោ និរោធោ? បដិសង្ខានិរោធោ អប្បដិសង្ខានិរោធោ អនុនយនិរោធោ បដិឃនិរោធោ មាននិរោធោ មក្ខនិរោធោ បឡាសនិរោធោ ឥស្សានិរោធោ មច្ឆរិយនិរោធោ សព្ពកិលេសនិរោធោ. អយំ វេមត្តតា.

‘‘រូប’’ន្តិ ឯកត្តតា. តត្ថ កតមំ រូបំ? ចាតុមហាភូតិកំ [ចាតុម្មហាភូតិកំ (សី.)] រូបំ ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ រូបស្ស បញ្ញត្តិ. តត្ថ កតមានិ ចត្តារិ មហាភូតានិ? បថវីធាតុ [បឋវីធាតុ (សី.)] អាបោធាតុ តេជោធាតុ វាយោធាតុ.

៤៧. ទ្វីហិ អាការេហិ ធាតុយោ បរិគ្គណ្ហាតិ សង្ខេបេន ច វិត្ថារេន ច. កថំ វិត្ថារេន ធាតុយោ បរិគ្គណ្ហាតិ? វីសតិយា អាការេហិ បថវីធាតុំ វិត្ថារេន បរិគ្គណ្ហាតិ, ទ្វាទសហិ អាការេហិ អាបោធាតុំ វិត្ថារេន បរិគ្គណ្ហាតិ, ចតូហិ អាការេហិ តេជោធាតុំ វិត្ថារេន បរិគ្គណ្ហាតិ, ឆហិ អាការេហិ វាយោធាតុំ វិត្ថារេន បរិគ្គណ្ហាតិ.

កតមេហិ វីសតិយា អាការេហិ បថវីធាតុំ វិត្ថារេន បរិគ្គណ្ហាតិ? អត្ថិ ឥមស្មិំ កាយេ កេសា លោមា នខា ទន្តា តចោ, មំសំ ន្ហារុ អដ្ឋិ អដ្ឋិមិញ្ជំ [អដ្ឋិមិញ្ជា (សី.)] វក្កំ, ហទយំ យកនំ កិលោមកំ បិហកំ បប្ផាសំ, អន្តំ អន្តគុណំ ឧទរិយំ ករីសំ មត្ថកេ មត្ថលុង្គន្តិ ឥមេហិ វីសតិយា អាការេហិ បថវីធាតុំ វិត្ថារេន បរិគ្គណ្ហាតិ.

កតមេហិ ទ្វាទសហិ អាការេហិ អាបោធាតុំ វិត្ថារេន បរិគ្គណ្ហាតិ? អត្ថិ ឥមស្មិំ កាយេ បិត្តំ សេម្ហំ បុព្ពោ លោហិតំ សេទោ មេទោ អស្សុ វសា ខេឡោ សិង្ឃាណិកា លសិកា មុត្តន្តិ ឥមេហិ ទ្វាទសហិ អាការេហិ អាបោធាតុំ វិត្ថារេន បរិគ្គណ្ហាតិ.

កតមេហិ ចតូហិ អាការេហិ តេជោធាតុំ វិត្ថារេន បរិគ្គណ្ហាតិ? យេន ច សន្តប្បតិ, យេន ច ជីរីយតិ [ជីរតិ (សី.), ជីរយតិ (ក.), បស្ស ម. និ. ៣.៣៥១], យេន ច បរិឌយ្ហតិ, យេន ច អសិតបីតខាយិតសាយិតំ សម្មា បរិណាមំ គច្ឆតិ, ឥមេហិ ចតូហិ អាការេហិ តេជោធាតុំ វិត្ថារេន បរិគ្គណ្ហាតិ.

កតមេហិ ឆហិ អាការេហិ វាយោធាតុំ វិត្ថារេន បរិគ្គណ្ហាតិ? ឧទ្ធង្គមា វាតា, អធោគមា វាតា, កុច្ឆិសយា វាតា, កោដ្ឋាសយា [កោដ្ឋសយា (សី.)] វាតា, អង្គមង្គានុសារិនោ វាតា, អស្សាសោ បស្សាសោ ឥតិ, ឥមេហិ ឆហិ អាការេហិ វាយោធាតុំ វិត្ថារេន បរិគ្គណ្ហាតិ.

ឯវំ ឥមេហិ ទ្វាចត្តាលីសាយ អាការេហិ វិត្ថារេន ធាតុយោ សភាវតោ ឧបលក្ខយន្តោ តុលយន្តោ បរិវីមំសន្តោ បរិយោគាហន្តោ បច្ចវេក្ខន្តោ ន កិញ្ចិ គយ្ហូបគំ បស្សតិ កាយំ វា កាយបទេសំ វា, យថា ចន្ទនិកំ បវិចិនន្តោ ន កិញ្ចិ គយ្ហូបគំ បស្សេយ្យ, យថា សង្ការដ្ឋានំ បវិចិនន្តោ ន កិញ្ចិ គយ្ហូបគំ បស្សេយ្យ, យថា វច្ចកុដិំ បវិចិនន្តោ ន កិញ្ចិ គយ្ហូបគំ បស្សេយ្យ, យថា សិវថិកំ [សីវថិកំ (សី.)] បវិចិនន្តោ ន កិញ្ចិ គយ្ហូបគំ បស្សេយ្យ. ឯវមេវ ឥមេហិ ទ្វាចត្តាលីសាយ អាការេហិ ឯវំ វិត្ថារេន ធាតុយោ សភាវតោ ឧបលក្ខយន្តោ តុលយន្តោ បរិវីមំសន្តោ បរិយោគាហន្តោ បច្ចវេក្ខន្តោ ន កិញ្ចិ គយ្ហូបគំ បស្សតិ កាយំ វា កាយបទេសំ វា. តេនាហ ភគវា យា ចេវ ខោ បន អជ្ឈត្តិកា បថវីធាតុ [នេវេសាហំ (សី. ក.) បស្ស ម. និ. ៣.៣៤៩], យា ច ពាហិរា បថវីធាតុ, បថវីធាតុរេវេសា. តំ ‘‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ, ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទិស្វា បថវីធាតុយា និព្ពិន្ទតិ, បថវីធាតុយា ចិត្តំ វិរាជេតិ. យា ចេវ ខោ បន អជ្ឈត្តិកា អាបោធាតុ, យា ច ពាហិរា អាបោធាតុ…បេ… យា ចេវ ខោ បន អជ្ឈត្តិកា តេជោធាតុ, យា ច ពាហិរា តេជោធាតុ…បេ… យា ចេវ ខោ បន អជ្ឈត្តិកា វាយោធាតុ, យា ច ពាហិរា វាយោធាតុ, វាយោធាតុរេវេសា. តំ ‘‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ, ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទិស្វា វាយោធាតុយា និព្ពិន្ទតិ, វាយោធាតុយា ចិត្តំ វិរាជេតិ. អយំ វេមត្តតា.

៤៨. ‘‘អវិជ្ជា’’តិ ឯកត្តតា. តត្ថ កតមា អវិជ្ជា? ទុក្ខេ អញ្ញាណំ, ទុក្ខសមុទយេ អញ្ញាណំ, ទុក្ខនិរោធេ អញ្ញាណំ, ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ អញ្ញាណំ, បុព្ពន្តេ អញ្ញាណំ, អបរន្តេ អញ្ញាណំ, បុព្ពន្តាបរន្តេ អញ្ញាណំ, ឥទប្បច្ចយតាបដិច្ចសមុប្បន្នេសុ ធម្មេសុ អញ្ញាណំ, យំ ឯវរូបំ អញ្ញាណំ អទស្សនំ អនភិសមយោ អននុពោធោ អសម្ពោធោ អប្បដិវេធោ អសល្លក្ខណា អនុបលក្ខណា អបច្ចុបលក្ខណា អសមវេក្ខណំ [អសមវេក្ខនំ (ក.)] អបច្ចក្ខកម្មំ ទុម្មេជ្ឈំ ពាល្យំ អសម្បជញ្ញំ មោហោ បមោហោ សម្មោហោ អវិជ្ជា អវិជ្ជោឃោ អវិជ្ជាយោគោ អវិជ្ជានុសយោ អវិជ្ជាបរិយុដ្ឋានំ អវិជ្ជាលង្គី មោហោ អកុសលមូលំ. អយំ វេមត្តតា.

‘‘វិជ្ជា’’តិ ឯកត្តតា. តត្ថ កតមា វិជ្ជា? ទុក្ខេ ញាណំ, ទុក្ខសមុទយេ ញាណំ, ទុក្ខនិរោធេ ញាណំ, ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ ញាណំ, បុព្ពន្តេ ញាណំ, អបរន្តេ ញាណំ, បុព្ពន្តាបរន្តេ ញាណំ, ឥទប្បច្ចយតាបដិច្ចសមុប្បន្នេសុ ធម្មេសុ ញាណំ, យា ឯវរូបា បញ្ញា បជាននា វិចយោ បវិចយោ ធម្មវិចយោ សំលក្ខណា ឧបលក្ខណា បច្ចុបលក្ខណា បណ្ឌិច្ចំ កោសល្លំ នេបុញ្ញំ វេភព្យា [វេភវ្យា (សី.)] ចិន្តា ឧបបរិក្ខា ភូរី មេធា បរិណាយិកា វិបស្សនា សម្បជញ្ញំ បតោទោ បញ្ញា បញ្ញិន្ទ្រិយំ បញ្ញាពលំ បញ្ញាសត្ថំ បញ្ញាបាសាទោ បញ្ញាអាលោកោ បញ្ញាឱភាសោ បញ្ញាបជ្ជោតោ បញ្ញារតនំ អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គោ មគ្គង្គំ មគ្គបរិយាបន្នំ. អយំ វេមត្តតា.

‘‘សមាបត្តី’’តិ ឯកត្តតា. តត្ថ កតមា សមាបត្តិ? សញ្ញាសមាបត្តិ អសញ្ញាសមាបត្តិ, នេវសញ្ញានាសញ្ញាសមាបត្តិ. វិភូតសញ្ញាសមាបត្តិ និរោធសមាបត្តីតិ. អយំ វេមត្តតា.

‘‘ឈាយី’’តិ ឯកត្តតា. តត្ថ កតមោ ឈាយី? អត្ថិ សេក្ខោ ឈាយី, អត្ថិ អសេក្ខោ ឈាយី, នេវសេក្ខនាសេក្ខោ ឈាយី, អាជានិយោ ឈាយី, អស្សខលុង្កោ ឈាយី, ទិដ្ឋុត្តរោ ឈាយី, តណ្ហុត្តរោ ឈាយី, បញ្ញុត្តរោ ឈាយី. អយំ វេមត្តតា.

‘‘សមាធី’’តិ ឯកត្តតា. តត្ថ កតមោ សមាធិ? សរណោ សមាធិ, អរណោ សមាធិ, សវេរោ សមាធិ, អវេរោ សមាធិ, សព្យាបជ្ជោ [សព្យាបជ្ឈោ (សី.)] សមាធិ, អព្យាបជ្ជោ សមាធិ, សប្បីតិកោ សមាធិ, និប្បីតិកោ សមាធិ, សាមិសោ សមាធិ, និរាមិសោ សមាធិ, សសង្ខារោ សមាធិ, អសង្ខារោ សមាធិ, ឯកំសភាវិតោ សមាធិ, ឧភយំសភាវិតោ សមាធិ, ឧភយតោ ភាវិតភាវនោ សមាធិ, សវិតក្កសវិចារោ សមាធិ, អវិតក្កវិចារមត្តោ សមាធិ, អវិតក្កអវិចារោ សមាធិ, ហានភាគិយោ សមាធិ, ឋិតិភាគិយោ សមាធិ, វិសេសភាគិយោ សមាធិ, និព្ពេធភាគិយោ សមាធិ, លោកិយោ សមាធិ, លោកុត្តរោ សមាធិ, មិច្ឆាសមាធិ, សម្មាសមាធិ. អយំ វេមត្តតា.

‘‘បដិបទា’’តិ ឯកត្តតា. តត្ថ កតមា បដិបទា? អាគាឡ្ហបដិបទា [អាគឡ្ហា បដិបទា (សី.) អដ្ឋកថា ឱលោកេតព្ពា], និជ្ឈាមបដិបទា, មជ្ឈិមបដិបទា, អក្ខមា បដិបទា, ខមា បដិបទា, សមា បដិបទា, ទមា បដិបទា, ទុក្ខា បដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា, ទុក្ខា បដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា, សុខា បដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា, សុខា បដិបទា ខិប្បាភិញ្ញាតិ. អយំ វេមត្តតា.

‘‘កាយោ’’តិ ឯកត្តតា. តត្ថ កតមោ កាយោ? នាមកាយោ រូបកាយោ ច. តត្ថ កតមោ រូបកាយោ? កេសា លោមា នខា ទន្តា តចោ មំសំ ន្ហារុ [នហារុ (សី.)] អដ្ឋិ អដ្ឋិមិញ្ជំ វក្កំ ហទយំ យកនំ កិលោមកំ បិហកំ បប្ផាសំ អន្តំ អន្តគុណំ ឧទរិយំ ករីសំ បិត្តំ សេម្ហំ បុព្ពោ លោហិតំ សេទោ មេទោ អស្សុ វសា ខេឡោ សិង្ឃាណិកា លសិកា មុត្តំ មត្ថលុង្គន្តិ – អយំ រូបកាយោ. នាមកាយោ នាម វេទនា សញ្ញា ចេតនា ចិត្តំ ផស្សោ មនសិការោតិ – អយំ នាមកាយោតិ. អយំ វេមត្តតា.

ឯវំ យោ ធម្មោ យស្ស ធម្មស្ស សមានភាវោ, សោ ធម្មោ តស្ស ធម្មស្ស ឯកត្តតាយ ឯកី ភវតិ. យេន យេន វា បន វិលក្ខណោ, តេន តេន វេមត្តំ គច្ឆតិ. ឯវំ សុត្តេ វា វេយ្យាករណេ វា គាថាយំ វា បុច្ឆិតេន វីមំសយិតព្ពំ, កិំ ឯកត្តតាយ បុច្ឆតិ, ឧទាហុ វេមត្តតាយាតិ. យទិ ឯកត្តតាយ បុច្ឆិតំ, ឯកត្តតាយ វិសជ្ជយិតព្ពំ. យទិ វេមត្តតាយ បុច្ឆិតំ, វេមត្តតាយ វិសជ្ជយិតព្ពំ. យទិ សត្តាធិដ្ឋានេន បុច្ឆិតំ, សត្តាធិដ្ឋានេន វិសជ្ជយិតព្ពំ. យទិ ធម្មាធិដ្ឋានេន បុច្ឆិតំ, ធម្មាធិដ្ឋានេន វិសជ្ជយិតព្ពំ. យថា យថា វា បន បុច្ឆិតំ, តថា តថា វិសជ្ជយិតព្ពំ. តេនាហ អាយស្មា មហាកច្ចាយនោ ‘‘ឯកត្តតាយ ធម្មា’’តិ.

និយុត្តោ អធិដ្ឋានោ ហារោ.