១២. ឱតរណហារវិភង្គោ

៤២. តត្ថ កតមោ ឱតរណោ ហារោ? ‘‘យោ ច បដិច្ចុប្បាទោ’’តិ.

‘‘ឧទ្ធំ អធោ សព្ពធិ វិប្បមុត្តោ, អយំ អហស្មីតិ [អយមហមស្មីតិ (សី.) បស្ស ឧទា. ៦១] អនានុបស្សី;

ឯវំ វិមុត្តោ ឧទតារិ ឱឃំ, អតិណ្ណបុព្ពំ អបុនព្ភវាយា’’តិ.

‘‘ឧទ្ធ’’ន្តិ រូបធាតុ ច អរូបធាតុ ច. ‘‘អធោ’’តិ កាមធាតុ. ‘‘សព្ពធិ វិប្បមុត្តោ’’តិ តេធាតុកេ អយំ អសេក្ខាវិមុត្តិ. តានិយេវ អសេក្ខានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ, អយំ ឥន្ទ្រិយេហិ ឱតរណា.

តានិយេវ អសេក្ខានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ វិជ្ជា, វិជ្ជុប្បាទា អវិជ្ជានិរោធោ, អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោ, សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ, វិញ្ញាណនិរោធា នាមរូបនិរោធោ, នាមរូបនិរោធា សឡាយតននិរោធោ, សឡាយតននិរោធា ផស្សនិរោធោ, ផស្សនិរោធា វេទនានិរោធោ, វេទនានិរោធា តណ្ហានិរោធោ, តណ្ហានិរោធា ឧបាទាននិរោធោ, ឧបាទាននិរោធា ភវនិរោធោ, ភវនិរោធា ជាតិនិរោធោ, ជាតិនិរោធា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា និរុជ្ឈន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតិ. អយំ បដិច្ចសមុប្បាទេហិ ឱតរណា.

តានិយេវ អសេក្ខានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ តីហិ ខន្ធេហិ សង្គហិតានិ – សីលក្ខន្ធេន សមាធិក្ខន្ធេន បញ្ញាក្ខន្ធេន, អយំ ខន្ធេហិ ឱតរណា.

តានិយេវ អសេក្ខានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ សង្ខារបរិយាបន្នានិ យេ សង្ខារា អនាសវា, នោ ច ភវង្គា, តេ សង្ខារា ធម្មធាតុសង្គហិតា. អយំ ធាតូហិ ឱតរណា.

សា ធម្មធាតុ ធម្មាយតនបរិយាបន្នា, យំ អាយតនំ អនាសវំ, នោ ច ភវង្គំ. អយំ អាយតនេហិ ឱតរណា.

‘‘អយំ អហស្មីតិ អនានុបស្សី’’តិ អយំ សក្កាយទិដ្ឋិយា សមុគ្ឃាតោ, សា សេក្ខាវិមុត្តិ, តានិយេវ សេក្ខានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ. អយំ ឥន្ទ្រិយេហិ ឱតរណា.

តានិយេវ សេក្ខានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ វិជ្ជា, វិជ្ជុប្បាទា អវិជ្ជានិរោធោ, អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោ, ឯវំ សព្ពោ បដិច្ចសមុប្បាទោ. អយំ បដិច្ចសមុប្បាទេហិ ឱតរណា.

សាយេវ វិជ្ជា បញ្ញាក្ខន្ធោ. អយំ ខន្ធេហិ ឱតរណា.

សាយេវ វិជ្ជា សង្ខារបរិយាបន្នា, យេ សង្ខារា អនាសវា, នោ ច ភវង្គា, តេ សង្ខារា ធម្មធាតុសង្គហិតា, អយំ ធាតូហិ ឱតរណា.

សា ធម្មធាតុ ធម្មាយតនបរិយាបន្នា, យំ អាយតនំ អនាសវំ, នោ ច ភវង្គំ, អយំ អាយតនេហិ ឱតរណា.

សេក្ខាយ ច វិមុត្តិយា អសេក្ខាយ ច វិមុត្តិយា វិមុត្តោ ឧទតារិ ឱឃំ អតិណ្ណបុព្ពំ អបុនព្ភវាយ. តេនាហ ភគវា ‘‘ឧទ្ធំ អធោ’’តិ.

៤៣. ‘‘និស្សិតស្ស [បស្ស ឧទា. ៧៤] ចលិតំ, អនិស្សិតស្ស ចលិតំ នត្ថិ, ចលិតេ អសតិ បស្សទ្ធិ, បស្សទ្ធិយា សតិ នតិ ន ហោតិ, នតិយា អសតិ អាគតិគតិ ន ហោតិ, អាគតិគតិយា អសតិ ចុតូបបាតោ ន ហោតិ, ចុតូបបាតេ អសតិ នេវិធ ន ហុរំ ន ឧភយមន្តរេន ឯសេវន្តោ ទុក្ខស្សា’’តិ.

‘‘និស្សិតស្ស ចលិត’’ន្តិ និស្សយោ នាម ទុវិធោ តណ្ហានិស្សយោ ច ទិដ្ឋិនិស្សយោ ច. តត្ថ យា រត្តស្ស ចេតនា, អយំ តណ្ហានិស្សយោ; យា មូឡ្ហស្ស ចេតនា, អយំ ទិដ្ឋិនិស្សយោ. ចេតនា បន សង្ខារា, សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបំ, ឯវំ សព្ពោ បដិច្ចសមុប្បាទោ. អយំ បដិច្ចសមុប្បាទេហិ ឱតរណា.

តត្ថ យា រត្តស្ស វេទនា, អយំ សុខា វេទនា. យា សម្មូឡ្ហស្ស វេទនា, អយំ អទុក្ខមសុខា វេទនា, ឥមា ទ្វេ វេទនា វេទនាក្ខន្ធោ. អយំ ខន្ធេហិ ឱតរណា.

តត្ថ សុខា វេទនា ទ្វេ ឥន្ទ្រិយានិ សុខិន្ទ្រិយំ សោមនស្សិន្ទ្រិយញ្ច, អទុក្ខមសុខា វេទនា ឧបេក្ខិន្ទ្រិយំ. អយំ ឥន្ទ្រិយេហិ ឱតរណា.

តានិយេវ ឥន្ទ្រិយានិ សង្ខារបរិយាបន្នានិ, យេ សង្ខារា សាសវា ភវង្គា, តេ សង្ខារា ធម្មធាតុសង្គហិតា. អយំ ធាតូហិ ឱតរណា.

សា ធម្មធាតុ ធម្មាយតនបរិយាបន្នា, យំ អាយតនំ សាសវំ ភវង្គំ, អយំ អាយតនេហិ ឱតរណា.

‘‘អនិស្សិតស្ស ចលិតំ នត្ថី’’តិ សមថវសេន វា តណ្ហាយ អនិស្សិតោ វិបស្សនាវសេ វា ទិដ្ឋិយា អនិស្សិតោ. យា វិបស្សនា អយំ វិជ្ជា, វិជ្ជុប្បាទា អវិជ្ជានិរោធោ, អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោ, សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ, ឯវំ សព្ពោ បដិច្ចសមុប្បាទោ. អយំ បដិច្ចសមុប្បាទេហិ ឱតរណា.

សាយេវ វិបស្សនា បញ្ញាក្ខន្ធោ. អយំ ខន្ធេហិ ឱតរណា.

សាយេវ វិបស្សនា ទ្វេ ឥន្ទ្រិយានិ – វីរិយិន្ទ្រិយញ្ច បញ្ញិន្ទ្រិយញ្ច. អយំ ឥន្ទ្រិយេហិ ឱតរណា.

សាយេវ វិបស្សនា សង្ខារបរិយាបន្នា, យេ សង្ខារា អនាសវា, នោ ច ភវង្គា, តេ សង្ខារា ធម្មធាតុសង្គហិតា. អយំ ធាតូហិ ឱតរណា.

‘‘បស្សទ្ធិយា សតី’’តិ ទុវិធា បស្សទ្ធិ កាយិកា ច ចេតសិកា ច. យំ កាយិកំ សុខំ, អយំ កាយបស្សទ្ធិ. យំ ចេតសិកំ សុខំ, អយំ ចេតសិកា បស្សទ្ធិ. បស្សទ្ធកាយោ សុខំ វេទិយតិ [វេទយតិ (ក.)], សុខិនោ ចិត្តំ សមាធិយតិ, សមាហិតោ យថាភូតំ បជានាតិ, យថាភូតំ បជានន្តោ និព្ពិន្ទតិ, និព្ពិន្ទន្តោ វិរជ្ជតិ, វិរាគា វិមុច្ចតិ, វិមុត្តស្មិំ ‘‘វិមុត្ត’’មិតិ [វិមុត្តម្ហីតិ (សី. ក.)] ញាណំ ហោតិ, ‘‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’’តិ បជានាតិ. សោ ន នមតិ រូបេសុ, ន សទ្ទេសុ, ន គន្ធេសុ, ន រសេសុ, ន ផោដ្ឋព្ពេសុ, ន ធម្មេសុ ខយា រាគស្ស ខយា ទោសស្ស ខយា មោហស្ស យេន រូបេន តថាគតំ តិដ្ឋន្តំ ចរន្តំ បញ្ញាបយមានោ បញ្ញាបេយ្យ, តស្ស រូបស្ស ខយា វិរាគា និរោធា ចាគា បដិនិស្សគ្គា រូបសង្ខយេ វិមុត្តោ, តថាគតោ អត្ថីតិបិ ន ឧបេតិ, នត្ថីតិបិ ន ឧបេតិ, អត្ថិ នត្ថីតិបិ ន ឧបេតិ, នេវត្ថិ នោ នត្ថីតិបិ ន ឧបេតិ. អថ ខោ គម្ភីរោ អប្បមេយ្យោ អសង្ខេយ្យោ និព្ពុតោតិយេវ សង្ខំ គច្ឆតិ ខយា រាគស្ស, ខយា ទោសស្ស, ខយា មោហស្ស.

យាយ វេទនាយ…បេ… យាយ សញ្ញាយ. យេហិ សង្ខារេហិ. យេន វិញ្ញាណេន តថាគតំ តិដ្ឋន្តំ ចរន្តំ បញ្ញាបយមានោ បញ្ញាបេយ្យ, តស្ស វិញ្ញាណស្ស ខយា វិរាគា និរោធា ចាគា បដិនិស្សគ្គា វិញ្ញាណសង្ខយេ វិមុត្តោ, តថាគតោ អត្ថីតិបិ ន ឧបេតិ, នត្ថីតិបិ ន ឧបេតិ, អត្ថិ នត្ថីតិបិ ន ឧបេតិ, នេវត្ថិ នោ នត្ថីតិបិ ន ឧបេតិ. អថ ខោ គម្ភីរោ អប្បមេយ្យោ អសង្ខេយ្យោ និព្ពុតោតិយេវ សង្ខំ គច្ឆតិ ខយា រាគស្ស, ខយា ទោសស្ស, ខយា មោហស្ស. ‘‘អាគតី’’តិ ឥធាគតិ. ‘‘គតី’’តិ បេច្ចភវោ. អាគតិគតីបិ ន ភវន្តិ, ‘‘នេវិធា’’តិ ឆសុ អជ្ឈត្តិកេសុ អាយតនេសុ. ‘‘ន ហុរ’’ន្តិ ឆសុ ពាហិរេសុ អាយតនេសុ. ‘‘ន ឧភយមន្តរេនា’’តិ ផស្សសមុទិតេសុ ធម្មេសុ អត្តានំ ន បស្សតិ. ‘‘ឯសេវន្តោ ទុក្ខស្សា’’តិ បដិច្ចសមុប្បាទោ. សោ ទុវិធោ លោកិយោ ច លោកុត្តរោ ច. តត្ថ លោកិយោ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា, យាវ ជរាមរណា. លោកុត្តរោ សីលវតោ អវិប្បដិសារោ ជាយតិ, យាវ នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាតិ. តេនាហ ភគវា ‘‘និស្សិតស្ស ចលិតំ អនិស្សិតស្ស ចលិតំ នត្ថិ…បេ… ឯសេវន្តោ ទុក្ខស្សា’’តិ.

៤៤. ‘‘យេ កេចិ សោកា បរិទេវិតា វា, ទុក្ខា [ទុក្ខំ (សី. ក.) បស្ស ឧទា. ៧៨] ច លោកស្មិមនេករូបា;

បិយំ បដិច្ចប្បភវន្តិ ឯតេ, បិយេ អសន្តេ ន ភវន្តិ ឯតេ.

តស្មា ហិ តេ សុខិនោ វីតសោកា, យេសំ បិយំ នត្ថិ កុហិញ្ចិ លោកេ;

តស្មា អសោកំ វិរជំ បត្ថយានោ, បិយំ ន កយិរាថ កុហិញ្ចិ លោកេ’’តិ.

‘‘យេ កេចិ សោកា បរិទេវិតា វា, ទុក្ខា ច លោកស្មិមនេករូបា បិយំ បដិច្ចប្បភវន្តិ ឯតេ’’តិ – អយំ ទុក្ខា វេទនា. ‘‘បិយេ អសន្តេ ន ភវន្តិ ឯតេ’’តិ – អយំ សុខា វេទនា. វេទនា វេទនាក្ខន្ធោ. អយំ ខន្ធេហិ ឱតរណា.

វេទនាបច្ចយា តណ្ហា, តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ, ឧបាទានបច្ចយា ភវោ, ភវបច្ចយា ជាតិ, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ, ឯវំ សព្ពំ. អយំ បដិច្ចសមុប្បាទេហិ ឱតរណា.

តត្ថ សុខា វេទនា ទ្វេ ឥន្ទ្រិយានិ – សុខិន្ទ្រិយំ សោមនស្សិន្ទ្រិយញ្ច. ទុក្ខា វេទនា ទ្វេ ឥន្ទ្រិយានិ – ទុក្ខិន្ទ្រិយំ ទោមនស្សិន្ទ្រិយញ្ច. អយំ ឥន្ទ្រិយេហិ ឱតរណា.

សា ធម្មធាតុ ធម្មាយតនបរិយាបន្នា, យំ អាយតនំ សាសវំ ភវង្គំ. អយំ អាយតនេហិ ឱតរណា.

តស្មា ហិ តេ សុខិនោ វីតសោកា, យេសំ បិយំ នត្ថិ កុហិញ្ចិ លោកេ;

តស្មា អសោកំ វិរជំ បត្ថយានោ, បិយំ ន កយិរាថ កុហិញ្ចិ លោកេតិ.

ឥទំ តណ្ហាបហានំ. តណ្ហានិរោធា ឧបាទាននិរោធោ, ឧបាទាននិរោធា ភវនិរោធោ, ឯវំ សព្ពំ. អយំ បដិច្ចសមុប្បាទេហិ ឱតរណា.

តំយេវ តណ្ហាបហានំ សមថោ. សោ សមថោ ទ្វេ ឥន្ទ្រិយានិ សតិន្ទ្រិយំ សមាធិន្ទ្រិយញ្ច. អយំ ឥន្ទ្រិយេហិ ឱតរណា.

សោយេវ សមថោ សមាធិក្ខន្ធោ. អយំ ខន្ធេហិ ឱតរណា.

សោយេវ សមថោ សង្ខារបរិយាបន្នោ, យេ សង្ខារា អនាសវា, នោ ច ភវង្គា, តេ សង្ខារា ធម្មធាតុសង្គហិតា. អយំ ធាតូហិ ឱតរណា.

សា ធម្មធាតុ ធម្មាយតនបរិយាបន្នា, យំ អាយតនំ អនាសវំ, នោ ច ភវង្គំ. អយំ អាយតនេហិ ឱតរណា. តេនាហ ភគវា ‘‘យេ កេចិ សោកា’’តិ.

កាមំ កាមយមានស្ស, តស្ស ចេ តំ សមិជ្ឈតិ;

អទ្ធា បីតិមនោ ហោតិ, លទ្ធា មច្ចោ យទិច្ឆតិ.

តស្ស ចេ កាមយានស្ស, ឆន្ទជាតស្ស ជន្តុនោ;

តេ កាមា បរិហាយន្តិ, សល្លវិទ្ធោវ រុប្បតិ.

យោ កាមេ បរិវជ្ជេតិ, សប្បស្សេវ [សព្ពស្សេវ (ក.) បស្ស សុ. និ. ៧៧៤] បទា សិរោ;

សោមំ វិសត្តិកំ លោកេ, សតោ សមតិវត្តតីតិ.

តត្ថ យា បីតិមនតា, អយំ អនុនយោ. យទាហ សល្លវិទ្ធោវ រុប្បតីតិ, ឥទំ បដិឃំ. អនុនយំ បដិឃញ្ច បន តណ្ហាបក្ខោ, តណ្ហាយ ច បន ទសរូបីនិ អាយតនានិ បទដ្ឋានំ. អយំ អាយតនេហិ ឱតរណា.

តានិយេវ ទស រូបីនិ រូបកាយោ នាមសម្បយុត្តោ, តទុភយំ នាមរូបំ, នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនំ, សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោ, ផស្សបច្ចយា វេទនា, វេទនាបច្ចយា តណ្ហា, ឯវំ សព្ពំ. អយំ បដិច្ចសមុប្បាទេហិ ឱតរណា.

តទេវ នាមរូបំ បញ្ចក្ខន្ធោ; អយំ ខន្ធេហិ ឱតរណា;

តទេវ នាមរូបំ អដ្ឋារស ធាតុយោ; អយំ ធាតូហិ ឱតរណា;

តត្ថ យោ រូបកាយោ ឥមានិ បញ្ច រូបីនិ ឥន្ទ្រិយានិ, យោ នាមកាយោ ឥមានិ បញ្ច អរូបីនិ ឥន្ទ្រិយានិ, ឥមានិ ទស ឥន្ទ្រិយានិ. អយំ ឥន្ទ្រិយេហិ ឱតរណា.

តត្ថ យទាហ –

‘‘យោ កាមេ បរិវជ្ជេតិ, សប្បស្សេវ បទា សិរោ;

សោមំ វិសត្តិកំ លោកេ, សតោ សមតិវត្តតី’’តិ.

អយំ សឧបាទិសេសា និព្ពានធាតុ, អយំ ធាតូហិ ឱតរណា.

សាយេវ សឧបាទិសេសា និព្ពានធាតុ វិជ្ជា, វិជ្ជុប្បាទា អវិជ្ជានិរោធោ, អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោ, ឯវំ សព្ពំ. អយំ បដិច្ចសមុប្បាទេហិ ឱតរណា.

សាយេវ វិជ្ជា បញ្ញាក្ខន្ធោ. អយំ ខន្ធេហិ ឱតរណា.

សាយេវ វិជ្ជា ទ្វេ ឥន្ទ្រិយានិ – វីរិយិន្ទ្រិយំ បញ្ញិន្ទ្រិយញ្ច. អយំ ឥន្ទ្រិយេហិ ឱតរណា.

សាយេវ វិជ្ជា សង្ខារបរិយាបន្នា, យេ សង្ខារា អនាសវា, នោ ច ភវង្គា, តេ សង្ខារា ធម្មធាតុសង្គហិតា. អយំ ធាតូហិ ឱតរណា.

សា ធម្មធាតុ ធម្មាយតនបរិយាបន្នា, យំ អាយតនំ អនាសវំ, នោ ច ភវង្គំ. អយំ អាយតនេហិ ឱតរណា. តេនាហ ភគវា ‘‘កាមំ កាមយមានស្សា’’តិ.

ឯត្តាវតា បដិច្ច ឥន្ទ្រិយខន្ធធាតុអាយតនានិ សមោសរណោតរណានិ ភវន្តិ. ឯវំ បដិច្ច ឥន្ទ្រិយខន្ធធាតុអាយតនានិ ឱតារេតព្ពានិ. តេនាហ អាយស្មា មហាកច្ចាយនោ ‘‘យោ ច បដិច្ចុប្បាទោ’’តិ.

និយុត្តោ ឱតរណោ ហារោ.