៥. ធោតកមាណវបុច្ឆានិទ្ទេសោ

៣០. បុច្ឆាមិ តំ ភគវា ព្រូហិ មេតំ, [ឥច្ចាយស្មា ធោតកោ]

វាចាភិកង្ខាមិ មហេសិ តុយ្ហំ;

តវ សុត្វាន និគ្ឃោសំ, សិក្ខេ និព្ពានមត្តនោ.

បុច្ឆាមិ តំ ភគវា ព្រូហិ មេតន្តិ. បុច្ឆាមីតិ តិស្សោ បុច្ឆា – អទិដ្ឋជោតនា បុច្ឆា, ទិដ្ឋសំសន្ទនា បុច្ឆា, វិមតិច្ឆេទនា បុច្ឆា…បេ… ឥមា តិស្សោ បុច្ឆា…បេ… និព្ពានបុច្ឆា. បុច្ឆាមិ តន្តិ បុច្ឆាមិ តំ យាចាមិ តំ អជ្ឈេសាមិ តំ បសាទេមិ តំ, កថយស្សុ មេតិ – បុច្ឆាមិ តំ. ភគវាតិ គារវាធិវចនមេតំ…បេ… សច្ឆិកា បញ្ញត្តិ, យទិទំ ភគវាតិ. ព្រូហិ មេតន្តិ ព្រូហិ អាចិក្ខាហិ ទេសេហិ បញ្ញបេហិ បដ្ឋបេហិ វិវរាហិ វិភជាហិ ឧត្តានីករោហិ បកាសេហីតិ – បុច្ឆាមិ តំ ភគវា ព្រូហិ មេតំ.

ឥច្ចាយស្មា ធោតកោតិ. ឥច្ចាតិ បទសន្ធិ…បេ… អាយស្មាតិ បិយវចនំ គរុវចនំ សគារវសប្បតិស្សាធិវចនមេតំ អាយស្មាតិ. ធោតកោតិ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស នាមំ សង្ខា សមញ្ញា បញ្ញត្តិ វោហារោ នាមំ នាមកម្មំ នាមធេយ្យំ និរុត្តិ ព្យញ្ជនំ អភិលាបោតិ – ឥច្ចាយស្មា ធោតកោ.

វាចាភិកង្ខាមិ មហេសិ តុយ្ហន្តិ តុយ្ហំ វចនំ ព្យប្បថំ ទេសនំ អនុសាសនំ អនុសិដ្ឋំ កង្ខាមិ អភិកង្ខាមិ ឥច្ឆាមិ សាទិយាមិ បត្ថយាមិ បិហយាមិ អភិជប្បាមិ. មហេសីតិ កិំ មហេសិ ភគវា? មហន្តំ សីលក្ខន្ធំ ឯសី គវេសី បរិយេសីតិ មហេសិ…បេ… កហំ នរាសភោតិ មហេសីតិ – វាចាភិកង្ខាមិ មហេសិ តុយ្ហំ.

តវ សុត្វាន និគ្ឃោសន្តិ តុយ្ហំ វចនំ ព្យប្បថំ ទេសនំ អនុសាសនំ អនុសិដ្ឋំ សុត្វា សុណិត្វា ឧគ្គហេត្វា ឧបធារយិត្វា ឧបលក្ខយិត្វាតិ – តវ សុត្វាន និគ្ឃោសំ.

សិក្ខេ និព្ពានមត្តនោតិ. សិក្ខាតិ តិស្សោ សិក្ខា – អធិសីលសិក្ខា, អធិចិត្តសិក្ខា, អធិបញ្ញាសិក្ខា…បេ… អយំ អធិបញ្ញាសិក្ខា. និព្ពានមត្តនោតិ អត្តនោ រាគស្ស និព្ពាបនាយ, ទោសស្ស និព្ពាបនាយ, មោហស្ស និព្ពាបនាយ, កោធស្ស និព្ពាបនាយ, ឧបនាហស្ស និព្ពាបនាយ…បេ… សព្ពាកុសលាភិសង្ខារានំ សមាយ ឧបសមាយ វូបសមាយ និព្ពាបនាយ បដិនិស្សគ្គាយ បដិបស្សទ្ធិយា អធិសីលម្បិ សិក្ខេយ្យ, អធិចិត្តម្បិ សិក្ខេយ្យ, អធិបញ្ញម្បិ សិក្ខេយ្យ. ឥមា តិស្សោ សិក្ខាយោ អាវជ្ជន្តោ សិក្ខេយ្យ, ជានន្តោ សិក្ខេយ្យ, បស្សន្តោ សិក្ខេយ្យ, បច្ចវេក្ខន្តោ សិក្ខេយ្យ, ចិត្តំ បទហន្តោ សិក្ខេយ្យ, សទ្ធាយ អធិមុច្ចន្តោ សិក្ខេយ្យ, វីរិយំ បគ្គណ្ហន្តោ សិក្ខេយ្យ, សតិំ ឧបដ្ឋបេន្តោ សិក្ខេយ្យ, ចិត្តំ សមាទហន្តោ សិក្ខេយ្យ, បញ្ញាយ បជានន្តោ សិក្ខេយ្យ, អភិញ្ញេយ្យំ អភិជានន្តោ សិក្ខេយ្យ, បរិញ្ញេយ្យំ បរិជានន្តោ សិក្ខេយ្យ, បហាតព្ពំ បជហន្តោ សិក្ខេយ្យ, ភាវេតព្ពំ ភាវេន្តោ សិក្ខេយ្យ, សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិករោន្តោ សិក្ខេយ្យ, អាចរេយ្យ សមាចរេយ្យ សមាទាយ វត្តេយ្យាតិ – សិក្ខេ និព្ពានមត្តនោ. តេនាហ សោ ព្រាហ្មណោ –

‘‘បុច្ឆាមិ តំ ភគវា ព្រូហិ មេតំ, [ឥច្ចាយស្មា ធោតកោ]

វាចាភិកង្ខាមិ មហេសិ តុយ្ហំ;

តវ សុត្វាន និគ្ឃោសំ, សិក្ខេ និព្ពានមត្តនោ’’តិ.

៣១. តេនហាតប្បំ ករោហិ, [ធោតកាតិ ភគវា]

ឥធេវ និបកោ សតោ;

ឥតោ សុត្វាន និគ្ឃោសំ, សិក្ខេ និព្ពានមត្តនោ.

តេនហាតប្បំ ករោហីតិ អាតប្បំ ករោហិ, ឧស្សាហំ ករោហិ, ឧស្សោឡ្ហិំ ករោហិ, ថាមំ ករោហិ, ធិតិំ ករោហិ, វីរិយំ ករោហិ, ឆន្ទំ ជនេហិ សញ្ជនេហិ ឧបដ្ឋបេហិ សមុដ្ឋបេហិ និព្ពត្តេហិ អភិនិព្ពត្តេហីតិ – តេនហាតប្បំ ករោហិ.

ធោតកាតិ ភគវា តំ ព្រាហ្មណំ នាមេន អាលបតិ. ភគវាតិ គារវាធិវចនមេតំ…បេ… សច្ឆិកា បញ្ញត្តិ, យទិទំ ភគវាតិ – ធោតកាតិ ភគវា.

ឥធេវ និបកោ សតោតិ. ឥធាតិ ឥមិស្សា ទិដ្ឋិយា ឥមិស្សា ខន្តិយា ឥមិស្សា រុចិយា ឥមស្មិំ អាទាយេ ឥមស្មិំ ធម្មេ ឥមស្មិំ វិនយេ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ ឥមស្មិំ បាវចនេ ឥមស្មិំ ព្រហ្មចរិយេ ឥមស្មិំ សត្ថុសាសនេ ឥមស្មិំ អត្តភាវេ ឥមស្មិំ មនុស្សលោកេ. និបកោតិ និបកោ បណ្ឌិតោ បញ្ញវា ពុទ្ធិមា ញាណី វិភាវី មេធាវី. សតោតិ ចតូហិ ការណេហិ សតោ – កាយេ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ ភាវេន្តោ សតោ…បេ… សោ វុច្ចតិ សតោតិ – ឥធេវ និបកោ សតោ.

ឥតោ សុត្វាន និគ្ឃោសន្តិ ឥតោ មយ្ហំ វចនំ ព្យប្បថំ ទេសនំ អនុសាសនំ អនុសិដ្ឋំ សុត្វា សុណិត្វា ឧគ្គណ្ហិត្វា ឧបធារយិត្វា ឧបលក្ខយិត្វាតិ – ឥតោ សុត្វាន និគ្ឃោសំ.

‘‘តេនហាតប្បំ ករោហិ, [ធោតកាតិ ភគវា]

ឥធេវ និបកោ សតោ;

ឥតោ សុត្វាន និគ្ឃោសំ, សិក្ខេ និព្ពានមត្តនោ’’តិ.

៣២. បស្សាមហំ ទេវមនុស្សលោកេ,អកិញ្ចនំ ព្រាហ្មណមិរិយមានំ;

តំ តំ នមស្សាមិ សមន្តចក្ខុ, បមុញ្ច មំ សក្ក កថំកថាហិ.

បស្សាមហំ ទេវមនុស្សលោកេតិ. ទេវាតិ តយោ ទេវា – សម្មុតិទេវា, ឧបបត្តិទេវា, វិសុទ្ធិទេវា. កតមេ សម្មុតិទេវា? សម្មុតិទេវា វុច្ចន្តិ រាជានោ ច រាជកុមារា ច ទេវិយោ ច. ឥមេ វុច្ចន្តិ សម្មុតិទេវា. កតមេ ឧបបត្តិទេវា? ឧបបត្តិទេវា វុច្ចន្តិ ចាតុមហារាជិកា ទេវា តាវតិំសា ទេវា យាមា ទេវា តុសិតា ទេវា និម្មានរតី ទេវា បរនិម្មិតវសវត្តី ទេវា ព្រហ្មកាយិកា ទេវា យេ ច ទេវា តទុត្តរិ [តត្រុបរិ (ស្យា.)]. ឥមេ វុច្ចន្តិ ឧបបត្តិទេវា. កតមេ វិសុទ្ធិទេវា? វិសុទ្ធិទេវា វុច្ចន្តិ តថាគតសាវកា អរហន្តោ ខីណាសវា យេ ច បច្ចេកពុទ្ធា. ឥមេ វុច្ចន្តិ វិសុទ្ធិទេវា. ភគវា សម្មុតិទេវានញ្ច ឧបបត្តិទេវានញ្ច វិសុទ្ធិទេវានញ្ច ទេវោ ច អតិទេវោ ច ទេវាតិទេវោ ច សីហសីហោ នាគនាគោ គណិគណី មុនិមុនី រាជរាជា. បស្សាមហំ ទេវមនុស្សលោកេតិ មនុស្សលោកេ ទេវំ បស្សាមិ អតិទេវំ បស្សាមិ ទេវាតិទេវំ បស្សាមិ ទក្ខាមិ ឱលោកេមិ និជ្ឈាយាមិ ឧបបរិក្ខាមីតិ – បស្សាមហំ ទេវមនុស្សលោកេ.

អាកិញ្ចនំ ព្រាហ្មណមិរិយមានន្តិ. អកិញ្ចនន្តិ រាគកិញ្ចនំ ទោសកិញ្ចនំ មោហកិញ្ចនំ មានកិញ្ចនំ ទិដ្ឋិកិញ្ចនំ កិលេសកិញ្ចនំ ទុច្ចរិតកិញ្ចនំ, តេ កិញ្ចនា ពុទ្ធស្ស ភគវតោ បហីនា ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវំកតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា, តស្មា ពុទ្ធោ អកិញ្ចនោ. ព្រាហ្មណោតិ ភគវា សត្តន្នំ ធម្មានំ ពាហិតត្តា ព្រាហ្មណោ – សក្កាយទិដ្ឋិ ពាហិតា ហោតិ, វិចិកិច្ឆា ពាហិតា ហោតិ, សីលព្ពតបរាមាសោ ពាហិតោ ហោតិ, រាគោ ពាហិតោ ហោតិ, ទោសោ ពាហិតោ ហោតិ, មោហោ ពាហិតោ ហោតិ, មានោ ពាហិតោ ហោតិ, ពាហិតាស្ស ហោន្តិ បាបកា អកុសលា ធម្មា សំកិលេសិកា បោនោភវិកា សទរា ទុក្ខវិបាកា អាយតិំ ជាតិជរាមរណិយា.

ពាហិត្វា សព្ពបាបកានិ, [សភិយាតិ ភគវា]

វិមលោ សាធុសមាហិតោ ឋិតត្តោ;

សំសារមតិច្ច កេវលី សោ, អសិតោ តាទិ បវុច្ចតេ ស ព្រហ្មាតិ.

ឥរិយមានន្តិ ចរន្តំ វិហរន្តំ ឥរិយន្តំ វត្តេន្តំ បាលេន្តំ យបេន្តំ យាបេន្តន្តិ – អកិញ្ចនំ ព្រាហ្មណមិរិយមានំ.

តំ តំ នមស្សាមិ សមន្តចក្ខូតិ. តន្តិ ភគវន្តំ ភណតិ. នមស្សាមីតិ កាយេន វា នមស្សាមិ, វាចាយ វា នមស្សាមិ, ចិត្តេន វា នមស្សាមិ, អន្វត្ថបដិបត្តិយា វា នមស្សាមិ, ធម្មានុធម្មបដិបត្តិយា វា នមស្សាមិ សក្ករោមិ គរុំ ករោមិ មានេមិ បូជេមិ. សមន្តចក្ខូតិ សមន្តចក្ខុ វុច្ចតិ សព្ពញ្ញុតញាណំ. ភគវា សព្ពញ្ញុតញាណេន ឧបេតោ សមុបេតោ ឧបាគតោ សមុបាគតោ ឧបបន្នោ សមុបបន្នោ សមន្នាគតោ.

‘‘ន តស្ស អទ្ទិដ្ឋមិធត្ថិ [អទិដ្ឋមិធត្ថិ (ស្យា. ក.) មហានិ. ១៥៦] កិញ្ចិ, អថោ អវិញ្ញាតមជានិតព្ពំ;

សព្ពំ អភិញ្ញាសិ យទត្ថិ នេយ្យំ, តថាគតោ តេន សមន្តចក្ខូ’’តិ.

តំ តំ នមស្សាមិ សមន្តចក្ខុ.

បមុញ្ច មំ សក្ក កថំកថាហីតិ. សក្កាតិ សក្កោ ភគវា សក្យកុលា បព្ពជិតោតិបិ សក្កោ. អថ វា, អឌ្ឍោ [អទ្ធោ (ស្យា. ក.)] មហទ្ធនោ ធនវាតិបិ សក្កោ. តស្សិមានិ ធនានិ, សេយ្យថិទំ – សទ្ធាធនំ សីលធនំ ហិរិធនំ ឱត្តប្បធនំ សុតធនំ ចាគធនំ បញ្ញាធនំ សតិបដ្ឋានធនំ សម្មប្បធានធនំ ឥទ្ធិបាទធនំ ឥន្ទ្រិយធនំ ពលធនំ ពោជ្ឈង្គធនំ មគ្គធនំ ផលធនំ និព្ពានធនំ. ឥមេហិ អនេកវិធេហិ ធនរតនេហិ អឌ្ឍោ មហទ្ធនោ ធនវាតិបិ សក្កោ. អថ វា, សក្កោ បហុ វិសវី អលមត្តោ សូរោ វីរោ វិក្កន្តោ អភីរូ អច្ឆម្ភី អនុត្រាសី អបលាយី បហីនភយភេរវោ វិគតលោមហំសោតិបិ សក្កោ. កថំកថា វុច្ចតិ វិចិកិច្ឆា. ទុក្ខេ កង្ខា, ទុក្ខសមុទយេ កង្ខា, ទុក្ខនិរោធេ កង្ខា, ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ កង្ខា, បុព្ពន្តេ កង្ខា, អបរន្តេ កង្ខា, បុព្ពន្តាបរន្តេ កង្ខា, ឥទប្បច្ចយតាបដិច្ចសមុប្បន្នេសុ ធម្មេសុ កង្ខា. យា ឯវរូបា កង្ខា កង្ខាយនា កង្ខាយិតត្តំ វិមតិ វិចិកិច្ឆា ទ្វេឡ្ហកំ ទ្វេធាបថោ សំសយោ អនេកំសគ្គាហោ អាសប្បនា បរិសប្បនា អបរិយោគាហនា ឆម្ភិតត្តំ ចិត្តស្ស មនោវិលេខោ. បមុញ្ច មំ សក្ក កថំកថាហីតិ មុញ្ច មំ បមុញ្ច មំ មោចេហិ មំ បមោចេហិ មំ ឧទ្ធរ មំ សមុទ្ធរ មំ វុដ្ឋាបេហិ មំ កថំកថាសល្លតោតិ – បមុញ្ច មំ សក្ក កថំកថាហិ. តេនាហ សោ ព្រាហ្មណោ –

‘‘បស្សាមហំ ទេវមនុស្សលោកេ, អកិញ្ចនំ ព្រាហ្មណមិរិយមានំ;

តំ តំ នមស្សាមិ សមន្តចក្ខុ, បមុញ្ច មំ សក្ក កថំកថាហី’’តិ.

៣៣. នាហំ សហិស្សាមិ បមោចនាយ, កថំកថិំ ធោតក កញ្ចិ លោកេ;

ធម្មញ្ច សេដ្ឋំ អាជានមានោ, ឯវំ តុវំ ឱឃមិមំ តរេសិ.

នាហំ សហិស្សាមិ [សមីហាមិ (ក.)] បមោចនាយាតិ នាហំ តំ សក្កោមិ មុញ្ចិតុំ បមុញ្ចិតុំ មោចេតុំ បមោចេតុំ ឧទ្ធរិតុំ សមុទ្ធរិតុំ ឧដ្ឋាបេតុំ សមុដ្ឋាបេតុំ កថំកថាសល្លតោតិ. ឯវម្បិ នាហំ សហិស្សាមិ បមោចនាយ. អថ វា, ន ឦហាមិ ន សមីហាមិ ន ឧស្សហាមិ ន វាយមាមិ ន ឧស្សាហំ ករោមិ ន ឧស្សោឡ្ហិំ ករោមិ ន ថាមំ ករោមិ ន ធិតិំ ករោមិ ន វីរិយំ ករោមិ ន ឆន្ទំ ជនេមិ ន សញ្ជនេមិ ន និព្ពត្តេមិ ន អភិនិព្ពត្តេមិ អស្សទ្ធេ បុគ្គលេ អច្ឆន្ទិកេ កុសីតេ ហីនវីរិយេ អប្បដិបជ្ជមានេ ធម្មទេសនាយាតិ. ឯវម្បិ នាហំ សហិស្សាមិ បមោចនាយ. អថ វា, នត្ថញ្ញោ កោចិ មោចេតា. តេ យទិ មោចេយ្យុំ សកេន ថាមេន សកេន ពលេន សកេន វីរិយេន សកេន បរក្កមេន សកេន បុរិសថាមេន សកេន បុរិសពលេន សកេន បុរិសវីរិយេន សកេន បុរិសបរក្កមេន អត្តនា សម្មាបដិបទំ អនុលោមបដិបទំ អបច្ចនីកបដិបទំ អន្វត្ថបដិបទំ ធម្មានុធម្មបដិបទំ បដិបជ្ជមានា មោចេយ្យុន្តិ. ឯវម្បិ នាហំ សហិស្សាមិ បមោចនាយ.

វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘សោ វត, ចុន្ទ, អត្តនា បលិបបលិបន្នោ បរំ បលិបបលិបន្នំ ឧទ្ធរិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. សោ វត, ចុន្ទ, អត្តនា អទន្តោ អវិនីតោ អបរិនិព្ពុតោ បរំ ទមេស្សតិ វិនេស្សតិ បរិនិព្ពាបេស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតីតិ. ឯវម្បិ នាហំ សហិស្សាមិ បមោចនាយ.

វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘អត្តនា ហិ [អត្តនាវ (ពហូសុ) ធ. ប. ១៦៥] កតំ បាបំ, អត្តនា សំកិលិស្សតិ;

អត្តនា អកតំ បាបំ, អត្តនាវ វិសុជ្ឈតិ;

សុទ្ធិ អសុទ្ធិ បច្ចត្តំ, នាញ្ញោ អញ្ញំ វិសោធយេ’’តិ.

ឯវម្បិ នាហំ សហិស្សាមិ បមោចនាយ.

វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘ឯវមេវ ខោ, ព្រាហ្មណ, តិដ្ឋតេវ និព្ពានំ តិដ្ឋតិ និព្ពានគាមិមគ្គោ តិដ្ឋាមហំ សមាទបេតា, អថ ច បន មម សាវកា មយា ឯវំ ឱវទិយមានា ឯវំ អនុសាសិយមានា អប្បេកច្ចេ អច្ចន្តនិដ្ឋំ និព្ពានំ អារាធេន្តិ ឯកច្ចេ នារាធេន្តីតិ. ឯត្ថ ក្យាហំ, ព្រាហ្មណ ករោមិ? មគ្គក្ខាយី, ព្រាហ្មណ, តថាគតោ. មគ្គំ ពុទ្ធោ អាចិក្ខតិ. អត្តនា បដិបជ្ជមានា មុច្ចេយ្យុន្តិ [មុញ្ចេយ្យុន្តិ (ស្យា.)]. ឯវម្បិ នាហំ សហិស្សាមិ បមោចនាយ’’.

កថំកថិំ ធោតក កញ្ចិ លោកេតិ កថំកថិំ បុគ្គលំ សកង្ខំ សខិលំ សទ្វេឡ្ហកំ សវិចិកិច្ឆំ. កញ្ចីតិ កញ្ចិ ខត្តិយំ វា ព្រាហ្មណំ វា វេស្សំ វា សុទ្ទំ វា គហដ្ឋំ វា បព្ពជិតំ វា ទេវំ វា មនុស្សំ វា. លោកេតិ អបាយលោកេ…បេ… អាយតនលោកេតិ – កថំកថិំ ធោតក កញ្ចិ លោកេ.

ធម្មញ្ច សេដ្ឋំ អាជានមានោតិ ធម្មំ សេដ្ឋំ វុច្ចតិ អមតំ និព្ពានំ. យោ សោ សព្ពសង្ខារសមថោ សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គោ តណ្ហក្ខយោ វិរាគោ និរោធោ និព្ពានំ. សេដ្ឋន្តិ អគ្គំ សេដ្ឋំ វិសេដ្ឋំ បាមោក្ខំ ឧត្តមំ បវរំ ធម្មំ អាជានមានោ វិជានមានោ បដិវិជានមានោ បដិវិជ្ឈមានោតិ – ធម្មញ្ច សេដ្ឋំ អាជានមានោ.

ឯវំ តុវំ ឱឃមិមំ តរេសីតិ ឯវំ កាមោឃំ ភវោឃំ ទិដ្ឋោឃំ អវិជ្ជោឃំ តរេយ្យាសិ ឧត្តរេយ្យាសិ បតរេយ្យាសិ សមតិក្កមេយ្យាសិ វីតិវត្តេយ្យាសីតិ – ឯវំ តុវំ ឱឃមិមំ តរេសិ. តេនាហ ភគវា –

‘‘នាហំ សហិស្សាមិ បមោចនាយ, កថំកថិំ ធោតក កញ្ចិ លោកេ;

ធម្មញ្ច សេដ្ឋំ អាជានមានោ, ឯវំ តុវំ ឱឃមិមំ តរេសី’’តិ.

៣៤. អនុសាស ព្រហ្មេ ករុណាយមានោ, វិវេកធម្មំ យមហំ វិជញ្ញំ;

យថាហំ អាកាសោវ [អាកាសោ ច (ស្យា.)] អព្យាបជ្ជមានោ [អព្យាបជ្ឈមានោ (ស្យា.)], ឥធេវ សន្តោ អសិតោ ចរេយ្យំ.

អនុសាស ព្រហ្មេ ករុណាយមានោតិ អនុសាស ព្រហ្មេ អនុគ្គណ្ហ ព្រហ្មេ អនុកម្ប ព្រហ្មេតិ – អនុសាស ព្រហ្មេ. ករុណាយមានោតិ ករុណាយមានោ អនុទយមានោ [អនុទ្ទយមានោ (ពហូសុ)] អនុរក្ខមានោ អនុគ្គណ្ហមានោ អនុកម្បមានោតិ – អនុសាស ព្រហ្មេ ករុណាយមានោ.

វិវេកធម្មំ យមហំ វិជញ្ញន្តិ វិវេកធម្មំ វុច្ចតិ អមតំ និព្ពានំ. យោ សោ សព្ពសង្ខារសមថោ សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គោ តណ្ហក្ខយោ វិរាគោ និរោធោ និព្ពានំ. យមហំ វិជញ្ញន្តិ យមហំ ជានេយ្យំ អាជានេយ្យំ វិជានេយ្យំ បដិវិជានេយ្យំ បដិវិជ្ឈេយ្យំ អធិគច្ឆេយ្យំ ផស្សេយ្យំ សច្ឆិករេយ្យន្តិ – វិវេកធម្មំ យមហំ វិជញ្ញំ.

យថាហំ អាកាសោវ អព្យាបជ្ជមានោតិ យថា អាកាសោ ន បជ្ជតិ ន គណ្ហតិ [នត្ថិ… ស្យា. … បោត្ថកេ] ន ពជ្ឈតិ ន បលិពជ្ឈតិ, ឯវំ អបជ្ជមានោ អគណ្ហមានោ អពជ្ឈមានោ អបលិពជ្ឈមានោតិ – ឯវម្បិ អាកាសោវ អព្យាបជ្ជមានោ. យថា អាកាសោ ន រជ្ជតិ លាខាយ វា ហលិទ្ទិយា [ហលិទ្ទេន (ស្យា.)] វា នីលិយា [នីលេន (ស្យា.)] វា មញ្ជេដ្ឋាយ វា ឯវំ អរជ្ជមានោ អទុស្សមានោ អមុយ្ហមានោ អកិលិស្សមានោតិ [អកិលិយមានោ (ស្យា.)] – ឯវម្បិ អាកាសោវ អព្យាបជ្ជមានោ. យថា អាកាសោ ន កុប្បតិ ន ព្យាបជ្ជតិ ន បតិលីយតិ [បតិដ្ឋិយតិ (ក.)] ន បដិហញ្ញតិ, ឯវំ អកុប្បមានោ អព្យាបជ្ជមានោ អប្បតិលីយមានោ អប្បដិហញ្ញមានោ អប្បដិហតមានោតិ – ឯវម្បិ អាកាសោវ អព្យាបជ្ជមានោ.

ឥធេវ សន្តោ អសិតោ ចរេយ្យន្តិ. ឥធេវ សន្តោតិ ឥធេវ សន្តោ ឥធេវ សមានោ ឥធេវ និសិន្នោ សមានោ ឥមស្មិំយេវ អាសនេ និសិន្នោ សមានោ ឥមិស្សាយេវ បរិសាយ និសិន្នោ សមានោតិ, ឯវម្បិ – ឥធេវ សន្តោ. អថ វា, ឥធេវ សន្តោ ឧបសន្តោ វូបសន្តោ និព្ពុតោ បដិប្បស្សទ្ធោតិ, ឯវម្បិ – ឥធេវ សន្តោ. អសិតោតិ ទ្វេ និស្សយា – តណ្ហានិស្សយោ ច ទិដ្ឋិនិស្សយោ ច…បេ… អយំ តណ្ហានិស្សយោ…បេ… អយំ ទិដ្ឋិនិស្សយោ… តណ្ហានិស្សយំ បហាយ ទិដ្ឋិនិស្សយំ បដិនិស្សជ្ជិត្វា ចក្ខុំ អនិស្សិតោ, សោតំ អនិស្សិតោ, ឃានំ អនិស្សិតោ, ជិវ្ហំ អនិស្សិតោ, កាយំ អនិស្សិតោ, មនំ អនិស្សិតោ, រូបេ… សទ្ទេ… គន្ធេ … រសេ… ផោដ្ឋព្ពេ… ធម្មេ… កុលំ… គណំ… អាវាសំ… លាភំ… យសំ… បសំសំ… សុខំ… ចីវរំ… បិណ្ឌបាតំ… សេនាសនំ… គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ… កាមធាតុំ… រូបធាតុំ… អរូបធាតុំ… កាមភវំ… រូបភវំ… អរូបភវំ… សញ្ញាភវំ… អសញ្ញាភវំ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាភវំ… ឯកវោការភវំ… ចតុវោការភវំ… បញ្ចវោការភវំ… អតីតំ… អនាគតំ… បច្ចុប្បន្នំ… ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតព្ពេ [ទិដ្ឋំ, សុតំ, មុតំ, វិញ្ញាតំ, សព្ពេ. មហានិ. ៤៦ បស្សិតព្ពំ] ធម្មេ អសិតោ អនិស្សិតោ អនល្លីនោ អនុបគតោ អនជ្ឈោសិតោ អនធិមុត្តោ និក្ខន្តោ និស្សដោ [និស្សដ្ឋោ (ស្យា.)] វិប្បមុត្តោ វិសំយុត្តោ វិមរិយាទិកតេន ចេតសា. ចរេយ្យន្តិ ចរេយ្យំ វិហរេយ្យំ ឥរិយេយ្យំ វត្តេយ្យំ យបេយ្យំ យាបេយ្យន្តិ – ឥធេវ សន្តោ អសិតោ ចរេយ្យំ. តេនាហ សោ ព្រាហ្មណោ –

‘‘អនុសាស ព្រហ្មេ ករុណាយមានោ, វិវេកធម្មំ យមហំ វិជញ្ញំ;

យថាហំ អាកាសោវ អព្យាបជ្ជមានោ, ឥធេវ សន្តោ អសិតោ ចរេយ្យ’’ន្តិ.

៣៥. កិត្តយិស្សាមិ តេ សន្តិំ, [ធោតកាតិ ភគវា]

ទិដ្ឋេ ធម្មេ អនីតិហំ;

យំ វិទិត្វា សតោ ចរំ, តរេ លោកេ វិសត្តិកំ.

កិត្តយិស្សាមិ តេ សន្តិន្តិ រាគស្ស សន្តិំ, ទោសស្ស សន្តិំ, មោហស្ស សន្តិំ, កោធស្ស សន្តិំ, ឧបនាហស្ស…បេ… មក្ខស្ស… បឡាសស្ស… ឥស្សាយ… មច្ឆរិយស្ស… មាយាយ… សាឋេយ្យស្ស… ថម្ភស្ស… សារម្ភស្ស… មានស្ស… អតិមានស្ស… មទស្ស… បមាទស្ស… សព្ពកិលេសានំ… សព្ពទុច្ចរិតានំ… សព្ពទរថានំ… សព្ពបរិឡាហានំ… សព្ពសន្តាបានំ… សព្ពាកុសលាភិសង្ខារានំ សន្តិំ ឧបសន្តិំ វូបសន្តិំ និព្ពុតិំ បដិប្បស្សទ្ធិំ កិត្តយិស្សាមិ បកិត្តយិស្សាមិ អាចិក្ខិស្សាមិ ទេសេស្សាមិ បញ្ញបេស្សាមិ បដ្ឋបេស្សាមិ វិវរិស្សាមិ វិភជិស្សាមិ ឧត្តានីករិស្សាមិ បកាសិស្សាមីតិ – កិត្តយិស្សាមិ តេ សន្តិំ.

ធោតកាតិ ភគវាតិ. ធោតកាតិ ភគវា តំ ព្រាហ្មណំ នាមេន អាលបតិ. ភគវាតិ គារវាធិវចនមេតំ…បេ… សច្ឆិកា បញ្ញត្តិ, យទិទំ ភគវាតិ – ធោតកាតិ ភគវា.

ទិដ្ឋេ ធម្មេ អនីតិហន្តិ. ទិដ្ឋេ ធម្មេតិ ទិដ្ឋេ ធម្មេ ញាតេ ធម្មេ តុលិតេ ធម្មេ តីរិតេ ធម្មេ វិភូតេ ធម្មេ វិភាវិតេ ធម្មេ សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចាតិ…បេ… យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ សព្ពំ តំ និរោធធម្មន្តិ ទិដ្ឋេ ធម្មេ ញាតេ ធម្មេ តុលិតេ ធម្មេ តីរិតេ ធម្មេ វិភាវិតេ ធម្មេ វិភូតេ ធម្មេតិ, ឯវម្បិ – ទិដ្ឋេ ធម្មេ…បេ…. អថ វា, ទុក្ខេ ទិដ្ឋេ ទុក្ខំ កថយិស្សាមិ, សមុទយេ ទិដ្ឋេ សមុទយំ កថយិស្សាមិ, មគ្គេ ទិដ្ឋេ មគ្គំ កថយិស្សាមិ, និរោធេ ទិដ្ឋេ និរោធំ កថយិស្សាមីតិ, ឯវម្បិ – ទិដ្ឋេ ធម្មេ…បេ…. អថ វា, សន្ទិដ្ឋិកំ អកាលិកំ ឯហិបស្សិកំ ឱបនេយ្យិកំ [ឱបនយិកំ (ស្យា. ក.)] បច្ចត្តំ វេទិតព្ពំ វិញ្ញូហីតិ, ឯវម្បិ – ទិដ្ឋេ ធម្មេ. អនីតិហន្តិ ន ឥតិហីតិហំ ន ឥតិកិរាយ ន បរម្បរាយ ន បិដកសម្បទាយ ន តក្កហេតុ ន នយហេតុ ន អាការបរិវិតក្កេន ន ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិយា សាមំ សយមភិញ្ញាតំ អត្តបច្ចក្ខធម្មំ, តំ កថយិស្សាមីតិ – ទិដ្ឋេ ធម្មេ អនីតិហំ.

យំ វិទិត្វា សតោ ចរន្តិ យំ វិទិតំ កត្វា តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វា; ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា’’តិ វិទិតំ កត្វា តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វា; ‘‘សព្ពេ សង្ខារា ទុក្ខា’’តិ…បេ… ‘‘សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’’តិ…បេ… ‘‘យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ សព្ពំ តំ និរោធធម្ម’’ន្តិ វិទិតំ កត្វា តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វា. សតោតិ ចតូហិ ការណេហិ សតោ – កាយេ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ ភាវេន្តោ សតោ…បេ… សោ វុច្ចតិ សតោ. ចរន្តិ ចរន្តោ វិហរន្តោ ឥរិយន្តោ វត្តេន្តោ បាលេន្តោ យបេន្តោ យាបេន្តោតិ – យំ វិទិត្វា សតោ ចរំ.

តរេ លោកេ វិសត្តិកន្តិ វិសត្តិកា វុច្ចតិ តណ្ហា. យោ រាគោ សារាគោ…បេ… អភិជ្ឈា លោភោ អកុសលមូលំ. វិសត្តិកាតិ កេនដ្ឋេន វិសត្តិកា…បេ… វិសដា វិត្ថតាតិ វិសត្តិកា. លោកេតិ អបាយលោកេ…បេ… អាយតនលោកេ. តរេ លោកេ វិសត្តិកន្តិ លោកេ វេសា វិសត្តិកា, លោកេ វេតំ វិសត្តិកំ សតោ តរេយ្យ ឧត្តរេយ្យ បតរេយ្យ សមតិក្កមេយ្យ វីតិវត្តេយ្យាតិ – តរេ លោកេ វិសត្តិកំ. តេនាហ ភគវា –

‘‘កិត្តយិស្សាមិ តេ សន្តិំ, [ធោតកាតិ ភគវា]

ទិដ្ឋេ ធម្មេ អនីតិហំ;

យំ វិទិត្វា សតោ ចរំ, តរេ លោកេ វិសត្តិក’’ន្តិ.

៣៦. តញ្ចាហំ អភិនន្ទាមិ, មហេសិ សន្តិមុត្តមំ;

យំ វិទិត្វា សតោ ចរំ, តរេ លោកេ វិសត្តិកំ.

តញ្ចាហំ អភិនន្ទាមីតិ. តន្តិ តុយ្ហំ វចនំ ព្យប្បថំ ទេសនំ អនុសាសនំ អនុសិដ្ឋំ នន្ទាមិ អភិនន្ទាមិ មោទាមិ អនុមោទាមិ ឥច្ឆាមិ សាទិយាមិ បត្ថយាមិ បិហយាមិ អភិជប្បាមីតិ – តញ្ចាហំ អភិនន្ទាមិ.

មហេសិសន្តិមុត្តមន្តិ. មហេសីតិ កិំ មហេសិ ភគវា? មហន្តំ សីលក្ខន្ធំ ឯសី គវេសី បរិយេសីតិ មហេសិ, មហន្តំ សមាធិក្ខន្ធំ…បេ… កហំ នរាសភោតិ មហេសិ. សន្តិមុត្តមន្តិ សន្តិ វុច្ចតិ អមតំ និព្ពានំ. យោ សោ សព្ពសង្ខារសមថោ សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គោ តណ្ហក្ខយោ វិរាគោ និរោធោ និព្ពានំ. ឧត្តមន្តិ អគ្គំ សេដ្ឋំ វិសេដ្ឋំ បាមោក្ខំ ឧត្តមំ បវរន្តិ – មហេសិ សន្តិមុត្តមំ.

យំ វិទិត្វា សតោ ចរន្តិ យំ វិទិតំ កត្វា…បេ… ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា’’តិ វិទិតំ កត្វា តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វា; ‘‘សព្ពេ សង្ខារា ទុក្ខា’’តិ… ‘‘សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’’តិ…បេ… ‘‘យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ សព្ពំ តំ និរោធធម្ម’’ន្តិ វិទិតំ កត្វា តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វា. សតោតិ ចតូហិ ការណេហិ សតោ – កាយេ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ ភាវេន្តោ សតោ…បេ… សោ វុច្ចតិ សតោ. ចរន្តិ ចរន្តោ…បេ… យាបេន្តោតិ – យំ វិទិត្វា សតោ ចរំ.

តរេ លោកេ វិសត្តិកន្តិ. វិសត្តិកា វុច្ចតិ តណ្ហា. យោ រាគោ សារាគោ…បេ… អភិជ្ឈា លោភោ អកុសលមូលំ. វិសត្តិកាតិ កេនដ្ឋេន វិសត្តិកា…បេ… វិសដា វិត្ថតាតិ វិសត្តិកា. លោកេតិ អបាយលោកេ…បេ… អាយតនលោកេ. តរេ លោកេ វិសត្តិកន្តិ លោកេ វេសា វិសត្តិកា, លោកេ វេតំ វិសត្តិកំ សតោ តរេយ្យំ ឧត្តរេយ្យំ…បេ… វីតិវត្តេយ្យន្តិ – តរេ លោកេ វិសត្តិកំ. តេនាហ សោ ព្រាហ្មណោ –

‘‘តញ្ចាហំ អភិនន្ទាមិ, មហេសិ សន្តិមុត្តមំ;

យំ វិទិត្វា សតោ ចរំ, តរេ លោកេ វិសត្តិក’’ន្តិ.

៣៧. យំ កិញ្ចិ សម្បជានាសិ, [ធោតកាតិ ភគវា]

ឧទ្ធំ អធោ តិរិយញ្ចាបិ មជ្ឈេ;

ឯតំ វិទិត្វា សង្គោតិ លោកេ, ភវាភវាយ មាកាសិ តណ្ហំ.

យំ កិញ្ចិ សម្បជានាសីតិ យំ កិញ្ចិ សម្បជានាសិ អាជានាសិ បដិវិជានាសិ បដិវិជ្ឈសីតិ – យំ កិញ្ចិ សម្បជានាសិ. ធោតកាតិ ភគវាតិ. ធោតកាតិ ភគវា តំ ព្រាហ្មណំ នាមេន អាលបតិ. ភគវាតិ គារវាធិវចនមេតំ…បេ… សច្ឆិកា បញ្ញត្តិ, យទិទំ ភគវាតិ – ធោតកាតិ ភគវា.

ឧទ្ធំ អធោ តិរិយញ្ចាបិ មជ្ឈេតិ. ឧទ្ធន្តិ អនាគតំ; អធោតិ អតីតំ; តិរិយញ្ចាបិ មជ្ឈេតិ បច្ចុប្បន្នំ. ឧទ្ធន្តិ ទេវលោកោ; អធោតិ អបាយលោកោ; តិរិយញ្ចាបិ មជ្ឈេតិ មនុស្សលោកោ. អថ វា, ឧទ្ធន្តិ កុសលា ធម្មា; អធោតិ អកុសលា ធម្មា; តិរិយញ្ចាបិ មជ្ឈេតិ អព្យាកតា ធម្មា. ឧទ្ធន្តិ អរូបធាតុ; អធោតិ កាមធាតុ; តិរិយញ្ចាបិ មជ្ឈេតិ រូបធាតុ. ឧទ្ធន្តិ សុខា វេទនា; អធោតិ ទុក្ខា វេទនា; តិរិយញ្ចាបិ មជ្ឈេតិ អទុក្ខមសុខា វេទនា. ឧទ្ធន្តិ ឧទ្ធំ បាទតលា; អធោតិ អធោ កេសមត្ថកា; តិរិយញ្ចាបិ មជ្ឈេតិ វេមជ្ឈេតិ – ឧទ្ធំ អធោ តិរិយញ្ចាបិ មជ្ឈេ.

ឯតំ វិទិត្វា សង្គោតិ លោកេតិ សង្គោ ឯសោ លគ្គនំ ឯតំ ពន្ធនំ ឯតំ បលិពោធោ ឯសោតិ ញត្វា ជានិត្វា តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វាតិ – ឯតំ វិទិត្វា សង្គោតិ លោកេ.

ភវាភវាយ មាកាសិ តណ្ហន្តិ. តណ្ហាតិ រូបតណ្ហា សទ្ទតណ្ហា…បេ… ធម្មតណ្ហា. ភវាភវាយាតិ ភវាភវាយ កម្មភវាយ បុនព្ភវាយ កាមភវាយ, កម្មភវាយ កាមភវាយ បុនព្ភវាយ រូបភវាយ, កម្មភវាយ រូបភវាយ បុនព្ភវាយ អរូបភវាយ, កម្មភវាយ អរូបភវាយ បុនព្ភវាយ បុនប្បុនព្ភវាយ, បុនប្បុនគតិយា បុនប្បុនឧបបត្តិយា បុនប្បុនបដិសន្ធិយា បុនប្បុនអត្តភាវាភិនិព្ពត្តិយា តណ្ហំ មាកាសិ មា ជនេសិ មា សញ្ជនេសិ មា និព្ពត្តេសិ មាភិនិព្ពត្តេសិ, បជហ វិនោទេហិ ព្យន្តីករោហិ អនភាវំ គមេហីតិ – ភវាភវាយ មាកាសិ តណ្ហន្តិ. តេនាហ ភគវា –

‘‘យំ កិញ្ចិ សម្បជានាសិ, [ធោតកាតិ ភគវា]

ឧទ្ធំ អធោ តិរិយញ្ចាបិ មជ្ឈេ;

ឯតំ វិទិត្វា សង្គោតិ លោកេ, ភវាភវាយ មាកាសិ តណ្ហ’’ន្តិ.

សហ គាថាបរិយោសានា…បេ… សត្ថា មេ, ភន្តេ ភគវា, សាវកោហមស្មីតិ.

ធោតកមាណវបុច្ឆានិទ្ទេសោ បញ្ចមោ.