៤. មេត្តគូមាណវបុច្ឆានិទ្ទេសោ

១៨. បុច្ឆាមិ តំ ភគវា ព្រូហិ មេតំ, [ឥច្ចាយស្មា មេត្តគូ]

មញ្ញាមិ តំ វេទគូ ភាវិតត្តំ;

កុតោ នុ ទុក្ខា សមុទាគតា ឥមេ, យេ កេចិ លោកស្មិមនេករូបា.

បុច្ឆាមិ តំ ភគវា ព្រូហិ មេតន្តិ. បុច្ឆាមីតិ តិស្សោ បុច្ឆា – អទិដ្ឋជោតនា បុច្ឆា, ទិដ្ឋសំសន្ទនា បុច្ឆា, វិមតិច្ឆេទនា បុច្ឆា. កតមា អទិដ្ឋជោតនា បុច្ឆា? បកតិយា លក្ខណំ អញ្ញាតំ ហោតិ អទិដ្ឋំ អតុលិតំ អតីរិតំ អវិភូតំ អវិភាវិតំ. តស្ស ញាណាយ ទស្សនាយ តុលនាយ តីរណាយ វិភូតត្ថាយ វិភាវនត្ថាយ បញ្ហំ បុច្ឆតិ – អយំ អទិដ្ឋជោតនា បុច្ឆា.

កតមា ទិដ្ឋសំសន្ទនា បុច្ឆា? បកតិយា លក្ខណំ ញាតំ ហោតិ ទិដ្ឋំ តុលិតំ តីរិតំ វិភូតំ វិភាវិតំ. អញ្ញេហិ បណ្ឌិតេហិ សទ្ធិំ សំសន្ទនត្ថាយ បញ្ហំ បុច្ឆតិ – អយំ ទិដ្ឋសំសន្ទនា បុច្ឆា.

កតមា វិមតិច្ឆេទនា បុច្ឆា? បកតិយា សំសយបក្ខន្ទោ ហោតិ វិមតិបក្ខន្ទោ ទ្វេឡ្ហកជាតោ – ‘‘ឯវំ នុ ខោ, ន នុ ខោ, កិំ នុ ខោ, កថំ នុ ខោ’’តិ? សោ វិមតិច្ឆេទនត្ថាយ បញ្ហំ បុច្ឆតិ – អយំ វិមតិច្ឆេទនា បុច្ឆា. ឥមា តិស្សោ បុច្ឆា.

អបរាបិ តិស្សោ បុច្ឆា – មនុស្សបុច្ឆា, អមនុស្សបុច្ឆា, និម្មិតបុច្ឆា. កតមា មនុស្សបុច្ឆា? មនុស្សា ពុទ្ធំ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ, ភិក្ខូ បុច្ឆន្តិ, ភិក្ខុនិយោ បុច្ឆន្តិ, ឧបាសកា បុច្ឆន្តិ, ឧបាសិកាយោ បុច្ឆន្តិ, រាជានោ បុច្ឆន្តិ ខត្តិយា បុច្ឆន្តិ, ព្រាហ្មណា បុច្ឆន្តិ, វេស្សា បុច្ឆន្តិ, សុទ្ទា បុច្ឆន្តិ, គហដ្ឋា បុច្ឆន្តិ, បព្ពជិតា បុច្ឆន្តិ – អយំ មនុស្សបុច្ឆា.

កតមា អមនុស្សបុច្ឆា? អមនុស្សា ពុទ្ធំ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ, នាគា បុច្ឆន្តិ, សុបណ្ណា បុច្ឆន្តិ, យក្ខា បុច្ឆន្តិ, អសុរា បុច្ឆន្តិ, គន្ធព្ពា បុច្ឆន្តិ, មហារាជានោ បុច្ឆន្តិ, ឥន្ទា បុច្ឆន្តិ, ព្រហ្មា បុច្ឆន្តិ, ទេវា បុច្ឆន្តិ – អយំ អមនុស្សបុច្ឆា.

កតមា និម្មិតបុច្ឆា? ភគវា រូបំ អភិនិម្មិនាតិ មនោមយំ សព្ពង្គបច្ចង្គំ អហីនិន្ទ្រិយំ. សោ និម្មិតោ ពុទ្ធំ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ហំ បុច្ឆតិ. ភគវា វិសជ្ជេតិ. អយំ និម្មិតបុច្ឆា. ឥមា តិស្សោ បុច្ឆា.

អបរាបិ តិស្សោ បុច្ឆា – អត្តត្ថបុច្ឆា, បរត្ថបុច្ឆា, ឧភយត្ថបុច្ឆា…បេ… អបរាបិ តិស្សោ បុច្ឆា – ទិដ្ឋធម្មិកត្ថបុច្ឆា, សម្បរាយិកត្ថបុច្ឆា, បរមត្ថបុច្ឆា… អបរាបិ តិស្សោ បុច្ឆា – អនវជ្ជត្ថបុច្ឆា, និក្កិលេសត្ថបុច្ឆា, វោទានត្ថបុច្ឆា… អបរាបិ តិស្សោ បុច្ឆា – អតីតបុច្ឆា, អនាគតបុច្ឆា, បច្ចុប្បន្នបុច្ឆា… អបរាបិ តិស្សោ បុច្ឆា – អជ្ឈត្តបុច្ឆា, ពហិទ្ធាបុច្ឆា, អជ្ឈត្តពហិទ្ធាបុច្ឆា… អបរាបិ តិស្សោ បុច្ឆា – កុសលបុច្ឆា, អកុសលបុច្ឆា, អព្យាកតបុច្ឆា… អបរាបិ តិស្សោ បុច្ឆា – ខន្ធបុច្ឆា, ធាតុបុច្ឆា អាយតនបុច្ឆា… អបរាបិ តិស្សោ បុច្ឆា – សតិបដ្ឋានបុច្ឆា, សម្មប្បធានបុច្ឆា, ឥទ្ធិបាទបុច្ឆា… អបរាបិ តិស្សោ បុច្ឆា – ឥន្ទ្រិយបុច្ឆា, ពលបុច្ឆា, ពោជ្ឈង្គបុច្ឆា… អបរាបិ តិស្សោ បុច្ឆា – មគ្គបុច្ឆា, ផលបុច្ឆា, និព្ពានបុច្ឆា….

បុច្ឆាមិ តន្តិ បុច្ឆាមិ តំ យាចាមិ តំ អជ្ឈេសាមិ តំ បសាទេមិ តំ ‘‘កថយស្សុ មេ’’តិ បុច្ឆាមិ តំ. ភគវាតិ គារវាធិវចនមេតំ…បេ… សច្ឆិកា បញ្ញត្តិ – យទិទំ ភគវាតិ. ព្រូហិ មេតន្តិ ព្រូហិ អាចិក្ខាហិ ទេសេហិ បញ្ញបេហិ បដ្ឋបេហិ វិវរាហិ វិភជាហិ ឧត្តានីករោហិ បកាសេហីតិ – បុច្ឆាមិ តំ ភគវា ព្រូហិ មេតំ.

ឥច្ចាយស្មា មេត្តគូតិ ឥច្ចាតិ បទសន្ធិ…បេ… ឥច្ចាយស្មា មេត្តគូ.

មញ្ញាមិ តំ វេទគូ ភាវិតត្តន្តិ. វេទគូតិ តំ មញ្ញាមិ, ភាវិតត្តោតិ តំ មញ្ញាមិ, ឯវំ ជានាមិ, ឯវំ អាជានាមិ ឯវំ បដិជានាមិ ឯវំ បដិវិជ្ឈាមិ. វេទគូ ភាវិតត្តោតិ កថញ្ច ភគវា វេទគូ? វេទា វុច្ចន្តិ ចតូសុ មគ្គេសុ ញាណំ បញ្ញា បញ្ញិន្ទ្រិយំ បញ្ញាពលំ…បេ… ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គោ វីមំសា វិបស្សនា សម្មាទិដ្ឋិ. ភគវា តេហិ វេទេហិ ជាតិជរាមរណស្ស អន្តគតោ អន្តប្បត្តោ កោដិគតោ កោដិប្បត្តោ បរិយន្តគតោ បរិយន្តប្បត្តោ វោសានគតោ វោសានប្បត្តោ តាណគតោ តាណប្បត្តោ លេណគតោ លេណប្បត្តោ សរណគតោ សរណប្បត្តោ អភយគតោ អភយប្បត្តោ អច្ចុតគតោ អច្ចុតប្បត្តោ អមតគតោ អមតប្បត្តោ និព្ពានគតោ និព្ពានប្បត្តោ. វេទានំ វា អន្តគតោតិ វេទគូ; វេទេហិ វា អន្តគតោតិ វេទគូ; សត្តន្នំ វា ធម្មានំ វិទិតត្តា វេទគូ; សក្កាយទិដ្ឋិ វិទិតា ហោតិ, វិចិកិច្ឆា វិទិតា ហោតិ, សីលព្ពតបរាមាសោ វិទិតោ ហោតិ, រាគោ ទោសោ មោហោ មានោ វិទិតោ ហោតិ, វិទិតាស្ស ហោន្តិ បាបកា អកុសលា ធម្មា សំកិលេសិកា បោនោភវិកា សទរា ទុក្ខវិបាកា អាយតិំ ជាតិជរាមរណិយា.

វេទានិ វិចេយ្យ កេវលានិ, [សភិយាតិ ភគវា]

សមណានំ យានីធត្ថិ [យានិ បត្ថិ (ស្យា.), យានិ អត្ថិ (ក.) សុ. និ. ៥៣៤] ព្រាហ្មណានំ;

សព្ពវេទនាសុ វីតរាគោ;

សព្ពំ វេទមតិច្ច វេទគូ សោតិ.

ឯវំ ភគវា វេទគូ.

កថំ ភគវា ភាវិតត្តោ? ភគវា ភាវិតកាយោ ភាវិតសីលោ ភាវិតចិត្តោ ភាវិតបញ្ញោ ភាវិតសតិបដ្ឋានោ ភាវិតសម្មប្បធានោ ភាវិតឥទ្ធិបាទោ ភាវិតឥន្ទ្រិយោ ភាវិតពលោ ភាវិតពោជ្ឈង្គោ ភាវិតមគ្គោ, បហីនកិលេសោ បដិវិទ្ធាកុប្បោ សច្ឆិកតនិរោធោ. ទុក្ខំ តស្ស បរិញ្ញាតំ, សមុទយោ បហីនោ, មគ្គោ ភាវិតោ, និរោធោ សច្ឆិកតោ, អភិញ្ញេយ្យំ អភិញ្ញាតំ, បរិញ្ញេយ្យំ បរិញ្ញាតំ, បហាតព្ពំ បហីនំ, ភាវេតព្ពំ ភាវិតំ, សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិកតំ, អបរិត្តោ មហន្តោ គម្ភីរោ អប្បមេយ្យោ ទុប្បរិយោគាឡ្ហោ ពហុរតនោ សាគរូបមោ [សាគរសមោ (ក.)] ឆឡង្គុបេក្ខាយ សមន្នាគតោ ហោតិ.

ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា នេវ សុមនោ ហោតិ ន ទុម្មនោ; ឧបេក្ខកោ វិហរតិ សតោ សម្បជានោ. សោតេន សទ្ទំ សុត្វា, ឃានេន គន្ធំ ឃាយិត្វា, ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា, កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសិត្វា, មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ នេវ សុមនោ ហោតិ ន ទុម្មនោ; ឧបេក្ខកោ វិហរតិ សតោ សម្បជានោ.

ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា មនាបំ រូបំ នាភិគិជ្ឈតិ នាភិហំសតិ [នាភិបិហយតិ (ស្យា.) មហានិ. ៩០] ន រាគំ ជនេតិ. តស្ស ឋិតោវ កាយោ ហោតិ, ឋិតំ ចិត្តំ អជ្ឈត្តំ សុសណ្ឋិតំ សុវិមុត្តំ. ចក្ខុនា ខោ បនេវ រូបំ ទិស្វា អមនាបំ ន មង្កុ ហោតិ អប្បតិដ្ឋិតចិត្តោ [អប្បតិដ្ឋីនចិត្តោ (ស្យា.)] អលីនមនសោ [អាទិនមនសោ (ស្យា.) មហានិ. ៩០] អព្យាបន្នចេតសោ. តស្ស ឋិតោវ កាយោ ហោតិ ឋិតំ ចិត្តំ អជ្ឈត្តំ សុសណ្ឋិតំ សុវិមុត្តំ. សោតេន សទ្ទំ សុត្វា…បេ… ឃានេន គន្ធំ ឃាយិត្វា… ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា… កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសិត្វា… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ មនាបំ នាភិគិជ្ឈតិ នាភិហំសតិ ន រាគំ ជនេតិ. តស្ស ឋិតោវ កាយោ ហោតិ ឋិតំ ចិត្តំ អជ្ឈត្តំ សុសណ្ឋិតំ សុវិមុត្តំ. មនសាយេវ ខោ បន ធម្មំ វិញ្ញាយ អមនាបំ ន មង្កុ ហោតិ. អប្បតិដ្ឋិតចិត្តោ អលីនមនសោ អព្យាបន្នចេតសោ តស្ស ឋិតោវ កាយោ ហោតិ ឋិតំ ចិត្តំ អជ្ឈត្តំ សុសណ្ឋិតំ សុវិមុត្តំ.

ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា មនាបាមនាបេសុ រូបេសុ ឋិតោវ កាយោ ហោតិ ឋិតំ ចិត្តំ អជ្ឈត្តំ សុសណ្ឋិតំ សុវិមុត្តំ. សោតេន សទ្ទំ សុត្វា…បេ… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ មនាបាមនាបេសុ ធម្មេសុ ឋិតោវ កាយោ ហោតិ ឋិតំ ចិត្តំ អជ្ឈត្តំ សុសណ្ឋិតំ សុវិមុត្តំ.

ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា រជនីយេ ន រជ្ជតិ, ទុស្សនីយេ [ទោសនីយេ (ស្យា. ក.) មហានិ. ៩០] ន ទុស្សតិ, មោហនីយេ ន មុយ្ហតិ, កោបនីយេ ន កុប្បតិ, មទនីយេ ន មជ្ជតិ, កិលេសនីយេ ន កិលិស្សតិ. សោតេន សទ្ទំ សុត្វា…បេ… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ រជនីយេ ន រជ្ជតិ, ទុស្សនីយេ ន ទុស្សតិ, មោហនីយេ ន មុយ្ហតិ, កោបនីយេ ន កុប្បតិ, មទនីយេ ន មជ្ជតិ, កិលេសនីយេ ន កិលិស្សតិ.

ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋមត្តោ, សុតេ សុតមត្តោ, មុតេ មុតមត្តោ, វិញ្ញាតេ វិញ្ញាតមត្តោ. ទិដ្ឋេ ន លិម្បតិ, សុតេ ន លិម្បតិ, មុតេ ន លិម្បតិ, វិញ្ញាតេ ន លិម្បតិ. ទិដ្ឋេ អនូបយោ [អនុបយោ (ស្យា.), អនុសយោ (ក.) មហានិ. ៩០] អនបាយោ អនិស្សិតោ អប្បដិពទ្ធោ វិប្បមុត្តោ វិសញ្ញុត្តោ វិមរិយាទិកតេន ចេតសា វិហរតិ. សុតេ…បេ… មុតេ … វិញ្ញាតេ អនូបយោ [អនុបយោ (ស្យា.), អនុសយោ (ក.) មហានិ. ៩០] អនបាយោ អនិស្សិតោ អប្បដិពទ្ធោ វិប្បមុត្តោ វិសញ្ញុត្តោ វិមរិយាទិកតេន ចេតសា វិហរតិ.

សំវិជ្ជតិ ភគវតោ ចក្ខុ, បស្សតិ ភគវា ចក្ខុនា រូបំ, ឆន្ទរាគោ ភគវតោ នត្ថិ, សុវិមុត្តចិត្តោ ភគវា. សំវិជ្ជតិ ភគវតោ សោតំ, សុណាតិ ភគវា សោតេន សទ្ទំ, ឆន្ទរាគោ ភគវតោ នត្ថិ, សុវិមុត្តចិត្តោ ភគវា. សំវិជ្ជតិ ភគវតោ ឃានំ, ឃាយតិ ភគវា ឃានេន គន្ធំ, ឆន្ទរាគោ ភគវតោ នត្ថិ, សុវិមុត្តចិត្តោ ភគវា. សំវិជ្ជតិ ភគវតោ ជិវ្ហា, សាយតិ ភគវា ជិវ្ហាយ រសំ, ឆន្ទរាគោ ភគវតោ នត្ថិ, សុវិមុត្តចិត្តោ ភគវា. សំវិជ្ជតិ ភគវតោ កាយោ, ផុសតិ ភគវា កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ, ឆន្ទរាគោ ភគវតោ នត្ថិ, សុវិមុត្តចិត្តោ ភគវា. សំវិជ្ជតិ ភគវតោ មនោ, វិជានាតិ ភគវា មនសា ធម្មំ, ឆន្ទរាគោ ភគវតោ នត្ថិ, សុវិមុត្តចិត្តោ ភគវា.

ចក្ខុ រូបារាមំ រូបរតំ រូបសម្មុទិតំ, តំ ភគវតោ [ភគវតា (ស្យា.) មហានិ. ៩០] ទន្តំ គុត្តំ រក្ខិតំ សំវុតំ; តស្ស ច សំវរាយ ធម្មំ ទេសេតិ. សោតំ សទ្ទារាមំ សទ្ទរតំ…បេ… ឃានំ គន្ធារាមំ គន្ធរតំ… ជិវ្ហា រសារាមា រសរតា រសសម្មុទិតា, សា ភគវតោ ទន្តា គុត្តា រក្ខិតា សំវុតា; តស្ស ច សំវរាយ ធម្មំ ទេសេតិ. កាយោ ផោដ្ឋព្ពារាមោ ផោដ្ឋព្ពរតោ ផោដ្ឋព្ពសម្មុទិតោ… មនោ ធម្មារាមោ ធម្មរតោ ធម្មសម្មុទិតោ, សោ ភគវតោ ទន្តោ គុត្តោ រក្ខិតោ សំវុតោ; តស្ស ច សំវរាយ ធម្មំ ទេសេតិ –

‘‘ទន្តំ នយន្តិ សមិតិំ, ទន្តំ រាជាភិរូហតិ;

ទន្តោ សេដ្ឋោ មនុស្សេសុ, យោតិវាក្យំ តិតិក្ខតិ.

‘‘វរមស្សតរា ទន្តា, អាជានីយា ច [អាជានិយាវ (ស្យា.) ធ. ប. ៣២២] សិន្ធវា;

កុញ្ជរា ច [កុញ្ជរាវ (ស្យា.)] មហានាគា, អត្តទន្តោ តតោ វរំ.

‘‘ន ហិ ឯតេហិ យានេហិ, គច្ឆេយ្យ អគតំ ទិសំ;

យថាត្តនា សុទន្តេន, ទន្តោ ទន្តេន គច្ឆតិ.

‘‘វិធាសុ ន វិកម្បន្តិ, វិប្បមុត្តា បុនព្ភវា;

ទន្តភូមិំ អនុប្បត្តា, តេ លោកេ វិជិតាវិនោ.

‘‘យស្សិន្ទ្រិយានិ ភាវិតានិ, អជ្ឈត្តញ្ច ពហិទ្ធា ច សព្ពលោកេ;

និព្ពិជ្ឈ ឥមំ បរញ្ច លោកំ, កាលំ កង្ខតិ ភាវិតោ ស ទន្តោ’’តិ [សុទន្តោតិ (ស្យា.) សុ. និ. ៥២១; មហានិ. ៩០].

ឯវំ ភគវា ភាវិតត្តោតិ.

មញ្ញាមិ តំ វេទគូ ភាវិតត្តំ, កុតោ នុ ទុក្ខា សមុទាគតា ឥមេតិ. កុតោ នូតិ សំសយបុច្ឆា វិមតិបុច្ឆា ទ្វេឡ្ហកបុច្ឆា អនេកំសបុច្ឆា – ‘‘ឯវំ នុ ខោ, ន នុ ខោ, កិំ នុ ខោ, កថំ នុ ខោ’’តិ – កុតោ នុ. ទុក្ខាតិ ជាតិទុក្ខំ, ជរាទុក្ខំ, ព្យាធិទុក្ខំ, មរណទុក្ខំ, សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសទុក្ខំ, ព្យសនំ ទុក្ខំ, នេរយិកំ ទុក្ខំ, តិរច្ឆានយោនិកំ ទុក្ខំ, បេត្តិវិសយិកំ ទុក្ខំ, មានុសិកំ ទុក្ខំ, គព្ភោក្កន្តិមូលកំ ទុក្ខំ, គព្ភដ្ឋិតិមូលកំ ទុក្ខំ, គព្ភវុដ្ឋានមូលកំ ទុក្ខំ, ជាតស្សូបនិពន្ធកំ ទុក្ខំ, ជាតស្ស បរាធេយ្យកំ ទុក្ខំ, អត្តូបក្កមំ ទុក្ខំ, បរូបក្កមំ ទុក្ខំ, ទុក្ខទុក្ខំ, សង្ខារទុក្ខំ, វិបរិណាមទុក្ខំ, ចក្ខុរោគោ សោតរោគោ ឃានរោគោ ជិវ្ហារោគោ កាយរោគោ សីសរោគោ កណ្ណរោគោ មុខរោគោ ទន្តរោគោ កាសោ សាសោ បិនាសោ ឌាហោ ជរោ កុច្ឆិរោគោ មុច្ឆា បក្ខន្ទិកា សូលា វិសូចិកា កុដ្ឋំ គណ្ឌោ កិលាសោ សោសោ អបមារោ ទទ្ទុ កណ្ឌុ កច្ឆុ រខសា វិតច្ឆិកា លោហិតបិត្តំ មធុមេហោ អំសា បិឡកា ភគន្ទលា បិត្តសមុដ្ឋានា អាពាធា សេម្ហសមុដ្ឋានា អាពាធា វាតសមុដ្ឋានា អាពាធា សន្និបាតិកា អាពាធា ឧតុបរិណាមជា អាពាធា វិសមបរិហារជា អាពាធា ឱបក្កមិកា អាពាធា កម្មវិបាកជា អាពាធា សីតំ ឧណ្ហំ ជិឃច្ឆា បិបាសា ឧច្ចារោ បស្សាវោ ឌំសមកសវាតាតបសរីសបសម្ផស្សំ ទុក្ខំ, មាតុមរណំ ទុក្ខំ, បិតុមរណំ ទុក្ខំ, ភាតុមរណំ ទុក្ខំ, ភគិនិមរណំ ទុក្ខំ, បុត្តមរណំ ទុក្ខំ, ធីតុមរណំ ទុក្ខំ, ញាតិព្យសនំ ទុក្ខំ, រោគព្យសនំ ទុក្ខំ, ភោគព្យសនំ ទុក្ខំ, សីលព្យសនំ ទុក្ខំ, ទិដ្ឋិព្យសនំ ទុក្ខំ; យេសំ ធម្មានំ អាទិតោ សមុទាគមនំ បញ្ញាយតិ, អត្ថង្គមតោ និរោធោ បញ្ញាយតិ, កម្មសន្និស្សិតោ វិបាកោ, វិបាកសន្និស្សិតំ កម្មំ, នាមសន្និស្សិតំ រូបំ, រូបសន្និស្សិតំ នាមំ, ជាតិយា អនុគតំ, ជរាយ អនុសដំ, ព្យាធិនា អភិភូតំ, មរណេន អព្ភាហតំ, ទុក្ខេ បតិដ្ឋិតំ, អតាណំ អលេណំ អសរណំ អសរណីភូតំ – ឥមេ វុច្ចន្តិ ទុក្ខា. ឥមេ ទុក្ខា កុតោ សមុទាគតា កុតោ ជាតា កុតោ សញ្ជាតា កុតោ និព្ពត្តា កុតោ អភិនិព្ពត្តា កុតោ បាតុភូតា កិំនិទានា កិំសមុទយា កិំជាតិកា កិំបភវាតិ, ឥមេសំ ទុក្ខានំ មូលំ បុច្ឆតិ ហេតុំ បុច្ឆតិ និទានំ បុច្ឆតិ សម្ភវំ បុច្ឆតិ បភវំ បុច្ឆតិ សមុដ្ឋានំ បុច្ឆតិ អាហារំ បុច្ឆតិ អារម្មណំ បុច្ឆតិ បច្ចយំ បុច្ឆតិ សមុទយំ បុច្ឆតិ បបុច្ឆតិ យាចតិ អជ្ឈេសតិ បសាទេតីតិ – កុតោ នុ ទុក្ខា សមុទាគតា ឥមេ.

យេ កេចិ លោកស្មិមនេករូបាតិ. យេ កេចីតិ សព្ពេន សព្ពំ សព្ពថា សព្ពំ អសេសំ និស្សេសំ បរិយាទិយនវចនមេតំ – យេ កេចីតិ. លោកស្មិន្តិ អបាយលោកេ មនុស្សលោកេ ទេវលោកេ ខន្ធលោកេ ធាតុលោកេ អាយតនលោកេ. អនេករូបាតិ អនេកវិធា នានាប្បការា ទុក្ខាតិ – យេ កេចិ លោកស្មិមនេករូបា. តេនាហ សោ ព្រាហ្មណោ –

‘‘បុច្ឆាមិ តំ ភគវា ព្រូហិ មេតំ, [ឥច្ចាយស្មា មេត្តគូ]

មញ្ញាមិ តំ វេទគូ ភាវិតត្តំ;

កុតោ នុ ទុក្ខា សមុទាគតា ឥមេ, យេ កេចិ លោកស្មិមនេករូបា’’តិ.

១៩. ទុក្ខស្ស វេ មំ បភវំ អបុច្ឆសិ, [មេត្តគូតិ ភគវា]

តំ តេ បវក្ខាមិ យថា បជានំ;

ឧបធិនិទានា បភវន្តិ ទុក្ខា, យេ កេចិ លោកស្មិមនេករូបា.

ទុក្ខស្ស វេ មំ បភវំ អបុច្ឆសីតិ. ទុក្ខស្សាតិ ជាតិទុក្ខស្ស ជរាទុក្ខស្ស ព្យាធិទុក្ខស្ស មរណទុក្ខស្ស សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសទុក្ខស្ស. បភវំ អបុច្ឆសីតិ ទុក្ខស្ស មូលំ បុច្ឆសិ ហេតុំ បុច្ឆសិ និទានំ បុច្ឆសិ សម្ភវំ បុច្ឆសិ បភវំ បុច្ឆសិ សមុដ្ឋានំ បុច្ឆសិ អាហារំ បុច្ឆសិ អារម្មណំ បុច្ឆសិ បច្ចយំ បុច្ឆសិ សមុទយំ បុច្ឆសិ យាចសិ អជ្ឈេសសិ បសាទេសីតិ – ទុក្ខស្ស វេ មំ បភវំ អបុច្ឆសិ. មេត្តគូតិ ភគវា តំ ព្រាហ្មណំ នាមេន អាលបតិ. ភគវាតិ គារវាធិវចនមេតំ…បេ… សច្ឆិកា បញ្ញត្តិ, យទិទំ ភគវាតិ – មេត្តគូតិ ភគវា.

តំ តេ បវក្ខាមិ យថា បជានន្តិ. តន្តិ ទុក្ខស្ស មូលំ បវក្ខាមិ ហេតុំ បវក្ខាមិ និទានំ បវក្ខាមិ សម្ភវំ បវក្ខាមិ បភវំ បវក្ខាមិ សមុដ្ឋានំ បវក្ខាមិ អាហារំ បវក្ខាមិ អារម្មណំ បវក្ខាមិ បច្ចយំ បវក្ខាមិ សមុទយំ បវក្ខាមិ អាចិក្ខិស្សាមិ ទេសេស្សាមិ បញ្ញបេស្សាមិ បដ្ឋបេស្សាមិ វិវរិស្សាមិ វិភជិស្សាមិ ឧត្តានីករិស្សាមិ បកាសេស្សាមីតិ – តំ តេ បវក្ខាមិ. យថា បជានន្តិ យថា បជានន្តោ អាជានន្តោ វិជានន្តោ បដិវិជានន្តោ បដិវិជ្ឈន្តោ. ន ឥតិហីតិហំ ន ឥតិកិរាយ ន បរម្បរាយ ន បិដកសម្បទាយ [ន បិដកសម្បទានេន (ក.) មហានិ. ១៥៦] ន តក្កហេតុ ន នយហេតុ ន អាការបរិវិតក្កេន ន ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិយា សាមំ សយមភិញ្ញាតំ អត្តបច្ចក្ខធម្មំ តំ កថយិស្សាមីតិ – តំ តេ បវក្ខាមិ យថា បជានំ.

ឧបធិនិទានា បភវន្តិ ទុក្ខាតិ. ឧបធីតិ ទស ឧបធី – តណ្ហូបធិ, ទិដ្ឋូបធិ, កិលេសូបធិ, កម្មូបធិ, ទុច្ចរិតូបធិ, អាហារូបធិ, បដិឃូបធិ, ចតស្សោ ឧបាទិន្នធាតុយោ ឧបធី, ឆ អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានិ ឧបធី, ឆ វិញ្ញាណកាយា ឧបធី, សព្ពម្បិ ទុក្ខំ ទុក្ខមនដ្ឋេន [ទុក្ខដ្ឋេន (ស្យា.)] ឧបធិ. ឥមេ វុច្ចន្តិ ទស ឧបធី. ទុក្ខាតិ ជាតិទុក្ខំ ជរាទុក្ខំ ព្យាធិទុក្ខំ មរណទុក្ខំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសទុក្ខំ នេរយិកំ ទុក្ខំ…បេ… ទិដ្ឋិព្យសនំ ទុក្ខំ. យេសំ ធម្មានំ អាទិតោ សមុទាគមនំ បញ្ញាយតិ, អត្ថង្គមតោ និរោធោ បញ្ញាយតិ, កម្មសន្និស្សិតោ វិបាកោ, វិបាកសន្និស្សិតំ កម្មំ, នាមសន្និស្សិតំ រូបំ, រូបសន្និស្សិតំ នាមំ, ជាតិយា អនុគតំ, ជរាយ អនុសដំ, ព្យាធិនា អភិភូតំ, មរណេន អព្ភាហតំ, ទុក្ខេ បតិដ្ឋិតំ, អតាណំ អលេណំ អសរណំ អសរណីភូតំ – ឥមេ វុច្ចន្តិ ទុក្ខា. ឥមេ ទុក្ខា ឧបធិនិទានា ឧបធិហេតុកា ឧបធិបច្ចយា ឧបធិការណា ហោន្តិ បភវន្តិ សម្ភវន្តិ ជាយន្តិ សញ្ជាយន្តិ និព្ពត្តន្តិ បាតុភវន្តីតិ – ឧបធិនិទានា បភវន្តិ ទុក្ខា.

យេ កេចិ លោកស្មិមនេករូបាតិ. យេ កេចីតិ សព្ពេន សព្ពំ សព្ពថា សព្ពំ អសេសំ និស្សេសំ បរិយាទិយនវចនមេតំ – យេ កេចីតិ. លោកស្មិន្តិ អបាយលោកេ មនុស្សលោកេ ទេវលោកេ ខន្ធលោកេ ធាតុលោកេ អាយតនលោកេ. អនេករូបាតិ អនេកវិធា នានប្បការា ទុក្ខាតិ – យេ កេចិ លោកស្មិមនេករូបា. តេនាហ ភគវា –

‘‘ទុក្ខស្ស វេ មំ បភវំ អបុច្ឆសិ, [មេត្តគូតិ ភគវា]

តំ តេ បវក្ខាមិ យថា បជានំ;

ឧបធិនិទានា បភវន្តិ ទុក្ខា, យេ កេចិ លោកស្មិមនេករូបា’’តិ.

២០. យោ វេ អវិទ្វា ឧបធិំ ករោតិ, បុនប្បុនំ ទុក្ខមុបេតិ មន្ទោ;

តស្មា បជានំ ឧបធិំ ន កយិរា, ទុក្ខស្ស ជាតិប្បភវានុបស្សី.

យោ វេ អវិទ្វា ឧបធិំ ករោតីតិ. យោតិ យោ យាទិសោ យថាយុត្តោ យថាវិហិតោ យថាបការោ យំឋានប្បត្តោ យំធម្មសមន្នាគតោ ខត្តិយោ វា ព្រាហ្មណោ វា វេស្សោ វា សុទ្ទោ វា គហដ្ឋោ វា បព្ពជិតោ វា ទេវោ វា មនុស្សោ វា. អវិទ្វាតិ អវិជ្ជាគតោ អញ្ញាណី អវិភាវី ទុប្បញ្ញោ. ឧបធិំ ករោតីតិ តណ្ហូបធិំ ករោតិ, ទិដ្ឋូបធិំ ករោតិ, កិលេសូបធិំ ករោតិ, កម្មូបធិំ ករោតិ, ទុច្ចរិតូបធិំ ករោតិ, អាហារូបធិំ ករោតិ, បដិឃូបធិំ ករោតិ, ចតស្សោ ឧបាទិន្នធាតុយោ ឧបធី ករោតិ, ឆ អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានិ ឧបធី ករោតិ, ឆ វិញ្ញាណកាយេ ឧបធី ករោតិ ជនេតិ សញ្ជនេតិ និព្ពត្តេតិ អភិនិព្ពត្តេតីតិ – អវិទ្វា ឧបធិំ ករោតិ.

បុនប្បុនំ ទុក្ខមុបេតិ មន្ទោតិ បុនប្បុនំ ជាតិទុក្ខំ ជរាទុក្ខំ ព្យាធិទុក្ខំ មរណទុក្ខំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសទុក្ខំ ឯតិ សមុបេតិ ឧបគច្ឆតិ គណ្ហាតិ បរាមសតិ អភិនិវិសតីតិ – បុនប្បុនំ ទុក្ខមុបេតិ. មន្ទោតិ មន្ទោ មោមុហោ អវិទ្វា អវិជ្ជាគតោ អញ្ញាណី អវិភាវី ទុប្បញ្ញោតិ – បុនប្បុនំ ទុក្ខមុបេតិ មន្ទោ.

តស្មា បជានំ ឧបធិំ ន កយិរាតិ. តស្មាតិ តំការណា តំហេតុ តប្បច្ចយា តំនិទានា ឯតំ អាទីនវំ សម្បស្សមានោ ឧបធីសូតិ តស្មា. បជានន្តិ បជានន្តោ អាជានន្តោ វិជានន្តោ បដិវិជានន្តោ បដិវិជ្ឈន្តោ, ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា’’តិ បជានន្តោ អាជានន្តោ វិជានន្តោ បដិវិជានន្តោ បដិវិជ្ឈន្តោ, ‘‘សព្ពេ សង្ខារា ទុក្ខា’’តិ…បេ… ‘‘សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’’តិ…បេ… ‘‘យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ សព្ពំ តំ និរោធធម្ម’’ន្តិ បជានន្តោ អាជានន្តោ វិជានន្តោ បដិវិជានន្តោ បដិវិជ្ឈន្តោ. ឧបធិំ ន កយិរាតិ តណ្ហូបធិំ ន ករេយ្យ, ទិដ្ឋូបធិំ ន ករេយ្យ, កិលេសូបធិំ ន ករេយ្យ, ទុច្ចរិតូបធិំ ន ករេយ្យ, អាហារូបធិំ ន ករេយ្យ, បដិឃូបធិំ ន ករេយ្យ, ចតស្សោ ឧបាទិន្នធាតុយោ ឧបធី ន ករេយ្យ, ឆ អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានិ ឧបធី ន ករេយ្យ, ឆ វិញ្ញាណកាយេ ឧបធី ន ករេយ្យ, ន ជនេយ្យ ន សញ្ជនេយ្យ ន និព្ពត្តេយ្យ នាភិនិព្ពត្តេយ្យាតិ – តស្មា បជានំ ឧបធិំ ន កយិរា.

ទុក្ខស្សាតិ ជាតិទុក្ខស្ស ជរាទុក្ខស្ស ព្យាធិទុក្ខស្ស មរណទុក្ខស្ស សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសទុក្ខស្ស. បភវានុបស្សីតិ ទុក្ខស្ស មូលានុបស្សី ហេតានុបស្សី និទានានុបស្សី សម្ភវានុបស្សី បភវានុបស្សី សមុដ្ឋានានុបស្សី អាហារានុបស្សី អារម្មណានុបស្សី បច្ចយានុបស្សី សមុទយានុបស្សី. អនុបស្សនា វុច្ចតិ ញាណំ. យា បញ្ញា បជាននា…បេ… អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ. ឥមាយ អនុបស្សនាយ បញ្ញាយ ឧបេតោ ហោតិ សមុបេតោ ឧបាគតោ សមុបាគតោ ឧបបន្នោ សមុបបន្នោ សមន្នាគតោ. សោ វុច្ចតិ អនុបស្សីតិ – ទុក្ខស្ស ជាតិប្បភវានុបស្សី. តេនាហ ភគវា –

‘‘យោ វេ អវិទ្វា ឧបធិំ ករោតិ, បុនប្បុនំ ទុក្ខមុបេតិ មន្ទោ;

តស្មា បជានំ ឧបធិំ ន កយិរា, ទុក្ខស្ស ជាតិប្បភវានុបស្សី’’តិ.

២១. យំ តំ អបុច្ឆិម្ហ អកិត្តយី នោ, អញ្ញំ តំ បុច្ឆាម តទិង្ឃ ព្រូហិ;

កថំ នុ ធីរា វិតរន្តិ ឱឃំ, ជាតិំ ជរំ សោកបរិទ្ទវញ្ច;

តំ មេ មុនី សាធុ វិយាករោហិ, តថា ហិ តេ វិទិតោ ឯស ធម្មោ.

យំ តំ អបុច្ឆិម្ហ អកិត្តយី នោតិ យំ តំ អបុច្ឆិម្ហ អយាចិម្ហ អជ្ឈេសិម្ហ បសាទយិម្ហ. អកិត្តយី នោតិ កិត្តិតំ [អកិត្តិ តំ (ស្យា.) ឯវមីទិសេសុ បទេសុ អតីតវិភត្តិវសេន មហានិ. ១១០] បកិត្តិតំ អាចិក្ខិតំ ទេសិតំ បញ្ញបិតំ [បញ្ញាបិតំ (ក.)] បដ្ឋបិតំ វិវរិតំ វិភត្តំ ឧត្តានីកតំ បកាសិតន្តិ – យំ តំ អបុច្ឆិម្ហ អកិត្តយី នោ.

អញ្ញំ តំ បុច្ឆាម តទិង្ឃ ព្រូហីតិ អញ្ញំ តំ បុច្ឆាម, អញ្ញំ តំ យាចាម, អញ្ញំ តំ អជ្ឈេសាម, អញ្ញំ តំ បសាទេម, ឧត្តរិ តំ បុច្ឆាម. តទិង្ឃ ព្រូហីតិ ឥង្ឃ ព្រូហិ អាចិក្ខាហិ ទេសេហិ បញ្ញបេហិ បដ្ឋបេហិ វិវរាហិ វិភជាហិ ឧត្តានីករោហិ បកាសេហីតិ – អញ្ញំ តំ បុច្ឆាម តទិង្ឃ ព្រូហិ.

កថំ នុ ធីរា វិតរន្តិ ឱឃំ, ជាតិំ ជរំ សោកបរិទ្ទវញ្ចាតិ. កថំ នូតិ សំសយបុច្ឆា វិមតិបុច្ឆា ទ្វេឡ្ហកបុច្ឆា អនេកំសបុច្ឆា – ‘‘ឯវំ នុ ខោ, ននុ ខោ, កិំ នុ ខោ, កថំ នុ ខោ’’តិ – កថំ នុ. ធីរាតិ ធីរា បណ្ឌិតា បញ្ញវន្តោ ពុទ្ធិមន្តោ ញាណិនោ វិភាវិនោ មេធាវិនោ. ឱឃន្តិ កាមោឃំ ភវោឃំ ទិដ្ឋោឃំ អវិជ្ជោឃំ. ជាតីតិ យា តេសំ តេសំ សត្តានំ តម្ហិ តម្ហិ សត្តនិកាយេ ជាតិ សញ្ជាតិ ឱក្កន្តិ និព្ពត្តិ អភិនិព្ពត្តិ ខន្ធានំ បាតុភាវោ អាយតនានំ បដិលាភោ. ជរាតិ យា តេសំ តេសំ សត្តានំ តម្ហិ តម្ហិ សត្តនិកាយេ ជរា ជីរណតា ខណ្ឌិច្ចំ បាលិច្ចំ វលិត្តចតា អាយុនោ សំហានិ ឥន្ទ្រិយានំ បរិបាកោ. សោកោតិ ញាតិព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស ភោគព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស រោគព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស សីលព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស ទិដ្ឋិព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស អញ្ញតរញ្ញតរេន ព្យសនេន វា សមន្នាគតស្ស អញ្ញតរញ្ញតរេន ទុក្ខធម្មេន វា ផុដ្ឋស្ស សោកោ សោចនា សោចិតត្តំ អន្តោសោកោ អន្តោបរិសោកោ អន្តោឌាហោ អន្តោបរិឌាហោ ចេតសោ បរិជ្ឈាយនា ទោមនស្សំ សោកសល្លំ. បរិទេវោតិ ញាតិព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស ភោគព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស រោគព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស សីលព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស ទិដ្ឋិព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស អញ្ញតរញ្ញតរេន ព្យសនេន វា សមន្នាគតស្ស អញ្ញតរញ្ញតរេន ទុក្ខធម្មេន វា ផុដ្ឋស្ស អាទេវោ បរិទេវោ អាទេវនា បរិទេវនា អាទេវិតត្តំ បរិទេវិតត្តំ វាចា បលាបោ [លាបោ បលាបោ (ស្យា.) ធម្មសង្គណិយេ] វិប្បលាបោ លាលប្បោ លាលប្បនា លាលប្បិតត្តំ [លាលប្បាយនា លាលប្បាយិតត្តំ (ពហូសុ) ជរាសុត្តនិទ្ទេសដ្ឋកថា ឱលោកេតព្ពា].

កថំ នុ ធីរា វិតរន្តិ ឱឃំ, ជាតិំ ជរំ សោកបរិទ្ទវញ្ចាតិ ធីរា កថំ ឱឃញ្ច ជាតិញ្ច ជរញ្ច សោកញ្ច បរិទេវញ្ច តរន្តិ ឧត្តរន្តិ បតរន្តិ សមតិក្កមន្តិ វីតិវត្តន្តីតិ – កថំ នុ ធីរា វិតរន្តិ ឱឃំ, ជាតិំ ជរំ សោកបរិទ្ទវញ្ច.

តំ មេ មុនី សាធុ វិយាករោហីតិ. តន្តិ យំ បុច្ឆាមិ យំ យាចាមិ យំ អជ្ឈេសាមិ យំ បសាទេមិ. មុនីតិ មោនំ វុច្ចតិ ញាណំ. យា បញ្ញា បជាននា…បេ… អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ. ភគវា តេន ញាណេន សមន្នាគតោ មុនិ មោនប្បត្តោ. តីណិ មោនេយ្យានិ – កាយមោនេយ្យំ វចីមោនេយ្យំ មនោមោនេយ្យំ.

កតមំ កាយមោនេយ្យំ? តិវិធានំ កាយទុច្ចរិតានំ បហានំ កាយមោនេយ្យំ. តិវិធំ កាយសុចរិតំ កាយមោនេយ្យំ. កាយារម្មណេ ញាណំ កាយមោនេយ្យំ. កាយបរិញ្ញា កាយមោនេយ្យំ. បរិញ្ញាសហគតោ មគ្គោ កាយមោនេយ្យំ. កាយេ ឆន្ទរាគស្ស បហានំ កាយមោនេយ្យំ. កាយសង្ខារនិរោធោ ចតុត្ថជ្ឈានសមាបត្តិ កាយមោនេយ្យំ. ឥទំ កាយមោនេយ្យំ.

កតមំ វចីមោនេយ្យំ? ចតុព្ពិធានំ វចីទុច្ចរិតានំ បហានំ វចីមោនេយ្យំ. ចតុព្ពិធំ វចីសុចរិតំ វចីមោនេយ្យំ. វាចារម្មណេ ញាណំ វចីមោនេយ្យំ. វាចាបរិញ្ញា វចីមោនេយ្យំ. បរិញ្ញាសហគតោ មគ្គោ វចីមោនេយ្យំ. វាចាយ ឆន្ទរាគស្ស បហានំ វចីមោនេយ្យំ. វចីសង្ខារនិរោធោ ទុតិយជ្ឈានសមាបត្តិ វចីមោនេយ្យំ. ឥទំ វចីមោនេយ្យំ.

កតមំ មនោមោនេយ្យំ? តិវិធានំ មនោទុច្ចរិតានំ បហានំ មនោមោនេយ្យំ. តិវិធំ មនោសុចរិតំ មនោមោនេយ្យំ. ចិត្តារម្មណេ ញាណំ មនោមោនេយ្យំ. ចិត្តបរិញ្ញា មនោមោនេយ្យំ. បរិញ្ញាសហគតោ មគ្គោ មនោមោនេយ្យំ. ចិត្តេ ឆន្ទរាគស្ស បហានំ មនោមោនេយ្យំ. ចិត្តសង្ខារនិរោធោ សញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្តិ មនោមោនេយ្យំ. ឥទំ មនោមោនេយ្យំ.

កាយមុនិំ វចីមុនិំ [វាចាមុនិំ (ពហូសុ) ឥតិវុ. ៦៧], មនោមុនិមនាសវំ;

មុនិំ មោនេយ្យសម្បន្នំ, អាហុ សព្ពប្បហាយិនំ.

កាយមុនិំ វចីមុនិំ, មនោមុនិមនាសវំ;

មុនិំ មោនេយ្យសម្បន្នំ, អាហុ និន្ហាតបាបកន្តិ.

ឥមេហិ តីហិ មោនេយ្យេហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតា. ឆ មុនិនោ [មុនយោ (ស្យា.) មហានិ. ១៤] – អគារមុនិនោ, អនគារមុនិនោ, សេខមុនិនោ [សេក្ខមុនិនោ (ស្យា. ក.)], អសេខមុនិនោ, បច្ចេកមុនិនោ មុនិមុនិនោតិ. កតមេ អគារមុនិនោ? យេ តេ អគារិកា ទិដ្ឋបទា វិញ្ញាតសាសនា – ឥមេ អគារមុនិនោ. កតមេ អនគារមុនិនោ? យេ តេ បព្ពជិតា ទិដ្ឋបទា វិញ្ញាតសាសនា – ឥមេ អនគារមុនិនោ. សត្ត សេខា សេខមុនិនោ. អរហន្តោ អសេខមុនិនោ. បច្ចេកសម្ពុទ្ធា បច្ចេកមុនិនោ. តថាគតា អរហន្តោ សម្មាសម្ពុទ្ធា មុនិមុនិនោ.

ន មោនេន មុនី [មុនិ (ស្យា. ក.) ធ. ប. ២៦៨] ហោតិ, មូឡ្ហរូបោ អវិទ្ទសុ;

យោ ច តុលំវ បគ្គយ្ហ, វរមាទាយ បណ្ឌិតោ.

បាបានិ បរិវជ្ជេតិ, ស មុនី តេន សោ មុនិ;

យោ មុនាតិ ឧភោ លោកេ, មុនិ តេន បវុច្ចតិ.

អសតញ្ច សតញ្ច ញត្វា ធម្មំ, អជ្ឈត្តំ ពហិទ្ធា ច សព្ពលោកេ;

ទេវមនុស្សេហិ បូជនីយោ [បូជិតោ (ស្យា. ក.) មហានិ. ១៤], សង្គជាលមតិច្ច [សង្គ ជាលមតិច្ច, សុ. និ. ៥៣២] សោ មុនីតិ.

សាធុ វិយាករោហីតិ តំ សាធុ អាចិក្ខាហិ ទេសេហិ បញ្ញបេហិ បដ្ឋបេហិ វិវរាហិ វិភជាហិ ឧត្តានីករោហិ បកាសេហីតិ – តំ មេ មុនី សាធុ វិយាករោហិ. តថា ហិ តេ វិទិតោ ឯស ធម្មោតិ តថា ហិ តេ វិទិតោ តុលិតោ តីរិតោ វិភូតោ វិភាវិតោ ឯស ធម្មោតិ – តថា ហិ តេ វិទិតោ ឯស ធម្មោ. តេនាហ សោ ព្រាហ្មណោ –

‘‘យំ តំ អបុច្ឆិម្ហ អកិត្តយី នោ, អញ្ញំ តំ បុច្ឆាម តទិង្ឃ ព្រូហិ;

កថំ នុ ធីរា វិតរន្តិ ឱឃំ, ជាតិំ ជរំ សោកបរិទ្ទវញ្ច;

តំ មេ មុនី សាធុ វិយាករោហិ, តថា ហិ តេ វិទិតោ ឯស ធម្មោ’’តិ.

២២. កិត្តយិស្សាមិ តេ ធម្មំ, [មេត្តគូតិ ភគវា]

ទិដ្ឋេ ធម្មេ អនីតិហំ;

យំ វិទិត្វា សតោ ចរំ, តរេ លោកេ វិសត្តិកំ.

កិត្តយិស្សាមិ តេ ធម្មន្តិ. ធម្មន្តិ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណំ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ, ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ, ចត្តារោ សម្មប្បធានេ, ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទេ, បញ្ចិន្ទ្រិយានិ, បញ្ច ពលានិ, សត្ត ពោជ្ឈង្គេ, អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ, និព្ពានញ្ច, និព្ពានគាមិនិញ្ច បដិបទំ កិត្តយិស្សាមិ អាចិក្ខិស្សាមិ ទេសេស្សាមិ បញ្ញបេស្សាមិ បដ្ឋបេស្សាមិ វិវរិស្សាមិ វិភជិស្សាមិ ឧត្តានីករិស្សាមិ បកាសិស្សាមីតិ – កិត្តយិស្សាមិ តេ ធម្មំ. មេត្តគូតិ ភគវា តំ ព្រាហ្មណំ នាមេន អាលបតិ.

ទិដ្ឋេ ធម្មេ អនីតិហន្តិ. ទិដ្ឋេ ធម្មេតិ ទិដ្ឋេ ធម្មេ ញាតេ ធម្មេ តុលិតេ ធម្មេ តីរិតេ ធម្មេ វិភូតេ ធម្មេ វិភាវិតេ ធម្មេ សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចាតិ…បេ… យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ សព្ពំ តំ និរោធធម្មន្តិ ទិដ្ឋេ ធម្មេ ញាតេ ធម្មេ តុលិតេ ធម្មេ តីរិតេ ធម្មេ វិភូតេ ធម្មេ វិភាវិតេ ធម្មេតិ – ឯវម្បិ ទិដ្ឋេ ធម្មេ កថយិស្សាមិ. អថ វា, ទុក្ខេ ទិដ្ឋេ ទុក្ខំ កថយិស្សាមិ, សមុទយេ ទិដ្ឋេ សមុទយំ កថយិស្សាមិ, មគ្គេ ទិដ្ឋេ មគ្គំ កថយិស្សាមិ, និរោធេ ទិដ្ឋេ និរោធំ កថយិស្សាមីតិ – ឯវម្បិ ទិដ្ឋេ ធម្មេ កថយិស្សាមិ. អថ វា, ទិដ្ឋេ ធម្មេ សន្ទិដ្ឋិកំ អកាលិកំ ឯហិបស្សិកំ ឱបនេយ្យិកំ បច្ចត្តំ វេទិតព្ពំ វិញ្ញូហីតិ – ឯវម្បិ ទិដ្ឋេ ធម្មេ កថយិស្សាមីតិ ទិដ្ឋេ ធម្មេ. អនីតិហន្តិ ន ឥតិហីតិហំ ន ឥតិកិរាយ ន បរម្បរាយ ន បិដកសម្បទាយ ន តក្កហេតុ ន នយហេតុ ន អាការបរិវិតក្កេន ន ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិយា, សាមំ សយមភិញ្ញាតំ អត្តបច្ចក្ខធម្មំ, តំ កថយិស្សាមីតិ – ទិដ្ឋេ ធម្មេ អនីតិហំ.

យំ វិទិត្វា សតោ ចរន្តិ យំ វិទិតំ កត្វា តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វា, ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា’’តិ វិទិតំ កត្វា តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វា, ‘‘សព្ពេ សង្ខារា ទុក្ខា’’តិ… ‘‘សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’’តិ…បេ… ‘‘យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ សព្ពំ តំ និរោធធម្ម’’ន្តិ វិទិតំ កត្វា តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វា. សតោតិ ចតូហិ ការណេហិ សតោ – កាយេ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ ភាវេន្តោ សតោ…បេ… សោ វុច្ចតិ សតោ. ចរន្តិ ចរន្តោ វិហរន្តោ ឥរិយន្តោ វត្តេន្តោ បាលេន្តោ យបេន្តោ យាបេន្តោតិ – យំ វិទិត្វា សតោ ចរំ.

តរេ លោកេ វិសត្តិកន្តិ វិសត្តិកា វុច្ចតិ តណ្ហា. យោ រាគោ សារាគោ…បេ… អភិជ្ឈា លោភោ អកុសលមូលំ. វិសត្តិកាតិ កេនដ្ឋេន វិសត្តិកា? វិសតាតិ វិសត្តិកា, វិសាលាតិ វិសត្តិកា, វិសដាតិ វិសត្តិកា, វិសមាតិ វិសត្តិកា, វិសក្កតីតិ វិសត្តិកា, វិសំហរតីតិ វិសត្តិកា, វិសំវាទិកាតិ វិសត្តិកា, វិសមូលាតិ វិសត្តិកា, វិសផលាតិ វិសត្តិកា, វិសបរិភោគាតិ វិសត្តិកា, វិសាលា វា បន សា តណ្ហា រូបេ សទ្ទេ គន្ធេ រសេ ផោដ្ឋព្ពេ កុលេ គណេ អាវាសេ លាភេ យសេ បសំសាយ សុខេ ចីវរេ បិណ្ឌបាតេ សេនាសនេ គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេ កាមធាតុយា រូបធាតុយា អរូបធាតុយា កាមភវេ រូបភវេ អរូបភវេ សញ្ញាភវេ អសញ្ញាភវេ នេវសញ្ញានាសញ្ញាភវេ ឯកវោការភវេ ចតុវោការភវេ បញ្ចវោការភវេ អតីតេ អនាគតេ បច្ចុប្បន្នេ ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតព្ពេសុ ធម្មេសុ វិសដា វិត្ថតាតិ វិសត្តិកា. លោកេតិ អបាយលោកេ មនុស្សលោកេ ទេវលោកេ ខន្ធលោកេ ធាតុលោកេ អាយតនលោកេ. តរេ លោកេ វិសត្តិកន្តិ លោកេ វេសា វិសត្តិកា [យា សា លោកេ វិសត្តិកា (ស្យា.) កាមសុត្តនិទ្ទេសដ្ឋកថា ឱលោកេតព្ពា], លោកេ វេតំ វិសត្តិកំ សតោ តរេយ្យ ឧត្តរេយ្យ បតរេយ្យ សមតិក្កមេយ្យ វីតិវត្តេយ្យាតិ – តរេ លោកេ វិសត្តិកំ. តេនាហ ភគវា –

‘‘កិត្តយិស្សាមិ តេ ធម្មំ, [មេត្តគូតិ ភគវា]

ទិដ្ឋេ ធម្មេ អនីតិហំ;

យំ វិទិត្វា សតោ ចរំ, តរេ លោកេ វិសត្តិក’’ន្តិ.

២៣. តញ្ចាហំ អភិនន្ទាមិ, មហេសិ ធម្មមុត្តមំ;

យំ វិទិត្វា សតោ ចរំ, តរេ លោកេ វិសត្តិកំ.

តញ្ចាហំ អភិនន្ទាមីតិ. តន្តិ តុយ្ហំ វចនំ ព្យប្បថំ [ព្យបថំ (ស្យា. ក.)] ទេសនំ អនុសាសនំ អនុសិដ្ឋំ [ទេសនំ អនុសន្ធិ (ស្យា.)]. នន្ទាមីតិ អភិនន្ទាមិ មោទាមិ អនុមោទាមិ ឥច្ឆាមិ សាទិយាមិ យាចាមិ បត្ថយាមិ បិហយាមិ អភិជប្បាមីតិ – តញ្ចាហំ អភិនន្ទាមិ.

មហេសិ ធម្មមុត្តមន្តិ. មហេសីតិ កិំ មហេសិ ភគវា, មហន្តំ សីលក្ខន្ធំ ឯសី គវេសី [ឯសិ គវេសិ (ស្យា.) មហានិ. ១៥០] បរិយេសីតិ មហេសិ, មហន្តំ សមាធិក្ខន្ធំ…បេ… មហន្តំ បញ្ញាក្ខន្ធំ… មហន្តំ វិមុត្តិក្ខន្ធំ… មហន្តំ វិមុត្តិញាណទស្សនក្ខន្ធំ ឯសី គវេសី បរិយេសីតិ មហេសិ, មហតោ តមោកាយស្ស បទាលនំ ឯសី គវេសី បរិយេសីតិ មហេសិ, មហតោ វិបល្លាសស្ស បភេទនំ ឯសី គវេសី បរិយេសីតិ មហេសិ, មហតោ តណ្ហាសល្លស្ស អព្ពហនំ [អព្ពូហនំ (ពហូសុ), អព្ពូហំ (សី. អដ្ឋ.)] ឯសី គវេសី បរិយេសីតិ មហេសិ, មហតោ ទិដ្ឋិសង្ឃាតស្ស វិនិវេឋនំ ឯសី គវេសី បរិយេសីតិ មហេសិ, មហតោ មានធជស្ស បបាតនំ ឯសី គវេសី បរិយេសីតិ មហេសិ, មហតោ អភិសង្ខារស្ស វូបសមំ ឯសី គវេសី បរិយេសីតិ មហេសិ, មហតោ ឱឃស្ស និត្ថរណំ ឯសី គវេសី បរិយេសីតិ មហេសិ, មហតោ ភារស្ស និក្ខេបនំ ឯសី គវេសី បរិយេសីតិ មហេសិ, មហតោ សំសារវដ្ដស្ស ឧបច្ឆេទំ ឯសី គវេសី បរិយេសីតិ មហេសិ, មហតោ សន្តាបស្ស និព្ពាបនំ ឯសី គវេសី បរិយេសីតិ មហេសិ, មហតោ បរិឡាហស្ស បដិប្បស្សទ្ធិំ ឯសី គវេសី បរិយេសីតិ មហេសិ, មហតោ ធម្មធជស្ស ឧស្សាបនំ ឯសី គវេសី បរិយេសីតិ មហេសិ, មហន្តេ សតិបដ្ឋានេ…បេ… មហន្តេ សម្មប្បធានេ… មហន្តេ ឥទ្ធិបាទេ… មហន្តានិ ឥន្ទ្រិយានិ… មហន្តានិ ពលានិ… មហន្តេ ពោជ្ឈង្គេ… មហន្តំ អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ… មហន្តំ បរមត្ថំ អមតំ និព្ពានំ ឯសី គវេសី បរិយេសីតិ មហេសិ, មហេសក្ខេហិ សត្តេហិ ឯសិតោ គវេសិតោ បរិយេសិតោ – ‘‘កហំ ពុទ្ធោ, កហំ ភគវា, កហំ ទេវទេវោ, កហំ នរាសភោ’’តិ មហេសិ. ធម្មមុត្តមន្តិ ធម្មមុត្តំមំ វុច្ចតិ អមតំ និព្ពានំ. យោ សោ សព្ពសង្ខារសមថោ សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គោ តណ្ហក្ខយោ វិរាគោ និរោធោ និព្ពានំ. ឧត្តមន្តិ អគ្គំ សេដ្ឋំ វិសេដ្ឋំ បាមោក្ខំ ឧត្តមំ បវរំ ធម្មន្តិ – មហេសិ ធម្មមុត្តមំ.

យំ វិទិត្វា សតោ ចរន្តិ វិទិតំ កត្វា តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វា, ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា’’តិ វិទិតំ កត្វា តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វា, ‘‘សព្ពេ សង្ខារា ទុក្ខា’’តិ… ‘‘សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’’តិ…បេ… ‘‘យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ សព្ពំ តំ និរោធធម្ម’’ន្តិ វិទិតំ កត្វា តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វា. សតោតិ ចតូហិ ការណេហិ សតោ – កាយេ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ ភាវេន្តោ សតោ, វេទនាសុ…បេ… ចិត្តេ… ធម្មេសុ… ធម្មានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ ភាវេន្តោ សតោ… សោ វុច្ចតិ សតោ. ចរន្តិ ចរន្តោ វិហរន្តោ ឥរិយន្តោ វត្តេន្តោ បាលេន្តោ យបេន្តោ យាបេន្តោតិ – យំ វិទិត្វា សតោ ចរំ.

តរេ លោកេ វិសត្តិកន្តិ វិសត្តិកា វុច្ចតិ តណ្ហា. យោ រាគោ សារាគោ…បេ… អភិជ្ឈា លោភោ អកុសលមូលំ. វិសត្តិកាតិ កេនដ្ឋេន វិសត្តិកា…បេ… វិសដា វិត្ថតាតិ វិសត្តិកា. លោកេតិ អបាយលោកេ…បេ… អាយតនលោកេ. តរេ លោកេ វិសត្តិកន្តិ លោកេ វេសា វិសត្តិកា, លោកេ វេតំ វិសត្តិកំ សតោ តរេយ្យ ឧត្តរេយ្យ បតរេយ្យ សមតិក្កមេយ្យ វីតិវត្តេយ្យាតិ – តរេ លោកេ វិសត្តិកំ. តេនាហ សោ ព្រាហ្មណោ –

‘‘តញ្ចាហំ អភិនន្ទាមិ, មហេសិ ធម្មមុត្តមំ;

យំ វិទិត្វា សតោ ចរំ, តរេ លោកេ វិសត្តិក’’ន្តិ.

២៤. យំ កិញ្ចិ សម្បជានាសិ, [មេត្តគូតិ ភគវា]

ឧទ្ធំ អធោ តិរិយញ្ចាបិ មជ្ឈេ;

ឯតេសុ នន្ទិញ្ច និវេសនញ្ច, បនុជ្ជ វិញ្ញាណំ ភវេ ន តិដ្ឋេ.

យំ កិញ្ចិ សម្បជានាសីតិ យំ កិញ្ចិ បជានាសិ អាជានាសិ វិជានាសិ បដិវិជានាសិ បដិវិជ្ឈសីតិ – យំ កិញ្ចិ សម្បជានាសិ. មេត្តគូតិ ភគវា តំ ព្រាហ្មណំ នាមេន អាលបតិ. ភគវាតិ គារវាធិវចនមេតំ…បេ… សច្ឆិកា បញ្ញត្តិ, យទិទំ ភគវាតិ – មេត្តគូតិ ភគវា.

ឧទ្ធំ អធោ តិរិយញ្ចាបិ មជ្ឈេតិ. ឧទ្ធន្តិ អនាគតំ [ឧទ្ធំ វុច្ចតិ អនាគតំ (ស្យា. ក.)]; អធោតិ អតីតំ; តិរិយញ្ចាបិ មជ្ឈេតិ បច្ចុប្បន្នំ. ឧទ្ធន្តិ ទេវលោកោ; អធោតិ និរយលោកោ; តិរិយញ្ចាបិ មជ្ឈេតិ មនុស្សលោកោ. អថ វា, ឧទ្ធន្តិ កុសលា ធម្មា; អធោតិ អកុសលា ធម្មា; តិរិយញ្ចាបិ មជ្ឈេតិ អព្យាកតា ធម្មា. ឧទ្ធន្តិ អរូបធាតុ; អធោតិ កាមធាតុ; តិរិយញ្ចាបិ មជ្ឈេតិ រូបធាតុ. ឧទ្ធន្តិ សុខា វេទនា; អធោតិ ទុក្ខា វេទនា; តិរិយញ្ចាបិ មជ្ឈេតិ អទុក្ខមសុខា វេទនា. ឧទ្ធន្តិ ឧទ្ធំ បាទតលា; អធោតិ អធោ កេសមត្ថកា; តិរិយញ្ចាបិ មជ្ឈេតិ វេមជ្ឈេតិ – ឧទ្ធំ អធោ តិរិយញ្ចាបិ មជ្ឈេ.

ឯតេសុ នន្ទិញ្ច និវេសនញ្ច, បនុជ្ជ វិញ្ញាណំ ភវេ ន តិដ្ឋេតិ ឯតេសូតិ អាចិក្ខិតេសុ ទេសិតេសុ បញ្ញបិតេសុ បដ្ឋបិតេសុ វិវរិតេសុ វិភជិតេសុ ឧត្តានីកតេសុ បកាសិតេសុ. នន្ទី វុច្ចតិ តណ្ហា. យោ រាគោ សារាគោ…បេ… អភិជ្ឈា លោភោ អកុសលមូលំ. និវេសនន្តិ ទ្វេ និវេសនា – តណ្ហានិវេសនា ច ទិដ្ឋិនិវេសនា ច. កតមា តណ្ហា និវេសនា? យាវតា តណ្ហាសង្ខាតេន …បេ… អយំ តណ្ហានិវេសនា. កតមា ទិដ្ឋិនិវេសនា? វីសតិវត្ថុកា សក្កាយទិដ្ឋិ …បេ… អយំ ទិដ្ឋិនិវេសនា.

បនុជ្ជ វិញ្ញាណន្តិ បុញ្ញាភិសង្ខារសហគតំ វិញ្ញាណំ, អបុញ្ញាភិសង្ខារសហគតំ វិញ្ញាណំ, អានេញ្ជាភិសង្ខារសហគតំ វិញ្ញាណំ. ឯតេសុ នន្ទិញ្ច និវេសនញ្ច អភិសង្ខារសហគតញ្ច វិញ្ញាណំ នុជ្ជ បនុជ្ជ នុទ បនុទ ជហ បជហ វិនោទេហិ ព្យន្តីករោហិ អនភាវំ គមេហីតិ – ឯតេសុ នន្ទិញ្ច និវេសនញ្ច បនុជ្ជ វិញ្ញាណំ.

ភវេ ន តិដ្ឋេតិ. ភវាតិ ទ្វេ ភវា – កម្មភវោ ច បដិសន្ធិកោ ច បុនព្ភវោ. កតមោ កម្មភវោ? បុញ្ញាភិសង្ខារោ អបុញ្ញាភិសង្ខារោ អានេញ្ជាភិសង្ខារោ – អយំ កម្មភវោ. កតមោ បដិសន្ធិកោ បុនព្ភវោ? បដិសន្ធិកា រូបំ វេទនា សញ្ញា សង្ខារា វិញ្ញាណំ – អយំ បដិសន្ធិកោ បុនព្ភវោ. ភវេ ន តិដ្ឋេតិ នន្ទិញ្ច និវេសនញ្ច អភិសង្ខារសហគតំ វិញ្ញាណញ្ច កម្មភវញ្ច បដិសន្ធិកញ្ច បុនព្ភវំ បជហន្តោ វិនោទេន្តោ ព្យន្តីករោន្តោ អនភាវំ គមេន្តោ កម្មភវេ ន តិដ្ឋេយ្យ បដិសន្ធិកេ បុនព្ភវេ ន តិដ្ឋេយ្យ ន សន្តិដ្ឋេយ្យាតិ – បនុជ្ជ វិញ្ញាណំ ភវេ ន តិដ្ឋេ. តេនាហ ភគវា –

‘‘យំ កិញ្ចិ សម្បជានាសិ, [មេត្តគូតិ ភគវា]

ឧទ្ធំ អធោ តិរិយញ្ចាបិ មជ្ឈេ;

ឯតេសុ នន្ទិញ្ច និវេសនញ្ច, បនុជ្ជ វិញ្ញាណំ ភវេ ន តិដ្ឋេ’’តិ.

២៥. ឯវំវិហារី សតោ អប្បមត្តោ,

ភិក្ខុ ចរំ ហិត្វា មមាយិតានិ;

ជាតិំ ជរំ សោកបរិទ្ទវញ្ច, ឥធេវ វិទ្វា បជហេយ្យ ទុក្ខំ.

ឯវំវិហារី សតោ អប្បមត្តោតិ. ឯវំវិហារីតិ នន្ទិញ្ច និវេសនញ្ច អភិសង្ខារសហគតវិញ្ញាណញ្ច កម្មភវញ្ច បដិសន្ធិកញ្ច បុនព្ភវំ បជហន្តោ វិនោទេន្តោ ព្យន្តីករោន្តោ អនភាវំ គមេន្តោតិ – ឯវំវិហារី. សតោតិ ចតូហិ ការណេហិ សតោ – កាយេ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ ភាវេន្តោ…បេ… សោ វុច្ចតិ សតោ. អប្បមត្តោតិ សក្កច្ចការី សាតច្ចការី អដ្ឋិតការី អនោលីនវុត្តី [អនោលីនវុត្តិកោ (ក.) មហានិ. ១៤] អនិក្ខិត្តច្ឆន្ទោ អនិក្ខិត្តធុរោ អប្បមត្តោ កុសលេសុ ធម្មេសុ – ‘‘កថាហំ [កទាហំ (ស្យា.)] អបរិបូរំ វា សីលក្ខន្ធំ បរិបូរេយ្យំ, បរិបូរំ វា សីលក្ខន្ធំ តត្ថ តត្ថ បញ្ញាយ អនុគ្គណ្ហេយ្យ’’ន្តិ យោ តត្ថ ឆន្ទោ ច វាយាមោ ច ឧស្សាហោ ច ឧស្សោឡ្ហី ច អប្បដិវានី [អប្បដិវានិ (ក.) មហានិ. ១៤] ច សតិ ច សម្បជញ្ញញ្ច អាតប្បំ បធានំ អធិដ្ឋានំ អនុយោគោ អប្បមត្តោ អប្បមាទោ កុសលេសុ ធម្មេសុ. ‘‘កថាហំ អបរិបូរំ វា សមាធិក្ខន្ធំ…បេ… បញ្ញាក្ខន្ធំ… វិមុត្តិក្ខន្ធំ… វិមុត្តិញាណទស្សនក្ខន្ធំ បរិបូរេយ្យំ បរិបូរំ វា វិមុត្តិញាណទស្សនក្ខន្ធំ តត្ថ តត្ថ បញ្ញាយ អនុគ្គណ្ហេយ្យ’’ន្តិ យោ តត្ថ ឆន្ទោ ច វាយាមោ ច ឧស្សាហោ ច ឧស្សោឡ្ហី ច អប្បដិវានី ច សតិ ច សម្បជញ្ញញ្ច អាតប្បំ បធានំ អធិដ្ឋានំ អនុយោគោ អប្បមត្តោ អប្បមាទោ កុសលេសុ ធម្មេសុ. ‘‘កថាហំ អបរិញ្ញាតំ វា ទុក្ខំ បរិជានេយ្យំ, អប្បហីនេ វា កិលេសេ បជហេយ្យំ, អភាវិតំ វា មគ្គំ ភាវេយ្យំ, អសច្ឆិកតំ វា និរោធំ សច្ឆិករេយ្យ’’ន្តិ យោ តត្ថ ឆន្ទោ ច វាយាមោ ច ឧស្សាហោ ច ឧស្សោឡ្ហី ច អប្បដិវានី ច សតិ ច សម្បជញ្ញញ្ច អាតប្បំ បធានំ អធិដ្ឋានំ អនុយោគោ អប្បមត្តោ អប្បមាទោ កុសលេសុ ធម្មេសូតិ – ឯវំវិហារី សតោ អប្បមត្តោ.

ភិក្ខុ ចរំ ហិត្វា មមាយិតានីតិ. ភិក្ខូតិ បុថុជ្ជនកល្យាណកោ [កល្យាណបុថុជ្ជនោ (ស្យា.), ឯវមីទិសេសុ ឋានេសុ] វា ភិក្ខុ សេក្ខោ វា ភិក្ខុ. ចរន្តិ ចរន្តោ វិហរន្តោ ឥរិយន្តោ វត្តេន្តោ បាលេន្តោ យបេន្តោ យាបេន្តោ. មមត្តាតិ ទ្វេ មមត្តា – តណ្ហាមមត្តញ្ច ទិដ្ឋិមមត្តញ្ច…បេ… ឥទំ តណ្ហាមមត្តំ…បេ… ឥទំ ទិដ្ឋិមមត្តំ… តណ្ហាមមត្តំ បហាយ ទិដ្ឋិមមត្តំ បដិនិស្សជ្ជិត្វា មមត្តេ ជហិត្វា ចជិត្វា បជហិត្វា វិនោទេត្វា ព្យន្តីករិត្វា អនភាវំ គមេត្វាតិ – ភិក្ខុ ចរំ ហិត្វា មមាយិតានិ.

ជាតិំ ជរំ សោកបរិទ្ទវញ្ច, ឥធេវ វិទ្វា បជហេយ្យ ទុក្ខន្តិ. ជាតីតិ យា តេសំ តេសំ សត្តានំ…បេ… ជរន្តិ យា តេសំ តេសំ សត្តានំ…បេ… សោកោតិ ញាតិព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស…បេ… បរិទេវោតិ ញាតិព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស…បេ… ឥធាតិ ឥមិស្សា ទិដ្ឋិយា…បេ… ឥមស្មិំ មនុស្សលោកេ. វិទ្វាតិ វិជ្ជាគតោ ញាណី វិភាវី មេធាវី. ទុក្ខន្តិ ជាតិទុក្ខំ…បេ… ទោមនស្សុបាយាសទុក្ខំ. ជាតិំ ជរំ សោកបរិទ្ទវញ្ច, ឥធេវ វិទ្វា បជហេយ្យ ទុក្ខន្តិ វិជ្ជាគតោ ញាណី វិភាវី មេធាវី ឥធេវ ជាតិញ្ច ជរញ្ច សោកបរិទ្ទវញ្ច ទុក្ខញ្ច បជហេយ្យ វិនោទេយ្យ ព្យន្តីករេយ្យ អនភាវំ គមេយ្យាតិ – ជាតិំ ជរំ សោកបរិទ្ទវញ្ច, ឥធេវ វិទ្វា បជហេយ្យ ទុក្ខំ. តេនាហ ភគវា –

‘‘ឯវំវិហារី សតោ អប្បមត្តោ, ភិក្ខុ ចរំ ហិត្វា មមាយិតានិ;

ជាតិំ ជរំ សោកបរិទ្ទវញ្ច, ឥធេវ វិទ្វា បជហេយ្យ ទុក្ខ’’ន្តិ.

២៦. ឯតាភិនន្ទាមិ វចោ មហេសិនោ, សុកិត្តិតំ គោតមនូបធីកំ;

អទ្ធា ហិ ភគវា បហាសិ ទុក្ខំ, តថា ហិ តេ វិទិតោ ឯស ធម្មោ.

ឯតាភិនន្ទាមិ វចោ មហេសិនោតិ. ឯតន្តិ តុយ្ហំ វចនំ ព្យប្បថំ ទេសនំ អនុសាសនំ អនុសិដ្ឋំ នន្ទាមិ អភិនន្ទាមិ មោទាមិ អនុមោទាមិ ឥច្ឆាមិ សាទិយាមិ បត្ថយាមិ បិហយាមិ អភិជប្បាមិ. មហេសិនោតិ កិំ មហេសិ ភគវា? មហន្តំ សីលក្ខន្ធំ ឯសី គវេសី បរិយេសីតិ មហេសិ…បេ… កហំ នរាសភោតិ មហេសីតិ – ឯតាភិនន្ទាមិ វចោ មហេសិនោ.

សុកិត្តិតំ គោតមនូបធីកន្តិ. សុកិត្តិតន្តិ សុកិត្តិតំ សុអាចិក្ខិតំ សុទេសិតំ សុបញ្ញបិតំ សុបដ្ឋបិតំ សុវិវរិតំ សុវិភជិតំ សុឧត្តានីកតំ សុបកាសិតន្តិ – សុកិត្តិតំ. គោតមនូបធីកន្តិ ឧបធី វុច្ចន្តិ កិលេសា ច ខន្ធា ច អភិសង្ខារា ច. ឧបធិប្បហានំ ឧបធិវូបសមំ ឧបធិបដិនិស្សគ្គំ ឧបធិបដិបស្សទ្ធំ អមតំ និព្ពានន្តិ – សុកិត្តិតំ គោតមនូបធីកំ.

អទ្ធា ហិ ភគវា បហាសិ ទុក្ខន្តិ. អទ្ធាតិ ឯកំសវចនំ និស្សំសយវចនំ និក្កង្ខាវចនំ អទ្វេជ្ឈវចនំ អទ្វេឡ្ហកវចនំ និរោធវចនំ អប្បណកវចនំ អវត្ថាបនវចនមេតំ – អទ្ធាតិ. ភគវាតិ គារវាធិវចនមេតំ…បេ… សច្ឆិកា បញ្ញត្តិ, យទិទំ ភគវាតិ. បហាសិ ទុក្ខន្តិ ជាតិទុក្ខំ ជរាទុក្ខំ ព្យាធិទុក្ខំ មរណទុក្ខំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសទុក្ខំ បហាសិ បជហិ វិនោទេសិ ព្យន្តីករោសិ អនភាវំ គមេសីតិ – អទ្ធា ហិ ភគវា បហាសិ ទុក្ខំ.

តថា ហិ តេ វិទិតោ ឯស ធម្មោតិ តថា ហិ តេ វិទិតោ តុលិតោ តីរិតោ វិភូតោ វិភាវិតោ ឯស ធម្មោតិ – តថា ហិ តេ វិទិតោ ឯស ធម្មោ. តេនាហ សោ ព្រាហ្មណោ –

‘‘ឯតាភិនន្ទាមិ វចោ មហេសិនោ, សុកិត្តិតំ គោតមនូបធីកំ;

អទ្ធា ហិ ភគវា បហាសិ ទុក្ខំ, តថា ហិ តេ វិទិតោ ឯស ធម្មោ’’តិ.

២៧. តេ ចាបិ នូនប្បជហេយ្យុ ទុក្ខំ, យេ ត្វំ មុនី អដ្ឋិតំ ឱវទេយ្យ;

តំ តំ នមស្សាមិ សមេច្ច នាគ, អប្បេវ មំ ភគវា អដ្ឋិតំ ឱវទេយ្យ.

តេ ចាបិ នូនប្បជហេយ្យុ ទុក្ខន្តិ. តេ ចាបីតិ ខត្តិយា ច ព្រាហ្មណា ច វេស្សា ច សុទ្ទា ច គហដ្ឋា ច បព្ពជិតា ច ទេវា ច មនុស្សា ច. បជហេយ្យុ ទុក្ខន្តិ ជាតិទុក្ខំ ជរាទុក្ខំ ព្យាធិទុក្ខំ មរណទុក្ខំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសទុក្ខំ បជហេយ្យុំ វិនោទេយ្យុំ ព្យន្តីករេយ្យុំ អនភាវំ គមេយ្យុន្តិ – តេ ចាបិ នូនប្បជហេយ្យុ ទុក្ខំ.

យេ ត្វំ មុនី អដ្ឋិតំ ឱវទេយ្យាតិ. យេតិ ខត្តិយេ ច ព្រាហ្មណេ ច វេស្សេ ច សុទ្ទេ ច គហដ្ឋេ ច បព្ពជិតេ ច ទេវេ ច មនុស្សេ ច. ត្វន្តិ ភគវន្តំ ភណតិ. មុនីតិ មោនំ វុច្ចតិ ញាណំ…បេ… សង្គជាលមតិច្ច សោ មុនិ. អដ្ឋិតំ ឱវទេយ្យាតិ អដ្ឋិតំ ឱវទេយ្យ សក្កច្ចំ ឱវទេយ្យ អភិណ្ហំ ឱវទេយ្យ បុនប្បុនំ ឱវទេយ្យ អនុសាសេយ្យាតិ – យេ ត្វំ មុនី អដ្ឋិតំ ឱវទេយ្យ.

តំ តំ នមស្សាមិ សមេច្ច នាគាតិ. តន្តិ ភគវន្តំ ភណតិ. នមស្សាមីតិ កាយេន វា នមស្សាមិ, វាចាយ វា នមស្សាមិ, ចិត្តេន វា នមស្សាមិ, អន្វត្ថបដិបត្តិយា វា នមស្សាមិ, ធម្មានុធម្មបដិបត្តិយា វា នមស្សាមិ, សក្ករោមិ គរុំ ករោមិ [គរុករោមិ (ស្យា.)] មានេមិ បូជេមិ. សមេច្ចាតិ សមេច្ច អភិសមេច្ច សមាគន្ត្វា អភិសមាគន្ត្វា សម្មុខា តំ នមស្សាមិ. នាគាតិ នាគោ ច ភគវា អាគុំ ន ករោតីតិ – នាគោ, ន គច្ឆតីតិ – នាគោ, ន អាគច្ឆតីតិ – នាគោ. កថំ ភគវា អាគុំ ន ករោតីតិ – នាគោ? អាគុ វុច្ចតិ បាបកា អកុសលា ធម្មា សំកិលេសិកា បោនោភវិកា សទរា ទុក្ខវិបាកា អាយតិំ ជាតិជរាមរណិយា.

អាគុំ ន ករោតិ កិញ្ចិ លោកេ, [សភិយាតិ ភគវា]

សព្ពសំយោគេ [សព្ពយោគេ (ក.), សុ. និ. ៥២៧] វិសជ្ជ ពន្ធនានិ;

សព្ពត្ថ ន សជ្ជតី វិមុត្តោ, នាគោ តាទិ បវុច្ចតេ តថត្តាតិ.

ឯវំ ភគវា អាគុំ ន ករោតីតិ – នាគោ.

កថំ ភគវា ន គច្ឆតីតិ – នាគោ. ភគវា ន ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតិ, ន ទោសាគតិំ គច្ឆតិ, ន មោហាគតិំ គច្ឆតិ, ន ភយាគតិំ គច្ឆតិ, ន រាគវសេន គច្ឆតិ, ន ទោសវសេន គច្ឆតិ, ន មោហវសេន គច្ឆតិ, ន មានវសេន គច្ឆតិ, ន ទិដ្ឋិវសេន គច្ឆតិ, ន ឧទ្ធច្ចវសេន គច្ឆតិ, ន វិចិកិច្ឆាវសេន គច្ឆតិ, ន អនុសយវសេន គច្ឆតិ, ន វគ្គេហិ ធម្មេហិ យាយតិ នីយតិ [និយ្យតិ (ស្យា. ក.)] វុយ្ហតិ សំហរីយតិ. ឯវំ ភគវា ន គច្ឆតីតិ – នាគោ.

កថំ ភគវា ន អាគច្ឆតីតិ – នាគោ. សោតាបត្តិមគ្គេន យេ កិលេសា បហីនា តេ កិលេសេ ន បុនេតិ ន បច្ចេតិ ន បច្ចាគច្ឆតិ. សកទាគាមិមគ្គេន…បេ… អនាគាមិមគ្គេន… អរហត្តមគ្គេន យេ កិលេសា បហីនា តេ កិលេសេ ន បុនេតិ ន បច្ចេតិ ន បច្ចាគច្ឆតិ. ឯវំ ភគវា ន អាគច្ឆតីតិ នាគោតិ – តំ តំ នមស្សាមិ សមេច្ច នាគ.

អប្បេវ មំ ភគវា អដ្ឋិតំ ឱវទេយ្យាតិ អប្បេវ មំ ភគវា អដ្ឋិតំ ឱវទេយ្យ សក្កច្ចំ ឱវទេយ្យ អភិណ្ហំ ឱវទេយ្យ បុនប្បុនំ ឱវទេយ្យ អនុសាសេយ្យាតិ – អប្បេវ មំ ភគវា អដ្ឋិតំ ឱវទេយ្យ. តេនាហ សោ ព្រាហ្មណោ –

‘‘តេ ចាបិ នូនប្បជហេយ្យុ ទុក្ខំ, យេ ត្វំ មុនី អដ្ឋិតំ ឱវទេយ្យ;

តំ តំ នមស្សាមិ សមេច្ច នាគ, អប្បេវ មំ ភគវា អដ្ឋិតំ ឱវទេយ្យា’’តិ.

២៨. យំ ព្រាហ្មណំ វេទគុមាភិជញ្ញា, អកិញ្ចនំ កាមភវេ អសត្តំ;

អទ្ធា ហិ សោ ឱឃមិមំ អតារិ, តិណ្ណោ ច បារំ អខិលោ អកង្ខោ.

យំ ព្រាហ្មណំ វេទគុមាភិជញ្ញាតិ. ព្រាហ្មណោតិ សត្តន្នំ ធម្មានំ ពាហិតត្តា ព្រាហ្មណោ. សក្កាយទិដ្ឋិ ពាហិតា ហោតិ, វិចិកិច្ឆា ពាហិតា ហោតិ, សីលព្ពតបរាមាសោ ពាហិតោ ហោតិ, រាគោ ពាហិតោ ហោតិ, ទោសោ ពាហិតោ ហោតិ, មោហោ ពាហិតោ ហោតិ, មានោ ពាហិតោ ហោតិ. ពាហិតាស្ស ហោន្តិ បាបកា អកុសលា ធម្មា សំកិលេសិកា បោនោភវិកា សទរា ទុក្ខវិបាកា អាយតិំ ជាតិជរាមរណិយា.

ពាហិត្វា សព្ពបាបកានិ, [សភិយាតិ ភគវា]