៣. បុណ្ណកមាណវបុច្ឆានិទ្ទេសោ

១២. អនេជំ មូលទស្សាវិំ, [ឥច្ចាយស្មា បុណ្ណកោ]

អត្ថិ បញ្ហេន អាគមំ;

កិំនិស្សិតា ឥសយោ មនុជា, ខត្តិយា ព្រាហ្មណា ទេវតានំ;

យញ្ញមកប្បយិំសុ បុថូធ លោកេ, បុច្ឆាមិ តំ ភគវា ព្រូហិ មេតំ.

អនេជំ មូលទស្សាវិន្តិ ឯជា វុច្ចតិ តណ្ហា. យោ រាគោ សារាគោ…បេ… អភិជ្ឈា លោភោ អកុសលមូលំ សា ឯជា តណ្ហា ពុទ្ធស្ស ភគវតោ បហីនា ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវំកតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា. តស្មា ពុទ្ធោ អនេជោ. ឯជាយ បហីនត្តា អនេជោ. ភគវា លាភេបិ ន ឥញ្ជតិ, អលាភេបិ ន ឥញ្ជតិ, យសេបិ ន ឥញ្ជតិ, អយសេបិ ន ឥញ្ជតិ, បសំសាយបិ ន ឥញ្ជតិ, និន្ទាយបិ ន ឥញ្ជតិ, សុខេបិ ន ឥញ្ជតិ, ទុក្ខេបិ ន ឥញ្ជតិ ន ចលតិ ន វេធតិ នប្បវេធតីតិ – អនេជំ. មូលទស្សាវិន្តិ ភគវា មូលទស្សាវី ហេតុទស្សាវី និទានទស្សាវី សម្ភវទស្សាវី បភវទស្សាវី សមុដ្ឋានទស្សាវី អាហារទស្សាវី អារម្មណទស្សាវី បច្ចយទស្សាវី សមុទយទស្សាវី.

តីណិ អកុសលមូលានិ – លោភោ អកុសលមូលំ, ទោសោ អកុសលមូលំ, មោហោ អកុសលមូលំ.

វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – [បស្ស អ. និ. ៣.១១២] ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, និទានានិ កម្មានំ សមុទយាយ. កតមានិ តីណិ? លោភោ និទានំ កម្មានំ សមុទយាយ, ទោសោ និទានំ កម្មានំ សមុទយាយ, មោហោ និទានំ កម្មានំ សមុទយាយ. ន, ភិក្ខវេ, លោភជេន កម្មេន ទោសជេន កម្មេន មោហជេន កម្មេន ទេវា បញ្ញាយន្តិ, មនុស្សា បញ្ញាយន្តិ, យា វា បនញ្ញាបិ កាចិ សុគតិយោ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, លោភជេន កម្មេន ទោសជេន កម្មេន មោហជេន កម្មេន និរយោ បញ្ញាយតិ, តិរច្ឆានយោនិ បញ្ញាយតិ, បេត្តិវិសយោ បញ្ញាយតិ, យា វា បនញ្ញាបិ កាចិ ទុគ្គតិយោ និរយេ តិរច្ឆានយោនិយា បេត្តិវិសយេ អត្តភាវាភិនិព្ពត្តិយា’’. ឥមានិ តីណិ អកុសលមូលានីតិ ភគវា ជានាតិ បស្សតិ. ឯវម្បិ ភគវា មូលទស្សាវី…បេ… សមុទយទស្សាវី. តីណិ កុសលមូលានិ – អលោភោ កុសលមូលំ, អទោសោ កុសលមូលំ, អមោហោ កុសលមូលំ.

វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘តីណិមានិ…បេ… ន, ភិក្ខវេ, អលោភជេន កម្មេន អទោសជេន កម្មេន អមោហជេន កម្មេន និរយោ បញ្ញាយតិ, តិរច្ឆានយោនិ បញ្ញាយតិ, បេត្តិវិសយោ បញ្ញាយតិ, យា វា បនញ្ញាបិ កាចិ ទុគ្គតិយោ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, អលោភជេន កម្មេន អទោសជេន កម្មេន អមោហជេន កម្មេន ទេវា បញ្ញាយន្តិ, មនុស្សា បញ្ញាយន្តិ, យា វា បនញ្ញាបិ កាចិ សុគតិយោ ទេវេ ច មនុស្សេ ច អត្តភាវាភិនិព្ពត្តិយា’’. ឥមានិ តីណិ កុសលមូលានីតិ ភគវា ជានាតិ បស្សតិ. ឯវម្បិ ភគវា មូលទស្សាវី…បេ… សមុទយទស្សាវី.

វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘យេ កេចិ, ភិក្ខវេ, ធម្មា អកុសលា អកុសលភាគិយា អកុសលបក្ខិកា សព្ពេ តេ អវិជ្ជាមូលកា អវិជ្ជាសមោសរណា អវិជ្ជាសមុគ្ឃាតា’’. សព្ពេ តេ សមុគ្ឃាតំ គច្ឆន្តីតិ ភគវា ជានាតិ បស្សតិ. ឯវម្បិ ភគវា មូលទស្សាវី…បេ… សមុទយទស្សាវី.

វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘យេ កេចិ, ភិក្ខវេ, ធម្មា កុសលា កុសលភាគិយា កុសលបក្ខិកា, សព្ពេ តេ អប្បមាទមូលកា អប្បមាទសមោសរណា. អប្បមាទោ តេសំ ធម្មានំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិ ភគវា ជានាតិ បស្សតិ. ឯវម្បិ ភគវា មូលទស្សាវី…បេ… សមុទយទស្សាវី.

អថ វា, ភគវា ជានាតិ បស្សតិ. ‘‘អវិជ្ជា មូលំ សង្ខារានំ, សង្ខារា មូលំ វិញ្ញាណស្ស, វិញ្ញាណំ មូលំ នាមរូបស្ស, នាមរូបំ មូលំ សឡាយតនស្ស, សឡាយតនំ មូលំ ផស្សស្ស, ផស្សោ មូលំ វេទនាយ, វេទនា មូលំ តណ្ហាយ, តណ្ហា មូលំ ឧបាទានស្ស, ឧបាទានំ មូលំ ភវស្ស, ភវោ មូលំ ជាតិយា, ជាតិ មូលំ ជរាមរណស្សា’’តិ – ភគវា ជានាតិ បស្សតិ. ឯវម្បិ ភគវា មូលទស្សាវី…បេ… សមុទយទស្សាវី.

អថ វា, ភគវា ជានាតិ បស្សតិ. ‘‘ចក្ខុ មូលំ ចក្ខុរោគានំ, សោតំ មូលំ សោតរោគានំ, ឃានំ មូលំ ឃានរោគានំ, ជិវ្ហា មូលំ ជិវ្ហារោគានំ, កាយោ មូលំ កាយរោគានំ, មនោ មូលំ ចេតសិកានំ ទុក្ខាន’’ន្តិ – ភគវា ជានាតិ បស្សតិ. ឯវម្បិ ភគវា មូលទស្សាវី ហេតុទស្សាវី និទានទស្សាវី សម្ភវទស្សាវី បភវទស្សាវី សមុដ្ឋានទស្សាវី អាហារទស្សាវី អារម្មណទស្សាវី បច្ចយទស្សាវី សមុទយទស្សាវីតិ – អនេជំ មូលទស្សាវី.

ឥច្ចាយស្មា បុណ្ណកោតិ ឥច្ចាតិ បទសន្ធិ…បេ… អាយស្មា បុណ្ណកោ.

អត្ថិ បញ្ហេន អាគមន្តិ បញ្ហេន អត្ថិកោ អាគតោម្ហិ, [បញ្ហត្ថិកាម្ហ អាគតា (ពហូសុ) បស្ស មហានិ. ១៩២] បញ្ហំ បុច្ឆិតុកាមោ អាគតោម្ហិ, បញ្ហំ សោតុកាមោ អាគតោម្ហីតិ – ឯវម្បិ អត្ថិ បញ្ហេន អាគមំ. អថ វា, បញ្ហត្ថិកានំ បញ្ហំ បុច្ឆិតុកាមានំ បញ្ហំ សោតុកាមានំ អាគមនំ អភិក្កមនំ ឧបសង្កមនំ បយិរុបាសនំ អត្ថីតិ – ឯវម្បិ អត្ថិ បញ្ហេន អាគមំ. អថ វា, បញ្ហាគមោ តុយ្ហំ អត្ថិ, ត្វម្បិ បហុ ត្វមសិ អលមត្តោ. មយា បុច្ឆិតំ កថេតុំ វិសជ្ជេតុំ វហស្សេតំ ភារន្តិ [វិសជ្ជេតុំ សន្ទស្សេតុំ ភណិតុន្តិ (ស្យា.) វហស្សុ + ឯតំ] – ឯវម្បិ អត្ថិ បញ្ហេន អាគមំ.

កិំ និស្សិតា ឥសយោ មនុជាតិ កិំ និស្សិតា អាសិតា អល្លីនា ឧបគតា អជ្ឈោសិតា អធិមុត្តា. ឥសយោតិ ឥសិនាមកា យេ កេចិ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិតា អាជីវកា និគណ្ឋា ជដិលា តាបសា. មនុជាតិ មនុស្សា វុច្ចន្តីតិ – កិំ និស្សិតា ឥសយោ មនុជា.

ខត្តិយា ព្រាហ្មណា ទេវតានន្តិ. ខត្តិយាតិ យេ កេចិ ខត្តិយជាតិកា. ព្រាហ្មណាតិ យេ កេចិ ភោវាទិកា. ទេវតានន្តិ អាជីវកសាវកានំ អាជីវកា ទេវតា, និគណ្ឋសាវកានំ និគណ្ឋា ទេវតា, ជដិលសាវកានំ ជដិលា ទេវតា, បរិព្ពាជកសាវកានំ បរិព្ពាជកា ទេវតា, អវិរុទ្ធកសាវកានំ អវិរុទ្ធកា [អវរុទ្ធកសាវកានំ អវរុទ្ធកា (ស្យា.)] ទេវតា, ហត្ថិវតិកានំ ហត្ថី ទេវតា, អស្សវតិកានំ អស្សា ទេវតា, គោវតិកានំ គាវោ ទេវតា, កុក្កុរវតិកានំ កុក្កុរា ទេវតា, កាកវតិកានំ កាកា ទេវតា, វាសុទេវវតិកានំ វាសុទេវោ ទេវតា, ពលទេវវតិកានំ ពលទេវោ ទេវតា, បុណ្ណភទ្ទវតិកានំ បុណ្ណភទ្ទោ ទេវតា, មណិភទ្ទវតិកានំ មណិភទ្ទោ ទេវតា, អគ្គិវតិកានំ អគ្គិ ទេវតា, នាគវតិកានំ នាគា ទេវតា, សុបណ្ណវតិកានំ សុបណ្ណា ទេវតា, យក្ខវតិកានំ យក្ខា ទេវតា, អសុរវតិកានំ អសុរា ទេវតា, គន្ធព្ពវតិកានំ គន្ធព្ពា ទេវតា, មហារាជវតិកានំ មហារាជានោ ទេវតា, ចន្ទវតិកានំ ចន្ទោ ទេវតា, សូរិយវតិកានំ សូរិយោ ទេវតា, ឥន្ទវតិកានំ ឥន្ទោ ទេវតា, ព្រហ្មវតិកានំ ព្រហ្មា ទេវតា, ទេវវតិកានំ ទេវោ ទេវតា, ទិសាវតិកានំ ទិសា ទេវតា, យេ យេសំ ទក្ខិណេយ្យា តេ តេសំ ទេវតាតិ – ខត្តិយព្រាហ្មណា ទេវតានំ.

យញ្ញមកប្បយិំសុ បុថូធ លោកេតិ យញ្ញំ វុច្ចតិ ទេយ្យធម្មោ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ អន្នំ បានំ វត្ថំ យានំ មាលាគន្ធវិលេបនំ [មាលាគន្ធំ វិលេបនំ (ស្យា.) ឥតិវុ. ៧៥] សេយ្យាវសថបទីបេយ្យំ. យញ្ញមកប្បយិំសូតិ យេបិ យញ្ញំ ឯសន្តិ គវេសន្តិ បរិយេសន្តិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ អន្នំ បានំ វត្ថំ យានំ មាលាគន្ធវិលេបនំ សេយ្យាវសថបទីបេយ្យំ, តេបិ យញ្ញំ កប្បេន្តិ. យេបិ យញ្ញំ អភិសង្ខរោន្តិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ អន្នំ បានំ…បេ… សេយ្យាវសថបទីបេយ្យំ, តេបិ យញ្ញំ កប្បេន្តិ. យេបិ យញ្ញំ ទេន្តិ យជន្តិ បរិច្ចជន្តិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ អន្នំ បានំ…បេ… សេយ្យាវសថបទីបេយ្យំ, តេបិ យញ្ញំ កប្បេន្តិ. បុថូតិ យញ្ញា វា ឯតេ បុថូ, យញ្ញយាជកា [យញ្ញយជកា (ស្យា.)] វា ឯតេ បុថូ, ទក្ខិណេយ្យា វា ឯតេ បុថូ. កថំ យញ្ញា វា ឯតេ បុថូ? ពហុកានំ ឯតេ យញ្ញា ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារា អន្នំ បានំ វត្ថំ យានំ មាលំ គន្ធំ វិលេបនំ សេយ្យាវសថបទីបេយ្យំ – ឯវំ យញ្ញា វា ឯតេ បុថូ.

កថំ យញ្ញយាជកា វា ឯតេ បុថូ? ពហុកា ឯតេ យញ្ញយាជកា ខត្តិយា ច ព្រាហ្មណា ច វេស្សា ច សុទ្ទា ច គហដ្ឋា ច បព្ពជិតា ច ទេវា ច មនុស្សា ច – ឯវំ យញ្ញយាជកា វា ឯតេ បុថូ.

កថំ ទក្ខិណេយ្យា វា ឯតេ បុថូ? ពហុកា ឯតេ ទក្ខិណេយ្យា បុថូ សមណព្រាហ្មណា កបណទ្ធិកវនិព្ពកយាចកា [… វណិព្ពកសាវកា (ស្យា.) ឥតិវុ. ៧៥] – ឯវំ ទក្ខិណេយ្យា វា ឯតេ បុថូ. ឥធ លោកេតិ មនុស្សលោកេតិ យញ្ញមកប្បយិំសុ – បុថូធ លោកេ.

បុច្ឆាមិ តំ ភគវា ព្រូហិ មេតន្តិ. បុច្ឆាតិ តិស្សោ បុច្ឆា – អទិដ្ឋជោតនា បុច្ឆា, ទិដ្ឋសំសន្ទនា បុច្ឆា, វិមតិច្ឆេទនា បុច្ឆា. កតមា អទិដ្ឋជោតនា បុច្ឆា? បកតិយា លក្ខណំ អញ្ញាតំ ហោតិ អទិដ្ឋំ អតុលិតំ អតីរិតំ អវិភូតំ អវិភាវិតំ, តស្ស ញាណាយ ទស្សនាយ តុលនាយ តីរណាយ វិភូតត្ថាយ វិភាវនត្ថាយ បញ្ហំ បុច្ឆតិ – អយំ អទិដ្ឋជោតនា បុច្ឆា.

កតមា ទិដ្ឋសំសន្ទនា បុច្ឆា? បកតិយា លក្ខណំ ញាតំ ហោតិ ទិដ្ឋំ តុលិតំ តីរិតំ វិភូតំ វិភាវិតំ. អញ្ញេហិ បណ្ឌិតេហិ សទ្ធិំ សំសន្ទនត្ថាយ បញ្ហំ បុច្ឆតិ – អយំ ទិដ្ឋសំសន្ទនា បុច្ឆា.

កតមា វិមតិច្ឆេទនា បុច្ឆា? បកតិយា សំសយបក្ខន្ទោ [សំសយបក្ខន្នោ (ស្យា.)] ហោតិ វិមតិបក្ខន្ទោ ទ្វេឡ្ហកជាតោ – ‘‘ឯវំ នុ ខោ, ន នុ ខោ, កិំ នុ ខោ, កថំ នុ ខោ’’តិ! សោ វិមតិច្ឆេទនត្ថាយ បញ្ហំ បុច្ឆតិ – អយំ វិមតិច្ឆេទនា បុច្ឆា. ឥមា តិស្សោ បុច្ឆា.

អបរាបិ តិស្សោ បុច្ឆា – មនុស្សបុច្ឆា, អមនុស្សបុច្ឆា, និម្មិតបុច្ឆា. កតមា មនុស្សបុច្ឆា? មនុស្សា ពុទ្ធំ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆន្តិ, ភិក្ខូ បុច្ឆន្តិ, ភិក្ខុនិយោ បុច្ឆន្តិ, ឧបាសកា បុច្ឆន្តិ, ឧបាសិកាយោ បុច្ឆន្តិ, រាជានោ បុច្ឆន្តិ, ខត្តិយា បុច្ឆន្តិ, ព្រាហ្មណា បុច្ឆន្តិ, វេស្សា បុច្ឆន្តិ, សុទ្ទា បុច្ឆន្តិ, គហដ្ឋា បុច្ឆន្តិ, បព្ពជិតា បុច្ឆន្តិ – អយំ មនុស្សបុច្ឆា.

កតមា អមនុស្សបុច្ឆា? អមនុស្សា ពុទ្ធំ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ, នាគា បុច្ឆន្តិ, សុបណ្ណា បុច្ឆន្តិ, យក្ខា បុច្ឆន្តិ, អសុរា បុច្ឆន្តិ, គន្ធព្ពា បុច្ឆន្តិ, មហារាជានោ បុច្ឆន្តិ, ឥន្ទា បុច្ឆន្តិ, ព្រហ្មានោ បុច្ឆន្តិ, ទេវតាយោ បុច្ឆន្តិ – អយំ អមនុស្សបុច្ឆា.

កតមា និម្មិតបុច្ឆា? យំ ភគវា រូបំ អភិនិម្មិនាតិ មនោមយំ សព្ពង្គបច្ចង្គំ អហីនិន្ទ្រិយំ, សោ និម្មិតោ ពុទ្ធំ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ហំ បុច្ឆតិ; ភគវា វិសជ្ជេតិ [វិស្សជ្ជេតិ (ក.)] – អយំ និម្មិតបុច្ឆា. ឥមា តិស្សោ បុច្ឆា.

អបរាបិ តិស្សោ បុច្ឆា – អត្តត្ថបុច្ឆា, បរត្ថបុច្ឆា, ឧភយត្ថបុច្ឆា. អបរាបិ តិស្សោ បុច្ឆា – ទិដ្ឋធម្មិកត្ថបុច្ឆា, សម្បរាយិកត្ថបុច្ឆា, បរមត្ថបុច្ឆា. អបរាបិ តិស្សោ បុច្ឆា – អនវជ្ជត្ថបុច្ឆា, និក្កិលេសត្ថបុច្ឆា, វោទានត្ថបុច្ឆា. អបរាបិ តិស្សោ បុច្ឆា – អតីតបុច្ឆា, អនាគតបុច្ឆា, បច្ចុប្បន្នបុច្ឆា. អបរាបិ តិស្សោ បុច្ឆា – អជ្ឈត្តបុច្ឆា, ពហិទ្ធាបុច្ឆា, អជ្ឈត្តពហិទ្ធាបុច្ឆា. អបរាបិ តិស្សោ បុច្ឆា – កុសលបុច្ឆា, អកុសលបុច្ឆា, អព្យាកតបុច្ឆា. អបរាបិ តិស្សោ បុច្ឆា – ខន្ធបុច្ឆា, ធាតុបុច្ឆា, អាយតនបុច្ឆា. អបរាបិ តិស្សោ បុច្ឆា – សតិបដ្ឋានបុច្ឆា, សម្មប្បធានបុច្ឆា, ឥទ្ធិបាទបុច្ឆា. អបរាបិ តិស្សោ បុច្ឆា – ឥន្ទ្រិយបុច្ឆា, ពលបុច្ឆា, ពោជ្ឈង្គបុច្ឆា. អបរាបិ តិស្សោ បុច្ឆា – មគ្គបុច្ឆា, ផលបុច្ឆា, និព្ពានបុច្ឆា.

បុច្ឆាមិ តន្តិ បុច្ឆាមិ តំ យាចាមិ តំ អជ្ឈេសាមិ តំ បសាទេមិ តំ ‘‘កថយស្សុ មេ’’តិ បុច្ឆាមិ តំ. ភគវាតិ គារវាធិវចនមេតំ… សច្ឆិកា បញ្ញត្តិ – យទិទំ ភគវាតិ. ព្រូហិ មេតន្តិ ព្រូហិ អាចិក្ខាហិ ទេសេហិ បញ្ញបេហិ បដ្ឋបេហិ វិវរាហិ វិភជាហិ ឧត្តានីករោហិ បកាសេហីតិ – បុច្ឆាមិ តំ ភគវា ព្រូហិ មេតំ. តេនាហ សោ ព្រាហ្មណោ –

‘‘អនេជំ មូលទស្សាវិំ, [ឥច្ចាយស្មា បុណ្ណកោ]

អត្ថិ បញ្ហេន អាគមំ;

កិំ និស្សិតា ឥសយោ មនុជា, ខត្តិយា ព្រាហ្មណា ទេវតានំ;

យញ្ញមកប្បយិំសុ បុថូធ លោកេ, បុច្ឆាមិ តំ ភគវា ព្រូហិ មេត’’ន្តិ.

១៣. យេ កេចិមេ ឥសយោ មនុជា, [បុណ្ណកាតិ ភគវា]

ខត្តិយា ព្រាហ្មណា ទេវតានំ;

យញ្ញមកប្បយិំសុ បុថូធ លោកេ, អាសីសមានា បុណ្ណក ឥត្ថត្តំ [ឥត្ថតំ (ស្យា.), ឥត្ថភាវំ (ក.)] ;

ជរំ សិតា យញ្ញមកប្បយិំសុ.

យេ កេចិមេ ឥសយោ មនុជាតិ. យេ កេចីតិ សព្ពេន សព្ពំ សព្ពថា សព្ពំ អសេសំ និស្សេសំ បរិយាទិយនវចនមេតំ – យេ កេចីតិ. ឥសយោតិ ឥសិនាមកា យេ កេចិ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិតា អាជីវកា និគណ្ឋា ជដិលា តាបសា. មនុជាតិ មនុស្សា វុច្ចន្តីតិ – យេ កេចិមេ ឥសយោ មនុជា បុណ្ណកាតិ ភគវា.

ខត្តិយា ព្រាហ្មណា ទេវតានន្តិ. ខត្តិយាតិ យេ កេចិ ខត្តិយជាតិកា. ព្រាហ្មណាតិ យេ កេចិ ភោវាទិកា. ទេវតានន្តិ អាជីវកសាវកានំ អាជីវកា ទេវតា…បេ… ទិសាវតិកានំ ទិសា ទេវតា. យេ យេសំ ទក្ខិណេយ្យា, តេ តេសំ ទេវតាតិ – ខត្តិយា ព្រាហ្មណា ទេវតានំ.

យញ្ញមកប្បយិំសុ បុថូធ លោកេតិ. យញ្ញំ វុច្ចតិ ទេយ្យធម្មោ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ អន្នំ បានំ…បេ… សេយ្យាវសថបទីបេយ្យំ. យញ្ញមកប្បយិំសូតិ យេបិ យញ្ញំ ឯសន្តិ គវេសន្តិ បរិយេសន្តិ…បេ… សេយ្យាវសថបទីបេយ្យំ, តេបិ យញ្ញំ កប្បេន្តិ. បុថូតិ យញ្ញា វា ឯតេ បុថូ, យញ្ញយាជកា វា ឯតេ បុថូ, ទក្ខិណេយ្យា វា ឯតេ បុថូ…បេ… ឯវំ ទក្ខិណេយ្យា វា ឯតេ បុថូ. ឥធ លោកេតិ មនុស្សលោកេតិ យញ្ញមកប្បយិំសុ – បុថូធ លោកេ.

អាសីសមានា បុណ្ណក ឥត្ថត្តន្តិ. អាសីសមានាតិ រូបបដិលាភំ អាសីសមានា, សទ្ទបដិលាភំ អាសីសមានា, គន្ធបដិលាភំ អាសីសមានា, រសបដិលាភំ អាសីសមានា, ផោដ្ឋព្ពបដិលាភំ អាសីសមានា, បុត្តបដិលាភំ អាសីសមានា, ទារបដិលាភំ អាសីសមានា, ធនបដិលាភំ អាសីសមានា, យសបដិលាភំ អាសីសមានា, ឥស្សរិយបដិលាភំ អាសីសមានា, ខត្តិយមហាសាលកុលេ អត្តភាវបដិលាភំ អាសីសមានា, ព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ អត្តភាវបដិលាភំ អាសីសមានា, គហបតិមហាសាលកុលេ អត្តភាវបដិលាភំ អាសីសមានា, ចាតុមហារាជិកេសុ [ចាតុម្មហារាជិកេសុ (ស្យា.)] ទេវេសុ អត្តភាវបដិលាភំ អាសីសមានា, តាវតិំសេសុ ទេវេសុ យាមេសុ ទេវេសុ តុសិតេសុ ទេវេសុ និម្មានរតីសុ ទេវេសុ បរនិម្មិតវសវត្តីសុ ទេវេសុ ព្រហ្មកាយិកេសុ ទេវេសុ អត្តភាវបដិលាភំ អាសីសមានា ឥច្ឆមានា សាទិយមានា បត្ថយមានា បិហយមានា អភិជប្បមានាតិ អាសីសមានា.

បុណ្ណក ឥត្ថត្តន្តិ ឯត្ថ អត្តភាវាភិនិព្ពត្តិំ អាសីសមានា ឯត្ថ ខត្តិយមហាសាលកុលេ អត្តភាវាភិនិព្ពត្តិំ អាសីសមានា…បេ… ឯត្ថ ព្រហ្មកាយិកេសុ ទេវេសុ អត្តភាវាភិនិព្ពត្តិំ អាសីសមានា ឥច្ឆមានា សាទិយមានា បត្ថយមានា បិហយមានា អភិជប្បមានាតិ អាសីសមានា – បុណ្ណក ឥត្ថត្តំ.

ជរំ សិតា យញ្ញមកប្បយិំសូតិ ជរានិស្សិតា ព្យាធិនិស្សិតា មរណនិស្សិតា សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសនិស្សិតា. យទេវ តេ ជាតិនិស្សិតា តទេវ តេ ជរានិស្សិតា. យទេវ តេ ជរានិស្សិតា តទេវ តេ ព្យាធិនិស្សិតា. យទេវ តេ ព្យាធិនិស្សិតា តទេវ តេ មរណនិស្សិតា. យទេវ តេ មរណនិស្សិតា តទេវ តេ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសនិស្សិតា. យទេវ តេ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសនិស្សិតា តទេវ តេ គតិនិស្សិតា. យទេវ តេ គតិនិស្សិតា តទេវ តេ ឧបបត្តិនិស្សិតា. យទេវ តេ ឧបបត្តិនិស្សិតា តទេវ តេ បដិសន្ធិនិស្សិតា. យទេវ តេ បដិសន្ធិនិស្សិតា តទេវ តេ ភវនិស្សិតា. យទេវ តេ ភវនិស្សិតា តទេវ តេ សំសារនិស្សិតា. យទេវ តេ សំសារនិស្សិតា តទេវ តេ វដ្ដនិស្សិតា អល្លីនា ឧបគតា អជ្ឈោសិតា អធិមុត្តាតិ – ជរំ សិតា យញ្ញមកប្បយិំសុ. តេនាហ ភគវា –

‘‘យេ កេចិមេ ឥសយោ មនុជា, [បុណ្ណកាតិ ភគវា]

ខត្តិយា ព្រាហ្មណា ទេវតានំ;

យញ្ញមកប្បយិំសុ បុថូធ លោកេ, អាសីសមានា បុណ្ណក ឥត្ថត្តំ;

ជរំ សិតា យញ្ញមកប្បយិំសូ’’តិ.

១៤. យេ កេចិមេ ឥសយោ មនុជា, [ឥច្ចាយស្មា បុណ្ណកោ]

ខត្តិយា ព្រាហ្មណា ទេវតានំ;

យញ្ញមកប្បយិំសុ បុថូធ លោកេ, កច្ចិសុ តេ ភគវា យញ្ញបថេ អប្បមត្តា;

អតារុំ [អតារុំ (ស្យា. ក.)] ជាតិញ្ច ជរញ្ច មារិស, បុច្ឆាមិ តំ ភគវា ព្រូហិ មេតំ.

យេ កេចិមេ ឥសយោ មនុជាតិ. យេ កេចីតិ…បេ….

កច្ចិសុ តេ ភគវា យញ្ញបថេ អប្បមត្តាតិ. កច្ចិសូតិ សំសយបុច្ឆា វិមតិបុច្ឆា ទ្វេឡ្ហកបុច្ឆា អនេកំសបុច្ឆា – ‘‘ឯវំ នុ ខោ, ន នុ ខោ, កិំ នុ ខោ, កថំ នុ ខោ’’តិ – កច្ចិសុ. តេតិ យញ្ញយាជកា វុច្ចន្តិ. ភគវាតិ គារវាធិវចនំ…បេ… សច្ឆិកា បញ្ញត្តិ, យទិទំ ភគវាតិ – កច្ចិសុ តេ ភគវា. យញ្ញបថេ អប្បមត្តាតិ យញ្ញោយេវ វុច្ចតិ យញ្ញបថោ. យថា អរិយមគ្គោ អរិយបថោ ទេវមគ្គោ ទេវបថោ ព្រហ្មមគ្គោ ព្រហ្មបថោ, ឯវមេវ យញ្ញោយេវ វុច្ចតិ យញ្ញបថោ. អប្បមត្តាតិ យញ្ញបថេ អប្បមត្តា សក្កច្ចការិនោ សាតច្ចការិនោ អដ្ឋិតការិនោ អនោលីនវុត្តិនោ អនិក្ខិត្តច្ឆន្ទា អនិក្ខិត្តធុរា តច្ចរិតា តព្ពហុលា តគ្គរុកា តន្និន្នា តប្បោណា តប្បព្ភារា តទធិមុត្តា តទធិបតេយ្យាតិ – តេបិ យញ្ញបថេ អប្បមត្តា. យេបិ យញ្ញំ ឯសន្តិ គវេសន្តិ បរិយេសន្តិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ អន្នំ បានំ…បេ… សេយ្យាវសថបទីបេយ្យំ សក្កច្ចការិនោ…បេ… តទធិបតេយ្យា, តេបិ យញ្ញបថេ អប្បមត្តា. យេបិ យញ្ញំ អភិសង្ខរោន្តិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ អន្នំ បានំ…បេ… សេយ្យាវសថបទីបេយ្យំ សក្កច្ចការិនោ…បេ… តទធិបតេយ្យា, តេបិ យញ្ញបថេ អប្បមត្តា. យេបិ យញ្ញំ ទេន្តិ យជន្តិ បរិច្ចជន្តិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ អន្នំ បានំ…បេ… សេយ្យាវសថបទីបេយ្យំ សក្កច្ចការិនោ …បេ… តទធិបតេយ្យា, តេបិ យញ្ញបថេ អប្បមត្តាតិ – កច្ចិសុ តេ ភគវា យញ្ញបថេ អប្បមត្តា.

អតារុំ ជាតិញ្ច ជរញ្ច មារិសាតិ ជរាមរណំ អតរិំសុ ឧត្តរិំសុ បតរិំសុ សមតិក្កមិំសុ វីតិវត្តិំសុ. មារិសាតិ បិយវចនំ គរុវចនំ សគារវសប្បតិស្សាធិវចនមេតំ មារិសាតិ – អតារុ ជាតិញ្ច ជរញ្ច មារិស.

បុច្ឆាមិ តំ ភគវា ព្រូហិ មេតន្តិ. បុច្ឆាមិ តន្តិ បុច្ឆាមិ តំ យាចាមិ តំ អជ្ឈេសាមិ តំ បសាទេមិ តំ កថយស្សុ មេតិ – បុច្ឆាមិ តំ. ភគវាតិ គារវាធិវចនំ…បេ… សច្ឆិកា បញ្ញត្តិ – យទិទំ ភគវាតិ. ព្រូហិ មេតន្តិ ព្រូហិ អាចិក្ខាហិ ទេសេហិ បញ្ញបេហិ បដ្ឋបេហិ វិវរាហិ វិភជាហិ ឧត្តានីករោហិ បកាសេហីតិ – បុច្ឆាមិ តំ ភគវា ព្រូហិ មេតំ. តេនាហ សោ ព្រាហ្មណោ –

‘‘យេ កេចិមេ ឥសយោ មនុជា, [ឥច្ចាយស្មា បុណ្ណកោ]

ខត្តិយា ព្រាហ្មណា ទេវតានំ;

យញ្ញមកប្បយិំសុ បុថូធ លោកេ, កច្ចិសុ តេ ភគវា យញ្ញបថេ អប្បមត្តា;

អតារុ ជាតិញ្ច ជរញ្ច មារិស, បុច្ឆាមិ តំ ភគវា ព្រូហិ មេត’’ន្តិ.

១៥. អាសីសន្តិ [អាសិំសន្តិ (ស្យា.)] ថោមយន្តិ, អភិជប្បន្តិ ជុហន្តិ; [បុណ្ណកាតិ ភគវា]

កាមាភិជប្បន្តិ បដិច្ច លាភំ, តេ យាជយោគា ភវរាគរត្តា;

នាតរិំសុ ជាតិជរន្តិ ព្រូមិ.

អាសីសន្តិ ថោមយន្តិ អភិជប្បន្តិ ជុហន្តីតិ. អាសីសន្តីតិ រូបបដិលាភំ អាសីសន្តិ, សទ្ទបដិលាភំ អាសីសន្តិ, គន្ធបដិលាភំ អាសីសន្តិ, រសបដិលាភំ អាសីសន្តិ, ផោដ្ឋព្ពបដិលាភំ អាសីសន្តិ, បុត្តបដិលាភំ អាសីសន្តិ, ទារបដិលាភំ អាសីសន្តិ, ធនបដិលាភំ អាសីសន្តិ, យសបដិលាភំ អាសីសន្តិ, ឥស្សរិយបដិលាភំ អាសីសន្តិ, ខត្តិយមហាសាលកុលេ អត្តភាវបដិលាភំ អាសីសន្តិ, ព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ…បេ… គហបតិមហាសាលកុលេ អត្តភាវបដិលាភំ អាសីសន្តិ, ចាតុមហារាជិកេសុ ទេវេសុ…បេ… ព្រហ្មកាយិកេសុ ទេវេសុ អត្តភាវបដិលាភំ អាសីសន្តិ ឥច្ឆន្តិ សាទិយន្តិ បត្ថយន្តិ បិហយន្តីតិ – អាសីសន្តិ.

ថោមយន្តីតិ យញ្ញំ វា ថោមេន្តិ ផលំ វា ថោមេន្តិ ទក្ខិណេយ្យេ វា ថោមេន្តិ. កថំ យញ្ញំ ថោមេន្តិ? សុចិំ ទិន្នំ [វិយំ ទិន្នំ (ស្យា.)], មនាបំ ទិន្នំ, បណីតំ ទិន្នំ, កាលេន ទិន្នំ, កប្បិយំ ទិន្នំ, វិចេយ្យ ទិន្នំ, អនវជ្ជំ ទិន្នំ, អភិណ្ហំ ទិន្នំ ទទំ ចិត្តំ បសាទិតន្តិ – ថោមេន្តិ កិត្តេន្តិ វណ្ណេន្តិ បសំសន្តិ. ឯវំ យញ្ញំ ថោមេន្តិ.

កថំ ផលំ ថោមេន្តិ? ឥតោ និទានំ រូបបដិលាភោ ភវិស្សតិ…បេ… ព្រហ្មកាយិកេសុ ទេវេសុ អត្តភាវបដិលាភោ ភវិស្សតីតិ – ថោមេន្តិ កិត្តេន្តិ វណ្ណេន្តិ បសំសន្តិ. ឯវំ ផលំ ថោមេន្តិ.

កថំ ទក្ខិណេយ្យេ ថោមេន្តិ? ទក្ខិណេយ្យា ជាតិសម្បន្នា គោត្តសម្បន្នា អជ្ឈាយកា មន្តធរា តិណ្ណំ វេទានំ បារគូ សនិឃណ្ឌុកេដុភានំ សាក្ខរប្បភេទានំ ឥតិហាសបញ្ចមានំ បទកា វេយ្យាករណា លោកាយតមហាបុរិសលក្ខណេសុ អនវយាតិ, វីតរាគា វា រាគវិនយាយ វា បដិបន្នា, វីតទោសា វា ទោសវិនយាយ វា បដិបន្នា, វីតមោហា វា មោហវិនយាយ វា បដិបន្នា, សទ្ធាសម្បន្នា សីលសម្បន្នា សមាធិសម្បន្នា បញ្ញាសម្បន្នា វិមុត្តិសម្បន្នា វិមុត្តិញាណទស្សនសម្បន្នាតិ – ថោមេន្តិ កិត្តេន្តិ វណ្ណេន្តិ បសំសន្តិ. ឯវំ ទក្ខិណេយ្យេ ថោមេន្តីតិ – អាសីសន្តិ ថោមយន្តិ.

អភិជប្បន្តីតិ រូបបដិលាភំ អភិជប្បន្តិ, សទ្ទបដិលាភំ អភិជប្បន្តិ, គន្ធបដិលាភំ អភិជប្បន្តិ, រសបដិលាភំ អភិជប្បន្តិ…បេ… ព្រហ្មកាយិកេសុ ទេវេសុ អត្តភាវបដិលាភំ អភិជប្បន្តីតិ – អាសីសន្តិ ថោមយន្តិ អភិជប្បន្តិ. ជុហន្តីតិ ជុហន្តិ ទេន្តិ យជន្តិ បរិច្ចជន្តិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ អន្នំ បានំ វត្ថំ យានំ មាលាគន្ធវិលេបនំ សេយ្យាវសថបទីបេយ្យន្តិ – អាសីសន្តិ ថោមយន្តិ អភិជប្បន្តិ ជុហន្តិ បុណ្ណកាតិ ភគវា.

កាមាភិជប្បន្តិ បដិច្ច លាភន្តិ រូបបដិលាភំ បដិច្ច កាមេ អភិជប្បន្តិ, សទ្ទបដិលាភំ បដិច្ច កាមេ អភិជប្បន្តិ…បេ… ព្រហ្មកាយិកេសុ ទេវេសុ អត្តភាវបដិលាភំ បដិច្ច កាមេ អភិជប្បន្តិ បជប្បន្តីតិ – កាមាភិជប្បន្តិ បដិច្ច លាភំ.

តេ យាជយោគា ភវរាគរត្តា នាតរិំសុ ជាតិជរន្តិ ព្រូមីតិ តេតិ យញ្ញយាជកា វុច្ចន្តិ, យាជយោគាតិ យាជយោគេសុ យុត្តា បយុត្តា អាយុត្តា សមាយុត្តា តច្ចរិតា តព្ពហុលា តគ្គរុកា តន្និន្នា តប្បោណា តប្បព្ភារា តទធិមុត្តា តទធិបតេយ្យាតិ – តេ យាជយោគា, ភវរាគរត្តាតិ ភវរាគោ វុច្ចតិ យោ ភវេសុ ភវច្ឆន្ទោ ភវរាគោ ភវនន្ទី ភវតណ្ហា ភវសិនេហោ ភវបរិឡាហោ ភវមុច្ឆា ភវជ្ឈោសានំ. ភវរាគេន ភវេសុ រត្តា គិទ្ធា គធិតា មុច្ឆិតា អជ្ឈោសន្នា លគ្គា លគ្គិតា បលិពុទ្ធាតិ – តេ យាជយោគា ភវរាគរត្តា.

នាតរិំសុ ជាតិជរន្តិ ព្រូមីតិ តេ យាជយោគា ភវរាគរត្តា ជាតិជរាមរណំ នាតរិំសុ ន ឧត្តរិំសុ ន បតរិំសុ ន សមតិក្កមិំសុ ន វីតិវត្តិំសុ, ជាតិជរាមរណា អនិក្ខន្តា អនិស្សដា អនតិក្កន្តា អសមតិក្កន្តា អវីតិវត្តា អន្តោជាតិជរាមរណេ បរិវត្តន្តិ អន្តោសំសារបថេ បរិវត្តន្តិ. ជាតិយា អនុគតា ជរាយ អនុសដា ព្យាធិនា អភិភូតា មរណេន អព្ភាហតា អតាណា អលេណា អសរណា អសរណីភូតាតិ; ព្រូមិ អាចិក្ខាមិ ទេសេមិ បញ្ញបេមិ បដ្ឋបេមិ វិវរាមិ វិភជាមិ ឧត្តានីករោមិ បកាសេមីតិ – តេ យាជយោគា ភវរាគរត្តា នាតរិំសុ ជាតិជរន្តិ ព្រូមិ. តេនាហ ភគវា –

‘‘អាសីសន្តិ ថោមយន្តិ, អភិជប្បន្តិ ជុហន្តិ; [បុណ្ណកាតិ ភគវា]

កាមាភិជប្បន្តិ បដិច្ច លាភំ, តេ យាជយោគា ភវរាគរត្តា;

នាតរិំសុ ជាតិជរន្តិ ព្រូមី’’តិ.

១៦. តេ ចេ នាតរិំសុ យាជយោគា, [ឥច្ចាយស្មា បុណ្ណកោ]

យញ្ញេហិ ជាតិញ្ច ជរញ្ច មារិស;

អថ កោ ចរហិ ទេវមនុស្សលោកេ, អតារិ ជាតិញ្ច ជរញ្ច មារិស;

បុច្ឆាមិ តំ ភគវា ព្រូហិ មេតំ.

តេ ចេ នាតរិំសុ យាជយោគាតិ តេ យញ្ញយាជកា យាជយោគា ភវរាគរត្តា ជាតិជរាមរណំ នាតរិំសុ ន ឧត្តរិំសុ ន បតរិំសុ ន សមតិក្កមិំសុ ន វីតិវត្តិំសុ, ជាតិជរាមរណា អនិក្ខន្តា អនិស្សដា អនតិក្កន្តា អសមតិក្កន្តា អវីតិវត្តា អន្តោជាតិជរាមរណេ បរិវត្តន្តិ អន្តោសំសារបថេ បរិវត្តន្តិ. ជាតិយា អនុគតា ជរាយ អនុសដា ព្យាធិនា អភិភូតា មរណេន អព្ភាហតា អតាណា អលេណា អសរណា អសរណីភូតាតិ – តេ ចេ នាតរិំសុ យាជយោគា.

ឥច្ចាយស្មា បុណ្ណកោតិ. ឥច្ចាតិ បទសន្ធិ…បេ… អាយស្មា បុណ្ណកោ.

យញ្ញេហិ ជាតិញ្ច ជរញ្ច មារិសាតិ. យញ្ញេហីតិ យញ្ញេហិ បហូតេហិ យញ្ញេហិ វិវិធេហិ យញ្ញេហិ បុថូហិ. មារិសាតិ បិយវចនំ គរុវចនំ សគារវសប្បតិស្សាធិវចនមេតំ មារិសាតិ – យញ្ញេហិ ជាតិញ្ច ជរញ្ច មារិស.

អថ កោ ចរហិ ទេវមនុស្សលោកេ, អតារិ ជាតិញ្ច ជរញ្ច មារិសាតិ អថ កោ ឯសោ សទេវកេ លោកេ សមារកេ សព្រហ្មកេ សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ ជាតិជរាមរណំ អតរិ ឧត្តរិ បតរិ សមតិក្កមិ វីតិវត្តយិ [វីតិវត្តិ (ក.)]. មារិសាតិ បិយវចនំ គរុវចនំ សគារវសប្បត្តិស្សាធិវចនមេតំ មារិសាតិ – អថ កោ ចរហិ ទេវមនុស្សលោកេ, អតារិ ជាតិញ្ច ជរញ្ច មារិស.

បុច្ឆាមិ តំ ភគវា ព្រូហិ មេតន្តិ. បុច្ឆាមិ តន្តិ បុច្ឆាមិ តំ យាចាមិ តំ អជ្ឈេសាមិ តំ បសាទេមិ តំ កថយស្សុ មេតន្តិ – បុច្ឆាមិ តំ. ភគវាតិ គារវាធិវចនំ…បេ… សច្ឆិកា បញ្ញត្តិ – យទិទំ ភគវាតិ. ព្រូហិ មេតន្តិ ព្រូហិ អាចិក្ខាហិ ទេសេហិ បញ្ញបេហិ បដ្ឋបេហិ វិវរាហិ វិភជាហិ ឧត្តានីករោហិ បកាសេហីតិ – បុច្ឆាមិ តំ ភគវា ព្រូហិ មេតំ. តេនាហ សោ ព្រាហ្មណោ –

‘‘តេ ចេ នាតរិំសុ យាជយោគា, [ឥច្ចាយស្មា បុណ្ណកោ]

យញ្ញេហិ ជាតិញ្ច ជរញ្ច មារិស;

អថ កោ ចរហិ ទេវមនុស្សលោកេ, អតារិ ជាតិញ្ច ជរញ្ច មារិស;

បុច្ឆាមិ តំ ភគវា ព្រូហិ មេត’’ន្តិ.

១៧. សង្ខាយ លោកស្មិ [លោកស្មិំ (ស្យា. ក.)] បរោបរានិ, [បុណ្ណកាតិ ភគវា]

យស្សិញ្ជិតំ នត្ថិ កុហិញ្ចិ លោកេ;

សន្តោ វិធូមោ អនីឃោ និរាសោ, អតារិ សោ ជាតិជរន្តិ ព្រូមិ.

សង្ខាយ លោកស្មិ បរោបរានីតិ សង្ខា វុច្ចតិ ញាណំ យា បញ្ញា បជាននា…បេ… អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ. បរោបរានីតិ ឱរំ វុច្ចតិ សកត្តភាវោ, បរំ វុច្ចតិ បរត្តភាវោ ឱរំ វុច្ចតិ សករូបវេទនាសញ្ញាសង្ខារវិញ្ញាណំ, បរំ វុច្ចតិ បររូបវេទនាសញ្ញាសង្ខារវិញ្ញាណំ; ឱរំ វុច្ចតិ ឆ អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានិ, បរំ វុច្ចតិ ឆ ពាហិរានិ អាយតនានិ. ឱរំ វុច្ចតិ មនុស្សលោកោ, បរំ វុច្ចតិ ទេវលោកោ; ឱរំ វុច្ចតិ កាមធាតុ, បរំ វុច្ចតិ រូបធាតុ អរូបធាតុ; ឱរំ វុច្ចតិ កាមធាតុ រូបធាតុ, បរំ វុច្ចតិ អរូបធាតុ. សង្ខាយ លោកស្មិ បរោបរានីតិ បរោបរានិ អនិច្ចតោ សង្ខាយ ទុក្ខតោ រោគតោ គណ្ឌតោ…បេ… និស្សរណតោ សង្ខាយ ជានិត្វា តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វាតិ – សង្ខាយ លោកស្មិ បរោបរានិ. បុណ្ណកាតិ ភគវាតិ. បុណ្ណកាតិ ភគវា តំ ព្រាហ្មណំ នាមេន អាលបតិ. ភគវាតិ គារវាធិវចនមេតំ…បេ… យទិទំ ភគវាតិ – បុណ្ណកាតិ ភគវា.

យស្សិញ្ជិតំ នត្ថិ កុហិញ្ចិ លោកេតិ. យស្សាតិ អរហតោ ខីណាសវស្ស. ឥញ្ជិតន្តិ តណ្ហិញ្ជិតំ ទិដ្ឋិញ្ជិតំ មានិញ្ជិតំ កិលេសិញ្ជិតំ កាមិញ្ជិតំ. យស្សិមេ ឥញ្ជិតា នត្ថិ ន សន្តិ ន សំវិជ្ជន្តិ នុបលព្ភន្តិ, បហីនា សមុច្ឆិន្នា វូបសន្តា បដិបស្សទ្ធា អភព្ពុប្បត្តិកា ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍា. កុហិញ្ចីតិ កុហិញ្ចិ កិស្មិញ្ចិ កត្ថចិ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា អជ្ឈត្តពហិទ្ធា វា. លោកេតិ អបាយលោកេ…បេ… អាយតនលោកេតិ – យស្សិញ្ជិតំ នត្ថិ កុហិញ្ចិ លោកេ.

សន្តោ វិធូមោ អនីឃោ និរាសោ, អតារិ សោ ជាតិជរន្តិ ព្រូមីតិ. សន្តោតិ រាគស្ស សន្តត្តា សន្តោ, ទោសស្ស…បេ… មោហស្ស… កោធស្ស… ឧបនាហស្ស… មក្ខស្ស… សព្ពាកុសលាភិសង្ខារានំ សន្តត្តា សមិតត្តា វូបសមិតត្តា វិជ្ឈាតត្តា [និជ្ឈាតត្តា (ក.) មហានិ. ១៨] និព្ពុតត្តា វិគតត្តា បដិបស្សទ្ធត្តា សន្តោ ឧបសន្តោ វូបសន្តោ និព្ពុតោ បដិបស្សទ្ធោតិ សន្តោ; វិធូមោតិ កាយទុច្ចរិតំ វិធូមិតំ វិធមិតំ សោសិតំ វិសោសិតំ ព្យន្តីកតំ [ព្យន្តិកតំ (ក.)], វចីទុច្ចរិតំ…បេ… មនោទុច្ចរិតំ វិធូមិតំ វិធមិតំ សោសិតំ វិសោសិតំ ព្យន្តីកតំ, រាគោ… ទោសោ… មោហោ វិធូមិតោ វិធមិតោ សោសិតោ វិសោសិតោ ព្យន្តីកតោ, កោធោ… ឧបនាហោ… មក្ខោ… បឡាសោ… ឥស្សា… មច្ឆរិយំ… មាយា… សាឋេយ្យំ… ថម្ភោ… សារម្ភោ… មានោ… អតិមានោ… មទោ… បមាទោ… សព្ពេ កិលេសា សព្ពេ ទុច្ចរិតា សព្ពេ ទរថា សព្ពេ បរិឡាហា សព្ពេ សន្តាបា សព្ពាកុសលាភិសង្ខារា វិធូមិតា វិធមិតា សោសិតា វិសោសិតា ព្យន្តីកតា. អថ វា, កោធោ វុច្ចតិ ធូមោ –

មានោ ហិ តេ ព្រាហ្មណ ខារិភារោ, កោធោ ធូមោ ភស្មនិ [គម្មនិ (ស្យា.)] មោសវជ្ជំ;

ជិវ្ហា សុជា ហទយំ [តប្បរស្ស (ស្យា.)] ជោតិដ្ឋានំ, អត្តា សុទន្តោ បុរិសស្ស ជោតិ.

អបិ ច, ទសហាការេហិ កោធោ ជាយតិ – អនត្ថំ មេ អចរីតិ កោធោ ជាយតិ, អនត្ថំ មេ ចរតីតិ កោធោ ជាយតិ, អនត្ថំ មេ ចរិស្សតីតិ កោធោ ជាយតិ, បិយស្ស មេ មនាបស្ស អនត្ថំ អចរិ, អនត្ថំ ចរតិ, អនត្ថំ ចរិស្សតីតិ កោធោ ជាយតិ, អប្បិយស្ស មេ អមនាបស្ស អត្ថំ អចរិ, អត្ថំ ចរតិ, អត្ថំ ចរិស្សតីតិ កោធោ ជាយតិ, អដ្ឋានេ វា បន កោធោ ជាយតិ. យោ ឯវរូបោ ចិត្តស្ស អាឃាតោ បដិឃាតោ បដិឃំ បដិវិរោធោ កោបោ បកោបោ សម្បកោបោ ទោសោ បទោសោ សម្បទោសោ ចិត្តស្ស ព្យាបត្តិ មនោបទោសោ កោធោ កុជ្ឈនា កុជ្ឈិតត្តំ ទោសោ ទុស្សនា ទុស្សិតត្តំ ព្យាបត្តិ ព្យាបជ្ជនា ព្យាបជ្ជិតត្តំ វិរោធោ បដិវិរោធោ ចណ្ឌិក្កំ អសុរោបោ [អស្សុរោបោ (ស្យា.)] អនត្តមនតា ចិត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ កោធោ.

អបិ ច, កោធស្ស អធិមត្តបរិត្តតា វេទិតព្ពា. អត្ថិ កញ្ចិ [កិញ្ចិ (ក.) មហានិ. ៨៥] កាលំ កោធោ ចិត្តាវិលករណមត្តោ ហោតិ, ន ច តាវ មុខកុលានវិកុលានោ ហោតិ. អត្ថិ កញ្ចិ កាលំ កោធោ មុខកុលានវិកុលានមត្តោ ហោតិ, ន ច តាវ ហនុសញ្ចោបនោ ហោតិ. អត្ថិ កញ្ចិ កាលំ កោធោ ហនុសញ្ចោបនមត្តោ ហោតិ, ន ច តាវ ផរុសវាចំ និច្ឆារណោ [ផរុសវាចនិច្ឆារណោ (ស្យា.)] ហោតិ. អត្ថិ កញ្ចិ កាលំ កោធោ ផរុសវាចំ និច្ឆារណមត្តោ ហោតិ, ន ច តាវ ទិសាវិទិសានុវិលោកនោ ហោតិ. អត្ថិ កញ្ចិ កាលំ កោធោ ទិសាវិទិសានុវិលោកនមត្តោ ហោតិ, ន ច តាវ ទណ្ឌសត្ថបរាមសនោ ហោតិ. អត្ថិ កញ្ចិ កាលំ កោធោ ទណ្ឌសត្ថបរាមសនមត្តោ ហោតិ, ន ច តាវ ទណ្ឌសត្ថអព្ភុក្កិរណោ ហោតិ. អត្ថិ កញ្ចិ កាលំ កោធោ ទណ្ឌសត្ថអព្ភុក្កិរណមត្តោ ហោតិ, ន ច តាវ ទណ្ឌសត្ថអភិនិបាតនោ ហោតិ. អត្ថិ កញ្ចិ កាលំ កោធោ ទណ្ឌសត្ថអភិនិបាតនមត្តោ ហោតិ, ន ច តាវ ឆិន្នវិច្ឆិន្នករណោ ហោតិ. អត្ថិ កញ្ចិ កាលំ កោធោ ឆិន្នវិច្ឆិន្នករណមត្តោ ហោតិ, ន ច តាវ សម្ភញ្ជនបលិភញ្ជនោ ហោតិ. អត្ថិ កញ្ចិ កាលំ កោធោ សម្ភញ្ជនបលិភញ្ជនមត្តោ ហោតិ, ន ច តាវ អង្គមង្គអបកឌ្ឍនោ ហោតិ. អត្ថិ កញ្ចិ កាលំ កោធោ អង្គមង្គអបកឌ្ឍនមត្តោ ហោតិ, ន ច តាវ ជីវិតាវោរោបនោ [ជីវិតបនាសនោ (ស្យា.) មហានិ. ៨៥] ហោតិ. អត្ថិ កញ្ចិ កាលំ កោធោ ជីវិតាវោរោបនមត្តោ ហោតិ, ន ច តាវ សព្ពចាគបរិច្ចាគាយ សណ្ឋិតោ ហោតិ. យតោ កោធោ បរំ បុគ្គលំ ឃាតេត្វា អត្តានំ ឃាតេតិ, ឯត្តាវតា កោធោ បរមុស្សទគតោ បរមវេបុល្លបត្តោ ហោតិ. យស្ស សោ ហោតិ កោធោ បហីនោ សមុច្ឆិន្នោ វូបសន្តោ បដិបស្សទ្ធោ អភព្ពុប្បត្តិកោ ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍោ, សោ វុច្ចតិ – វិធូមោ.

កោធស្ស បហីនត្តា វិធូមោ, កោធវត្ថុស្ស បរិញ្ញាតត្តា វិធូមោ, កោធហេតុស្ស បរិញ្ញាតត្តា វិធូមោ, កោធហេតុស្ស ឧបច្ឆិន្នត្តា វិធូមោ. អនីឃោតិ រាគោ នីឃោ, ទោសោ នីឃោ, មោហោ នីឃោ, កោធោ នីឃោ, ឧបនាហោ នីឃោ…បេ… សព្ពាកុសលាភិសង្ខារា នីឃា. យស្សេតេ នីឃា បហីនា សមុច្ឆិន្នា វូបសន្តា បដិបស្សទ្ធា អភព្ពុប្បត្តិកា ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍា, សោ វុច្ចតិ អនីឃោ.

និរាសោតិ អាសា វុច្ចតិ តណ្ហា. យោ រាគោ សារាគោ…បេ… អភិជ្ឈា លោភោ អកុសលមូលំ. យស្សេសា អាសា តណ្ហា បហីនា សមុច្ឆិន្នា វូបសន្តា បដិបស្សទ្ធា អភព្ពុប្បត្តិកា ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍា, សោ វុច្ចតិ និរាសោ. ជាតីតិ យា តេសំ តេសំ សត្តានំ តម្ហិ តម្ហិ សត្តនិកាយេ ជាតិ សញ្ជាតិ ឱក្កន្តិ អភិនិព្ពត្តិ ខន្ធានំ បាតុភាវោ អាយតនានំ បដិលាភោ. ជរាតិ យា តេសំ តេសំ សត្តានំ តម្ហិ តម្ហិ សត្តនិកាយេ ជរា ជីរណតា ខណ្ឌិច្ចំ បាលិច្ចំ វលិត្តចតា អាយុនោ សំហានិ ឥន្ទ្រិយានំ បរិបាកោ. សន្តោ វិធូមោ អនីឃោ និរាសោ, អតារិ សោ ជាតិជរន្តិ ព្រូមីតិ យោ សន្តោ ច វិធូមោ ច អនីឃោ ច និរាសោ ច, សោ ជាតិជរាមរណំ អតរិ ឧត្តរិ បតរិ សមតិក្កមិ វីតិវត្តយីតិ ព្រូមិ អាចិក្ខាមិ ទេសេមិ បញ្ញបេមិ បដ្ឋបេមិ វិវរាមិ វិភជាមិ ឧត្តានីករោមិ បកាសេមីតិ – សន្តោ វិធូមោ អនីឃោ និរាសោ, អតារិ សោ ជាតិជរន្តិ ព្រូមិ. តេនាហ ភគវា –

‘‘សង្ខាយ លោកស្មិ បរោបរានិ, [បុណ្ណកាតិ ភគវា]

យស្សិញ្ជិតំ នត្ថិ កុហិញ្ចិ លោកេ;

សន្តោ វិធូមោ អនីឃោ និរាសោ, អតារិ សោ ជាតិជរន្តិ ព្រូមី’’តិ.

សហគាថាបរិយោសានា…បេ… បញ្ជលិកោ ភគវន្តំ នមស្សមានោ និសិន្នោ ហោតិ – ‘‘សត្ថា មេ ភន្តេ ភគវា, សាវកោហមស្មី’’តិ.

បុណ្ណកមាណវបុច្ឆានិទ្ទេសោ តតិយោ.