២. តិស្សមេត្តេយ្យមាណវបុច្ឆានិទ្ទេសោ

៩. កោធ សន្តុសិតោ លោកេ, [ឥច្ចាយស្មា តិស្សមេត្តេយ្យោ]

កស្ស នោ សន្តិ ឥញ្ជិតា;

កោ ឧភន្តមភិញ្ញាយ, មជ្ឈេ មន្តា ន លិប្បតិ;

កំ ព្រូសិ មហាបុរិសោតិ, កោ ឥធ សិព្ពិនិមច្ចគា.

កោធ សន្តុសិតោ លោកេតិ កោ លោកេ តុដ្ឋោ សន្តុដ្ឋោ អត្តមនោ បរិបុណ្ណសង្កប្បោតិ – កោធ សន្តុសិតោ លោកេ.

ឥច្ចាយស្មា តិស្សមេត្តេយ្យោតិ. ឥច្ចាតិ បទសន្ធិ បទសំសគ្គោ បទបារិបូរី អក្ខរសមវាយោ ព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតា បទានុបុព្ពតាបេតំ – ឥច្ចាតិ. អាយស្មាតិ បិយវចនំ គរុវចនំ សគារវសប្បតិស្សាធិវចនមេតំ – អាយស្មាតិ. តិស្សោតិ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស នាមំ សង្ខា សមញ្ញា បញ្ញត្តិ វោហារោ នាមំ នាមកម្មំ នាមធេយ្យំ និរុត្តិ ព្យញ្ជនំ អភិលាបោ. មេត្តេយ្យោតិ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស គោត្តំ សង្ខា សមញ្ញា បញ្ញត្តិ វោហារោតិ – ឥច្ចាយស្មា តិស្សមេត្តេយ្យោ.

កស្ស នោ សន្តិ ឥញ្ជិតាតិ តណ្ហិញ្ជិតំ ទិដ្ឋិញ្ជិតំ មានិញ្ជិតំ កិលេសិញ្ជិតំ កាមិញ្ជិតំ. កស្សិមេ ឥញ្ជិតា នត្ថិ ន សន្តិ ន សំវិជ្ជន្តិ នុបលព្ភន្តិ បហីនា សមុច្ឆិន្នា វូបសន្តា បដិបស្សទ្ធា អភព្ពុប្បត្តិកា ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍាតិ – កស្ស នោ សន្តិ ឥញ្ជិតា.

កោ ឧភន្តមភិញ្ញាយាតិ កោ ឧភោ អន្តេ អភិញ្ញាយ ជានិត្វា តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វាតិ – កោ ឧភន្តមភិញ្ញាយ.

មជ្ឈេ មន្តា ន លិប្បតីតិ មជ្ឈេ មន្តាយ ន លិប្បតិ, អលិត្តោ អនុបលិត្តោ និក្ខន្តោ និស្សដោ វិប្បមុត្តោ វិសញ្ញុត្តោ វិមរិយាទិកតេន ចេតសា វិហរតីតិ – មជ្ឈេ មន្តា ន លិប្បតិ.

កំ ព្រូសិ មហាបុរិសោតិ មហាបុរិសោ អគ្គបុរិសោ សេដ្ឋបុរិសោ វិសេដ្ឋបុរិសោ បាមោក្ខបុរិសោ ឧត្តមបុរិសោ បធានបុរិសោ បវរបុរិសោតិ. កំ ព្រូសិ កំ កថេសិ កំ មញ្ញសិ កំ ភណសិ កំ បស្សតិ កំ វោហរសីតិ – កំ ព្រូសិ មហាបុរិសោតិ.

កោ ឥធ សិព្ពិនិមច្ចគាតិ កោ ឥធ សិព្ពិនិំ តណ្ហំ អជ្ឈគា ឧបច្ចគា អតិក្កន្តោ សមតិក្កន្តោ វីតិវត្តោតិ – កោ ឥធ សិព្ពិនិមច្ចគា. តេនាហ សោ ព្រាហ្មណោ –

‘‘កោធ សន្តុសិតោ លោកេ, [ឥច្ចាយស្មា តិស្សមេត្តេយ្យោ]

កស្ស នោ សន្តិ ឥញ្ជិតា;

កោ ឧភន្តមភិញ្ញាយ, មជ្ឈេ មន្តា ន លិប្បតិ;

កំ ព្រូសិ មហាបុរិសោតិ, កោ ឥធ សិព្ពិនិមច្ចគា’’តិ.

១០. កាមេសុ ព្រហ្មចរិយវា, [មេត្តេយ្យាតិ ភគវា]

វីតតណ្ហោ សទា សតោ;

សង្ខាយ និព្ពុតោ ភិក្ខុ, តស្ស នោ សន្តិ ឥញ្ជិតា.

កាមេសុ ព្រហ្មចរិយវាតិ. កាមាតិ ឧទ្ទានតោ ទ្វេ កាមា – វត្ថុកាមា ច កិលេសកាមា ច…បេ… ឥមេ វុច្ចន្តិ វត្ថុកាមា…បេ… ឥមេ វុច្ចន្តិ កិលេសកាមា. ព្រហ្មចរិយំ វុច្ចតិ អសទ្ធម្មសមាបត្តិយា អារតិ វិរតិ បដិវិរតិ វេរមណី អកិរិយា អករណំ អនជ្ឈាបត្តិ វេលាអនតិក្កមោ. អបិ ច, និប្បរិយាយេន ព្រហ្មចរិយំ វុច្ចតិ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ, សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ, សម្មាសង្កប្បោ, សម្មាវាចា, សម្មាកម្មន្តោ, សម្មាអាជីវោ, សម្មាវាយាមោ, សម្មាសតិ, សម្មាសមាធិ. យោ ឥមិនា អរិយេន អដ្ឋង្គិកេន មគ្គេន ឧបេតោ សមុបេតោ ឧបាគតោ សមុបាគតោ ឧបបន្នោ សមុបបន្នោ សមន្នាគតោ, សោ វុច្ចតិ ព្រហ្មចរិយវា. យថា ច ធនេន ធនវាតិ វុច្ចតិ, ភោគេន ភោគវាតិ វុច្ចតិ, យសេន យសវាតិ វុច្ចតិ, សិប្បេន សិប្បវាតិ វុច្ចតិ, សីលេន សីលវាតិ វុច្ចតិ, វីរិយេន វីរិយវាតិ វុច្ចតិ, បញ្ញាយ បញ្ញវាតិ វុច្ចតិ, វិជ្ជាយ វិជ្ជវាតិ វុច្ចតិ – ឯវមេវ យោ ឥមិនា អរិយេន អដ្ឋង្គិកេន មគ្គេន ឧបេតោ សមុបេតោ ឧបាគតោ សមុបាគតោ ឧបបន្នោ សមុបបន្នោ សមន្នាគតោ, សោ វុច្ចតិ ព្រហ្មចរិយវាតិ – កាមេសុ ព្រហ្មចរិយវា.

មេត្តេយ្យាតិ ភគវា តំ ព្រាហ្មណំ គោត្តេន អាលបតិ. ភគវាតិ គារវាធិវចនមេតំ…បេ… សច្ឆិកា បញ្ញត្តិ, យទិទំ ភគវាតិ – មេត្តេយ្យាតិ ភគវា.

វីតតណ្ហោ សទា សតោតិ. តណ្ហាតិ រូបតណ្ហា…បេ… ធម្មតណ្ហា. យស្សេសា តណ្ហា បហីនា សមុច្ឆិន្នា វូបសន្តា បដិបស្សទ្ធា អភព្ពុប្បត្តិកា ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍា, សោ វុច្ចតិ វីតតណ្ហោ ចត្តតណ្ហោ វន្តតណ្ហោ មុត្តតណ្ហោ បហីនតណ្ហោ បដិនិស្សដ្ឋតណ្ហោ វីតរាគោ ចត្តរាគោ វន្តរាគោ មុត្តរាគោ បហីនរាគោ បដិនិស្សដ្ឋរាគោ និច្ឆាតោ និព្ពុតោ សីតិភូតោ សុខប្បដិសំវេទី ព្រហ្មភូតេន អត្តនា វិហរតិ. សទាតិ សទា សព្ពទា សព្ពកាលំ និច្ចកាលំ ធុវកាលំ សតតំ សមិតំ អព្ពោកិណ្ណំ បោង្ខានុបោង្ខំ [បោខានុបោខំ (ស្យា.)] ឧទកូមិកជាតំ អវីចិសន្តតិសហិតំ [អវីចិ សមង្គិសហិតំ (ស្យា.)] ផស្សិតំ [ផុសិតំ (ស្យា.)] បុរេភត្តំ បច្ឆាភត្តំ បុរិមយាមំ មជ្ឈិមយាមំ បច្ឆិមយាមំ កាឡេ ជុណ្ហេ វស្សេ ហេមន្តេ គិម្ហេ បុរិមេ វយោខន្ធេ មជ្ឈិមេ វយោខន្ធេ បច្ឆិមេ វយោខន្ធេ. សតោតិ ចតូហិ ការណេហិ សតោ – កាយេ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ ភាវេន្តោ សតោ, វេទនាសុ វេទនានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ ភាវេន្តោ សតោ, ចិត្តេ ចិត្តានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ ភាវេន្តោ សតោ, ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ ភាវេន្តោ សតោ…បេ… សោ វុច្ចតិ សតោតិ – វីតតណ្ហោ សទា សតោ.

សង្ខាយ និព្ពុតោ ភិក្ខូតិ សង្ខា វុច្ចតិ ញាណំ. យា បញ្ញា បជាននា វិចយោ បវិចយោ…បេ… អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ. សង្ខាយាតិ សង្ខាយ ជានិត្វា តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វា, ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា’’តិ សង្ខាយ ជានិត្វា តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វា, ‘‘សព្ពេ សង្ខារា ទុក្ខា’’តិ…បេ… ‘‘សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’’តិ… ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិ… ‘‘យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ សព្ពំ តំ និរោធធម្ម’’ន្តិ សង្ខាយ ជានិត្វា តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វា.

អថ វា, អនិច្ចតោ សង្ខាយ ជានិត្វា…បេ… ទុក្ខតោ… រោគតោ… គណ្ឌតោ… សល្លតោ…បេ… និស្សរណតោ សង្ខាយ ជានិត្វា តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វា. និព្ពុតោតិ រាគស្ស និព្ពាបិតត្តា និព្ពុតោ, ទោសស្ស និព្ពាបិតត្តា និព្ពុតោ, មោហស្ស និព្ពាបិតត្តា និព្ពុតោ, កោធស្ស… ឧបនាហស្ស… មក្ខស្ស… បឡាសស្ស… ឥស្សាយ… មច្ឆរិយស្ស… មាយាយ… សាឋេយ្យស្ស… ថម្ភស្ស… សារម្ភស្ស… មានស្ស… អតិមានស្ស… មទស្ស… បមាទស្ស… សព្ពកិលេសានំ… សព្ពទុច្ចរិតានំ… សព្ពទរថានំ … សព្ពបរិឡាហានំ… សព្ពសន្តាបានំ… សព្ពាកុសលាភិសង្ខារានំ និព្ពាបិតត្តា និព្ពុតោ. ភិក្ខូតិ សត្តន្នំ ធម្មានំ ភិន្នត្តា ភិក្ខុ…បេ… វុសិតវា ខីណបុនព្ភវោ ស ភិក្ខូតិ – សង្ខាយ និព្ពុតោ ភិក្ខុ.

តស្ស នោ សន្តិ ឥញ្ជិតាតិ. តស្សាតិ អរហតោ ខីណាសវស្ស. ឥញ្ជិតាតិ តណ្ហិញ្ជិតំ ទិដ្ឋិញ្ជិតំ មានិញ្ជិតំ កិលេសិញ្ជិតំ កាមិញ្ជិតំ. តស្សិមេ ឥញ្ជិតា នត្ថិ ន សន្តិ ន សំវិជ្ជន្តិ នុបលព្ភន្តិ បហីនា សមុច្ឆិន្នា វូបសន្តា បដិបស្សទ្ធា អភព្ពុប្បត្តិកា ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍាតិ – តស្ស នោ សន្តិ ឥញ្ជិតា. តេនាហ ភគវា –

‘‘កាមេសុ ព្រហ្មចរិយវា, [មេត្តេយ្យាតិ ភគវា]

វីតតណ្ហោ សទា សតោ;

សង្ខាយ និព្ពុតោ ភិក្ខុ, តស្ស នោ សន្តិ ឥញ្ជិតា’’តិ.

១១. សោ ឧភន្តមភិញ្ញាយ, មជ្ឈេ មន្តា ន លិប្បតិ;

តំ ព្រូមិ មហាបុរិសោតិ, សោ ឥធ សិព្ពិនិមច្ចគា.

សោ ឧភន្តមភិញ្ញាយ, មជ្ឈេ មន្តា ន លិប្បតីតិ. អន្តាតិ ផស្សោ ឯកោ អន្តោ, ផស្សសមុទយោ ទុតិយោ អន្តោ, ផស្សនិរោធោ មជ្ឈេ; អតីតំ ឯកោ អន្តោ, អនាគតំ ទុតិយោ អន្តោ, បច្ចុប្បន្នំ មជ្ឈេ; សុខា វេទនា ឯកោ អន្តោ, ទុក្ខា វេទនា ទុតិយោ អន្តោ, អទុក្ខមសុខា វេទនា មជ្ឈេ; នាមំ ឯកោ អន្តោ, រូបំ ទុតិយោ អន្តោ, វិញ្ញាណំ មជ្ឈេ; ឆ អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានិ ឯកោ អន្តោ, ឆ ពាហិរានិ អាយតនានិ ទុតិយោ អន្តោ, វិញ្ញាណំ មជ្ឈេ; សក្កាយោ ឯកោ អន្តោ, សក្កាយសមុទយោ ទុតិយោ អន្តោ, សក្កាយនិរោធោ មជ្ឈេ. មន្តា វុច្ចតិ បញ្ញា, យា បញ្ញា បជាននា…បេ… អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ.

លេបាតិ ទ្វេ លេបា – តណ្ហាលេបោ ច ទិដ្ឋិលេបោ ច. កតមោ តណ្ហាលេបោ? យាវតា តណ្ហាសង្ខាតេន សីមកតំ ឱធិកតំ [មរិយាទិកតំ ឱធិកតំ (ស្យា.)] បរិយន្តកតំ បរិគ្គហិតំ មមាយិតំ – ‘‘ឥទំ មម, ឯតំ មម, ឯត្តកំ មម, ឯត្តាវតា មម រូបា សទ្ទា គន្ធា រសា ផោដ្ឋព្ពា អត្ថរណា បាវុរណា ទាសិទាសា អជេឡកា កុក្កុដសូករា ហត្ថិគវាស្សវឡវា ខេត្តំ វត្ថុ ហិរញ្ញំ សុវណ្ណំ គាមនិគមរាជធានិយោ រដ្ឋញ្ច ជនបទោ ច កោសោ ច កោដ្ឋាគារញ្ច’’. កេវលម្បិ មហាបថវិំ តណ្ហាវសេន មមាយតិ. យាវតា អដ្ឋសតតណ្ហាវិចរិតំ – អយំ តណ្ហាលេបោ.

កតមោ ទិដ្ឋិលេបោ? វីសតិវត្ថុកា សក្កាយទិដ្ឋិ, ទសវត្ថុកា មិច្ឆាទិដ្ឋិ, ទសវត្ថុកា អន្តគ្គាហិកា ទិដ្ឋិ, យា ឯវរូបា ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតំ ទិដ្ឋិគហនំ ទិដ្ឋិកន្តារោ ទិដ្ឋិវិសូកាយិកំ ទិដ្ឋិវិប្ផន្ទិតំ ទិដ្ឋិសំយោជនំ គាហោ បដិគ្គាហោ អភិនិវេសោ បរាមាសោ កុម្មគ្គោ មិច្ឆាបថោ មិច្ឆត្តំ តិត្ថាយតនំ វិបរិយេសគ្គាហោ [វិបរិយេសគ្គាហោ (ពហូសុ)] វិបរីតគ្គាហោ វិបល្លាសគ្គាហោ មិច្ឆាគាហោ អយាថាវកស្មិំ យាថាវកន្តិ គាហោ, យាវតា ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ – អយំ ទិដ្ឋិលេបោ.

សោ ឧភន្តមភិញ្ញាយ, មជ្ឈេ មន្តា ន លិប្បតីតិ សោ ឧភោ ច អន្តេ មជ្ឈញ្ច មន្តាយ អភិញ្ញាយ ជានិត្វា តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វា ន លិប្បតិ ន បលិប្បតិ ន ឧបលិប្បតិ, អលិត្តោ អសំលិត្តោ អនុបលិត្តោ និក្ខន្តោ និស្សដោ វិប្បមុត្តោ វិសញ្ញុត្តោ វិមរិយាទិកតេន ចេតសា វិហរតីតិ – សោ ឧភន្តមភិញ្ញាយ មជ្ឈេ មន្តា ន លិប្បតិ.

តំ ព្រូមិ មហាបុរិសោតិ មហាបុរិសោ អគ្គបុរិសោ សេដ្ឋបុរិសោ វិសេដ្ឋបុរិសោ បាមោក្ខបុរិសោ ឧត្តមបុរិសោ បវរបុរិសោ, តំ ព្រូមិ តំ កថេមិ តំ ភណាមិ តំ ទីបេមិ តំ វោហរាមិ.

អាយស្មា សារិបុត្តោ [បស្ស សំ. និ. ៥.៣៧៧] ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘មហាបុរិសោ មហាបុរិសោ’តិ, ភន្តេ, វុច្ចតិ. កិត្តាវតា នុ ខោ, ភន្តេ, មហាបុរិសោ ហោតី’’តិ? ‘‘វិមុត្តចិត្តត្តា ខ្វាហំ, សារិបុត្ត, មហាបុរិសោតិ វទាមិ, អវិមុត្តចិត្តត្តា នោ មហាបុរិសោតិ វទាមិ.

‘‘កថញ្ច, សារិបុត្ត, វិមុត្តចិត្តោ ហោតិ? ឥធ, សារិបុត្ត, ភិក្ខុ អជ្ឈត្តំ កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ. តស្ស កាយេ កាយានុបស្សិនោ វិហរតោ ចិត្តំ វិរជ្ជតិ វិមុច្ចតិ អនុបាទាយ អាសវេហិ. វេទនាសុ…បេ… ចិត្តេ… ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ. តស្ស ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សិនោ វិហរតោ ចិត្តំ វិរជ្ជតិ វិមុច្ចតិ អនុបាទាយ អាសវេហិ. ឯវំ ខោ, សារិបុត្ត, ភិក្ខុ វិមុត្តចិត្តោ ហោតិ. វិមុត្តចិត្តត្តា ខ្វាហំ, សារិបុត្ត, មហាបុរិសោតិ វទាមិ, អវិមុត្តចិត្តត្តា នោ មហាបុរិសោតិ វទាមី’’តិ – តំ ព្រូមិ មហាបុរិសោតិ.

សោ ឥធ សិព្ពិនិមច្ចគាតិ សិព្ពិនី វុច្ចតិ តណ្ហា. យោ រាគោ សារាគោ…បេ… អភិជ្ឈា លោភោ អកុសលមូលំ, យស្សេសា សិព្ពិនី តណ្ហា បហីនា សមុច្ឆិន្នា វូបសន្តា បដិបស្សទ្ធា អភព្ពុប្បត្តិកា ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍា. សោ សិព្ពិនិំ តណ្ហំ អច្ចគា ឧបច្ចគា អតិក្កន្តោ សមតិក្កន្តោ វីតិវត្តោតិ – សោ ឥធ សិព្ពិនិមច្ចគា. តេនាហ ភគវា –

‘‘សោ ឧភន្តមភិញ្ញាយ, មជ្ឈេ មន្តា ន លិប្បតិ;

តំ ព្រូមិ មហាបុរិសោតិ, សោ ឥធ សិព្ពិនិមច្ចគា’’តិ.

សហ គាថាបរិយោសានា យេ តេ ព្រាហ្មណេន សទ្ធិំ ឯកច្ឆន្ទា ឯកបយោគា ឯកាធិប្បាយា ឯកវាសនវាសិតា, តេសំ អនេកបាណសហស្សានំ វិរជំ វីតមលំ ធម្មចក្ខុំ ឧទបាទិ – ‘‘យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ សព្ពំ តំ និរោធធម្ម’’ន្តិ. តស្ស ព្រាហ្មណស្ស អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចិ. សហ អរហត្តប្បត្តា អជិនជដាវាកចីរតិទណ្ឌកមណ្ឌលុកេសា ច មស្សូ ច អន្តរហិតា. ភណ្ឌុកាសាយវត្ថវសនោ សង្ឃាដិបត្តចីវរធរោ អន្វត្ថបដិបត្តិយា បញ្ជលិកោ ភគវន្តំ នមស្សមានោ និសិន្នោ ហោតិ – ‘‘សត្ថា មេ ភន្តេ ភគវា, សាវកោហមស្មី’’តិ.

តិស្សមេត្តេយ្យមាណវបុច្ឆានិទ្ទេសោ ទុតិយោ.