១៤. បោសាលមាណវបុច្ឆានិទ្ទេសោ

៨១. យោ អតីតំ អាទិសតិ, [ឥច្ចាយស្មា បោសាលោ]

អនេជោ ឆិន្នសំសយោ;

បារគុំ [បារគូ (ស្យា. ក.)] សព្ពធម្មានំ, អត្ថិ បញ្ហេន អាគមំ.

យោ អតីតំ អាទិសតីតិ. យោតិ យោ សោ ភគវា សយម្ភូ. អនាចរិយកោ បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ សាមំ សច្ចានិ អភិសម្ពុជ្ឈិ, តត្ថ ច សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ, ពលេសុ ច វសីភាវំ. អតីតំ អាទិសតីតិ ភគវា អត្តនោ ច បរេសញ្ច អតីតម្បិ អាទិសតិ, អនាគតម្បិ អាទិសតិ, បច្ចុប្បន្នម្បិ អាទិសតិ.

កថំ ភគវា អត្តនោ អតីតំ អាទិសតិ? ភគវា អត្តនោ អតីតំ ឯកម្បិ ជាតិំ អាទិសតិ, ទ្វេបិ ជាតិយោ អាទិសតិ, តិស្សោបិ ជាតិយោ អាទិសតិ, ចតស្សោបិ ជាតិយោ អាទិសតិ, បញ្ចបិ ជាតិយោ អាទិសតិ, ទសបិ ជាតិយោ អាទិសតិ, វីសម្បិ ជាតិយោ អាទិសតិ, តិំសម្បិ ជាតិយោ អាទិសតិ, ចត្តាលីសម្បិ ជាតិយោ អាទិសតិ, បញ្ញាសម្បិ ជាតិយោ អាទិសតិ, ជាតិសតម្បិ…បេ… ជាតិសហស្សម្បិ… ជាតិសតសហស្សម្បិ… អនេកេបិ សំវដ្ដកប្បេ… អនេកេបិ វិវដ្ដកប្បេ… អនេកេបិ សំវដ្ដវិវដ្ដកប្បេ អាទិសតិ – ‘‘អមុត្រាសិំ ឯវំនាមោ ឯវំគោត្តោ ឯវំវណ្ណោ ឯវមាហារោ ឯវំសុខទុក្ខប្បដិសំវេទី ឯវមាយុបរិយន្តោ, សោ តតោ ចុតោ អមុត្រ ឧទបាទិំ; តត្រាបាសិំ ឯវំនាមោ ឯវំគោត្តោ ឯវំវណ្ណោ ឯវមាហារោ ឯវំសុខទុក្ខប្បដិសំវេទី ឯវមាយុបរិយន្តោ, សោ តតោ ចុតោ ឥធូបបន្នោ’’តិ. ឥតិ សាការំ សឧទ្ទេសំ អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសំ អាទិសតិ. ឯវំ ភគវា អត្តនោ អតីតំ អាទិសតិ.

កថំ ភគវា បរេសំ អតីតំ អាទិសតិ? ភគវា បរេសំ អតីតំ ឯកម្បិ ជាតិំ អាទិសតិ, ទ្វេបិ ជាតិយោ អាទិសតិ…បេ… អនេកេបិ សំវដ្ដវិវដ្ដកប្បេ អាទិសតិ – ‘‘អមុត្រាសិ ឯវំនាមោ ឯវំគោត្តោ ឯវំវណ្ណោ ឯវមាហារោ ឯវំសុខទុក្ខប្បដិសំវេទី ឯវមាយុបរិយន្តោ, សោ តតោ ចុតោ អមុត្រ ឧទបាទិ; តត្រាបាសិ ឯវំនាមោ ឯវំគោត្តោ ឯវំវណ្ណោ ឯវមាហារោ ឯវំសុខទុក្ខប្បដិសំវេទី ឯវមាយុបរិយន្តោ, សោ តតោ ចុតោ ឥធូបបន្នោ’’តិ. ឥតិ សាការំ សឧទ្ទេសំ អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសំ អាទិសតិ. ឯវំ ភគវា បរេសំ អតីតំ អាទិសតិ.

ភគវា បញ្ច ជាតកសតានិ ភាសន្តោ អត្តនោ ច បរេសញ្ច អតីតំ អាទិសតិ, មហាបទានិយសុត្តន្តំ [មហាធនិយសុត្តំ (ស្យា.)] ភាសន្តោ អត្តនោ ច បរេសញ្ច អតីតំ អាទិសតិ, មហាសុទស្សនិយសុត្តន្តំ ភាសន្តោ អត្តនោ ច បរេសញ្ច អតីតំ អាទិសតិ, មហាគោវិន្ទិយសុត្តន្តំ ភាសន្តោ អត្តនោ ច បរេសញ្ច អតីតំ អាទិសតិ, មឃទេវិយសុត្តន្តំ ភាសន្តោ អត្តនោ ច បរេសញ្ច អតីតំ អាទិសតិ.

វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘អតីតំ ខោ, ចុន្ទ, អទ្ធានំ អារព្ភ តថាគតស្ស សតានុសារិញាណំ [សតានុស្សរិយញាណំ (ក.) បស្ស ទី. និ. ៣.១៨៧] ហោតិ. សោ យាវតកំ អាកង្ខតិ តាវតកំ អនុស្សរតិ. អនាគតញ្ច ខោ, ចុន្ទ…បេ… បច្ចុប្បន្នញ្ច ខោ, ចុន្ទ, អទ្ធានំ អារព្ភ តថាគតស្ស ពោធិជំ ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ – ‘អយមន្តិមា ជាតិ, នត្ថិទានិ បុនព្ភវោ’’’តិ.

ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណំ [ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តិញាណំ (ក.) អដ្ឋកថា ឱលោកេតព្ពា] តថាគតស្ស តថាគតពលំ, សត្តានំ អាសយានុសយញាណំ តថាគតស្ស តថាគតពលំ, យមកបាដិហីរេ ញាណំ [យមកបាដិហិរិយញាណំ (ស្យា.)] តថាគតស្ស តថាគតពលំ, មហាករុណាសមាបត្តិយា ញាណំ តថាគតស្ស តថាគតពលំ, សព្ពញ្ញុតញាណំ តថាគតស្ស តថាគតពលំ, អនាវរណញាណំ តថាគតស្ស តថាគតពលំ, សព្ពត្ថ អសង្គមប្បដិហតមនាវរណញាណំ តថាគតស្ស តថាគតពលំ. ឯវំ ភគវា អត្តនោ ច បរេសញ្ច អតីតម្បិ អាទិសតិ អនាគតម្បិ អាទិសតិ បច្ចុប្បន្នម្បិ អាទិសតិ អាចិក្ខតិ ទេសេតិ បញ្ញបេតិ បដ្ឋបេតិ វិវរតិ វិភជតិ ឧត្តានីករោតិ បកាសេតីតិ – យោ អតីតំ អាទិសតិ.

ឥច្ចាយស្មា បោសាលោតិ. ឥច្ចាតិ បទសន្ធិ…បេ… អាយស្មាតិ បិយវចនំ…បេ… បោសាលោតិ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស នាមំ…បេ… អភិលាបោតិ – ឥច្ចាយស្មា បោសាលោ.

អនេជោ ឆិន្នសំសយោតិ ឯជា វុច្ចតិ តណ្ហា. យោ រាគោ សារាគោ…បេ… អភិជ្ឈា លោភោ អកុសលមូលំ. សា ឯជា តណ្ហា ពុទ្ធស្ស ភគវតោ បហីនា ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវំកតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា. តស្មា ពុទ្ធោ អនេជោ. ឯជាយ បហីនត្តា អនេជោ. ភគវា លាភេបិ ន ឥញ្ជតិ…បេ… ទុក្ខេបិ ន ឥញ្ជតិ ន ចលតិ ន វេធតិ នប្បវេធតិ ន សម្បវេធតីតិ អនេជោ. ឆិន្នសំសយោតិ សំសយោ វុច្ចតិ វិចិកិច្ឆា. ទុក្ខេ កង្ខា…បេ… ឆម្ភិតត្តំ ចិត្តស្ស មនោវិលេខោ. សោ សំសយោ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ បហីនោ ឆិន្នោ ឧច្ឆិន្នោ សមុច្ឆិន្នោ វូបសន្តោ បដិនិស្សគ្គោ បដិប្បស្សទ្ធោ អភព្ពុប្បត្តិកោ ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍោ. តស្មា ពុទ្ធោ ឆិន្នសំសយោតិ – អនេជោ ឆិន្នសំសយោ.

បារគុំ សព្ពធម្មានន្តិ ភគវា សព្ពធម្មានំ អភិញ្ញាបារគូ បរិញ្ញាបារគូ បហានបារគូ ភាវនាបារគូ សច្ឆិកិរិយាបារគូ សមាបត្តិបារគូ អភិញ្ញាបារគូ សព្ពធម្មានំ…បេ… ជាតិមរណសំសារោ នត្ថិ តស្ស បុនព្ភវោតិ – បារគូ សព្ពធម្មានំ.

អត្ថិ បញ្ហេន អាគមន្តិ បញ្ហេន អត្ថិកោ អាគតោម្ហិ…បេ… ‘‘វហស្សេតំ ភារ’’ន្តិ – អត្ថិ បញ្ហេន អាគមំ. តេនាហ សោ ព្រាហ្មណោ –

‘‘យោ អតីតំ អាទិសតិ, [ឥច្ចាយស្មា បោសាលោ]

អនេជោ ឆិន្នសំសយោ;

បារគុំ សព្ពធម្មានំ, អត្ថិ បញ្ហេន អាគម’’ន្តិ.

៨២. វិភូតរូបសញ្ញិស្ស, សព្ពកាយប្បហាយិនោ;

អជ្ឈត្តញ្ច ពហិទ្ធា ច, នត្ថិ កិញ្ចីតិ បស្សតោ;

ញាណំ សក្កានុបុច្ឆាមិ, កថំ នេយ្យោ តថាវិធោ.

វិភូតរូបសញ្ញិស្សាតិ កតមា រូបសញ្ញា? រូបាវចរសមាបត្តិំ សមាបន្នស្ស វា ឧបបន្នស្ស វា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារិស្ស វា សញ្ញា សញ្ជាននា សញ្ជានិតត្តំ – អយំ រូបសញ្ញា. វិភូតរូបសញ្ញិស្សាតិ ចតស្សោ អរូបសមាបត្តិយោ បដិលទ្ធស្ស [លាភិស្ស (ស្យា.)] រូបសញ្ញា វិភូតា ហោន្តិ វិគតា អតិក្កន្តា សមតិក្កន្តា វីតិវត្តាតិ – វិភូតរូបសញ្ញិស្ស.

សព្ពកាយប្បហាយិនោតិ សព្ពោ តស្ស បដិសន្ធិកោ រូបកាយោ បហីនោ, តទង្គសមតិក្កមា វិក្ខម្ភនប្បហានេន បហីនោ តស្ស រូបកាយោតិ – សព្ពកាយប្បហាយិនោ.

អជ្ឈត្តញ្ច ពហិទ្ធា ច, នត្ថិ កិញ្ចីតិ បស្សតោតិ. នត្ថិ កិញ្ចីតិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិ. កិំការណា? នត្ថិ កិញ្ចីតិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិ. យំ វិញ្ញាណញ្ចាយតនសមាបត្តិំ សតោ សមាបជ្ជិត្វា តតោ វុដ្ឋហិត្វា តញ្ញេវ វិញ្ញាណំ អភាវេតិ, វិភាវេតិ, អន្តរធាបេតិ, ‘‘នត្ថិ កិញ្ចី’’តិ បស្សតិ – តំការណា នត្ថិ កិញ្ចីតិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តីតិ – អជ្ឈត្តញ្ច ពហិទ្ធា ច នត្ថិ កិញ្ចីតិ បស្សតោ.

ញាណំ សក្កានុបុច្ឆាមីតិ. សក្កាតិ – សក្កោ. ភគវា សក្យកុលា បព្ពជិតោតិបិ សក្កោ …បេ… បហីនភយភេរវោ វិគតលោមហំសោតិបិ សក្កោ. ញាណំ សក្កានុបុច្ឆាមីតិ តស្ស ញាណំ បុច្ឆាមិ, បញ្ញំ បុច្ឆាមិ, សម្ពុទ្ធំ បុច្ឆាមិ. ‘‘កីទិសំ កិំសណ្ឋិតំ កិំបការំ កិំបដិភាគំ ញាណំ ឥច្ឆិតព្ព’’ន្តិ – ញាណំ សក្កានុបុច្ឆាមិ.

កថំ នេយ្យោ តថាវិធោតិ កថំ សោ នេតព្ពោ វិនេតព្ពោ អនុនេតព្ពោ បញ្ញបេតព្ពោ និជ្ឈាបេតព្ពោ បេក្ខេតព្ពោ បសាទេតព្ពោ? កថំ តេន [កថមស្ស (ស្យា.)] ឧត្តរិ ញាណំ ឧប្បាទេតព្ពំ? តថាវិធោតិ តថាវិធោ តាទិសោ តស្សណ្ឋិតោ តប្បការោ តប្បដិភាគោ យោ សោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិលាភីតិ – កថំ នេយ្យោ តថាវិធោ. តេនាហ សោ ព្រាហ្មណោ –

‘‘វិភូតរូបសញ្ញិស្ស, សព្ពកាយប្បហាយិនោ;

អជ្ឈត្តញ្ច ពហិទ្ធា ច, នត្ថិ កិញ្ចីតិ បស្សតោ;

ញាណំ សក្កានុបុច្ឆាមិ, កថំ នេយ្យោ តថាវិធោ’’តិ.

៨៣. វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ សព្ពា, [បោសាលាតិ ភគវា]

អភិជានំ តថាគតោ;

តិដ្ឋន្តមេនំ ជានាតិ, ធិមុត្តំ តប្បរាយណំ;

វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ សព្ពាតិ ភគវា អភិសង្ខារវសេន ចតស្សោ វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ ជានាតិ, បដិសន្ធិវសេន សត្ត វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ ជានាតិ. កថំ ភគវា អភិសង្ខារវសេន ចតស្សោ វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ ជានាតិ? វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘រូបុបយំ [រូបូបាយំ (ស្យា. ក.) បស្ស សំ. និ. ៣.៥៣] វា, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណំ តិដ្ឋមានំ តិដ្ឋេយ្យ [តិដ្ឋតិ (ស្យា. ក.)], រូបារម្មណំ រូបប្បតិដ្ឋំ នន្ទូបសេចនំ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជេយ្យ. វេទនុបយំ វា, ភិក្ខវេ…បេ… សញ្ញុបយំ វា, ភិក្ខវេ…បេ… សង្ខារុបយំ វា, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណំ តិដ្ឋមានំ តិដ្ឋេយ្យ, សង្ខារារម្មណំ សង្ខារប្បតិដ្ឋំ នន្ទូបសេចនំ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជេយ្យា’’តិ. ឯវំ ភគវា អភិសង្ខារវសេន ចតស្សោ វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ ជានាតិ.

កថំ ភគវា បដិសន្ធិវសេន សត្ត វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ ជានាតិ? វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, សត្តា នានត្តកាយា នានត្តសញ្ញិនោ – សេយ្យថាបិ មនុស្សា ឯកច្ចេ ច ទេវា ឯកច្ចេ ច វិនិបាតិកា. អយំ បឋមា វិញ្ញាណដ្ឋិតិ.

‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, សត្តា នានត្តកាយា ឯកត្តសញ្ញិនោ, សេយ្យថាបិ ទេវា ព្រហ្មកាយិកា បឋមាភិនិព្ពត្តា. អយំ ទុតិយា វិញ្ញាណដ្ឋិតិ.

‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, សត្តា ឯកត្តកាយា នានត្តសញ្ញិនោ, សេយ្យថាបិ ទេវា អាភស្សរា. អយំ តតិយា វិញ្ញាណដ្ឋិតិ.

‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, សត្តា ឯកត្តកាយា ឯកត្តសញ្ញិនោ, សេយ្យថាបិ ទេវា សុភកិណ្ហា. អយំ ចតុត្ថី [ចតុត្ថា (ស្យា.) បស្ស អ. និ. ៧.៤៤] វិញ្ញាណដ្ឋិតិ.

‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, សត្តា សព្ពសោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា បដិឃសញ្ញានំ អត្ថង្គមា នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា, អនន្តោ អាកាសោតិ អាកាសានញ្ចាយតនូបគា. អយំ បញ្ចមី [បញ្ចមា (ស្យា.)] វិញ្ញាណដ្ឋិតិ.

‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, សត្តា សព្ពសោ អាកាសានញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម, អនន្តំ វិញ្ញាណន្តិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនូបគា. អយំ ឆដ្ឋី [ឆដ្ឋោ (ស្យា.)] វិញ្ញាណដ្ឋិតិ.

‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, សត្តា សព្ពសោ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម, នត្ថិ កិញ្ចីតិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនូបគា. អយំ សត្តមី [សត្តមា (ស្យា.)] វិញ្ញាណដ្ឋិតិ’’. ឯវំ ភគវា បដិសន្ធិវសេន សត្ត វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ ជានាតីតិ – វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ សព្ពា.

បោសាលាតិ ភគវាតិ. បោសាលាតិ ភគវា តំ ព្រាហ្មណំ នាមេន អាលបតិ. ភគវាតិ គារវាធិវចនមេតំ…បេ… សច្ឆិកា បញ្ញត្តិ, យទិទំ ភគវាតិ – បោសាលាតិ ភគវា.

អភិជានំ តថាគតោតិ. អភិជានន្តិ អភិជានន្តោ វិជានន្តោ បដិវិជានន្តោ បដិវិជ្ឈន្តោ តថាគតោ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘អតីតំ ចេបិ ខោ, ចុន្ទ, ហោតិ អភូតំ អតច្ឆំ អនត្ថសញ្ហិតំ, ន តំ តថាគតោ ព្យាករោតិ. អតីតំ ចេបិ, ចុន្ទ, ហោតិ ភូតំ តច្ឆំ អនត្ថសញ្ហិតំ, តម្បិ តថាគតោ ន ព្យាករោតិ. អតីតំ ចេបិ ខោ, ចុន្ទ, ហោតិ ភូតំ តច្ឆំ អត្ថសញ្ហិតំ, តត្រ កាលញ្ញូ តថាគតោ ហោតិ តស្សេវ បញ្ហស្ស វេយ្យាករណាយ. អនាគតំ ចេបិ, ចុន្ទ, ហោតិ…បេ… បច្ចុប្បន្នំ ចេបិ, ចុន្ទ, ហោតិ អភូតំ អតច្ឆំ អនត្ថសញ្ហិតំ, ន តំ តថាគតោ ព្យាករោតិ. បច្ចុប្បន្នំ ចេបិ, ចុន្ទ, ហោតិ ភូតំ តច្ឆំ អនត្ថសញ្ហិតំ, តម្បិ តថាគតោ ន ព្យាករោតិ. បច្ចុប្បន្នំ ចេបិ, ចុន្ទ, ហោតិ ភូតំ តច្ឆំ អត្ថសញ្ហិតំ, តត្រ កាលញ្ញូ តថាគតោ ហោតិ តស្ស បញ្ហស្ស វេយ្យាករណាយ. ឥតិ ខោ, ចុន្ទ, អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នេសុ ធម្មេសុ តថាគតោ កាលវាទី ភូតវាទី អត្ថវាទី ធម្មវាទី វិនយវាទី. តស្មា តថាគតោតិ វុច្ចតិ.

‘‘យំ ខោ, ចុន្ទ, សទេវកស្ស លោកស្ស សមារកស្ស សព្រហ្មកស្ស សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ ទិដ្ឋំ សុតំ មុតំ វិញ្ញាតំ បត្តំ បរិយេសិតំ អនុវិចរិតំ មនសា, សព្ពំ តំ តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធំ. តស្មា តថាគតោតិ វុច្ចតិ. យញ្ច, ចុន្ទ, រត្តិំ តថាគតោ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈតិ, យញ្ច រត្តិំ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយតិ, យំ ឯតស្មិំ អន្តរេ ភាសតិ លបតិ និទ្ទិសតិ សព្ពំ តំ តថេវ ហោតិ នោ អញ្ញថា. តស្មា តថាគតោតិ វុច្ចតិ. យថាវាទី, ចុន្ទ, តថាគតោ តថាការី; យថាការី តថាវាទី. ឥតិ យថាវាទី តថាការី, យថាការី តថាវាទី. តស្មា តថាគតោតិ វុច្ចតិ. សទេវកេ, ចុន្ទ, លោកេ សមារកេ សព្រហ្មកេ សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ តថាគតោ អភិភូ អនភិភូតោ អញ្ញទត្ថុទសោ វសវត្តី. តស្មា តថាគតោតិ វុច្ចតី’’តិ – អភិជានំ តថាគតោ.

តិដ្ឋន្តមេនំ ជានាតីតិ ភគវា ឥធត្ថញ្ញេវ [ឥធដ្ឋញ្ញេវ (ស្យា.)] ជានាតិ កម្មាភិសង្ខារវសេន – ‘‘អយំ បុគ្គលោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជិស្សតី’’តិ. ភគវា ឥធត្ថញ្ញេវ ជានាតិ កម្មាភិសង្ខារវសេន – ‘‘អយំ បុគ្គលោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា តិរច្ឆានយោនិំ ឧបបជ្ជិស្សតី’’តិ. ភគវា ឥធត្ថញ្ញេវ ជានាតិ កម្មាភិសង្ខារវសេន – ‘‘អយំ បុគ្គលោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា បេត្តិវិសយំ ឧបបជ្ជិស្សតី’’តិ. ភគវា ឥធត្ថញ្ញេវ ជានាតិ កម្មាភិសង្ខារវសេន – ‘‘អយំ បុគ្គលោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា មនុស្សេសុ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ. ភគវា ឥធត្ថញ្ញេវ ជានាតិ កម្មាភិសង្ខារវសេន – ‘‘អយំ បុគ្គលោ សុប្បដិបន្នោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជិស្សតី’’តិ.

វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘ឥធ បនាហំ, សារិបុត្ត, ឯកច្ចំ បុគ្គលំ ឯវំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាមិ – ‘តថាយំ បុគ្គលោ បដិបន្នោ, តថា ច ឥរិយតិ, តញ្ច មគ្គំ សមារូឡ្ហោ, យថា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជិស្សតី’តិ.

‘‘ឥធ បនាហំ, សារិបុត្ត, ឯកច្ចំ បុគ្គលំ ឯវំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាមិ – ‘តថាយំ បុគ្គលោ បដិបន្នោ តថា ច ឥរិយតិ តញ្ច មគ្គំ សមារូឡ្ហោ, យថា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា តិរច្ឆានយោនិំ ឧបបជ្ជិស្សតី’តិ.

‘‘ឥធ បនាហំ, សារិបុត្ត, ឯកច្ចំ បុគ្គលំ ឯវំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាមិ – ‘តថាយំ បុគ្គលោ បដិបន្នោ តថា ច ឥរិយតិ តញ្ច មគ្គំ សមារូឡ្ហោ, យថា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា បេត្តិវិសយំ ឧបបជ្ជិស្សតី’តិ.

‘‘ឥធ បនាហំ, សារិបុត្ត, ឯកច្ចំ បុគ្គលំ ឯវំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាមិ – ‘តថាយំ បុគ្គលោ បដិបន្នោ តថា ច ឥរិយតិ តញ្ច មគ្គំ សមារូឡ្ហោ, យថា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា មនុស្សេសុ ឧប្បជ្ជិស្សតី’តិ.

‘‘ឥធ បនាហំ, សារិបុត្ត, ឯកច្ចំ បុគ្គលំ ឯវំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាមិ – ‘តថាយំ បុគ្គលោ បដិបន្នោ តថា ច ឥរិយតិ តញ្ច មគ្គំ សមារូឡ្ហោ, យថា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជិស្សតី’តិ.

‘‘ឥធ បនាហំ, សារិបុត្ត, ឯកច្ចំ បុគ្គលំ ឯវំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាមិ – ‘តថាយំ បុគ្គលោ បដិបន្នោ តថា ច ឥរិយតិ តញ្ច មគ្គំ សមារូឡ្ហោ, យថា អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’’តិ – តិដ្ឋន្តមេនំ ជានាតិ.

ធិមុត្តំ តប្បរាយណន្តិ. ធិមុត្តន្តិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ. ធិមុត្តន្តិ វិមោក្ខេន ធិមុត្តំ តត្រាធិមុត្តំ តទធិមុត្តំ តទាធិបតេយ្យំ. អថ វា, ភគវា ជានាតិ – ‘‘អយំ បុគ្គលោ រូបាធិមុត្តោ សទ្ទាធិមុត្តោ គន្ធាធិមុត្តោ រសាធិមុត្តោ ផោដ្ឋព្ពាធិមុត្តោ កុលាធិមុត្តោ គណាធិមុត្តោ អាវាសាធិមុត្តោ លាភាធិមុត្តោ យសាធិមុត្តោ បសំសាធិមុត្តោ សុខាធិមុត្តោ ចីវរាធិមុត្តោ បិណ្ឌបាតាធិមុត្តោ សេនាសនាធិមុត្តោ គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារាធិមុត្តោ សុត្តន្តាធិមុត្តោ វិនយាធិមុត្តោ អភិធម្មាធិមុត្តោ អារញ្ញកង្គាធិមុត្តោ បិណ្ឌបាតិកង្គាធិមុត្តោ បំសុកូលិកង្គាធិមុត្តោ តេចីវរិកង្គាធិមុត្តោ សបទានចារិកង្គាធិមុត្តោ ខលុបច្ឆាភត្តិកង្គាធិមុត្តោ នេសជ្ជិកង្គាធិមុត្តោ យថាសន្ថតិកង្គាធិមុត្តោ បឋមជ្ឈានាធិមុត្តោ ទុតិយជ្ឈានាធិមុត្តោ តតិយជ្ឈានាធិមុត្តោ ចតុត្ថជ្ឈានាធិមុត្តោអាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តាធិមុត្តោ វិញ្ញាណញ្ចាយតនសមាបត្តាធិមុត្តោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តាធិមុត្តោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តាធិមុត្តោ’’តិធិមុត្តំ.

តប្បរាយណន្តិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនមយំ តប្បរាយណំ កម្មបរាយណំ វិបាកបរាយណំ កម្មគរុកំ បដិសន្ធិគរុកំ. អថ វា, ភគវា ជានាតិ – ‘‘អយំ បុគ្គលោ រូបបរាយណោ…បេ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិបរាយណោ’’តិ – ធិមុត្តំ តប្បរាយណំ. តេនាហ ភគវា –

‘‘វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ សព្ពា, [បោសាលាតិ ភគវា]

អភិជានំ តថាគតោ;

តិដ្ឋន្តមេនំ ជានាតិ, ធិមុត្តំ តប្បរាយណ’’ន្តិ.

៨៤. អាកិញ្ចញ្ញាសម្ភវំ ញត្វា, នន្ទិសំយោជនំ ឥតិ;

ឯវមេតំ អភិញ្ញាយ, តតោ តត្ថ វិបស្សតិ;

ឯតំ ញាណំ តថំ តស្ស, ព្រាហ្មណស្ស វុសីមតោ.

អាកិញ្ចញ្ញាសម្ភវំ ញត្វាតិ អាកិញ្ចញ្ញាសម្ភវោតិ វុច្ចតិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសំវត្តនិកោ កម្មាភិសង្ខារោ. អាកិញ្ចញ្ញាយតនសំវត្តនិកំ កម្មាភិសង្ខារំ អាកិញ្ចញ្ញាសម្ភវោតិ ញត្វា, លគ្គនន្តិ ញត្វា, ពន្ធនន្តិ ញត្វា, បលិពោធោតិ ញត្វា ជានិត្វា តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វាតិ – អាកិញ្ចញ្ញាសម្ភវំ ញត្វា.

នន្ទិសំយោជនំ ឥតីតិ នន្ទិសំយោជនំ វុច្ចតិ អរូបរាគោ. អរូបរាគេន តំ កម្មំ លគ្គំ លគ្គិតំ បលិពុទ្ធំ អរូបរាគំ នន្ទិសំយោជនន្តិ ញត្វា, លគ្គនន្តិ ញត្វា, ពន្ធនន្តិ ញត្វា, បលិពោធោតិ ញត្វា ជានិត្វា តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វា. ឥតីតិ បទសន្ធិ បទសំសគ្គោ បទបារិបូរី អក្ខរសមវាយោ ព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតា បទានុបុព្ពតាបេតំ ឥតីតិ – នន្ទិសំយោជនំ ឥតិ.

ឯវមេតំ អភិញ្ញាយាតិ ឯវំ ឯតំ អភិញ្ញាយ ជានិត្វា តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វាតិ – ឯវមេតំ អភិញ្ញាយ.

តតោ តត្ថ វិបស្សតីតិ. តត្ថាតិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមាបជ្ជិត្វា តតោ វុដ្ឋហិត្វា តត្ថ ជាតេ ចិត្តចេតសិកេ ធម្មេ អនិច្ចតោ វិបស្សតិ, ទុក្ខតោ វិបស្សតិ, រោគតោ…បេ… និស្សរណតោ វិបស្សតិ ទក្ខតិ ឱលោកេតិ និជ្ឈាយតិ ឧបបរិក្ខតីតិ – តតោ តត្ថ វិបស្សតិ.

ឯតំ ញាណំ តថំ តស្សាតិ ឯតំ ញាណំ តច្ឆំ ភូតំ យាថាវំ អវិបរីតំ តស្សាតិ – ឯតំ ញាណំ តថំ តស្ស.

ព្រាហ្មណស្ស វុសីមតោតិ. ព្រាហ្មណោតិ សត្តន្នំ ធម្មានំ ពាហិតត្តា ព្រាហ្មណោ…បេ… អសិតោ តាទិ បវុច្ចតេ ស ព្រហ្មាតិ. ព្រាហ្មណស្ស វុសីមតោតិ បុថុជ្ជនកល្យាណំ ឧបាទាយ សត្ត សេក្ខា អប្បត្តស្ស បត្តិយា អនធិគតស្ស អធិគមាយ អសច្ឆិកតស្ស សច្ឆិកិរិយាយ វសន្តិ សំវសន្តិ អាវសន្តិ បរិវសន្តិ; អរហា វុសិតវា កតករណីយោ ឱហិតភារោ អនុប្បត្តសទត្ថោ បរិក្ខីណភវសំយោជនោ សម្មទញ្ញា វិមុត្តោ; សោ វុត្ថវាសោ ចិណ្ណចរណោ…បេ… ជាតិមរណសំសារោ; នត្ថិ តស្ស បុនព្ភវោតិ – ព្រាហ្មណស្ស វុសីមតោ. តេនាហ ភគវា –

‘‘អាកិញ្ចញ្ញាសម្ភវំ ញត្វា, នន្ទិសំយោជនំ ឥតិ;

ឯវមេតំ អភិញ្ញាយ, តតោ តត្ថ វិបស្សតិ;

ឯតំ ញាណំ តថំ តស្ស, ព្រាហ្មណស្ស វុសីមតោ’’តិ.

សហ គាថាបរិយោសានា…បេ… សត្ថា មេ, ភន្តេ ភគវា, សាវកោហមស្មីតិ.

បោសាលមាណវបុច្ឆានិទ្ទេសោ ចុទ្ទសមោ.