១៥. មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេសោ

៨៥. ទ្វាហំ សក្កំ អបុច្ឆិស្សំ, [ឥច្ចាយស្មា មោឃរាជា]

ន មេ ព្យាកាសិ ចក្ខុមា;

យាវតតិយញ្ច ទេវីសិ [ទេវិសិ (ស្យា.)], ព្យាករោតីតិ មេ សុតំ.

ទ្វាហំ សក្កំ អបុច្ឆិស្សន្តិ សោ ព្រាហ្មណោ ទ្វិក្ខត្តុំ ពុទ្ធំ ភគវន្តំ បញ្ហំ អបុច្ឆិ. តស្ស ភគវា បញ្ហំ បុដ្ឋោ ន ព្យាកាសិ – ‘‘តទន្តរា [ចក្ខុសមនន្តរា (ស្យា.)] ឥមស្ស ព្រាហ្មណស្ស ឥន្ទ្រិយបរិបាកោ ភវិស្សតី’’តិ. សក្កន្តិ សក្កោ. ភគវា សក្យកុលា បព្ពជិតោតិបិ សក្កោ. អថ វា, អឌ្ឍោ មហទ្ធនោ ធនវាតិបិ សក្កោ. តស្សិមានិ ធនានិ, សេយ្យថិទំ – សទ្ធាធនំ សីលធនំ ហិរិធនំ ឱត្តប្បធនំ សុតធនំ ចាគធនំ បញ្ញាធនំ សតិបដ្ឋានធនំ សម្មប្បធានធនំ ឥទ្ធិបាទធនំ ឥន្ទ្រិយធនំ ពលធនំ ពោជ្ឈង្គធនំ មគ្គធនំ ផលធនំ និព្ពានធនំ. ឥមេហិ អនេកវិធេហិ ធនរតនេហិ អឌ្ឍោ មហទ្ធនោ ធនវាតិបិ សក្កោ. អថ វា, សក្កោ បហុ វិសវី អលមត្តោ សូរោ វីរោ វិក្កន្តោ អភីរូ អច្ឆម្ភី អនុត្រាសី អបលាយី បហីនភយភេរវោ វិគតលោមហំសោតិបិ សក្កោ. ទ្វាហំ សក្កំ អបុច្ឆិស្សន្តិ ទ្វាហំ សក្កំ អបុច្ឆិស្សំ អយាចិស្សំ អជ្ឈេសិស្សំ បសាទយិស្សន្តិ – ទ្វាហំ សក្កំ អបុច្ឆិស្សំ.

ឥច្ចាយស្មា មោឃរាជាតិ. ឥច្ចាតិ បទសន្ធិ…បេ… អាយស្មាតិ បិយវចនំ…បេ… មោឃរាជាតិ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស នាមំ…បេ… អភិលាបោតិ – ឥច្ចាយស្មា មោឃរាជា.

ន មេ ព្យាកាសិ ចក្ខុមាតិ. ន មេ ព្យាកាសីតិ ន មេ ព្យាកាសិ ន អាចិក្ខិ ន ទេសេសិ ន បញ្ញបេសិ ន បដ្ឋបេសិ ន វិវរិ ន វិភជិ ន ឧត្តានីអកាសិ ន បកាសេសិ. ចក្ខុមាតិ ភគវា បញ្ចហិ ចក្ខូហិ ចក្ខុមា – មំសចក្ខុនាបិ ចក្ខុមា, ទិព្ពចក្ខុនាបិ [ទិព្ពេន ចក្ខុនាបិ (ក.)] ចក្ខុមា, បញ្ញាចក្ខុនាបិ ចក្ខុមា, ពុទ្ធចក្ខុនាបិ ចក្ខុមា, សមន្តចក្ខុនាបិ ចក្ខុមា.

កថំ ភគវា មំសចក្ខុនាបិ ចក្ខុមា? មំសចក្ខុម្ហិ ភគវតោ បញ្ច វណ្ណា សំវិជ្ជន្តិ – នីលោ ច វណ្ណោ, បីតកោ ច វណ្ណោ, លោហិតកោ ច វណ្ណោ, កណ្ហោ ច វណ្ណោ, ឱទាតោ ច វណ្ណោ. យត្ថ ច អក្ខិលោមានិ បតិដ្ឋិតានិ តំ នីលំ ហោតិ សុនីលំ បាសាទិកំ ទស្សនេយ្យំ ឧមាបុប្ផសមានំ [ឧម្មារបុប្ផសមានំ (ស្យា.) មហានិ. ១៥៦]. តស្ស បរតោ បីតកំ ហោតិ សុបីតកំ សុវណ្ណវណ្ណំ បាសាទិកំ ទស្សនេយ្យំ កណិការបុប្ផសមានំ. ឧភតោ ច អក្ខិកូដានិ ភគវតោ លោហិតកានិ ហោន្តិ សុលោហិតកានិ បាសាទិកានិ ទស្សនេយ្យានិ ឥន្ទគោបកសមានានិ. មជ្ឈេ កណ្ហំ ហោតិ សុកណ្ហំ អលូខំ សិនិទ្ធំ បាសាទិកំ ទស្សនេយ្យំ អទ្ទារិដ្ឋកសមានំ [អឡារិដ្ឋកសមានំ (ស្យា.)]. តស្ស បរតោ ឱទាតំ ហោតិ សុឱទាតំ សេតំ បណ្ឌរំ បាសាទិកំ ទស្សនេយ្យំ ឱសធិតារកសមានំ. តេន ភគវា បាកតិកេន មំសចក្ខុនា អត្តភាវបរិយាបន្នេន បុរិមសុចរិតកម្មាភិនិព្ពត្តេន សមន្តា យោជនំ បស្សតិ ទិវា ចេវ រត្តិញ្ច. យទា ហិ ចតុរង្គសមន្នាគតោ អន្ធការោ ហោតិ សូរិយោ ច អត្ថង្គតោ [អត្ថង្គមិតោ (ស្យា. ក.)] ហោតិ; កាឡបក្ខោ ច ឧបោសថោ ហោតិ, តិព្ពោ ច វនសណ្ឌោ ហោតិ, មហា ច កាឡមេឃោ [អកាលមេឃោ (ស្យា. ក.) បស្ស មហានិ. ១៥៦] អព្ភុដ្ឋិតោ ហោតិ. ឯវរូបេ ចតុរង្គសមន្នាគតេ អន្ធការេ សមន្តា យោជនំ បស្សតិ. នត្ថិ សោ កុដ្ដោ វា កវាដំ វា បាការោ វា បព្ពតោ វា គច្ឆោ វា លតា វា អាវរណំ រូបានំ ទស្សនាយ. ឯកំ ចេ តិលផលំ និមិត្តំ កត្វា តិលវាហេ បក្ខិបេយ្យ, តំយេវ តិលផលំ ឧទ្ធរេយ្យ. ឯវំ បរិសុទ្ធំ ភគវតោ បាកតិកំ មំសចក្ខុ. ឯវំ ភគវា មំសចក្ខុនាបិ ចក្ខុមា.

កថំ ភគវា ទិព្ពេន ចក្ខុនាបិ ចក្ខុមា? ភគវា ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន សត្តេ បស្សតិ ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេ ហីនេ បណីតេ សុវណ្ណេ ទុព្ពណ្ណេ; សុគតេ ទុគ្គតេ យថាកម្មូបគេ សត្តេ បជានាតិ – ‘‘ឥមេ វត ភោន្តោ សត្តា កាយទុច្ចរិតេន សមន្នាគតា វចីទុច្ចរិតេន សមន្នាគតា មនោទុច្ចរិតេន សមន្នាគតា អរិយានំ ឧបវាទកា មិច្ឆាទិដ្ឋិកា មិច្ឆាទិដ្ឋិកម្មសមាទានា, តេ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបន្នា; ឥមេ វា បន ភោន្តោ សត្តា កាយសុចរិតេន សមន្នាគតា វចីសុចរិតេន សមន្នាគតា មនោសុចរិតេន សមន្នាគតា អរិយានំ អនុបវាទកា សម្មាទិដ្ឋិកា សម្មាទិដ្ឋិកម្មសមាទានា, តេ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបន្នា’’តិ. ឥតិ ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន សត្តេ បស្សតិ ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេ ហីនេ បណីតេ សុវណ្ណេ ទុព្ពណ្ណេ សុគតេ ទុគ្គតេ, យថាកម្មូបគេ សត្តេ បជានាតិ. អាកង្ខមានោ ច ភគវា ឯកម្បិ លោកធាតុំ បស្សេយ្យ, ទ្វេបិ លោកធាតុយោ បស្សេយ្យ, តិស្សោបិ លោកធាតុយោ បស្សេយ្យ, ចតស្សោបិ លោកធាតុយោ បស្សេយ្យ, បញ្ចបិ លោកធាតុយោ បស្សេយ្យ, ទសបិ លោកធាតុយោ បស្សេយ្យ, វីសម្បិ លោកធាតុយោ បស្សេយ្យ, តិំសម្បិ លោកធាតុយោ បស្សេយ្យ, ចត្តាលីសម្បិ លោកធាតុយោ បស្សេយ្យ, បញ្ញាសម្បិ លោកធាតុយោ បស្សេយ្យ, សតម្បិ លោកធាតុយោ បស្សេយ្យ, សហស្សិម្បិ ចូឡនិកំ លោកធាតុំ បស្សេយ្យ, ទ្វិសហស្សិម្បិ មជ្ឈិមិកំ លោកធាតុំ បស្សេយ្យ, តិសហស្សិម្បិ លោកធាតុំ បស្សេយ្យ, មហាសហស្សិម្បិ [តិសហស្សិំ មហាសហស្សម្បិ (ក.)] លោកធាតុំ បស្សេយ្យ, យាវតកំ វា [យាវតា (សី. ក.)] បន អាកង្ខេយ្យ តាវតកំ បស្សេយ្យ. ឯវំ បរិសុទ្ធំ ភគវតោ ទិព្ពចក្ខុ. ឯវំ ភគវា ទិព្ពេន ចក្ខុនាបិ ចក្ខុមា.

កថំ ភគវា បញ្ញាចក្ខុនាបិ ចក្ខុមា? ភគវា មហាបញ្ញោ បុថុបញ្ញោ ជវនបញ្ញោ ហាសបញ្ញោ តិក្ខបញ្ញោ និព្ពេធិកបញ្ញោ បញ្ញាបភេទកុសលោ បភិន្នញាណោ អធិគតបដិសម្ភិទប្បត្តោ ចតុវេសារជ្ជប្បត្តោ ទសពលធារី បុរិសាសភោ បុរិសសីហោ បុរិសនាគោ បុរិសាជញ្ញោ បុរិសធោរយ្ហោ អនន្តញាណោ អនន្តតេជោ អនន្តយសោ អឌ្ឍោ មហទ្ធនោ ធនវា នេតា វិនេតា អនុនេតា បញ្ញាបេតា និជ្ឈាបេតា បេក្ខេតា បសាទេតា. សោ ហិ ភគវា អនុប្បន្នស្ស មគ្គស្ស ឧប្បាទេតា អសញ្ជាតស្ស មគ្គស្ស សញ្ជនេតា អនក្ខាតស្ស មគ្គស្ស អក្ខាតា, មគ្គញ្ញូ មគ្គវិទូ មគ្គកោវិទោ មគ្គានុគា ច បន ឯតរហិ សាវកា វិហរន្តិ បច្ឆា សមន្នាគតា.

សោ ហិ ភគវា ជានំ ជានាតិ, បស្សំ បស្សតិ, ចក្ខុភូតោ ញាណភូតោ ធម្មភូតោ ព្រហ្មភូតោ វត្តា បវត្តា អត្ថស្ស និន្នេតា អមតស្ស ទាតា ធម្មស្សាមី [ធម្មសាមិ (ស្យា. ក.)] តថាគតោ. នត្ថិ តស្ស ភគវតោ អញ្ញាតំ អទិដ្ឋំ អវិទិតំ អសច្ឆិកតំ អផស្សិតំ [អផុសិតំ (ស្យា. ក.)] បញ្ញាយ. អតីតំ អនាគតំ បច្ចុប្បន្នំ [អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ (ស្យា.)] ឧបាទាយ សព្ពេ ធម្មា សព្ពាការេន ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណមុខេ អាបាថំ អាគច្ឆន្តិ. យំ កិញ្ចិ នេយ្យំ នាម អត្ថិ ជានិតព្ពំ [អត្ថិ ធម្មំ ជានិតព្ពំ (ក.)] អត្តត្ថោ វា បរត្ថោ វា ឧភយត្ថោ វា ទិដ្ឋធម្មិកោ វា អត្ថោ សម្បរាយិកោ វា អត្ថោ ឧត្តានោ វា អត្ថោ គម្ភីរោ វា អត្ថោ គូឡ្ហោ វា អត្ថោ បដិច្ឆន្នោ វា អត្ថោ នេយ្យោ វា អត្ថោ នីតោ វា អត្ថោ អនវជ្ជោ វា អត្ថោ និក្កិលេសោ វា អត្ថោ វោទានោ វា អត្ថោ បរមត្ថោ វា [បរមត្ថោ វា អត្ថោ (ក.)], សព្ពំ តំ អន្តោ ពុទ្ធញាណេ បរិវត្តតិ.

សព្ពំ កាយកម្មំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណានុបរិវត្តិ, សព្ពំ វចីកម្មំ ញាណានុបរិវត្តិ, សព្ពំ មនោកម្មំ ញាណានុបរិវត្តិ. អតីតេ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អប្បដិហតំ ញាណំ, អនាគតេ អប្បដិហតំ ញាណំ, បច្ចុប្បន្នេ អប្បដិហតំ ញាណំ, យាវតកំ នេយ្យំ តាវតកំ ញាណំ, យាវតកំ ញាណំ តាវតកំ នេយ្យំ. នេយ្យបរិយន្តិកំ ញាណំ, ញាណបរិយន្តិកំ នេយ្យំ, នេយ្យំ អតិក្កមិត្វា ញាណំ នប្បវត្តតិ, ញាណំ អតិក្កមិត្វា នេយ្យបថោ នត្ថិ. អញ្ញមញ្ញបរិយន្តដ្ឋាយិនោ តេ ធម្មា. យថា ទ្វិន្នំ សមុគ្គបដលានំ សម្មាផុសិតានំ ហេដ្ឋិមំ សមុគ្គបដលំ ឧបរិមំ នាតិវត្តតិ, ឧបរិមំ សមុគ្គបដលំ ហេដ្ឋិមំ នាតិវត្តតិ, អញ្ញមញ្ញបរិយន្តដ្ឋាយិនោ; ឯវមេវ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ នេយ្យញ្ច ញាណញ្ច អញ្ញមញ្ញបរិយន្តដ្ឋាយិនោ. យាវតកំ នេយ្យំ តាវតកំ ញាណំ, យាវតកំ ញាណំ តាវតកំ នេយ្យំ, នេយ្យបរិយន្តិកំ ញាណំ, ញាណបរិយន្តិកំ នេយ្យំ. នេយ្យំ អតិក្កមិត្វា ញាណំ នប្បវត្តតិ, ញាណំ អតិក្កមិត្វា នេយ្យបថោ នត្ថិ. អញ្ញមញ្ញបរិយន្តដ្ឋាយិនោ តេ ធម្មា.

សព្ពធម្មេសុ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណំ បវត្តតិ. សព្ពេ ធម្មា ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អាវជ្ជនបដិពទ្ធា អាកង្ខបដិពទ្ធា មនសិការបដិពទ្ធា ចិត្តុប្បាទបដិពទ្ធា. សព្ពសត្តេសុ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណំ បវត្តតិ. សព្ពេសញ្ច សត្តានំ ភគវា អាសយំ ជានាតិ, អនុសយំ ជានាតិ, ចរិតំ ជានាតិ, អធិមុត្តិំ ជានាតិ, អប្បរជក្ខេ មហារជក្ខេ តិក្ខិន្ទ្រិយេ មុទិន្ទ្រិយេ ស្វាការេ ទ្វាការេ សុវិញ្ញាបយេ ទុវិញ្ញាបយេ ភព្ពាភព្ពេ សត្តេ ជានាតិ. សទេវកោ លោកោ សមារកោ សព្រហ្មកោ សស្សមណព្រាហ្មណី បជា សទេវមនុស្សា អន្តោពុទ្ធញាណេ បរិវត្តតិ.

យថា យេ កេចិ មច្ឆកច្ឆបា អន្តមសោ តិមិតិមិង្គលំ [តិមិតិបិង្គលំ (ក.)] ឧបាទាយ អន្តោមហាសមុទ្ទេ បរិវត្តន្តិ, ឯវមេវ សទេវកោ លោកោ សមារកោ លោកោ សព្រហ្មកោ លោកោ សស្សមណព្រាហ្មណី បជា សទេវមនុស្សា អន្តោពុទ្ធញាណេ បរិវត្តតិ. យថា យេ កេចិ បក្ខី អន្តមសោ គរុឡំ វេនតេយ្យំ ឧបាទាយ អាកាសស្ស បទេសេ បរិវត្តន្តិ, ឯវមេវ យេបិ តេ សារិបុត្តសមា បញ្ញាយ សមន្នាគតា តេបិ ពុទ្ធញាណស្ស បទេសេ បរិវត្តន្តិ; ពុទ្ធញាណំ ទេវមនុស្សានំ បញ្ញំ ផរិត្វា អភិភវិត្វា តិដ្ឋតិ.

យេបិ តេ ខត្តិយបណ្ឌិតា ព្រាហ្មណបណ្ឌិតា គហបតិបណ្ឌិតា សមណបណ្ឌិតា និបុណា កតបរប្បវាទា វាលវេធិរូបា វោភិន្ទន្តា [តេ ភិន្ទន្តា (ស្យា. ក.)] មញ្ញេ ចរន្តិ បញ្ញាគតេន ទិដ្ឋិគតានិ, តេ បញ្ហេ អភិសង្ខរិត្វា អភិសង្ខរិត្វា តថាគតំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆន្តិ គូឡ្ហានិ ច បដិច្ឆន្នានិ. កថិតា វិសជ្ជិតា ច តេ បញ្ហា ភគវតា [ភគវតោ (ក.)] ហោន្តិ និទ្ទិដ្ឋការណា. ឧបក្ខិត្តកា ច តេ ភគវតោ សម្បជ្ជន្តិ. អថ ខោ ភគវាវ តត្ថ អតិរោចតិ – យទិទំ បញ្ញាយាតិ. ឯវំ ភគវា បញ្ញាចក្ខុនាបិ ចក្ខុមា.

កថំ ភគវា ពុទ្ធចក្ខុនាបិ ចក្ខុមា? ភគវា ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ [ឱលោកេន្តោ (ក.)] អទ្ទស សត្តេ អប្បរជក្ខេ មហារជក្ខេ តិក្ខិន្ទ្រិយេ មុទិន្ទ្រិយេ ស្វាការេ ទ្វាការេ សុវិញ្ញាបយេ ទុវិញ្ញាបយេ អប្បេកច្ចេ បរលោកវជ្ជភយទស្សាវិនោ [បរ … ទស្សាវិនេ (ក.)] វិហរន្តេ. សេយ្យថាបិ នាម ឧប្បលិនិយំ វា បទុមិនិយំ វា បុណ្ឌរីកិនិយំ វា អប្បេកច្ចានិ ឧប្បលានិ វា បទុមានិ វា បុណ្ឌរីកានិ វា ឧទកេ ជាតានិ ឧទកេ សំវឌ្ឍានិ ឧទកានុគ្គតានិ អន្តោនិមុគ្គបោសីនិ [អន្តោនិម្មុគ្គបោសីនិ (ក.)], អប្បេកច្ចានិ ឧប្បលានិ វា បទុមានិ វា បុណ្ឌរីកានិ វា ឧទកេ ជាតានិ ឧទកេ សំវឌ្ឍានិ សមោទកំ ឋិតានិ, អប្បេកច្ចានិ ឧប្បលានិ វា បទុមានិ វា បុណ្ឌរីកានិ វា ឧទកេ ជាតានិ ឧទកេ សំវឌ្ឍានិ ឧទកា អច្ចុគ្គម្ម តិដ្ឋន្តិ អនុបលិត្តានិ ឧទកេន; ឯវមេវំ ភគវា ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ អទ្ទស សត្តេ អប្បរជក្ខេ មហារជក្ខេ តិក្ខិន្ទ្រិយេ មុទិន្ទ្រិយេ ស្វាការេ ទ្វាការេ សុវិញ្ញាបយេ ទុវិញ្ញាបយេ អប្បេកច្ចេ បរលោកវជ្ជភយទស្សាវិនោ វិហរន្តេ. ជានាតិ ភគវា – ‘‘អយំ បុគ្គលោ រាគចរិតោ, អយំ ទោសចរិតោ, អយំ មោហចរិតោ, អយំ វិតក្កចរិតោ, អយំ សទ្ធាចរិតោ, អយំ ញាណចរិតោ’’តិ. រាគចរិតស្ស ភគវា បុគ្គលស្ស អសុភកថំ កថេតិ; ទោសចរិតស្ស ភគវា បុគ្គលស្ស មេត្តាភាវនំ អាចិក្ខតិ; មោហចរិតស្ស ភគវា បុគ្គលស្ស ឧទ្ទេសេ បរិបុច្ឆាយ កាលេន ធម្មស្សវនេ កាលេន ធម្មសាកច្ឆាយ គរុសំវាសេ និវេសេតិ; វិតក្កចរិតស្ស ភគវា បុគ្គលស្ស អានាបានស្សតិំ អាចិក្ខតិ; សទ្ធាចរិតស្ស ភគវា បុគ្គលស្ស បសាទនីយំ និមិត្តំ អាចិក្ខតិ ពុទ្ធសុពោធិំ [ពុទ្ធសុពុទ្ធតំ (ក.)] ធម្មសុធម្មតំ សង្ឃសុប្បដិបត្តិំ សីលានិ ច; អត្តនោ ញាណចរិតស្ស ភគវា បុគ្គលស្ស វិបស្សនានិមិត្តំ អាចិក្ខតិ អនិច្ចាការំ ទុក្ខាការំ អនត្តាការំ.

‘‘សេលេ យថា បព្ពតមុទ្ធនិដ្ឋិតោ, យថាបិ បស្សេ ជនតំ សមន្តតោ;

តថូបមំ ធម្មមយំ សុមេធ, បាសាទមារុយ្ហ សមន្តចក្ខុ;

សោកាវតិណ្ណំ [សោកាវកិណ្ណំ (ស្យា.)] ជនតមបេតសោកោ, អវេក្ខស្សុ ជាតិជរាភិភូត’’ន្តិ.

ឯវំ ភគវា ពុទ្ធចក្ខុនាបិ ចក្ខុមា.

កថំ ភគវា សមន្តចក្ខុនាបិ ចក្ខុមា? សមន្តចក្ខុ វុច្ចតិ សព្ពញ្ញុតញាណំ. ភគវា សព្ពញ្ញុតញាណេន ឧបេតោ សមុបេតោ ឧបាគតោ សមុបាគតោ ឧបបន្នោ សមុបបន្នោ សមន្នាគតោ.

‘‘ន តស្ស អទ្ទិដ្ឋមិធត្ថិ កិញ្ចិ, អថោ អវិញ្ញាតមជានិតព្ពំ;

សព្ពំ អភិញ្ញាសិ យទត្ថិ នេយ្យំ, តថាគតោ តេន សមន្តចក្ខូ’’តិ.

ឯវំ ភគវា សមន្តចក្ខុនាបិ ចក្ខុមាតិ – ន មេ ព្យាកាសិ ចក្ខុមា.

យាវតតិយញ្ច ទេវីសិ, ព្យាករោតីតិ មេ សុតន្តិ យាវតតិយំ ពុទ្ធោ សហធម្មិកំ បញ្ហំ បុដ្ឋោ ព្យាករោតិ នោ សំសារេតីតិ [សម្បាយតីតិ (ស្យា.)] – ឯវំ មយា ឧគ្គហិតំ, ឯវំ មយា ឧបធារិតំ, ឯវំ មយា ឧបលក្ខិតំ. ទេវីសីតិ ភគវា ចេវ ឥសិ ចាតិ – ទេវីសិ. យថា រាជា បព្ពជិតា វុច្ចន្តិ រាជិសយោ, ព្រាហ្មណា បព្ពជិតា វុច្ចន្តិ ព្រាហ្មណិសយោ, ឯវមេវ ភគវា ទេវោ ចេវ ឥសិ ចាតិ – ទេវីសិ.

អថ វា, ភគវា បព្ពជិតោតិបិ ឥសិ. មហន្តំ សីលក្ខន្ធំ ឯសី គវេសី បរិយេសីតិបិ ឥសិ. មហន្តំ សមាធិក្ខន្ធំ…បេ… មហន្តំ បញ្ញាក្ខន្ធំ… មហន្តំ វិមុត្តិក្ខន្ធំ… មហន្តំ វិមុត្តិញាណទស្សនក្ខន្ធំ ឯសី គវេសី បរិយេសីតិបិ ឥសិ. មហតោ តមោកាយស្ស បទាលនំ ឯសី គវេសី បរិយេសីតិបិ ឥសិ. មហតោ វិបល្លាសស្ស បភេទនំ ឯសី គវេសី បរិយេសីតិបិ ឥសិ. មហតោ តណ្ហាសល្លស្ស អព្ពហនំ… មហតោ ទិដ្ឋិសង្ឃាដស្ស វិនិវេឋនំ… មហតោ មានទ្ធជស្ស បបាតនំ… មហតោ អភិសង្ខារស្ស វូបសមំ… មហតោ ឱឃស្ស និត្ថរណំ… មហតោ ភារស្ស និក្ខេបនំ… មហតោ សំសារវដ្ដស្ស ឧបច្ឆេទំ… មហតោ សន្តាបស្ស និព្ពាបនំ… មហតោ បរិឡាហស្ស បដិប្បស្សទ្ធិំ… មហតោ ធម្មទ្ធជស្ស ឧស្សាបនំ ឯសី គវេសី បរិយេសីតិបិ ឥសិ. មហន្តេ សតិបដ្ឋានេ… មហន្តេ សម្មប្បធានេ… មហន្តានិ ឥន្ទ្រិយានិ… មហន្តានិ ពលានិ… មហន្តេ ពោជ្ឈង្គេ… មហន្តំ អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ… មហន្តំ បរមត្ថំ អមតំ និព្ពានំ ឯសី គវេសី បរិយេសីតិបិ ឥសិ. មហេសក្ខេហិ វា សត្តេហិ ឯសិតោ គវេសិតោ បរិយេសិតោ – ‘‘កហំ ពុទ្ធោ, កហំ ភគវា, កហំ ទេវទេវោ, កហំ នរាសភោ’’តិបិ ឥសីតិ – យាវតតិយញ្ច ទេវីសិ ព្យាករោតីតិ មេ សុតំ. តេនាហ សោ ព្រាហ្មណោ –

‘‘ទ្វាហំ សក្កំ អបុច្ឆិស្សំ, [ឥច្ចាយស្មា មោឃរាជា]

ន មេ ព្យាកាសិ ចក្ខុមា;

យាវតតិយញ្ច ទេវីសិ, ព្យាករោតីតិ មេ សុត’’ន្តិ.

៨៦. អយំ លោកោ បរោ លោកោ, ព្រហ្មលោកោ សទេវកោ;

ទិដ្ឋិំ តេ នាភិជានាតិ, គោតមស្ស យសស្សិនោ.

អយំ លោកោ បរោ លោកោតិ. អយំ លោកោតិ មនុស្សលោកោ. បរោ លោកោតិ មនុស្សលោកំ ឋបេត្វា សព្ពោ បរោ លោកោតិ – អយំ លោកោ បរោ លោកោ.

ព្រហ្មលោកោ សទេវកោតិ សទេវកោ លោកោ សមារកោ សព្រហ្មកោ សស្សមណព្រាហ្មណី បជា សទេវមនុស្សាតិ – ព្រហ្មលោកោ សទេវកោ.

ទិដ្ឋិំ តេ នាភិជានាតីតិ តុយ្ហំ ទិដ្ឋិំ ខន្តិំ រុចិំ លទ្ធិំ អជ្ឈាសយំ អធិប្បាយំ លោកោ ន ជានាតិ – ‘‘អយំ ឯវំទិដ្ឋិកោ ឯវំខន្តិកោ ឯវំរុចិកោ ឯវំលទ្ធិកោ ឯវំអជ្ឈាសយោ ឯវំអធិប្បាយោ’’តិ ន ជានាតិ ន បស្សតិ ន ទក្ខតិ នាធិគច្ឆតិ ន វិន្ទតិ ន បដិលភតីតិ – ទិដ្ឋិំ តេ នាភិជានាតិ.

គោតមស្ស យសស្សិនោតិ ភគវា យសប្បត្តោតិ យសស្សី. អថ វា, ភគវា សក្កតោ គរុកតោ មានិតោ បូជិតោ អបចិតោ លាភី ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានន្តិបិ យសស្សីតិ – គោតមស្ស យស្សិនោ. តេនាហ សោ ព្រាហ្មណោ –

‘‘អយំ លោកោ បរោ លោកោ, ព្រហ្មលោកោ សទេវកោ;

ទិដ្ឋិំ តេ នាភិជានាតិ, គោតមស្ស យសស្សិនោ’’តិ.

៨៧. ឯវំ អភិក្កន្តទស្សាវិំ, អត្ថិ បញ្ហេន អាគមំ;

កថំ លោកំ អវេក្ខន្តំ, មច្ចុរាជា ន បស្សតិ.

ឯវំ អភិក្កន្តទស្សាវិន្តិ ឯវំ អភិក្កន្តទស្សាវិំ អគ្គទស្សាវិំ សេដ្ឋទស្សាវិំ វិសេដ្ឋទស្សាវិំ បាមោក្ខទស្សាវិំ ឧត្តមទស្សាវិំ បរមទស្សាវិន្តិ – ឯវំ អភិក្កន្តទស្សាវិំ.

អត្ថិ បញ្ហេន អាគមន្តិ បញ្ហេន អត្ថិកោ អាគតោម្ហិ…បេ… វហស្សេតំ ភារន្តិ, ឯវម្បិ អត្ថិ បញ្ហេន អាគមំ.

កថំ លោកំ អវេក្ខន្តន្តិ កថំ លោកំ អវេក្ខន្តំ បច្ចវេក្ខន្តំ តុលយន្តំ តីរយន្តំ វិភាវយន្តំ វិភូតំ ករោន្តន្តិ – កថំ លោកំ អវេក្ខន្តំ.

មច្ចុរាជា ន បស្សតីតិ មច្ចុរាជា ន បស្សតិ ន ទក្ខតិ នាធិគច្ឆតិ ន វិន្ទតិ ន បដិលភតីតិ – មច្ចុរាជា ន បស្សតិ. តេនាហ សោ ព្រាហ្មណោ –

‘‘ឯវំ អភិក្កន្តទស្សាវិំ, អត្ថិ បញ្ហេន អាគមំ;

កថំ លោកំ អវេក្ខន្តំ, មច្ចុរាជា ន បស្សតី’’តិ.

៨៨. សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខស្សុ, មោឃរាជ សទា សតោ;

អត្តានុទិដ្ឋិំ ឩហច្ច, ឯវំ មច្ចុតរោ សិយា;

ឯវំ លោកំ អវេក្ខន្តំ, មច្ចុរាជា ន បស្សតិ.

សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខស្សូតិ. លោកោតិ និរយលោកោ តិរច្ឆានលោកោ បេត្តិវិសយលោកោ មនុស្សលោកោ ទេវលោកោ ខន្ធលោកោ ធាតុលោកោ អាយតនលោកោ អយំ លោកោ បរោ លោកោ ព្រហ្មលោកោ សទេវកោ [សទេវកោ លោកោ (ក.)]. អញ្ញតរោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘លោកោ លោកោតិ, ភន្តេ, វុច្ចតិ. កិត្តាវតា នុ ខោ, ភន្តេ, លោកោតិ វុច្ចតី’’តិ? ‘‘លុជ្ជតីតិ ខោ, ភិក្ខុ, តស្មា លោកោតិ វុច្ចតិ. កិញ្ច លុជ្ជតិ? ចក្ខុ ខោ ភិក្ខុ លុជ្ជតិ, រូបា លុជ្ជន្តិ, ចក្ខុវិញាណំ លុជ្ជតិ, ចក្ខុសម្ផស្សោ លុជ្ជតិ, យម្បិទំ [យមិទំ (ក.) បស្ស សំ. និ. ៤.៨២] ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា តម្បិ លុជ្ជតិ; សោតំ លុជ្ជតិ, គន្ធា លុជ្ជន្តិ…បេ… កាយោ លុជ្ជតិ, ផោដ្ឋព្ពា លុជ្ជន្តិ; មនោ លុជ្ជតិ, ធម្មា លុជ្ជន្តិ, មនោវិញ្ញាណំ លុជ្ជតិ, មនោសម្ផស្សោ លុជ្ជតិ; យម្បិទំ មនោសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា តម្បិ លុជ្ជតិ. លុជ្ជតីតិ ខោ, ភិក្ខុ, តស្មា លោកោតិ វុច្ចតិ’’.

សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខស្សូតិ ទ្វីហិ ការណេហិ សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខតិ – អវសិយបវត្តសល្លក្ខណវសេន [អវស្សិយបវត្ត … (ស្យា.)] វា តុច្ឆសង្ខារសមនុបស្សនាវសេន វា. កថំ អវសិយបវត្តសល្លក្ខណវសេន សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខតិ? រូបេ វសោ ន លព្ភតិ, វេទនាយ វសោ ន លព្ភតិ, សញ្ញាយ វសោ ន លព្ភតិ, សង្ខារេសុ វសោ ន លព្ភតិ, វិញ្ញាណេ វសោ ន លព្ភតិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា [បស្ស សំ. និ. ៣.៥៩] – ‘‘រូបំ, ភិក្ខវេ, អនត្តា. រូបញ្ច ហិទំ, ភិក្ខវេ, អត្តា អភវិស្ស, នយិទំ រូបំ អាពាធាយ សំវត្តេយ្យ; លព្ភេថ ច រូបេ – ‘ឯវំ មេ រូបំ ហោតុ, ឯវំ មេ រូបំ មា អហោសី’តិ. យស្មា ច ខោ, ភិក្ខវេ, រូបំ អនត្តា, តស្មា រូបំ អាពាធាយ សំវត្តតិ ន ច លព្ភតិ រូបេ – ‘ឯវំ មេ រូបំ ហោតុ, ឯវំ មេ រូបំ មា អហោសី’តិ.

‘‘វេទនា អនត្តា. វេទនា ច ហិទំ, ភិក្ខវេ, អត្តា អភវិស្ស, នយិទំ វេទនា អាពាធាយ សំវត្តេយ្យ; លព្ភេថ ច វេទនាយ – ‘ឯវំ មេ វេទនា ហោតុ, ឯវំ មេ វេទនា មា អហោសី’តិ. យស្មា ច ខោ, ភិក្ខវេ, វេទនា អនត្តា, តស្មា វេទនា អាពាធាយ សំវត្តតិ, ន ច លព្ភតិ វេទនាយ – ‘ឯវំ មេ វេទនា ហោតុ, ឯវំ មេ វេទនា មា អហោសី’តិ.

‘‘សញ្ញា អនត្តា. សញ្ញា ច ហិទំ, ភិក្ខវេ, អត្តា អភវិស្ស, នយិទំ សញ្ញា អាពាធាយ សំវត្តេយ្យ; លព្ភេថ ច សញ្ញាយ – ‘ឯវំ មេ សញ្ញា ហោតុ, ឯវំ មេ សញ្ញា មា អហោសី’តិ. យស្មា ច ខោ, ភិក្ខវេ, សញ្ញា អនត្តា, តស្មា សញ្ញា អាពាធាយ សំវត្តតិ, ន ច លព្ភតិ សញ្ញាយ – ‘ឯវំ មេ សញ្ញា ហោតុ, ឯវំ មេ សញ្ញា មា អហោសី’តិ.

‘‘សង្ខារា អនត្តា. សង្ខារា ច ហិទំ, ភិក្ខវេ, អត្តា អភវិស្សំសុ, នយិទំ សង្ខារា អាពាធាយ សំវត្តេយ្យុំ; លព្ភេថ ច សង្ខារេសុ – ‘ឯវំ មេ សង្ខារា ហោន្តុ, ឯវំ មេ សង្ខារា មា អហេសុ’ន្តិ. យស្មា ច ខោ, ភិក្ខវេ, សង្ខារា អនត្តា, តស្មា សង្ខារា អាពាធាយ សំវត្តន្តិ, ន ច លព្ភតិ សង្ខារេសុ – ‘ឯវំ មេ សង្ខារា ហោន្តុ, ឯវំ មេ សង្ខារា មា អហេសុ’ន្តិ.

‘‘វិញ្ញាណំ អនត្តា. វិញ្ញាណញ្ច ហិទំ, ភិក្ខវេ, អត្តា អភវិស្ស, នយិទំ វិញ្ញាណំ អាពាធាយ សំវត្តេយ្យ; លព្ភេថ ច វិញ្ញាណេ – ‘ឯវំ មេ វិញ្ញាណំ ហោតុ, ឯវំ មេ វិញ្ញាណំ មា អហោសី’តិ. យស្មា ច ខោ, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណំ អនត្តា, តស្មា វិញ្ញាណំ អាពាធាយ សំវត្តតិ, ន ច លព្ភតិ វិញ្ញាណេ – ‘ឯវំ មេ វិញ្ញាណំ ហោតុ, ឯវំ មេ វិញ្ញាណំ មា អហោសី’’’តិ.

វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘នាយំ, ភិក្ខវេ, កាយោ តុម្ហាកំ, នបិ អញ្ញេសំ [បរេសំ (ស្យា.) បស្ស សំ. និ. ២.៣៧]. បុរាណមិទំ, ភិក្ខវេ, កម្មំ អភិសង្ខតំ អភិសញ្ចេតយិតំ វេទនិយំ ទដ្ឋព្ពំ. តត្រ ខោ, ភិក្ខវេ, សុតវា អរិយសាវកោ បដិច្ចសមុប្បាទំយេវ សាធុកំ យោនិសោ មនសិ ករោតិ – ‘ឥតិ ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតិ, ឥមស្សុប្បាទា ឥទំ ឧប្បជ្ជតិ; ឥមស្មិំ អសតិ ឥទំ ន ហោតិ, ឥមស្ស និរោធា ឥទំ និរុជ្ឈតិ, យទិទំ – អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា, សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបំ, នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនំ, សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោ, ផស្សបច្ចយា វេទនា, វេទនាបច្ចយា តណ្ហា, តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ, ឧបាទានបច្ចយា ភវោ, ភវបច្ចយា ជាតិ, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា សម្ភវន្តិ – ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ’’’.

‘‘អវិជ្ជាយ ត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា សង្ខារនិរោធោ, សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ …បេ… ជាតិនិរោធា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា និរុជ្ឈន្តិ, ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’តិ. ឯវំ អវសិយបវត្តសល្លក្ខណវសេន សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខតិ.

កថំ តុច្ឆសង្ខារសមនុបស្សនាវសេន សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខតិ? រូបេ សារោ ន លព្ភតិ, វេទនាយ សារោ ន លព្ភតិ, សញ្ញាយ សារោ ន លព្ភតិ, សង្ខារេសុ សារោ ន លព្ភតិ, វិញ្ញាណេ សារោ ន លព្ភតិ; រូបំ អស្សារំ និស្សារំ សារាបគតំ និច្ចសារសារេន វា សុខសារសារេន វា អត្តសារសារេន វា និច្ចេន វា ធុវេន វា សស្សតេន វា អវិបរិណាមធម្មេន វា. វេទនា អស្សារា និស្សារា សារាបគតា…បេ… សញ្ញា អស្សារា និស្សារា សារាបគតា… សង្ខារា អស្សារា និស្សារា សារាបគតា… វិញ្ញាណំ អស្សារំ និស្សារំ សារាបគតំ និច្ចសារសារេន វា សុខសារសារេន វា អត្តសារសារេន វា និច្ចេន វា ធុវេន វា សស្សតេន វា អវិបរិណាមធម្មេន វា. យថា នឡោ អស្សារោ និស្សារោ សារាបគតោ, យថា ច ឯរណ្ឌោ…បេ… យថា ច ឧទុម្ពរោ អស្សារោ និស្សារោ សារាបគតោ, យថា ច សេតគច្ឆោ [សេតវច្ឆោ (ក.)] អស្សារោ និស្សារោ សារាបគតោ, យថា ច បាលិភទ្ទកោ [បាឡិភទ្ទកោ (ក.)] អស្សារោ និស្សារោ សារាបគតោ, យថា ច ផេណបិណ្ឌោ [ផេណុបិណ្ឌោ (ស្យា.)] អស្សារោ និស្សារោ សារាបគតោ, យថា ច ឧទកបុព្ពុឡំ [បុព្ពុលកំ (ស្យា.)] អស្សារំ និស្សារំ សារាបគតំ, យថា ច មរីចិ អស្សារា និស្សារា សារាបគតា, យថា កទលិក្ខន្ធោ អស្សារោ និស្សារោ សារាបគតោ, យថា មាយា អស្សារា និស្សារា សារាបគតា – ឯវមេវ រូបំ អស្សារំ និស្សារំ សារាបគតំ និច្ចសារសារេន វា សុខសារសារេន វា អត្តសារសារេន វា និច្ចេន វា ធុវេន វា សស្សតេន វា អវិបរិណាមធម្មេន វា. វេទនា អស្សារា និស្សារា សារាបគតា…បេ… សញ្ញា អស្សារា និស្សារា សារាបគតា… សង្ខារា អស្សារា និស្សារា សារាបគតា… វិញ្ញាណំ អស្សារំ និស្សារំ សារាបគតំ និច្ចសារសារេន វា សុខសារសារេន វា អត្តសារសារេន វា និច្ចេន វា ធុវេន វា សស្សតេន វា អវិបរិណាមធម្មេន វា. ឯវំ តុច្ឆសង្ខារសមនុបស្សនាវសេន សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខតិ. ឥមេហិ ទ្វីហិ ការណេហិ សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខតិ.

អបិ ច, ឆហាការេហិ សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខតិ. ចក្ខុ សុញ្ញំ [ស្យា. … បោត្ថកេ ឥមស្មិំ ឋានេ អញ្ញថា ទិស្សតិ] អត្តេន វា អត្តនិយេន វា និច្ចេន វា ធុវេន វា សស្សតេន វា អវិបរិណាមធម្មេន វា, សោតំ សុញ្ញំ…បេ… ឃានំ សុញ្ញំ… ជិវ្ហា សុញ្ញា… កាយោ សុញ្ញោ… មនោ សុញ្ញោ អត្តេន វា អត្តនិយេន វា និច្ចេន វា ធុវេន វា សស្សតេន វា អវិបរិណាមធម្មេន វា. រូបា សុញ្ញា…បេ… សទ្ទា សុញ្ញា… គន្ធា សុញ្ញា… រសា សុញ្ញា… ផោដ្ឋព្ពា សុញ្ញា… ធម្មា សុញ្ញា អត្តេន វា អត្តនិយេន វា និច្ចេន វា ធុវេន វា សស្សតេន វា អវិបរិណាមធម្មេន វា. ចក្ខុវិញ្ញាណំ សុញ្ញំ…បេ… មនោវិញ្ញាណំ សុញ្ញំ… ចក្ខុសម្ផស្សោ សុញ្ញោ … មនោសម្ផស្សោ សុញ្ញោ… ចក្ខុសម្ផស្សជា វេទនា សុញ្ញា… មនោសម្ផស្សជា វេទនា សុញ្ញា… រូបសញ្ញា សុញ្ញា… ធម្មសញ្ញា សុញ្ញា… រូបសញ្ចេតនា សុញ្ញា… ធម្មសញ្ចេតនា សុញ្ញា… រូបតណ្ហា សុញ្ញា… រូបវិតក្កោ សុញ្ញោ… រូបវិចារោ សុញ្ញោ… ធម្មវិចារោ សុញ្ញោ អត្តេន វា អត្តនិយេន វា និច្ចេន វា ធុវេន វា សស្សតេន វា អវិបរិណាមធម្មេន វា. ឯវំ ឆហាការេហិ សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខតិ.

អបិ ច, ទសហាការេហិ សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខតិ. រូបំ រិត្តតោ តុច្ឆតោ សុញ្ញតោ អនត្តតោ អសារកតោ វធកតោ វិភវតោ អឃមូលតោ សាសវតោ សង្ខតតោ; វេទនំ…បេ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ… ចុតិំ… ឧបបត្តិំ… បដិសន្ធិំ… ភវំ… សំសារវដ្ដំ រិត្តតោ តុច្ឆតោ សុញ្ញតោ អនត្តតោ អសារកតោ វធកតោ វិភវតោ អឃមូលតោ សាសវតោ សង្ខតតោ. ឯវំ ទសហាការេហិ សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខតិ.

អបិ ច, ទ្វាទសហាការេហិ សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខតិ. រូបំ ន សត្តោ ន ជីវោ ន នរោ ន មាណវោ ន ឥត្ថី ន បុរិសោ ន អត្តា ន អត្តនិយំ នាហំ ន មម ន កោចិ ន កស្សចិ; វេទនា…បេ… សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណំ ន សត្តោ ន ជីវោ ន នរោ ន មាណវោ ន ឥត្ថី ន បុរិសោ ន អត្តា ន អត្តនិយំ នាហំ ន មម ន កោចិ ន កស្សចិ. ឯវំ ទ្វាទសហាការេហិ សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខតិ.

វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘យំ, ភិក្ខវេ, ន តុម្ហាកំ តំ បជហថ. តំ វោ បហីនំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ភវិស្សតិ. កិញ្ច, ភិក្ខវេ, ន តុម្ហាកំ? រូបំ, ភិក្ខវេ, ន តុម្ហាកំ; តំ បជហថ. តំ វោ បហីនំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ភវិស្សតិ. វេទនា, ភិក្ខវេ, ន តុម្ហាកំ; តំ បជហថ. សា វោ បហីនា ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ភវិស្សតិ. សញ្ញា, ភិក្ខវេ, ន តុម្ហាកំ; តំ បជហថ. សា វោ បហីនា ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ភវិស្សតិ. សង្ខារា, ភិក្ខវេ, ន តុម្ហាកំ; តេ បជហថ. តេ វោ បហីនា ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ភវិស្សន្តិ. វិញ្ញាណំ, ភិក្ខវេ, ន តុម្ហាកំ; តំ បជហថ. តំ វោ បហីនំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ភវិស្សតិ. សេយ្យថាបិ [តំ កិំ មញ្ញថ (ស្យា. ក.) បស្ស សំ. និ. ៣.៣៣], ភិក្ខវេ, យំ ឥមស្មិំ ជេតវនេ តិណកដ្ឋសាខាបលាសំ តំ ជនោ ហរេយ្យ វា ឌហេយ្យ វា យថាបច្ចយំ វា ករេយ្យ. អបិ នុ តុម្ហាកំ ឯវមស្ស – ‘អម្ហេ ជនោ ហរតិ វា ឌហតិ វា យថាបច្ចយំ វា ករោតី’តិ? ‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’. ‘តំ កិស្ស ហេតុ’? ‘ន ហិ នោ ឯតំ, ភន្តេ, អត្តា វា អត្តនិយំ វា’តិ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យំ ន តុម្ហាកំ តំ បជហថ; តំ វោ បហីនំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ភវិស្សតិ. កិញ្ច, ភិក្ខវេ, ន តុម្ហាកំ? រូបំ, ភិក្ខវេ, ន តុម្ហាកំ; តំ បជហថ. តំ វោ បហីនំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ភវិស្សតិ. វេទនា…បេ… សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណំ, ភិក្ខវេ, ន តុម្ហាកំ; តំ បជហថ. តំ វោ បហីនំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ភវិស្សតី’’តិ. ឯវម្បិ សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខតិ.

អាយស្មា អានន្ទោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘‘សុញ្ញោ [សុញ្ញតោ (ក.) បស្ស សំ. និ. ៤.៨៥] លោកោ, សុញ្ញោ លោកោ’តិ, ភន្តេ, វុច្ចតិ. កិត្តាវតា នុ ខោ, ភន្តេ, សុញ្ញោ លោកោតិ វុច្ចតី’’តិ? ‘‘យស្មា ច ខោ, អានន្ទ, សុញ្ញំ អត្តេន វា អត្តនិយេន វា, តស្មា សុញ្ញោ លោកោតិ វុច្ចតិ. កិញ្ចានន្ទ, សុញ្ញំ អត្តេន វា អត្តនិយេន វា? ចក្ខុ ខោ, អានន្ទ, សុញ្ញំ អត្តេន វា អត្តនិយេន វា. រូបា សុញ្ញា…បេ… ចក្ខុវិញ្ញាណំ សុញ្ញំ… ចក្ខុសម្ផស្សោ សុញ្ញោ… យម្បិទំ ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា តម្បិ សុញ្ញំ អត្តេន វា អត្តនិយេន វា. សោតំ សុញ្ញំ… សទ្ទា សុញ្ញា… ឃានំ សុញ្ញំ… គន្ធា សុញ្ញា… ជិវ្ហា សុញ្ញា… រសា សុញ្ញា… កាយោ សុញ្ញោ … ផោដ្ឋព្ពា សុញ្ញា… មនោ សុញ្ញោ… ធម្មា សុញ្ញា… មនោវិញ្ញាណំ សុញ្ញំ… មនោសម្ផស្សោ សុញ្ញោ… យម្បិទំ សុញ្ញំ មនោសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា តម្បិ សុញ្ញំ អត្តេន វា អត្តនិយេន វា. យស្មា ច ខោ, អានន្ទ, សុញ្ញំ អត្តេន វា អត្តនិយេន វា, តស្មា សុញ្ញោ លោកោតិ វុច្ចតី’’តិ. ឯវម្បិ សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខតិ.

‘‘សុទ្ធំ ធម្មសមុប្បាទំ, សុទ្ធសង្ខារសន្តតិំ;

បស្សន្តស្ស យថាភូតំ, ន ភយំ ហោតិ គាមណិ.

‘‘តិណកដ្ឋសមំ លោកំ, យទា បញ្ញាយ បស្សតិ;

នាញ្ញំ [ន អញ្ញំ (សី. ស្យា. ក.)] បត្ថយតេ កិញ្ចិ, អញ្ញត្រប្បដិសន្ធិយា’’តិ.

ឯវម្បិ សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខតិ.

វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា [បស្ស សំ. និ. ៤.២៤៦] – ‘‘ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ រូបំ សមន្នេសតិ យាវតា រូបស្ស គតិ, វេទនំ សមន្នេសតិ យាវតា វេទនាយ គតិ, សញ្ញំ សមន្នេសតិ យាវតា សញ្ញាយ គតិ, សង្ខារេ សមន្នេសតិ យាវតា សង្ខារានំ គតិ, វិញ្ញាណំ សមន្នេសតិ យាវតា វិញ្ញាណស្ស គតិ. តស្ស រូបំ [តស្ស ភិក្ខុនោ រូបំ (ស្យា.)] សមន្នេសតោ យាវតា រូបស្ស គតិ, វេទនំ…បេ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ សមន្នេសតោ យាវតា វិញ្ញាណស្ស គតិ, យម្បិស្ស តំ ហោតិ អហន្តិ វា មមន្តិ វា អស្មីតិ វា, តម្បិ តស្ស ន ហោតី’’តិ. ឯវម្បិ សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខតិ.

សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខស្សូតិ សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខស្សុ បច្ចវេក្ខស្សុ ទក្ខស្សុ តុលេហិ តីរេហិ វិភាវេហិ វិភូតំ ករោហីតិ – សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខស្សុ.

មោឃរាជ សទា សតោតិ. មោឃរាជាតិ ភគវា តំ ព្រាហ្មណំ នាមេន អាលបតិ. សទាតិ សព្ពកាលំ…បេ… បច្ឆិមេ វយោខន្ធេ. សតោតិ ចតូហិ ការណេហិ សតោ – កាយេ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ ភាវេន្តោ សតោ…បេ… សោ វុច្ចតិ សតោតិ – មោឃរាជ សទា សតោ.

អត្តានុទិដ្ឋិំ ឩហច្ចាតិ អត្តានុទិដ្ឋិ វុច្ចតិ វីសតិវត្ថុកា សក្កាយទិដ្ឋិ. ឥធ អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ អរិយានំ អទស្សាវី អរិយធម្មស្ស អកោវិទោ អរិយធម្មេ អវិនីតោ សប្បុរិសានំ អទស្សាវី សប្បុរិសធម្មស្ស អកោវិទោ សប្បុរិសធម្មេ អវិនីតោ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ រូបវន្តំ វា អត្តានំ អត្តនិ វា រូបំ រូបស្មិំ វា អត្តានំ, វេទនំ…បេ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ វិញ្ញាណវន្តំ វា អត្តានំ អត្តនិ វា វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណស្មិំ វា អត្តានំ. យា ឯវរូបា ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតំ ទិដ្ឋិគហនំ ទិដ្ឋិកន្តារោ ទិដ្ឋិវិសូកាយិកំ ទិដ្ឋិវិប្ផន្ទិតំ ទិដ្ឋិសំយោជនំ គាហោ បដិគ្គាហោ អភិនិវេសោ បរាមាសោ កុម្មគ្គោ មិច្ឆាបថោ មិច្ឆត្តំ តិត្ថាយតនំ វិបរិយេសគ្គាហោ វិបរីតគ្គាហោ វិបល្លាសគ្គាហោ មិច្ឆាគាហោ អយាថាវកស្មិំ យាថាវកន្តិ គាហោ យាវតា ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ, អយំ អត្តានុទិដ្ឋិ. អត្តានុទិដ្ឋិំ ឩហច្ចាតិ អត្តានុទិដ្ឋិំ ឩហច្ច សមូហច្ច [ឧហច្ច សមុហច្ច (ក.) សទ្ទនីតិយា បន សមេតិ] ឧទ្ធរិត្វា សមុទ្ធរិត្វា ឧប្បាដយិត្វា សមុប្បាដយិត្វា បជហិត្វា វិនោទេត្វា ព្យន្តីករិត្វា អនភាវំ គមេត្វាតិ – អត្តានុទិដ្ឋិំ ឩហច្ច.

ឯវំ មច្ចុតរោ សិយាតិ ឯវំ មច្ចុបិ តរេយ្យាសិ, ជរាបិ តរេយ្យាសិ, មរណម្បិ តរេយ្យាសិ ឧត្តរេយ្យាសិ បតរេយ្យាសិ សមតិក្កមេយ្យាសិ វីតិវត្តេយ្យាសីតិ – ឯវំ មច្ចុតរោ សិយា.

ឯវំ លោកំ អវេក្ខន្តន្តិ ឯវំ លោកំ អវេក្ខន្តំ បច្ចវេក្ខន្តំ តុលយន្តំ តីរយន្តំ វិភាវយន្តំ វិភូតំ ករោន្តន្តិ – ឯវំ លោកំ អវេក្ខន្តំ.

មច្ចុរាជា ន បស្សតីតិ មច្ចុបិ មច្ចុរាជា, មារោបិ មច្ចុរាជា, មរណម្បិ មច្ចុរាជា. ន បស្សតីតិ មច្ចុរាជា ន បស្សតី ន ទក្ខតិ នាធិគច្ឆតិ ន វិន្ទតិ ន បដិលភតិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អារញ្ញិកោ មិគោ អរញ្ញេ បវនេ ចរមានោ វិស្សត្ថោ គច្ឆតិ វិស្សត្ថោ [វិស្សដ្ឋោ (ក.)] តិដ្ឋតិ វិស្សត្ថោ និសីទតិ វិស្សត្ថោ សេយ្យំ កប្បេតិ. តំ កិស្ស ហេតុ? អនាបាថគតោ [អនាបាតគតោ (ក.)], ភិក្ខវេ, លុទ្ទស្ស. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ‘ភិក្ខុ អន្ធមកាសិ [អន្តមកាសិ (ក.) បស្ស ម. និ. ១.២៧១] មារំ, អបទំ វធិត្វា មារចក្ខុំ អទស្សនំ គតោ បាបិមតោ’.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វិតក្កវិចារានំ វូបសមា អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយំ ឈានំ…បេ… តតិយំ ឈានំ… ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ‘ភិក្ខុ អន្ធមកាសិ មារំ, អបទំ វធិត្វា មារចក្ខុំ អទស្សនំ គតោ បាបិមតោ’.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សព្ពសោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា, បដិឃសញ្ញានំ អត្ថង្គមា, នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា, អនន្តោ អាកាសោតិ អាកាសានញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ‘ភិក្ខុ អន្ធមកាសិ មារំ, អបទំ វធិត្វា មារចក្ខុំ អទស្សនំ គតោ បាបិមតោ’.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សព្ពសោ អាកាសានញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម អនន្តំ វិញ្ញាណន្តិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ…បេ….

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, សព្ពសោ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម នត្ថិ កិញ្ចីតិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ…បេ….

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, សព្ពសោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមតិក្កម្ម នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ…បេ….

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, សព្ពសោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមតិក្កម្ម សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ; បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ‘ភិក្ខុ អន្ធមកាសិ មារំ, អបទំ វធិត្វា មារចក្ខុំ អទស្សនំ គតោ បាបិមតោ, តិណ្ណោ លោកេ វិសត្តិក’ន្តិ. សោ វិស្សត្ថោ គច្ឆតិ វិស្សត្ថោ តិដ្ឋតិ វិស្សត្ថោ និសីទតិ វិស្សត្ថោ សេយ្យំ កប្បេតិ. តំ កិស្ស ហេតុ? អនាបាថគតោ ភិក្ខុ បាបិមតោ’’តិ – មច្ចុរាជា ន បស្សតិ. តេនាហ ភគវា –

‘‘សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខស្សុ, មោឃរាជ សទា សតោ;

អត្តានុទិដ្ឋិំ ឩហច្ច, ឯវំ មច្ចុតរោ សិយា;

ឯវំ លោកំ អវេក្ខន្តំ, មច្ចុរាជា ន បស្សតី’’តិ.

សហ គាថាបរិយោសានា…បេ… សត្ថា មេ, ភន្តេ ភគវា, សាវកោហមស្មីតិ.

មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេសោ បន្នរសមោ.