៩. មាគណ្ឌិយសុត្តនិទ្ទេសោ

អថ មាគណ្ឌិយសុត្តនិទ្ទេសំ វក្ខតិ –

៧០. ទិស្វាន តណ្ហំ អរតិំ រគញ្ច, នាហោសិ ឆន្ទោ អបិ មេថុនស្មិំ;

កិមេវិទំ មុត្តករីសបុណ្ណំ, បាទាបិ នំ សម្ផុសិតុំ ន ឥច្ឆេ.

ទិស្វាន តណ្ហំ អរតិំ រគញ្ច, នាហោសិ ឆន្ទោ អបិ មេថុនស្មិន្តិ. តណ្ហញ្ច អរតិញ្ច រគញ្ច មារធីតរោ ទិស្វា បស្សិត្វា មេថុនធម្មេ ឆន្ទោ វា រាគោ វា បេមំ វា នាហោសីតិ – ទិស្វាន តណ្ហំ អរតិំ រគញ្ច នាហោសិ ឆន្ទោ អបិ មេថុនស្មិំ.

កិមេវិទំ មុត្តករីសបុណ្ណំ, បាទាបិ នំ សម្ផុសិតុំ ន ឥច្ឆេតិ. កិមេវិទំ សរីរំ មុត្តបុណ្ណំ ករីសបុណ្ណំ សេម្ហបុណ្ណំ រុហិរបុណ្ណំ អដ្ឋិសង្ឃាតន្ហារុសម្ពន្ធំ រុធិរមំសាវលេបនំ ចម្មវិនទ្ធំ ឆវិយា បដិច្ឆន្នំ ឆិទ្ទាវឆិទ្ទំ ឧគ្ឃរន្តំ បគ្ឃរន្តំ កិមិសង្ឃនិសេវិតំ នានាកលិមលបរិបូរំ បាទេន អក្កមិតុំ ន ឥច្ឆេយ្យ, កុតោ បន សំវាសោ វា សមាគមោ វាតិ – កិមេវិទំ មុត្តករីសបុណ្ណំ, បាទាបិ នំ សម្ផុសិតុំ ន ឥច្ឆេ. អនច្ឆរិយញ្ចេតំ មនុស្សោ ទិព្ពេ កាមេ បត្ថយន្តោ មានុសកេ កាមេ ន ឥច្ឆេយ្យ, មានុសកេ វា កាមេ បត្ថយន្តោ ទិព្ពេ កាមេ ន ឥច្ឆេយ្យ. យំ ត្វំ ឧភោបិ ន ឥច្ឆសិ ន សាទិយសិ ន បត្ថេសិ ន បិហេសិ នាភិជប្បសិ, កិំ តេ ទស្សនំ, កតមាយ ត្វំ ទិដ្ឋិយា សមន្នាគតោតិ បុច្ឆតីតិ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘ទិស្វាន តណ្ហំ អរតិំ រគញ្ច, នាហោសិ ឆន្ទោ អបិ មេថុនស្មិំ;

កិមេវិទំ មុត្តករីសបុណ្ណំ, បាទាបិ នំ សម្ផុសិតុំ ន ឥច្ឆេ’’តិ.

៧១. ឯតាទិសំ ចេ រតនំ ន ឥច្ឆសិ, នារិំ នរិន្ទេហិ ពហូហិ បត្ថិតំ;

ទិដ្ឋិគតំ សីលវតំ នុ ជីវិតំ, ភវូបបត្តិញ្ច វទេសិ កីទិសំ.

៧២. ឥទំ វទាមីតិ ន តស្ស ហោតិ, [មាគណ្ឌិយាតិ [មាគន្ទិយាតិ (សី. ស្យា.)] ភគវា]

ធម្មេសុ និច្ឆេយ្យ សមុគ្គហីតំ;

បស្សញ្ច ទិដ្ឋីសុ អនុគ្គហាយ, អជ្ឈត្តសន្តិំ បចិនំ អទស្សំ.

ឥទំ វទាមីតិ ន តស្ស ហោតីតិ. ឥទំ វទាមីតិ ឥទំ វទាមិ, ឯតំ វទាមិ, ឯត្តកំ វទាមិ, ឯត្តាវតា វទាមិ, ឥទំ ទិដ្ឋិគតំ វទាមិ – ‘‘សស្សតោ លោកោ’’តិ វា…បេ… ‘‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’តិ វា. ន តស្ស ហោតីតិ ន មយ្ហំ ហោតិ, ‘‘ឯត្តាវតា វទាមី’’តិ ន តស្ស ហោតីតិ – ឥទំ វទាមីតិ ន តស្ស ហោតិ.

មាគណ្ឌិយាតិ ភគវា តំ ព្រាហ្មណំ នាមេន អាលបតិ. ភគវាតិ គារវាធិវចនំ…បេ… សច្ឆិកា បញ្ញត្តិ យទិទំ ភគវាតិ – មាគណ្ឌិយាតិ ភគវា.

ធម្មេសុ និច្ឆេយ្យ សមុគ្គហីតន្តិ. ធម្មេសូតិ ទ្វាសដ្ឋិយា ទិដ្ឋិគតេសុ. និច្ឆេយ្យាតិ និច្ឆិនិត្វា វិនិច្ឆិនិត្វា វិចិនិត្វា បវិចិនិត្វា តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វា, ឱធិគ្គាហោ ពិលគ្គាហោ វរគ្គាហោ កោដ្ឋាសគ្គាហោ ឧច្ចយគ្គាហោ សមុច្ចយគ្គាហោ, ‘‘ឥទំ សច្ចំ តច្ឆំ តថំ ភូតំ យាថាវំ អវិបរីត’’ន្តិ គហិតំ បរាមដ្ឋំ អភិនិវិដ្ឋំ អជ្ឈោសិតំ អធិមុត្តំ, នត្ថិ ន សន្តិ ន សំវិជ្ជតិ នុបលព្ភតិ, បហីនំ សមុច្ឆិន្នំ វូបសន្តំ បដិបស្សទ្ធំ អភព្ពុប្បត្តិកំ ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍន្តិ – ធម្មេសុ និច្ឆេយ្យ សមុគ្គហីតំ.

បស្សញ្ច ទិដ្ឋីសុ អនុគ្គហាយាតិ. ទិដ្ឋីសុ អាទីនវំ បស្សន្តោ ទិដ្ឋិយោ ន គណ្ហាមិ ន បរាមសាមិ នាភិនិវិសាមិ. អថ វា ន គណ្ហិតព្ពា ន បរាមសិតព្ពា នាភិនិវិសិតព្ពាតិ. ឯវម្បិ បស្សញ្ច ទិដ្ឋីសុ អនុគ្គហាយ.

អថ វា ‘‘សស្សតោ លោកោ, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ ទិដ្ឋិគតមេតំ ទិដ្ឋិគហនំ ទិដ្ឋិកន្តារោ ទិដ្ឋិវិសូកាយិកំ ទិដ្ឋិវិប្ផន្ទិតំ ទិដ្ឋិសញ្ញោជនំ, សទុក្ខំ សវិឃាតំ សឧបាយាសំ សបរិឡាហំ, ន និព្ពិទាយ ន វិរាគាយ ន និរោធាយ ន ឧបសមាយ ន អភិញ្ញាយ ន សម្ពោធាយ ន និព្ពានាយ សំវត្តតីតិ. ទិដ្ឋីសុ អាទីនវំ បស្សន្តោ ទិដ្ឋិយោ ន គណ្ហាមិ ន បរាមសាមិ នាភិនិវិសាមិ. អថ វា ន គណ្ហិតព្ពា ន បរាមសិតព្ពា នាភិនិវិសិតព្ពាតិ. ឯវម្បិ បស្សញ្ច ទិដ្ឋីសុ អនុគ្គហាយ.

អថ វា ‘‘អសស្សតោ លោកោ, អន្តវា លោកោ, អនន្តវា លោកោ, តំ ជីវំ តំ សរីរំ, អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរំ, ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា, ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា, ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា, នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ ទិដ្ឋិគតមេតំ ទិដ្ឋិគហនំ ទិដ្ឋិកន្តារោ ទិដ្ឋិវិសូកាយិកំ ទិដ្ឋិវិប្ផន្ទិតំ ទិដ្ឋិសញ្ញោជនំ, សទុក្ខំ សវិឃាតំ សឧបាយាសំ សបរិឡាហំ ន និព្ពិទាយ ន វិរាគាយ ន និរោធាយ ន ឧបសមាយ ន អភិញ្ញាយ ន សម្ពោធាយ ន និព្ពានាយ សំវត្តតីតិ. ទិដ្ឋីសុ អាទីនវំ បស្សន្តោ ទិដ្ឋិយោ ន គណ្ហាមិ ន បរាមសាមិ នាភិនិវិសាមិ. អថ វា ន គណ្ហិតព្ពា ន បរាមសិតព្ពា នាភិនិវិសិតព្ពាតិ. ឯវម្បិ បស្សញ្ច ទិដ្ឋីសុ អនុគ្គហាយ.

អថ វា ឥមា ទិដ្ឋិយោ ឯវំគហិតា ឯវំបរាមដ្ឋា ឯវំគតិកា ភវិស្សន្តិ ឯវំអភិសម្បរាយាតិ. ទិដ្ឋីសុ អាទីនវំ បស្សន្តោ ទិដ្ឋិយោ ន គណ្ហាមិ ន បរាមសាមិ នាភិនិវិសាមិ. អថ វា ន គណ្ហិតព្ពា ន បរាមសិតព្ពា នាភិនិវិសិតព្ពាតិ. ឯវម្បិ បស្សញ្ច ទិដ្ឋីសុ អនុគ្គហាយ.

អថ វា ឥមា ទិដ្ឋិយោ និរយសំវត្តនិកា តិរច្ឆានយោនិសំវត្តនិកា បេត្តិវិសយសំវត្តនិកាតិ. ទិដ្ឋីសុ អាទីនវំ បស្សន្តោ ទិដ្ឋិយោ ន គណ្ហាមិ ន បរាមសាមិ នាភិនិវិសាមិ. អថ វា ន គណ្ហិតព្ពា ន បរាមសិតព្ពា នាភិនិវិសិតព្ពាតិ. ឯវម្បិ បស្សញ្ច ទិដ្ឋីសុ អនុគ្គហាយ.

អថ វា ឥមា ទិដ្ឋិយោ អនិច្ចា សង្ខតា បដិច្ចសមុប្បន្នា ខយធម្មា វយធម្មា វិរាគធម្មា និរោធធម្មាតិ. ទិដ្ឋីសុ អាទីនវំ បស្សន្តោ ទិដ្ឋិយោ ន គណ្ហាមិ ន បរាមសាមិ នាភិនិវិសាមិ. អថ វា ន គណ្ហិតព្ពា ន បរាមសិតព្ពា នាភិនិវិសិតព្ពាតិ. ឯវម្បិ បស្សញ្ច ទិដ្ឋីសុ អនុគ្គហាយ.

អជ្ឈត្តសន្តិំ បចិនំ អទស្សន្តិ. អជ្ឈត្តសន្តិំ អជ្ឈត្តំ រាគស្ស សន្តិំ, ទោសស្ស សន្តិំ, មោហស្ស សន្តិំ, កោធស្ស… ឧបនាហស្ស… មក្ខស្ស … បឡាសស្ស… ឥស្សាយ… មច្ឆរិយស្ស … មាយាយ… សាឋេយ្យស្ស… ថម្ភស្ស… សារម្ភស្ស… មានស្ស… អតិមានស្ស… មទស្ស… បមាទស្ស… សព្ពកិលេសានំ… សព្ពទុច្ចរិតានំ… សព្ពទរថានំ… សព្ពបរិឡាហានំ… សព្ពសន្តាបានំ… សព្ពាកុសលាភិសង្ខារានំ សន្តិំ ឧបសន្តិំ វូបសន្តិំ និព្ពុតិំ បដិបស្សទ្ធិំ សន្តិំ. បចិនន្តិ បចិនន្តោ វិចិនន្តោ បវិចិនន្តោ តុលយន្តោ តីរយន្តោ វិភាវយន្តោ វិភូតំ ករោន្តោ, ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា’’តិ បចិនន្តោ វិចិនន្តោ បវិចិនន្តោ តុលយន្តោ តីរយន្តោ វិភាវយន្តោ វិភូតំ ករោន្តោ, ‘‘សព្ពេ សង្ខារា ទុក្ខា’’តិ… ‘‘សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’’តិ បចិនន្តោ វិចិនន្តោ បវិចិនន្តោ… ‘‘យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ, សព្ពំ តំ និរោធធម្ម’’ន្តិ បចិនន្តោ វិចិនន្តោ បវិចិនន្តោ តុលយន្តោ តីរយន្តោ វិភាវយន្តោ វិភូតំ ករោន្តោ. អទស្សន្តិ អទស្សំ អទក្ខិំ អបស្សិំ បដិវិជ្ឈិន្តិ – អជ្ឈត្តសន្តិំ បចិនំ អទស្សំ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘ឥទំ វទាមីតិ ន តស្ស ហោតិ, [មាគណ្ឌិយាតិ ភគវា]

ធម្មេសុ និច្ឆេយ្យ សមុគ្គហីតំ;

បស្សញ្ច ទិដ្ឋីសុ អនុគ្គហាយ;

អជ្ឈត្តសន្តិំ បចិនំ អទស្ស’’ន្តិ.

៧៣. វិនិច្ឆយា យានិ បកប្បិតានិ, [ឥតិ មាគណ្ឌិយោ]

តេ វេ មុនី ព្រូសិ អនុគ្គហាយ;

អជ្ឈត្តសន្តីតិ យមេតមត្ថំ, កថំ នុ ធីរេហិ បវេទិតំ តំ.

វិនិច្ឆយា យានិ បកប្បិតានីតិ. វិនិច្ឆយា វុច្ចន្តិ ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ ទិដ្ឋិវិនិច្ឆយា. បកប្បិតានីតិ កប្បិតា បកប្បិតា អភិសង្ខតា សណ្ឋបិតាតិបិ បកប្បិតា. អថ វា អនិច្ចា សង្ខតា បដិច្ចសមុប្បន្នា ខយធម្មា វយធម្មា វិរាគធម្មា និរោធធម្មា វិបរិណាមធម្មាតិបិ បកប្បិតាតិ – វិនិច្ឆយា យានិ បកប្បិតានិ.

ឥតិ មាគណ្ឌិយោតិ. ឥតីតិ បទសន្ធិ បទសំសគ្គោ បទបារិបូរី អក្ខរសមវាយោ ព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតា បទានុបុព្ពតាបេតំ – ឥតីតិ. មាគណ្ឌិយោតិ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស នាមំ សង្ខា សមញ្ញា បញ្ញត្តិ វោហារោ – ឥតិ មាគណ្ឌិយោតិ.

តេ វេ មុនី ព្រូសិ អនុគ្គហាយ, អជ្ឈត្តសន្តីតិ យមេតមត្ថន្តិ. តេ វេតិ ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ. មុនីតិ. មោនំ វុច្ចតិ ញាណំ…បេ… សង្គជាលមតិច្ច សោ មុនីតិ. អនុគ្គហាយាតិ ទិដ្ឋីសុ អាទីនវំ បស្សន្តោ ទិដ្ឋិយោ ន គណ្ហាមិ ន បរាមសាមិ នាភិនិវិសាមីតិ ច ភណសិ, អជ្ឈត្តសន្តីតិ ច ភណសិ. យមេតមត្ថន្តិ យំ បរមត្ថន្តិ – តេ វេ មុនី ព្រូសិ អនុគ្គហាយ, អជ្ឈត្តសន្តីតិ យមេតមត្ថំ.

កថំ នុ ធីរេហិ បវេទិតំ តន្តិ. កថំ នូតិ បទំ សំសយបុច្ឆា វិមតិបុច្ឆា ទ្វេឡ្ហកបុច្ឆា អនេកំសបុច្ឆា, ឯវំ នុ ខោ ននុ ខោ កិំ នុ ខោ កថំ នុ ខោតិ – កថំ នុ. ធីរេហីតិ ធីរេហិ បណ្ឌិតេហិ បញ្ញវន្តេហិ [បញ្ញាវន្តេហិ (សី. ស្យា.)] ពុទ្ធិមន្តេហិ ញាណីហិ វិភាវីហិ មេធាវីហិ. បវេទិតន្តិ វេទិតំ បវេទិតំ អាចិក្ខិតំ ទេសិតំ បញ្ញាបិតំ បដ្ឋបិតំ វិវដំ វិភត្តំ ឧត្តានីកតំ បកាសិតន្តិ – កថំ នុ ធីរេហិ បវេទិតំ តំ.

តេនាហ សោ ព្រាហ្មណោ –

‘‘វិនិច្ឆយា យានិ បកប្បិតានិ, [ឥតិ មាគណ្ឌិយោ]

តេ វេ មុនី ព្រូសិ អនុគ្គហាយ;

អជ្ឈត្តសន្តីតិ យមេតមត្ថំ, កថំ នុ ធីរេហិ បវេទិតំ ត’’ន្តិ.

៧៤. ន ទិដ្ឋិយា ន សុតិយា ន ញាណេន, [មាគណ្ឌិយាតិ ភគវា]

សីលព្ពតេនាបិ ន សុទ្ធិមាហ;

អទិដ្ឋិយា អស្សុតិយា អញាណា, អសីលតា អព្ពតា នោបិ តេន;

ឯតេ ច និស្សជ្ជ អនុគ្គហាយ, សន្តោ អនិស្សាយ ភវំ ន ជប្បេ.

ន ទិដ្ឋិយា ន សុតិយា ន ញាណេនាតិ. ទិដ្ឋេនាបិ សុទ្ធិំ វិសុទ្ធិំ បរិសុទ្ធិំ, មុត្តិំ វិមុត្តិំ បរិមុត្តិំ នាហ ន កថេសិ ន ភណសិ ន ទីបយសិ ន វោហរសិ; សុតេនាបិ សុទ្ធិំ វិសុទ្ធិំ បរិសុទ្ធិំ, មុត្តិំ វិមុត្តិំ បរិមុត្តិំ នាហ ន កថេសិ ន ភណសិ ន ទីបយសិ ន វោហរសិ; ទិដ្ឋសុតេនាបិ សុទ្ធិំ វិសុទ្ធិំ បរិសុទ្ធិំ, មុត្តិំ វិមុត្តិំ បរិមុត្តិំ នាហ ន កថេសិ ន ភណសិ ន ទីបយសិ ន វោហរសិ; ញាណេនាបិ សុទ្ធិំ វិសុទ្ធិំ បរិសុទ្ធិំ, មុត្តិំ វិមុត្តិំ បរិមុត្តិំ នាហ ន កថេសិ ន ភណសិ ន ទីបយសិ ន វោហរសីតិ – ន ទិដ្ឋិយា ន សុតិយា ន ញាណេន.

មាគណ្ឌិយាតិ ភគវា តំ ព្រាហ្មណំ នាមេន អាលបតិ. ភគវាតិ គារវាធិវចនំ…បេ… សច្ឆិកា បញ្ញត្តិ យទិទំ ភគវាតិ – មាគណ្ឌិយាតិ ភគវា.

សីលព្ពតេនាបិ ន សុទ្ធិមាហាតិ. សីលេនាបិ សុទ្ធិំ វិសុទ្ធិំ បរិសុទ្ធិំ, មុត្តិំ វិមុត្តិំ បរិមុត្តិំ នាហ ន កថេសិ ន ភណសិ ន ទីបយសិ ន វោហរសិ; វតេនាបិ សុទ្ធិំ វិសុទ្ធិំ បរិសុទ្ធិំ, មុត្តិំ វិមុត្តិំ បរិមុត្តិំ នាហ ន កថេសិ ន ភណសិ ន ទីបយសិ ន វោហរសិ; សីលព្ពតេនាបិ សុទ្ធិំ វិសុទ្ធិំ បរិសុទ្ធិំ, មុត្តិំ វិមុត្តិំ បរិមុត្តិំ នាហ ន កថេសិ ន ភណសិ ន ទីបយសិ ន វោហរសីតិ – សីលព្ពតេនាបិ ន សុទ្ធិមាហ.

អទិដ្ឋិយា អស្សុតិយា អញាណា, អសីលតា អព្ពតា នោបិ តេនាតិ. ទិដ្ឋិបិ ឥច្ឆិតព្ពា. ទសវត្ថុកា សម្មាទិដ្ឋិ – អត្ថិ ទិន្នំ, អត្ថិ យិដ្ឋំ, អត្ថិ ហុតំ, អត្ថិ សុកតទុក្កដានំ [សុកដទុក្កដានំ (សី.)] កម្មានំ ផលំ វិបាកោ, អត្ថិ អយំ លោកោ, អត្ថិ បរោ លោកោ, អត្ថិ មាតា, អត្ថិ បិតា, អត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា, អត្ថិ លោកេ សមណព្រាហ្មណា សម្មគ្គតា [សមគ្គតា (ក.)] សម្មាបដិបន្នា យេ ឥមញ្ច លោកំ បរញ្ច លោកំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេន្តីតិ; សវនម្បិ ឥច្ឆិតព្ពំ – បរតោ ឃោសោ, សុត្តំ, គេយ្យំ, វេយ្យាករណំ, គាថា, ឧទានំ, ឥតិវុត្តកំ, ជាតកំ, អព្ភុតធម្មំ, វេទល្លំ; ញាណម្បិ ឥច្ឆិតព្ពំ – កម្មស្សកតញាណំ, សច្ចានុលោមិកញាណំ [កម្មស្សកតំ ញាណំ សច្ចានុលោមិកំ ញាណំ (សី. ក.) ញាណវិភង្គេបិ], អភិញ្ញាញាណំ, សមាបត្តិញាណំ; សីលម្បិ ឥច្ឆិតព្ពំ – បាតិមោក្ខសំវរោ; វតម្បិ ឥច្ឆិតព្ពំ – អដ្ឋ ធុតង្គានិ – អារញ្ញិកង្គំ, បិណ្ឌបាតិកង្គំ, បំសុកូលិកង្គំ, តេចីវរិកង្គ, សបទានចារិកង្គំ, ខលុបច្ឆាភត្តិកង្គំ, នេសជ្ជិកង្គំ, យថាសន្ថតិកង្គន្តិ.

អទិដ្ឋិយា អស្សុតិយា អញាណា, អសីលតា អព្ពតា នោបិ តេនាតិ. នាបិ សម្មាទិដ្ឋិមត្តេន, នាបិ សវនមត្តេន, នាបិ ញាណមត្តេន, នាបិ សីលមត្តេន, នាបិ វតមត្តេន អជ្ឈត្តសន្តិំ បត្តោ ហោតិ, នាបិ វិនា ឯតេហិ ធម្មេហិ អជ្ឈត្តសន្តិំ បាបុណាតិ. អបិ ច សម្ភារា ឥមេ ធម្មា ហោន្តិ អជ្ឈត្តសន្តិំ បាបុណិតុំ អធិគន្តុំ ផស្សិតុំ សច្ឆិកាតុន្តិ – អទិដ្ឋិយា អស្សុតិយា អញាណា អសីលតា អព្ពតា នោបិ តេន.

ឯតេ ច និស្សជ្ជ អនុគ្គហាយាតិ. ឯតេតិ កណ្ហបក្ខិកានំ ធម្មានំ សមុគ្ឃាតតោ បហានំ ឥច្ឆិតព្ពំ, តេធាតុកេសុ កុសលេសុ ធម្មេសុ អតម្មយតា [អកម្មយតា (សី. ក.)] ឥច្ឆិតព្ពា, យតោ កណ្ហបក្ខិយា ធម្មា សមុគ្ឃាតបហានេន បហីនា ហោន្តិ ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវំកតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា, តេធាតុកេសុ ច កុសលេសុ ធម្មេសុ អតម្មយតា ហោតិ, ឯត្តាវតាបិ ន គណ្ហាតិ ន បរាមសតិ នាភិនិវិសតិ. អថ វា ន គណ្ហិតព្ពា ន បរាមសិតព្ពា នាភិនិវិសិតព្ពាតិ. ឯវម្បិ ឯតេ ច និស្សជ្ជ អនុគ្គហាយ. យតោ តណ្ហា ច ទិដ្ឋិ ច មានោ ច បហីនា ហោន្តិ ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវំកតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មាតិ, ឯត្តាវតាបិ ន គណ្ហាតិ ន បរាមសតិ នាភិនិវិសតីតិ. ឯវម្បិ ឯតេ ច និស្សជ្ជ អនុគ្គហាយ.

យតោ បុញ្ញាភិសង្ខារោ ច អបុញ្ញាភិសង្ខារោ ច អានេញ្ជាភិសង្ខារោ ច បហីនា ហោន្តិ ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវំកតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មាតិ, ឯត្តាវតាបិ ន គណ្ហាតិ ន បរាមសតិ នាភិនិវិសតីតិ. ឯវម្បិ ឯតេ ច និស្សជ្ជ អនុគ្គហាយ.

សន្តោ អនិស្សាយ ភវំ ន ជប្បេតិ. សន្តោតិ រាគស្ស សមិតត្តា សន្តោ, ទោសស្ស សមិតត្តា សន្តោ, មោហស្ស សមិតត្តា សន្តោ, កោធស្ស… ឧបនាហស្ស… មក្ខស្ស… បឡាសស្ស… ឥស្សាយ… មច្ឆរិយស្ស… មាយាយ… សាឋេយ្យស្ស… ថម្ភស្ស… សារម្ភស្ស… មានស្ស… អតិមានស្ស… មទស្ស… បមាទស្ស… សព្ពកិលេសានំ… សព្ពទុច្ចរិតានំ… សព្ពទរថានំ… សព្ពបរិឡាហានំ… សព្ពសន្តាបានំ… សព្ពាកុសលាភិសង្ខារានំ សន្តត្តា សមិតត្តា វូបសមិតត្តា វិជ្ឈាតត្តា និព្ពុតត្តា វិគតត្តា បដិបស្សទ្ធត្តា សន្តោ ឧបសន្តោ វូបសន្តោ និព្ពុតោ បដិបស្សទ្ធោតិ – សន្តោ.

អនិស្សាយាតិ ទ្វេ និស្សយា – តណ្ហានិស្សយោ ច ទិដ្ឋិនិស្សយោ ច…បេ… អយំ តណ្ហានិស្សយោ…បេ… អយំ ទិដ្ឋិនិស្សយោ. តណ្ហានិស្សយំ បហាយ ទិដ្ឋិនិស្សយំ បដិនិស្សជ្ជិត្វា ចក្ខុំ អនិស្សាយ, សោតំ អនិស្សាយ, ឃានំ អនិស្សាយ, ជិវ្ហំ អនិស្សាយ, កាយំ អនិស្សាយ, មនំ អនិស្សាយ, រូបេ… សទ្ទេ… គន្ធេ… រសេ… ផោដ្ឋព្ពេ… កុលំ… គណំ… អាវាសំ… លាភំ… យសំ… បសំសំ… សុខំ… ចីវរំ… បិណ្ឌបាតំ… សេនាសនំ… គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ… កាមធាតុំ… រូបធាតុំ… អរូបធាតុំ… កាមភវំ… រូបភវំ… អរូបភវំ… សញ្ញាភវំ… អសញ្ញាភវំ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាភវំ… ឯកវោការភវំ… ចតុវោការភវំ… បញ្ចវោការភវំ… អតីតំ… អនាគតំ… បច្ចុប្បន្នំ… ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតព្ពេ ធម្មេ អនិស្សាយ អគ្គណ្ហិត្វា អបរាមសិត្វា អនភិនិវិសិត្វាតិ – សន្តោ អនិស្សាយ. ភវំ ន ជប្បេតិ កាមភវំ ន ជប្បេយ្យ, រូបភវំ ន ជប្បេយ្យ, អរូបភវំ ន ជប្បេយ្យ នប្បជប្បេយ្យ ន អភិជប្បេយ្យាតិ – សន្តោ អនិស្សាយ ភវំ ន ជប្បេ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘ន ទិដ្ឋិយា ន សុតិយា ន ញាណេន, [មាគណ្ឌិយាតិ ភគវា]

សីលព្ពតេនាបិ ន សុទ្ធិមាហ;

អទិដ្ឋិយា អស្សុតិយា អញាណា, អសីលតា អព្ពតា នោបិ តេន;

ឯតេ ច និស្សជ្ជ អនុគ្គហាយ, សន្តោ អនិស្សាយ ភវំ ន ជប្បេ’’តិ.

៧៥. នោ ចេ កិរ ទិដ្ឋិយា ន សុតិយា ន ញាណេន, [ឥតិ មាគណ្ឌិយោ]

សីលព្ពតេនាបិ ន សុទ្ធិមាហ;

អទិដ្ឋិយា អស្សុតិយា អញាណា, អសីលតា អព្ពតា នោបិ តេន;

មញ្ញាមហំ មោមុហមេវ ធម្មំ, ទិដ្ឋិយា ឯកេ បច្ចេន្តិ សុទ្ធិំ.

នោ ចេ កិរ ទិដ្ឋិយា ន សុតិយា ន ញាណេនាតិ. ទិដ្ឋិយាបិ សុទ្ធិំ វិសុទ្ធិំ បរិសុទ្ធិំ, មុត្តិំ វិមុត្តិំ បរិមុត្តិំ នាហ ន កថេសិ ន ភណសិ ន ទីបយសិ ន វោហរសិ; សុតេនាបិ សុទ្ធិំ វិសុទ្ធិំ បរិសុទ្ធិំ, មុត្តិំ វិមុត្តិំ បរិមុត្តិំ… ទិដ្ឋសុតេនាបិ សុទ្ធិំ វិសុទ្ធិំ បរិសុទ្ធិំ, មុត្តិំ វិមុត្តិំ បរិមុត្តិំ… ញាណេនាបិ សុទ្ធិំ វិសុទ្ធិំ បរិសុទ្ធិំ, មុត្តិំ វិមុត្តិំ បរិមុត្តិំ នាហ ន កថេសិ ន ភណសិ ន ទីបយសិ ន វោហរសីតិ – នោ ចេ កិរ ទិដ្ឋិយា ន សុតិយា ន ញាណេន.

ឥតិ មាគណ្ឌិយោតិ ឥតីតិ បទសន្ធិ…បេ…. មាគណ្ឌិយោតិ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស នាមំ…បេ… ឥតិ មាគណ្ឌិយោ.

សីលព្ពតេនាបិ ន សុទ្ធិមាហាតិ. សីលេនាបិ សុទ្ធិំ វិសុទ្ធិំ បរិសុទ្ធិំ…បេ… វតេនាបិ សុទ្ធិំ វិសុទ្ធិំ បរិសុទ្ធិំ…បេ… សីលព្ពតេនាបិ សុទ្ធិំ វិសុទ្ធិំ បរិសុទ្ធិំ, មុត្តិំ វិមុត្តិំ បរិមុត្តិំ នាហ ន កថេសិ ន ភណសិ ន ទីបយសិ ន វោហរសីតិ – សីលព្ពតេនាបិ ន សុទ្ធិមាហ.

អទិដ្ឋិយា អស្សុតិយា អញាណា, អសីលតា អព្ពតា នោបិ តេនាតិ. ទិដ្ឋិបិ ឥច្ឆិតព្ពាតិ ឯវំ ភណសិ, សវនម្បិ ឥច្ឆិតព្ពន្តិ ឯវំ ភណសិ, ញាណម្បិ ឥច្ឆិតព្ពន្តិ ឯវំ ភណសិ, ន សក្កោសិ ឯកំសេន អនុជានិតុំ, នបិ សក្កោសិ ឯកំសេន បដិក្ខិបិតុន្តិ – អទិដ្ឋិយា អស្សុតិយា អញាណា, អសីលតា អព្ពតា នោបិ តេន.

មញ្ញាមហំ មោមុហមេវ ធម្មន្តិ. មោមូហធម្មោ អយំ តុយ្ហំ ពាលធម្មោ មូឡ្ហធម្មោ អញ្ញាណធម្មោ អមរាវិក្ខេបធម្មោតិ ឯវំ មញ្ញាមិ ឯវំ ជានាមិ ឯវំ អាជានាមិ ឯវំ វិជានាមិ ឯវំ បដិវិជានាមិ ឯវំ បដិវិជ្ឈាមីតិ – មញ្ញាមហំ មោមុហមេវ ធម្មំ.

ទិដ្ឋិយា ឯកេ បច្ចេន្តិ សុទ្ធិន្តិ. សុទ្ធិទិដ្ឋិយា ឯកេ សមណព្រាហ្មណា សុទ្ធិំ វិសុទ្ធិំ បរិសុទ្ធិំ, មុត្តិំ វិមុត្តិំ បរិមុត្តិំ បច្ចេន្តិ; ‘‘សស្សតោ លោកោ, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ ទិដ្ឋិយា ឯកេ សមណព្រាហ្មណា សុទ្ធិំ វិសុទ្ធិំ បរិសុទ្ធិំ, មុត្តិំ វិមុត្តិំ បរិមុត្តិំ បច្ចេន្តិ; ‘‘អសស្សតោ លោកោ…បេ… នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ ទិដ្ឋិយា ឯកេ សមណព្រាហ្មណា សុទ្ធិំ វិសុទ្ធិំ បរិសុទ្ធិំ, មុត្តិំ វិមុត្តិំ បរិមុត្តិំ បច្ចេន្តីតិ – ទិដ្ឋិយា ឯកេ បច្ចេន្តិ សុទ្ធិំ.

តេនាហ សោ ព្រាហ្មណោ –

‘‘នោ ចេ កិរ ទិដ្ឋិយា ន សុតិយា ន ញាណេន, [ឥតិ មាគណ្ឌិយោ]

សីលព្ពតេនាបិ ន សុទ្ធិមាហ;

អទិដ្ឋិយា អស្សុតិយា អញាណា, អសីលតា អព្ពតា នោបិ តេន;

មញ្ញាមហំ មោមុហមេវ ធម្មំ, ទិដ្ឋិយា ឯកេ បច្ចេន្តិ សុទ្ធិ’’ន្តិ.

៧៦. ទិដ្ឋិញ្ច [ទិដ្ឋីសុ (សី. ស្យា. ក.)] និស្សាយនុបុច្ឆមានោ, [មាគណ្ឌិយាតិ ភគវា]

សមុគ្គហីតេសុ បមោហមាគា [សមោហមាគា (ក.)] ;

ឥតោ ច នាទ្ទក្ខិ អណុម្បិ សញ្ញំ, តស្មា តុវំ មោមុហតោ ទហាសិ.

ទិដ្ឋិញ្ច និស្សាយនុបុច្ឆមានោតិ. មាគណ្ឌិយោ ព្រាហ្មណោ ទិដ្ឋិំ និស្សាយ ទិដ្ឋិំ បុច្ឆតិ, លគ្គនំ និស្សាយ លគ្គនំ បុច្ឆតិ, ពន្ធនំ និស្សាយ ពន្ធនំ បុច្ឆតិ, បលិពោធំ និស្សាយ បលិពោធំ បុច្ឆតិ. អនុបុច្ឆមានោតិ បុនប្បុនំ បុច្ឆតីតិ – ទិដ្ឋិញ្ច និស្សាយនុបុច្ឆមានោ.

មាគណ្ឌិយាតិ ភគវា តំ ព្រាហ្មណំ នាមេន អាលបតិ. ភគវាតិ គារវាធិវចនំ…បេ… សច្ឆិកា បញ្ញត្តិ យទិទំ ភគវាតិ – មាគណ្ឌិយាតិ ភគវា.

សមុគ្គហីតេសុ បមោហមាគាតិ. យា សា ទិដ្ឋិ តយា គហិតា បរាមដ្ឋា អភិនិវិដ្ឋា អជ្ឈោសិតា អធិមុត្តា, តាយេវ ត្វំ ទិដ្ឋិយា មូឡ្ហោសិ បមូឡ្ហោសិ សម្មូឡ្ហោសិ មោហំ អាគតោសិ បមោហំ អាគតោសិ សម្មោហំ អាគតោសិ អន្ធការំ បក្ខន្ទោសីតិ – សមុគ្គហីតេសុ បមោហមាគា.

ឥតោ ច នាទ្ទក្ខិ អណុម្បិ សញ្ញន្តិ. ឥតោ អជ្ឈត្តសន្តិតោ វា បដិបទាតោ វា ធម្មទេសនាតោ វា, យុត្តសញ្ញំ បត្តសញ្ញំ លក្ខណសញ្ញំ ការណសញ្ញំ ឋានសញ្ញំ ន បដិលភតិ, កុតោ ញាណន្តិ. ឯវម្បិ ឥតោ ច នាទ្ទក្ខិ អណុម្បិ សញ្ញំ. អថ វា អនិច្ចំ វា អនិច្ចសញ្ញានុលោមំ វា, ទុក្ខំ វា ទុក្ខសញ្ញានុលោមំ វា, អនត្តំ វា អនត្តសញ្ញានុលោមំ វា, សញ្ញុប្បាទមត្តំ វា សញ្ជានិតមត្តំ វា ន បដិលភតិ, កុតោ ញាណន្តិ. ឯវម្បិ ឥតោ ច នាទ្ទក្ខិ អណុម្បិ សញ្ញំ.

តស្មា តុវំ មោមុហតោ ទហាសីតិ. តស្មាតិ តស្មា តំការណា តំហេតុ តប្បច្ចយា តំនិទានា មោមូហធម្មតោ ពាលធម្មតោ មូឡ្ហធម្មតោ អញ្ញាណធម្មតោ អមរាវិក្ខេបធម្មតោ ទហាសិ បស្សសិ ទក្ខសិ ឱលោកេសិ និជ្ឈាយសិ ឧបបរិក្ខសីតិ – តស្មា តុវំ មោមុហតោ ទហាសិ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘ទិដ្ឋិញ្ច និស្សាយនុបុច្ឆមានោ, [មាគណ្ឌិយាតិ ភគវា]

សមុគ្គហីតេសុ បមោហមាគា;

ឥតោ ច នាទ្ទក្ខិ អណុម្បិ សញ្ញំ, តស្មា តុវំ មោមុហតោ ទហាសី’’តិ.

៧៧. សមោ វិសេសី ឧទ វា និហីនោ, យោ មញ្ញតិ សោ វិវទេថ តេន;

តីសុ វិធាសុ អវិកម្បមានោ, សមោ វិសេសីតិ ន តស្ស ហោតិ.

សមោ វិសេសី ឧទ វា និហីនោ, យោ មញ្ញតិ សោ វិវទេថ តេនាតិ. សទិសោហមស្មីតិ វា សេយ្យោហមស្មីតិ វា ហីនោហមស្មីតិ វា យោ មញ្ញតិ, សោ តេន មានេន តាយ ទិដ្ឋិយា តេន វា បុគ្គលេន កលហំ ករេយ្យ ភណ្ឌនំ ករេយ្យ វិគ្គហំ ករេយ្យ វិវាទំ ករេយ្យ មេធគំ ករេយ្យ – ‘‘ន ត្វំ ឥមំ ធម្មវិនយំ អាជានាសិ, អហំ ឥមំ ធម្មវិនយំ អាជានាមិ, កិំ ត្វំ ឥមំ ធម្មវិនយំ អាជានិស្សសិ, មិច្ឆាបដិបន្នោ ត្វមសិ, អហមស្មិ សម្មាបដិបន្នោ, សហិតំ មេ, អសហិតំ តេ, បុរេ វចនីយំ បច្ឆា អវច, បច្ឆា វចនីយំ បុរេ អវច, អធិចិណ្ណំ តេ វិបរាវត្តំ, អារោបិតោ តេ វាទោ, និគ្គហិតោ ត្វមសិ, ចរ វាទប្បមោក្ខាយ, និព្ពេឋេហិ វា សចេ បហោសី’’តិ – សមោ វិសេសី ឧទ វា និហីនោ យោ មញ្ញតិ សោ វិវទេថ តេន.

តីសុ វិធាសុ អវិកម្បមានោ, សមោ វិសេសីតិ ន តស្ស ហោតីតិ. យស្សេតា តិស្សោ វិធា បហីនា សមុច្ឆិន្នា វូបសន្តា បដិបស្សទ្ធា អភព្ពុប្បត្តិកា ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍា, សោ តីសុ វិធាសុ ន កម្បតិ ន វិកម្បតិ, អវិកម្បមានស្ស បុគ្គលស្ស សទិសោហមស្មីតិ វា សេយ្យោហមស្មីតិ វា ហីនោហមស្មីតិ វា. ន តស្ស ហោតីតិ. ន មយ្ហំ ហោតីតិ តីសុ វិធាសុ អវិកម្បមានោ, សមោ វិសេសីតិ – ន តស្ស ហោតិ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘សមោ វិសេសី ឧទ វា និហីនោ, យោ មញ្ញតិ សោ វិវទេថ តេន;

តីសុ វិធាសុ អវិកម្បមានោ, សមោ វិសេសីតិ ន តស្ស ហោតី’’តិ.

៧៨. សច្ចន្តិ សោ ព្រាហ្មណោ កិំ វទេយ្យ, មុសាតិ វា សោ វិវទេថ កេន;

យស្មិំ សមំ វិសមំ វាបិ នត្ថិ, ស កេន វាទំ បដិសំយុជេយ្យ.

សច្ចន្តិ សោ ព្រាហ្មណោ កិំ វទេយ្យាតិ. ព្រាហ្មណោតិ សត្តន្នំ ធម្មានំ ពាហិតត្តា ព្រាហ្មណោ…បេ… អសិតោ តាទិ បវុច្ចតេ ស ព្រហ្មា. សច្ចន្តិ សោ ព្រាហ្មណោ កិំ វទេយ្យាតិ. ‘‘សស្សតោ លោកោ, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ ព្រាហ្មណោ កិំ វទេយ្យ កិំ កថេយ្យ កិំ ភណេយ្យ កិំ ទីបយេយ្យ កិំ វោហរេយ្យ; ‘‘អសស្សតោ លោកោ…បេ… នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ ព្រាហ្មណោ កិំ វទេយ្យ កិំ កថេយ្យ កិំ ភណេយ្យ កិំ ទីបយេយ្យ កិំ វោហរេយ្យាតិ – សច្ចន្តិ សោ ព្រាហ្មណោ កិំ វទេយ្យ.

មុសាតិ វា សោ វិវទេថ កេនាតិ. ព្រាហ្មណោ មយ្ហំវ សច្ចំ, តុយ្ហំ មុសាតិ កេន មានេន, កាយ ទិដ្ឋិយា, កេន វា បុគ្គលេន កលហំ ករេយ្យ ភណ្ឌនំ ករេយ្យ វិគ្គហំ ករេយ្យ វិវាទំ ករេយ្យ មេធគំ ករេយ្យ – ‘‘ន ត្វំ ឥមំ ធម្មវិនយំ អាជានាសិ…បេ… និព្ពេឋេហិ វា សចេ បហោសី’’តិ – មុសាតិ វា សោ វិវទេថ កេន.

យស្មិំ សមំ វិសមំ វាបិ នត្ថីតិ. យស្មិន្តិ យស្មិំ បុគ្គលេ អរហន្តេ ខីណាសវេ សទិសោហមស្មីតិ មានោ នត្ថិ, សេយ្យោហមស្មីតិ មានោ នត្ថិ, ហីនោហមស្មីតិ ឱមានោ នត្ថិ ន សន្តិ ន សំវិជ្ជតិ នុបលព្ភតិ, បហីនំ សមុច្ឆិន្នំ វូបសន្តំ បដិបស្សទ្ធំ អភព្ពុប្បត្តិកំ ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍន្តិ – យស្មិំ សមំ វិសមំ វាបិ នត្ថិ.

ស កេន វាទំ បដិសំយុជេយ្យាតិ. សោ កេន មានេន, កាយ ទិដ្ឋិយា, កេន វា បុគ្គលេន វាទំ បដិសញ្ញោជេយ្យ បដិពលេយ្យ កលហំ ករេយ្យ ភណ្ឌនំ ករេយ្យ វិគ្គហំ ករេយ្យ វិវាទំ ករេយ្យ មេធគំ ករេយ្យ – ‘‘ន ត្វំ ឥមំ ធម្មវិនយំ អាជានាសិ…បេ… និព្ពេឋេហិ វា សចេ បហោសី’’តិ – ស កេន វាទំ បដិសំយុជេយ្យ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘សច្ចន្តិ សោ ព្រាហ្មណោ កិំ វទេយ្យ, មុសាតិ វា សោ វិវទេថ កេន;

យស្មិំ សមំ វិសមំ វាបិ នត្ថិ, ស កេន វាទំ បដិសំយុជេយ្យា’’តិ.

៧៩. ឱកំ បហាយ អនិកេតសារី, គាមេ អកុព្ពំ មុនិ សន្ថវានិ [សន្ធវានិ (ក.)] ;

កាមេហិ រិត្តោ អបុរេក្ខរានោ, កថំ ន វិគ្គយ្ហ ជនេន កយិរា.

អថ ខោ ហាលិទ្ទកានិ [ហលិទ្ទកានី (សី.)] គហបតិ យេនាយស្មា មហាកច្ចានោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ មហាកច្ចានំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ ហាលិទ្ទកានិ គហបតិ អាយស្មន្តំ មហាកច្ចានំ ឯតទវោច – ‘‘វុត្តមិទំ ភន្តេ, កច្ចាន, ភគវតា អដ្ឋកវគ្គិកេ មាគណ្ឌិយបញ្ហេ –

‘‘ឱកំ បហាយ អនិកេតសារី, គាមេ អកុព្ពំ មុនិ សន្ថវានិ;

កាមេហិ រិត្តោ អបុរេក្ខរានោ, កថំ ន វិគ្គយ្ហ ជនេន កយិរា’’តិ.

‘‘ឥមស្ស នុ ខោ ភន្តេ, កច្ចាន, ភគវតា សង្ខិត្តេន ភាសិតស្ស កថំ វិត្ថារេន អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ?

‘‘រូបធាតុ ខោ, គហបតិ, វិញ្ញាណស្ស ឱកោ រូបធាតុ រាគវិនិពន្ធញ្ច [រាគវិនិពទ្ធញ្ច (សី.)] បន វិញ្ញាណំ ឱកសារីតិ វុច្ចតិ. វេទនាធាតុ ខោ, គហបតិ… សញ្ញាធាតុ ខោ, គហបតិ… សង្ខារធាតុ ខោ, គហបតិ, វិញ្ញាណស្ស ឱកោ សង្ខារធាតុ រាគវិនិពន្ធញ្ច បន វិញ្ញាណំ ឱកសារីតិ វុច្ចតិ. ឯវំ ខោ, គហបតិ, ឱកសារី ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, គហបតិ, អនោកសារី ហោតិ? រូបធាតុយា ខោ, គហបតិ, យោ ឆន្ទោ យោ រាគោ យា នន្ទី យា តណ្ហា យេ ឧបាយុបាទានា [ឧបយុបាទានា (ក.)] ចេតសោ អធិដ្ឋានាភិនិវេសានុសយា តេ តថាគតស្ស បហីនា ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវំកតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា; តស្មា តថាគតោ អនោកសារីតិ វុច្ចតិ. វេទនាធាតុយា ខោ, គហបតិ… សញ្ញាធាតុយា ខោ, គហបតិ… សង្ខារធាតុយា ខោ, គហបតិ… វិញ្ញាណធាតុយា ខោ, គហបតិ, យោ ឆន្ទោ យោ រាគោ យា នន្ទី យា តណ្ហា យេ ឧបាយុបាទានា ចេតសោ អធិដ្ឋានាភិនិវេសានុសយា តេ តថាគតស្ស បហីនា ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវំកតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា; តស្មា តថាគតោ អនោកសារីតិ វុច្ចតិ. ឯវំ ខោ, គហបតិ, អនោកសារី ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, គហបតិ, និកេតសារី ហោតិ? រូបនិមិត្តនិកេតវិសារវិនិពន្ធា ខោ, គហបតិ, និកេតសារីតិ វុច្ចតិ. សទ្ទនិមិត្ត… គន្ធនិមិត្ត… រសនិមិត្ត… ផោដ្ឋព្ពនិមិត្ត… ធម្មនិមិត្តនិកេតវិសារវិនិពន្ធា ខោ, គហបតិ, និកេតសារីតិ វុច្ចតិ. ឯវំ ខោ, គហបតិ, និកេតសារី ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, គហបតិ, អនិកេតសារី ហោតិ? រូបនិមិត្តនិកេតវិសារវិនិពន្ធា ខោ, គហបតិ, តថាគតស្ស បហីនា ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវំកតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា; តស្មា តថាគតោ អនិកេតសារីតិ វុច្ចតិ. សទ្ទនិមិត្ត… គន្ធនិមិត្ត… រសនិមិត្ត… ផោដ្ឋព្ពនិមិត្ត… ធម្មនិមិត្តនិកេតវិសារវិនិពន្ធា ខោ, គហបតិ, តថាគតស្ស បហីនា ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវំកតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា; តស្មា តថាគតោ អនិកេតសារីតិ វុច្ចតិ. ឯវំ ខោ, គហបតិ, អនិកេតសារី ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, គហបតិ, គាមេ សន្ថវជាតោ ហោតិ? ឥធ, គហបតិ, ឯកច្ចោ ភិក្ខុ គិហីហិ សំសដ្ឋោ វិហរតិ សហនន្ទី សហសោកី, សុខិតេសុ សុខិតោ, ទុក្ខិតេសុ ទុក្ខិតោ, ឧប្បន្នេសុ កិច្ចករណីយេសុ អត្តនា វោយោគំ អាបជ្ជតិ. ឯវំ ខោ, គហបតិ, គាមេ សន្ថវជាតោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, គហបតិ, គាមេ ន សន្ថវជាតោ ហោតិ? ឥធ, គហបតិ, ឯកច្ចោ ភិក្ខុ គិហីហិ អសំសដ្ឋោ វិហរតិ ន សហនន្ទី ន សហសោកី, ន សុខិតេសុ សុខិតោ, ន ទុក្ខិតេសុ ទុក្ខិតោ, ឧប្បន្នេសុ កិច្ចករណីយេសុ ន អត្តនា វោយោគំ អាបជ្ជតិ. ឯវំ ខោ, គហបតិ, គាមេ ន សន្ថវជាតោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, គហបតិ, កាមេហិ អរិត្តោ ហោតិ? ឥធ, គហបតិ, ឯកច្ចោ ភិក្ខុ កាមេសុ អវីតរាគោ ហោតិ អវិគតច្ឆន្ទោ អវិគតបេមោ អវិគតបិបាសោ អវិគតបរិឡាហោ អវិគតតណ្ហោ. ឯវំ ខោ, គហបតិ, កាមេហិ អរិត្តោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, គហបតិ, កាមេហិ រិត្តោ ហោតិ? ឥធ, គហបតិ, ឯកច្ចោ ភិក្ខុ កាមេសុ វីតរាគោ ហោតិ វិគតច្ឆន្ទោ វិគតបេមោ វិគតបិបាសោ វិគតបរិឡាហោ វិគតតណ្ហោ. ឯវំ ខោ, គហបតិ, កាមេហិ រិត្តោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, គហបតិ, បុរេក្ខរានោ ហោតិ? ឥធ, គហបតិ, ឯកច្ចស្ស ភិក្ខុនោ ឯវំ ហោតិ – ‘ឯវំរូបោ សិយំ អនាគតមទ្ធាន’ន្តិ តត្ថ នន្ទិំ សមន្នានេតិ, ‘ឯវំវេទនោ សិយំ… ឯវំសញ្ញោ សិយំ… ឯវំសង្ខារោ សិយំ… ឯវំវិញ្ញាណោ សិយំ អនាគតមទ្ធាន’ន្តិ តត្ថ នន្ទិំ សមន្នានេតិ. ឯវំ ខោ, គហបតិ, បុរេក្ខរានោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, គហបតិ, អបុរេក្ខរានោ ហោតិ? ឥធ, គហបតិ, ឯកច្ចស្ស ភិក្ខុនោ ឯវំ ហោតិ – ‘ឯវំរូបោ សិយំ អនាគតមទ្ធាន’ន្តិ ន តត្ថ នន្ទិំ សមន្នានេតិ, ‘ឯវំវេទនោ សិយំ… ឯវំសញ្ញោ សិយំ… ឯវំសង្ខារោ សិយំ… ឯវំវិញ្ញាណោ សិយំ អនាគតមទ្ធាន’ន្តិ ន តត្ថ នន្ទិំ សមន្នានេតិ. ឯវំ ខោ, គហបតិ, អបុរេក្ខរានោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, គហបតិ, កថំ វិគ្គយ្ហ ជនេន កត្តា ហោតិ? ឥធ, គហបតិ, ឯកច្ចោ ឯវរូបិំ កថំ កត្តា ហោតិ – ‘ន ត្វំ ឥមំ ធម្មវិនយំ អាជានាសិ, អហំ ឥមំ ធម្មវិនយំ អាជានាមិ, កិំ ត្វំ ឥមំ ធម្មវិនយំ អាជានិស្សសិ, មិច្ឆាបដិបន្នោ ត្វមសិ, អហមស្មិ សម្មាបដិបន្នោ, សហិតំ មេ, អសហិតំ តេ, បុរេ វចនីយំ បច្ឆា អវច, បច្ឆា វចនីយំ បុរេ អវច, អធិចិណ្ណំ តេ វិបរាវត្តំ, អារោបិតោ តេ វាទោ, និគ្គហិតោ ត្វមសិ, ចរ វាទប្បមោក្ខាយ, និព្ពេឋេហិ វា សចេ បហោសី’តិ. ឯវំ ខោ, គហបតិ, កថំ វិគ្គយ្ហ ជនេន កត្តា ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, គហបតិ, កថំ វិគ្គយ្ហ ជនេន ន កត្តា ហោតិ? ឥធ, គហបតិ, ឯកច្ចោ ន ឯវរូបិំ កថំ កត្តា ហោតិ – ‘ន ត្វំ ឥមំ ធម្មវិនយំ អាជានាសិ…បេ… និព្ពេឋេហិ វា សចេ បហោសី’តិ. ឯវំ ខោ, គហបតិ, វិគ្គយ្ហ ជនេន ន កត្តា ហោតិ. ឥតិ ខោ, គហបតិ, យំ តំ វុត្តំ ភគវតា អដ្ឋកវគ្គិកេ មាគណ្ឌិយបញ្ហេ –

‘‘ឱកំ បហាយ អនិកេតសារី, គាមេ អកុព្ពំ មុនិ សន្ថវានិ;

កាមេហិ រិត្តោ អបុរេក្ខរានោ, កថំ ន វិគ្គយ្ហ ជនេន កយិរា’’តិ.

‘‘ឥមស្ស ខោ, គហបតិ, ភគវតា សង្ខិត្តេន ភាសិតស្ស ឯវំ វិត្ថារេន អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘ឱកំ បហាយ អនិកេតសារី, គាមេ អកុព្ពំ មុនិ សន្ថវានិ;

កាមេហិ រិត្តោ អបុរេក្ខរានោ, កថំ ន វិគ្គយ្ហ ជនេន កយិរា’’តិ.

៨០. យេហិ វិវិត្តោ វិចរេយ្យ លោកេ, ន តានិ ឧគ្គយ្ហ វទេយ្យ នាគោ;

ឯលម្ពុជំ កណ្ឌកវារិជំ [កណ្ដកំ វារិជំ (សី.)] យថា, ជលេន បង្កេន ចនូបលិត្តំ;

ឯវំ មុនី សន្តិវាទោ អគិទ្ធោ, កាមេ ច លោកេ ច អនូបលិត្តោ.

យេហិ វិវិត្តោ វិចរេយ្យ លោកេតិ. យេហីតិ យេហិ ទិដ្ឋិគតេហិ. វិវិត្តោតិ កាយទុច្ចរិតេន រិត្តោ វិវិត្តោ បវិវិត្តោ, វចីទុច្ចរិតេន… មនោទុច្ចរិតេន… រាគេន…បេ… សព្ពាកុសលាភិសង្ខារេហិ រិត្តោ វិវិត្តោ បវិវិត្តោ. វិចរេយ្យាតិ វិចរេយ្យ វិហរេយ្យ ឥរិយេយ្យ វត្តេយ្យ បាលេយ្យ យបេយ្យ យាបេយ្យ. លោកេតិ មនុស្សលោកេតិ – យេហិ វិវិត្តោ វិចរេយ្យ លោកេ.

ន តានិ ឧគ្គយ្ហ វទេយ្យ នាគោតិ. នាគោតិ អាគុំ ន ករោតីតិ – នាគោ, ន គច្ឆតីតិ – នាគោ, នាគច្ឆតីតិ – នាគោ. កថំ អាគុំ ន ករោតីតិ – នាគោ? អាគូ វុច្ចន្តិ បាបកា អកុសលា ធម្មា សំកិលេសិកា បោនោភវិកា សទរា ទុក្ខវិបាកា អាយតិំ ជាតិជរាមរណិយា.

អាគុំ ន ករោតិ កិញ្ចិ លោកេ, [សភិយាតិ ភគវា]

សព្ពសញ្ញោគេ វិសជ្ជ ពន្ធនានិ;

សព្ពត្ថ ន សជ្ជតិ វិមុត្តោ, នាគោ តាទី បវុច្ចតេ តថត្តា.

ឯវំ អាគុំ ន ករោតីតិ – នាគោ.

កថំ ន គច្ឆតីតិ – នាគោ? ន ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតិ, ន ទោសាគតិំ គច្ឆតិ, ន មោហាគតិំ គច្ឆតិ, ន ភយាគតិំ គច្ឆតិ, ន រាគវសេន គច្ឆតិ, ន ទោសវសេន គច្ឆតិ, ន មោហវសេន គច្ឆតិ, ន មានវសេន គច្ឆតិ, ន ទិដ្ឋិវសេន គច្ឆតិ, ន ឧទ្ធច្ចវសេន គច្ឆតិ, ន វិចិកិច្ឆាវសេន គច្ឆតិ, នានុសយវសេន គច្ឆតិ, ន វគ្គេហិ ធម្មេហិ យាយតិ នីយតិ វុយ្ហតិ សំហរីយតិ. ឯវំ ន គច្ឆតីតិ – នាគោ.

កថំ នាគច្ឆតីតិ – នាគោ? សោតាបត្តិមគ្គេន យេ កិលេសា បហីនា តេ កិលេសេ ន បុនេតិ ន បច្ចេតិ ន បច្ចាគច្ឆតិ. សកទាគាមិមគ្គេន… អនាគាមិមគ្គេន… អរហត្តមគ្គេន យេ កិលេសា បហីនា តេ កិលេសេ ន បុនេតិ ន បច្ចេតិ ន បច្ចាគច្ឆតិ. ឯវំ នាគច្ឆតីតិ – នាគោ.

ន តានិ ឧគ្គយ្ហ វទេយ្យ នាគោតិ. នាគោ ន តានិ ទិដ្ឋិគតានិ គហេត្វា ឧគ្គហេត្វា គណ្ហិត្វា បរាមសិត្វា អភិនិវិសិត្វា វទេយ្យ កថេយ្យ ភណេយ្យ ទីបយេយ្យ វោហរេយ្យ; ‘‘សស្សតោ លោកោ…បេ… នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ វទេយ្យ កថេយ្យ ភណេយ្យ ទីបយេយ្យ វោហរេយ្យាតិ – ន តានិ ឧគ្គយ្ហ វទេយ្យ នាគោ.

ឯលម្ពុជំ កណ្ឌកវារិជំ យថា, ជលេន បង្កេន ចនូបលិត្តន្តិ. ឯលំ វុច្ចតិ ឧទកំ, អម្ពុជំ វុច្ចតិ បទុមំ, កណ្ឌកោ វុច្ចតិ ខរទណ្ឌោ, វារិ វុច្ចតិ ឧទកំ, វារិជំ វុច្ចតិ បទុមំ វារិសម្ភវំ, ជលំ វុច្ចតិ ឧទកំ, បង្កោ វុច្ចតិ កទ្ទមោ. យថា បទុមំ វារិជំ វារិសម្ភវំ ជលេន ច បង្កេន ច ន លិម្បតិ ន បលិម្បតិ ន ឧបលិម្បតិ, អលិត្តំ អសំលិត្តំ អនុបលិត្តន្តិ – ឯលម្ពុជំ កណ្ឌកវារិជំ យថា ជលេន បង្កេន ចនូបលិត្តំ.

ឯវំ មុនី សន្តិវាទោ អគិទ្ធោ, កាមេ ច លោកេ ច អនូបលិត្តោតិ. ឯវន្តិ ឱបម្មសំបដិបាទនំ. មុនីតិ. មោនំ វុច្ចតិ ញាណំ…បេ… សង្គជាលមតិច្ច សោ មុនិ. សន្តិវាទោតិ សន្តិវាទោ មុនិ តាណវាទោ លេណវាទោ សរណវាទោ អភយវាទោ អច្ចុតវាទោ អមតវាទោ និព្ពានវាទោតិ – ឯវំ មុនិ សន្តិវាទោ. អគិទ្ធោតិ. គេធោ វុច្ចតិ តណ្ហា. យោ រាគោ សារាគោ…បេ… អភិជ្ឈា លោភោ អកុសលមូលំ. យស្សេសោ គេធោ បហីនោ សមុច្ឆិន្នោ វូបសន្តោ បដិបស្សទ្ធោ អភព្ពុប្បត្តិកោ ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍោ សោ វុច្ចតិ អគិទ្ធោ. សោ រូបេ អគិទ្ធោ, សទ្ទេ… គន្ធេ… រសេ… ផោដ្ឋព្ពេ… កុលេ… គណេ… អាវាសេ… លាភេ… យសេ… បសំសាយ… សុខេ… ចីវរេ… បិណ្ឌបាតេ … សេនាសនេ… គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេ… កាមធាតុយា … រូបធាតុយា… អរូបធាតុយា… កាមភវេ… រូបភវេ… អរូបភវេ… សញ្ញាភវេ… អសញ្ញាភវេ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាភវេ… ឯកវោការភវេ… ចតុវោការភវេ… បញ្ចវោការភវេ… អតីតេ… អនាគតេ… បច្ចុប្បន្នេ… ទិដ្ឋ-សុត-មុត-វិញ្ញាតព្ពេសុ ធម្មេសុ អគិទ្ធោ អគធិតោ អមុច្ឆិតោ អនជ្ឈោសន្នោ [អនជ្ឈាបន្នោ (សី.), អនជ្ឈោបន្នោ (ស្យា.)], វីតគេធោ វិគតគេធោ ចត្តគេធោ វន្តគេធោ មុត្តគេធោ បហីនគេធោ បដិនិស្សដ្ឋគេធោ, វីតរាគោ វិគតរាគោ ចត្តរាគោ វន្តរាគោ មុត្តរាគោ បហីនរាគោ បដិនិស្សដ្ឋរាគោ, និច្ឆាតោ និព្ពុតោ សីតិភូតោ សុខប្បដិសំវេទី ព្រហ្មភូតេន អត្តនា វិហរតីតិ – ឯវំ មុនិ សន្តិវាទោ អគិទ្ធោ.

កាមេ ច លោកេ ច អនូបលិត្តោតិ. កាមាតិ ឧទានតោ ទ្វេ កាមា – វត្ថុកាមា ច កិលេសកាមា ច…បេ… ឥមេ វុច្ចន្តិ វត្ថុកាមា…បេ… ឥមេ វុច្ចន្តិ កិលេសកាមា. លោកេតិ អបាយលោកេ មនុស្សលោកេ ទេវលោកេ ខន្ធលោកេ ធាតុលោកេ អាយតនលោកេ. លេបាតិ ទ្វេ លេបា – តណ្ហាលេបោ ច ទិដ្ឋិលេបោ ច…បេ… អយំ តណ្ហាលេបោ…បេ… អយំ ទិដ្ឋិលេបោ. មុនិ តណ្ហាលេបំ បហាយ ទិដ្ឋិលេបំ បដិនិស្សជ្ជិត្វា កាមេ ច លោកេ ច ន លិម្បតិ ន បលិម្បតិ ន ឧបលិម្បតិ, អលិត្តោ អបលិត្តោ អនុបលិត្តោ និក្ខន្តោ និស្សដោ វិប្បមុត្តោ វិសញ្ញុត្តោ វិមរិយាទិកតេន ចេតសា វិហរតីតិ – ឯវំ មុនី សន្តិវាទោ អគិទ្ធោ, កាមេ ច លោកេ ច អនូបលិត្តោ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘យេហិ វិវិត្តោ វិចរេយ្យ លោកេ, ន តានិ ឧគ្គយ្ហ វទេយ្យ នាគោ;

ឯលម្ពុជំ កណ្ឌកវារិជំ យថា, ជលេន បង្កេន ចនូបលិត្តំ;

ឯវំ មុនី សន្តិវាទោ អគិទ្ធោ, កាមេ ច លោកេ ច អនូបលិត្តោ’’តិ.

៨១. ន វេទគូ ទិដ្ឋិយា [ទិដ្ឋិយាយកោ (ក. អដ្ឋ.) សុ. និ. ៨៥២] ន មុតិយា, ស មានមេតិ ន ហិ តម្មយោ សោ;

ន កម្មុនា នោបិ សុតេន នេយ្យោ, អនូបនីតោ ស និវេសនេសុ.

ន វេទគូ ទិដ្ឋិយា ន មុតិយា, ស មានមេតីតិ. នាតិ បដិក្ខេបោ. វេទគូតិ. វេទោ វុច្ចតិ ចតូសុ មគ្គេសុ ញាណំ, បញ្ញា បញ្ញិន្ទ្រិយំ បញ្ញាពលំ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គោ វីមំសា វិបស្សនា សម្មាទិដ្ឋិ. តេហិ វេទេហិ ជាតិជរាមរណស្ស អន្តគតោ អន្តប្បត្តោ, កោដិគតោ កោដិប្បត្តោ, បរិយន្តគតោ បរិយន្តប្បត្តោ, វោសានគតោ វោសានប្បត្តោ, តាណគតោ តាណប្បត្តោ, លេណគតោ លេណប្បត្តោ, សរណគតោ សរណប្បត្តោ, អភយគតោ អភយប្បត្តោ, អច្ចុតគតោ អច្ចុតប្បត្តោ, អមតគតោ អមតប្បត្តោ, និព្ពានគតោ និព្ពានប្បត្តោ, វេទានំ វា អន្តំ គតោតិ វេទគូ, វេទេហិ វា អន្តំ គតោតិ វេទគូ, សត្តន្នំ វា ធម្មានំ វិទិតត្តា វេទគូ, សក្កាយទិដ្ឋិ វិទិតា ហោតិ, វិចិកិច្ឆា វិទិតា ហោតិ, សីលព្ពតបរាមាសោ វិទិតោ ហោតិ, រាគោ វិទិតោ ហោតិ, ទោសោ វិទិតោ ហោតិ, មោហោ វិទិតោ ហោតិ, មានោ វិទិតោ ហោតិ, វិទិតាស្ស ហោន្តិ បាបកា អកុសលា ធម្មា សំកិលេសិកា បោនោភវិកា សទរា ទុក្ខវិបាកា អាយតិំ ជាតិជរាមរណិយា.

វេទានិ វិចេយ្យ កេវលានិ, [សភិយាតិ ភគវា]

សមណានំ យានីធត្ថិ ព្រាហ្មណានំ;

សព្ពវេទនាសុ វីតរាគោ, សព្ពំ វេទមតិច្ច វេទគូ សោតិ.