នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

ខុទ្ទកនិកាយេ

មហានិទ្ទេសបាឡិ

១. អដ្ឋកវគ្គោ

១. កាមសុត្តនិទ្ទេសោ

១. កាមំ កាមយមានស្ស, តស្ស ចេ តំ សមិជ្ឈតិ;

អទ្ធា បីតិមនោ ហោតិ, លទ្ធា មច្ចោ យទិច្ឆតិ.

កាមំ កាមយមានស្សាតិ កាមាតិ ឧទ្ទានតោ ទ្វេ កាមា – វត្ថុកាមា ច កិលេសកាមា ច. កតមេ វត្ថុកាមា? មនាបិកា រូបា មនាបិកា សទ្ទា មនាបិកា គន្ធា មនាបិកា រសា មនាបិកា ផោដ្ឋព្ពា; អត្ថរណា បាវុរណា [បាបុរណា (សី. ស្យា.)] ទាសិទាសា អជេឡកា កុក្កុដសូករា ហត្ថិគវាស្សវឡវា ខេត្តំ វត្ថុ ហិរញ្ញំ សុវណ្ណំ គាមនិគមរាជធានិយោ រដ្ឋញ្ច ជនបទោ ច កោសោ ច កោដ្ឋាគារញ្ច, យំ កិញ្ចិ រជនីយំ វត្ថុ – វត្ថុកាមា.

អបិ ច អតីតា កាមា អនាគតា កាមា បច្ចុប្បន្នា កាមា; អជ្ឈត្តា កាមា ពហិទ្ធា កាមា អជ្ឈត្តពហិទ្ធា កាមា; ហីនា កាមា មជ្ឈិមា កាមា បណីតា កាមា; អាបាយិកា កាមា មានុសិកា កាមា ទិព្ពា កាមា បច្ចុបដ្ឋិតា កាមា; និម្មិតា កាមា អនិម្មិតា កាមា បរនិម្មិតា កាមា; បរិគ្គហិតា កាមា, អបរិគ្គហិតា កាមា, មមាយិតា កាមា, អមមាយិតា កាមា; សព្ពេបិ កាមាវចរា ធម្មា, សព្ពេបិ រូបាវចរា ធម្មា, សព្ពេបិ អរូបាវចរា ធម្មា, តណ្ហាវត្ថុកា តណ្ហារម្មណា កាមនីយដ្ឋេន រជនីយដ្ឋេន មទនីយដ្ឋេន កាមា – ឥមេ វុច្ចន្តិ វត្ថុកាមា.

កតមេ កិលេសកាមា? ឆន្ទោ កាមោ រាគោ កាមោ ឆន្ទរាគោ កាមោ; សង្កប្បោ កាមោ រាគោ កាមោ សង្កប្បរាគោ កាមោ; យោ កាមេសុ កាមច្ឆន្ទោ កាមរាគោ កាមនន្ទី កាមតណ្ហា កាមស្នេហោ កាមបរិឡាហោ កាមមុច្ឆា កាមជ្ឈោសានំ កាមោឃោ កាមយោគោ កាមុបាទានំ កាមច្ឆន្ទនីវរណំ.

‘‘អទ្ទសំ កាម តេ មូលំ, សង្កប្បា កាម ជាយសិ;

ន តំ សង្កប្បយិស្សាមិ, ឯវំ កាម ន ហោហិសី’’តិ [ន ហេហិសីតិ (ស្យា.)]. –

ឥមេ វុច្ចន្តិ កិលេសកាមា. កាមយមានស្សាតិ កាមយមានស្ស ឥច្ឆមានស្ស សាទិយមានស្ស បត្ថយមានស្ស បិហយមានស្ស អភិជប្បមានស្សាតិ – កាមំ កាមយមានស្ស.

តស្ស ចេ តំ សមិជ្ឈតីតិ. តស្ស ចេតិ តស្ស ខត្តិយស្ស វា ព្រាហ្មណស្ស វា វេស្សស្ស វា សុទ្ទស្ស វា គហដ្ឋស្ស វា បព្ពជិតស្ស វា ទេវស្ស វា មនុស្សស្ស វា. តន្តិ វត្ថុកាមា វុច្ចន្តិ – មនាបិកា រូបា មនាបិកា សទ្ទា មនាបិកា គន្ធា មនាបិកា រសា មនាបិកា ផោដ្ឋព្ពា. សមិជ្ឈតីតិ ឥជ្ឈតិ សមិជ្ឈតិ លភតិ បដិលភតិ អធិគច្ឆតិ វិន្ទតីតិ – តស្ស ចេ តំ សមិជ្ឈតិ.

អទ្ធា បីតិមនោ ហោតីតិ. អទ្ធាតិ ឯកំសវចនំ និស្សំសយវចនំ និក្កង្ខាវចនំ អទ្វេជ្ឈវចនំ អទ្វេឡ្ហកវចនំ និយោគវចនំ អបណ្ណកវចនំ អវត្ថាបនវចនមេតំ – អទ្ធាតិ. បីតីតិ យា បញ្ចកាមគុណបដិសញ្ញុត្តា បីតិ បាមុជ្ជំ អាមោទនា បមោទនា ហាសោ បហាសោ វិត្តិ តុដ្ឋិ ឱទគ្យំ អត្តមនតា អភិផរណតា ចិត្តស្ស. មនោតិ យំ ចិត្តំ មនោ មានសំ ហទយំ បណ្ឌរំ មនោ មនាយតនំ មនិន្ទ្រិយំ វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ តជ្ជា មនោវិញ្ញាណធាតុ, អយំ វុច្ចតិ មនោ. អយំ មនោ ឥមាយ បីតិយា សហគតោ ហោតិ សហជាតោ សំសដ្ឋោ សម្បយុត្តោ ឯកុប្បាទោ ឯកនិរោធោ ឯកវត្ថុកោ ឯការម្មណោ. បីតិមនោ ហោតីតិ បីតិមនោ ហោតិ តុដ្ឋមនោ ហដ្ឋមនោ បហដ្ឋមនោ អត្តមនោ ឧទគ្គមនោ មុទិតមនោ បមោទិតមនោ ហោតីតិ – អទ្ធា បីតិមនោ ហោតិ.

លទ្ធា មច្ចោ យទិច្ឆតីតិ. លទ្ធាតិ លភិត្វា បដិលភិត្វា អធិគន្ត្វា វិន្ទិត្វា. មច្ចោតិ សត្តោ នរោ មានវោ បោសោ បុគ្គលោ ជីវោ ជាគុ [ជាតុ (ស្យា.), ជគុ (ក.)] ជន្តុ ឥន្ទគុ [ហិន្ទគូ (សី. ស្យា.)] មនុជោ. យទិច្ឆតីតិ យំ ឥច្ឆតិ យំ សាទិយតិ យំ បត្ថេតិ យំ បិហេតិ យំ អភិជប្បតិ, រូបំ វា សទ្ទំ វា គន្ធំ វា រសំ វា ផោដ្ឋព្ពំ វាតិ, លទ្ធា មច្ចោ យទិច្ឆតិ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘កាមំ កាមយមានស្ស, តស្ស ចេ តំ សមិជ្ឈតិ;

អទ្ធា បីតិមនោ ហោតិ, លទ្ធា មច្ចោ យទិច្ឆតី’’តិ.

២. តស្ស ចេ កាមយានស្ស, ឆន្ទជាតស្ស ជន្តុនោ;

តេ កាមា បរិហាយន្តិ, សល្លវិទ្ធោវ រុប្បតិ.

តស្ស ចេ កាមយានស្សាតិ. តស្ស ចេតិ តស្ស ខត្តិយស្ស វា ព្រាហ្មណស្ស វា វេស្សស្ស វា សុទ្ទស្ស វា គហដ្ឋស្ស វា បព្ពជិតស្ស វា ទេវស្ស វា មនុស្សស្ស វា. កាមយានស្សាតិ កាមេ ឥច្ឆមានស្ស សាទិយមានស្ស បត្ថយមានស្ស បិហយមានស្ស អភិជប្បមានស្ស. អថ វា កាមតណ្ហាយ យាយតិ និយ្យតិ វុយ្ហតិ សំហរីយតិ. យថា ហត្ថិយានេន វា អស្សយានេន វា គោយានេន វា អជយានេន វា មេណ្ឌយានេន វា ឱដ្ឋយានេន វា ខរយានេន វា យាយតិ និយ្យតិ វុយ្ហតិ សំហរីយតិ; ឯវមេវំ កាមតណ្ហាយ យាយតិ និយ្យតិ វុយ្ហតិ សំហរីយតីតិ – តស្ស ចេ កាមយានស្ស.

ឆន្ទជាតស្ស ជន្តុនោតិ. ឆន្ទោតិ យោ កាមេសុ កាមច្ឆន្ទោ កាមរាគោ កាមនន្ទី កាមតណ្ហា កាមស្នេហោ កាមបរិឡាហោ កាមមុច្ឆា កាមជ្ឈោសានំ កាមោឃោ កាមយោគោ កាមុបាទានំ កាមច្ឆន្ទនីវរណំ, តស្ស សោ កាមច្ឆន្ទោ ជាតោ ហោតិ សញ្ជាតោ និព្ពត្តោ អភិនិព្ពត្តោ បាតុភូតោ. ជន្តុនោតិ សត្តស្ស នរស្ស មានវស្ស បោសស្ស បុគ្គលស្ស ជីវស្ស ជាគុស្ស ជន្តុស្ស ឥន្ទគុស្ស មនុជស្សាតិ – ឆន្ទជាតស្ស ជន្តុនោ.

តេ កាមា បរិហាយន្តីតិ – តេ វា កាមា បរិហាយន្តិ, សោ វា កាមេហិ បរិហាយតិ. កថំ តេ កាមា បរិហាយន្តិ? តស្ស តិដ្ឋន្តស្សេវ តេ ភោគេ រាជានោ វា ហរន្តិ, ចោរា វា ហរន្តិ, អគ្គិ វា ទហតិ, ឧទកំ វា វហតិ, អប្បិយា វា ទាយាទា ហរន្តិ, និហិតំ វា នាធិគច្ឆតិ, ទុប្បយុត្តា វា កម្មន្តា ភិជ្ជន្តិ, កុលេ វា កុលង្គារោ ឧប្បជ្ជតិ, យោ តេ ភោគេ វិកិរតិ វិធមតិ [វិធមេតិ (ស្យា.)] វិទ្ធំសេតិ អនិច្ចតាយេវ អដ្ឋមី. ឯវំ តេ កាមា ហាយន្តិ បរិហាយន្តិ បរិធំសេន្តិ បរិបតន្តិ អន្តរធាយន្តិ វិប្បលុជ្ជន្តិ. កថំ សោ កាមេហិ បរិហាយតិ? តិដ្ឋន្តេវ តេ ភោគេ សោ ចវតិ មរតិ វិប្បលុជ្ជតិ. ឯវំ សោ កាមេហិ ហាយតិ បរិហាយតិ បរិធំសេតិ បរិបតតិ អន្តរធាយតិ វិប្បលុជ្ជតិ.

ចោរា ហរន្តិ រាជានោ, អគ្គិ ទហតិ នស្សតិ;

អថ អន្តេន ជហតិ [អថោ អន្តេន ហេតិ (ស្យា.), អសហន្តេន ទហតិ (ក.)], សរីរំ សបរិគ្គហំ;

ឯតទញ្ញាយ មេធាវី, ភុញ្ជេថ ច ទទេថ ច.

ទត្វា ច ភុត្វា ច យថានុភាវំ, អនិន្ទិតោ សគ្គមុបេតិ ឋានន្តិ, តេ កាមា បរិហាយន្តិ.

សល្លវិទ្ធោវ រុប្បតីតិ. យថា អយោមយេន វា សល្លេន វិទ្ធោ, អដ្ឋិមយេន វា សល្លេន ទន្តមយេន វា សល្លេន វិសាណមយេន វា សល្លេន កដ្ឋមយេន វា សល្លេន វិទ្ធោ រុប្បតិ កុប្បតិ ឃដ្ដីយតិ បីឡីយតិ, ព្យាធិតោ ទោមនស្សិតោ ហោតិ, ឯវមេវ វត្ថុកាមានំ វិបរិណាមញ្ញថាភាវា ឧប្បជ្ជន្តិ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា. សោ កាមសល្លេន ច សោកសល្លេន ច វិទ្ធោ, រុប្បតិ កុប្បតិ ឃដ្ដីយតិ បីឡីយតិ ព្យាធិតោ ទោមនស្សិតោ ហោតីតិ – សល្លវិទ្ធោវ រុប្បតិ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘តស្ស ចេ កាមយានស្ស, ឆន្ទជាតស្ស ជន្តុនោ;

តេ កាមា បរិហាយន្តិ, សល្លវិទ្ធោវ រុប្បតី’’តិ.

៣. យោ កាមេ បរិវជ្ជេតិ, សប្បស្សេវ បទា សិរោ;

សោមំ វិសត្តិកំ លោកេ, សតោ សមតិវត្តតិ.

យោ កាមេ បរិវជ្ជេតីតិ. យោតិ យោ យាទិសោ យថាយុត្តោ យថាវិហិតោ យថាបការោ យំឋានប្បត្តោ យំធម្មសមន្នាគតោ ខត្តិយោ វា ព្រាហ្មណោ វា វេស្សោ វា សុទ្ទោ វា គហដ្ឋោ វា បព្ពជិតោ វា ទេវោ វា មនុស្សោ វា. កាមេ បរិវជ្ជេតីតិ. កាមាតិ ឧទ្ទានតោ ទ្វេ កាមា – វត្ថុកាមា ច កិលេសកាមា ច…បេ… ឥមេ វុច្ចន្តិ វត្ថុកាមា…បេ… ឥមេ វុច្ចន្តិ កិលេសកាមា. កាមេ បរិវជ្ជេតីតិ ទ្វីហិ ការណេហិ កាមេ បរិវជ្ជេតិ – វិក្ខម្ភនតោ វា សមុច្ឆេទតោ វា. កថំ វិក្ខម្ភនតោ កាមេ បរិវជ្ជេតិ? ‘‘អដ្ឋិកង្កលូបមា កាមា អប្បស្សាទដ្ឋេនា’’តិ បស្សន្តោ វិក្ខម្ភនតោ កាមេ បរិវជ្ជេតិ, ‘‘មំសបេសូបមា កាមា ពហុសាធារណដ្ឋេនា’’តិ បស្សន្តោ វិក្ខម្ភនតោ កាមេ បរិវជ្ជេតិ, ‘‘តិណុក្កូបមា កាមា អនុទហនដ្ឋេនា’’តិ បស្សន្តោ វិក្ខម្ភនតោ កាមេ បរិវជ្ជេតិ, ‘‘អង្គារកាសូបមា កាមា មហាបរិឡាហដ្ឋេនា’’តិ បស្សន្តោ វិក្ខម្ភនតោ កាមេ បរិវជ្ជេតិ, ‘‘សុបិនកូបមា កាមា ឥត្តរបច្ចុបដ្ឋានដ្ឋេនា’’តិ បស្សន្តោ វិក្ខម្ភនតោ កាមេ បរិវជ្ជេតិ, ‘‘យាចិតកូបមា កាមា តាវកាលិកដ្ឋេនា’’តិ បស្សន្តោ វិក្ខម្ភនតោ កាមេ បរិវជ្ជេតិ, ‘‘រុក្ខផលូបមា កាមា សម្ភញ្ជនបរិភញ្ជនដ្ឋេនា’’តិ បស្សន្តោ វិក្ខម្ភនតោ កាមេ បរិវជ្ជេតិ, ‘‘អសិសូនូបមា កាមា អធិកុដ្ដនដ្ឋេនា’’តិ [អធិកន្តនដ្ឋេនាតិ (ស្យា.)] បស្សន្តោ វិក្ខម្ភនតោ កាមេ បរិវជ្ជេតិ, ‘‘សត្តិសូលូបមា កាមា វិនិវិជ្ឈនដ្ឋេនា’’តិ បស្សន្តោ វិក្ខម្ភនតោ កាមេ បរិវជ្ជេតិ, ‘‘សប្បសិរូបមា កាមា សប្បដិភយដ្ឋេនា’’តិ បស្សន្តោ វិក្ខម្ភនតោ កាមេ បរិវជ្ជេតិ, ‘‘អគ្គិក្ខន្ធូបមា កាមា មហាភិតាបនដ្ឋេនា’’តិ បស្សន្តោ វិក្ខម្ភនតោ កាមេ បរិវជ្ជេតិ.

ពុទ្ធានុស្សតិំ ភាវេន្តោបិ វិក្ខម្ភនតោ កាមេ បរិវជ្ជេតិ, ធម្មានុស្សតិំ ភាវេន្តោបិ…បេ… សង្ឃានុស្សតិំ ភាវេន្តោបិ… សីលានុស្សតិំ ភាវេន្តោបិ… ចាគានុស្សតិំ ភាវេន្តោបិ… ទេវតានុស្សតិំ ភាវេន្តោបិ… អានាបានស្សតិំ [អានាបានសតិំ (សី.)] ភាវេន្តោបិ… មរណស្សតិំ ភាវេន្តោបិ… កាយគតាសតិំ ភាវេន្តោបិ… ឧបសមានុស្សតិំ ភាវេន្តោបិ វិក្ខម្ភនតោ កាមេ បរិវជ្ជេតិ.

បឋមំ ឈានំ ភាវេន្តោបិ វិក្ខម្ភនតោ កាមេ បរិវជ្ជេតិ, ទុតិយំ ឈានំ ភាវេន្តោបិ…បេ… តតិយំ ឈានំ ភាវេន្តោបិ… ចតុត្ថំ ឈានំ ភាវេន្តោបិ… អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិំ ភាវេន្តោបិ… វិញ្ញាណញ្ចាយតនសមាបត្តិំ ភាវេន្តោបិ… អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិំ ភាវេន្តោបិ … នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិំ ភាវេន្តោបិ វិក្ខម្ភនតោ កាមេ បរិវជ្ជេតិ. ឯវំ វិក្ខម្ភនតោ កាមេ បរិវជ្ជេតិ.

កថំ សមុច្ឆេទតោ កាមេ បរិវជ្ជេតិ? សោតាបត្តិមគ្គំ ភាវេន្តោបិ អបាយគមនីយេ កាមេ សមុច្ឆេទតោ បរិវជ្ជេតិ, សកទាគាមិមគ្គំ ភាវេន្តោបិ ឱឡារិកេ កាមេ សមុច្ឆេទតោ បរិវជ្ជេតិ, អនាគាមិមគ្គំ ភាវេន្តោបិ អនុសហគតេ កាមេ សមុច្ឆេទតោ បរិវជ្ជេតិ, អរហត្តមគ្គំ ភាវេន្តោបិ សព្ពេន សព្ពំ សព្ពថា សព្ពំ អសេសំ និស្សេសំ សមុច្ឆេទតោ កាមេ បរិវជ្ជេតិ. ឯវំ សមុច្ឆេទតោ កាមេ បរិវជ្ជេតីតិ – យោ កាមេ បរិវជ្ជេតិ.

សប្បស្សេវ បទា សិរោតិ. សប្បោ វុច្ចតិ អហិ. កេនដ្ឋេន សប្បោ? សំសប្បន្តោ គច្ឆតីតិ សប្បោ; ភុជន្តោ គច្ឆតីតិ ភុជគោ; ឧរេន គច្ឆតីតិ ឧរគោ; បន្នសិរោ គច្ឆតីតិ បន្នគោ; សិរេន សុបតីតិ [សប្បតីតិ (ក.)] សរីសបោ [សិរិំសបោ (សី.)]; ពិលេ សយតីតិ ពិលាសយោ; គុហាយំ សយតីតិ គុហាសយោ; ទាឋា តស្ស អាវុធោតិ ទាឋាវុធោ; វិសំ តស្ស ឃោរន្តិ ឃោរវិសោ; ជិវ្ហា តស្ស ទុវិធាតិ ទ្វិជិវ្ហោ; ទ្វីហិ ជិវ្ហាហិ រសំ សាយតីតិ ទ្វិរសញ្ញូ. យថា បុរិសោ ជីវិតុកាមោ អមរិតុកាមោ សុខកាមោ ទុក្ខបដិក្កូលោ បាទេន សប្បសិរំ វជ្ជេយ្យ វិវជ្ជេយ្យ បរិវជ្ជេយ្យ អភិនិវជ្ជេយ្យ; ឯវមេវ សុខកាមោ ទុក្ខបដិក្កូលោ កាមេ វជ្ជេយ្យ វិវជ្ជេយ្យ បរិវជ្ជេយ្យ អភិនិវជ្ជេយ្យាតិ – សប្បស្សេវ បទា សិរោ.

សោមំ វិសត្តិកំ លោកេ, សតោ សមតិវត្តតីតិ. សោតិ យោ កាមេ បរិវជ្ជេតិ. វិសត្តិកា វុច្ចតិ តណ្ហា. យោ រាគោ សារាគោ អនុនយោ អនុរោធោ នន្ទី នន្ទិរាគោ, ចិត្តស្ស សារាគោ ឥច្ឆា មុច្ឆា អជ្ឈោសានំ គេធោ បលិគេធោ [បឡិគេធោ (សី.)] សង្គោ បង្កោ, ឯជា មាយា ជនិកា សញ្ជននី សិព្ពិនី ជាលិនី សរិតា វិសត្តិកា, សុត្តំ វិសតា អាយូហិនី [អាយូហនី (សី. ស្យា.)] ទុតិយា បណិធិ ភវនេត្តិ, វនំ វនថោ សន្ធវោ ស្នេហោ អបេក្ខា បដិពន្ធុ, អាសា អាសីសនា អាសីសិតត្តំ, រូបាសា សទ្ទាសា គន្ធាសា រសាសា ផោដ្ឋព្ពាសា, លាភាសា ជនាសា បុត្តាសា ជីវិតាសា, ជប្បា បជប្បា អភិជប្បា ជប្បនា ជប្បិតត្តំ លោលុប្បំ លោលុប្បាយនា លោលុប្បាយិតត្តំ បុច្ឆញ្ជិកតា សាធុកម្យតា, អធម្មរាគោ វិសមលោភោ និកន្តិ និកាមនា បត្ថនា បិហនា សម្បត្ថនា, កាមតណ្ហា ភវតណ្ហា វិភវតណ្ហា, រូបតណ្ហា អរូបតណ្ហា និរោធតណ្ហា, រូបតណ្ហា សទ្ទតណ្ហា គន្ធតណ្ហា រសតណ្ហា ផោដ្ឋព្ពតណ្ហា ធម្មតណ្ហា, ឱឃោ យោគោ គន្ថោ ឧបាទានំ អាវរណំ នីវរណំ ឆទនំ ពន្ធនំ, ឧបក្កិលេសោ អនុសយោ បរិយុដ្ឋានំ លតា វេវិច្ឆំ, ទុក្ខមូលំ ទុក្ខនិទានំ ទុក្ខប្បភវោ មារបាសោ មារពឡិសំ មារវិសយោ, តណ្ហានទី តណ្ហាជាលំ តណ្ហាគទ្ទុលំ តណ្ហាសមុទ្ទោ អភិជ្ឈា លោភោ អកុសលមូលំ.

វិសត្តិកាតិ. កេនដ្ឋេន វិសត្តិកា? វិសតាតិ វិសត្តិកា; វិសាលាតិ វិសត្តិកា; វិសដាតិ វិសត្តិកា; វិសក្កតីតិ វិសត្តិកា; វិសំហរតីតិ វិសត្តិកា; វិសំវាទិកាតិ វិសត្តិកា; វិសមូលាតិ វិសត្តិកា; វិសផលាតិ វិសត្តិកា; វិសបរិភោគោតិ វិសត្តិកា; វិសាលា វា បន សា តណ្ហា រូបេ សទ្ទេ គន្ធេ រសេ ផោដ្ឋព្ពេ, កុលេ គណេ អាវាសេ លាភេ យសេ, បសំសាយ សុខេ ចីវរេ បិណ្ឌបាតេ សេនាសនេ គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេ, កាមធាតុយា រូបធាតុយា អរូបធាតុយា, កាមភវេ រូបភវេ អរូបភវេ, សញ្ញាភវេ អសញ្ញាភវេ នេវសញ្ញានាសញ្ញាភវេ, ឯកវោការភវេ ចតុវោការភវេ បញ្ចវោការភវេ, អតីតេ អនាគតេ បច្ចុប្បន្នេ, ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតព្ពេសុ ធម្មេសុ វិសដា វិត្ថតាតិ វិសត្តិកា.

លោកេតិ អបាយលោកេ មនុស្សលោកេ ទេវលោកេ, ខន្ធលោកេ ធាតុលោកេ អាយតនលោកេ. សតោតិ ចតូហិ ការណេហិ សតោ – កាយេ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ ភាវេន្តោ សតោ, វេទនាសុ…បេ… ចិត្តេ… ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ ភាវេន្តោ សតោ.

អបរេហិបិ ចតូហិ ការណេហិ សតោ – អសតិបរិវជ្ជនាយ សតោ, សតិករណីយានំ ធម្មានំ កតត្តា សតោ, សតិបរិពន្ធានំ ធម្មានំ ហតត្តា សតោ, សតិនិមិត្តានំ ធម្មានំ អសម្មុដ្ឋត្តា សតោ.

អបរេហិបិ ចតូហិ ការណេហិ សតោ – សតិយា សមន្នាគតត្តា សតោ, សតិយា វសិតត្តា សតោ, សតិយា បាគុញ្ញតាយ សតោ, សតិយា អបច្ចោរោហណតាយ [អបច្ចោរោបនតាយ (សី.)] សតោ.

អបរេហិបិ ចតូហិ ការណេហិ សតោ – សត្តត្តា សតោ, សន្តត្តា សតោ, សមិតត្តា សតោ, សន្តធម្មសមន្នាគតត្តា សតោ. ពុទ្ធានុស្សតិយា សតោ, ធម្មានុស្សតិយា សតោ, សង្ឃានុស្សតិយា សតោ, សីលានុស្សតិយា សតោ, ចាគានុស្សតិយា សតោ, ទេវតានុស្សតិយា សតោ, អានាបានស្សតិយា សតោ, មរណស្សតិយា សតោ, កាយគតាសតិយា សតោ, ឧបសមានុស្សតិយា សតោ. យា សតិ អនុស្សតិ បដិស្សតិ សតិ សរណតា ធារណតា អបិលាបនតា អសម្មុស្សនតា សតិ សតិន្ទ្រិយំ សតិពលំ សម្មាសតិ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ឯកាយនមគ្គោ, អយំ វុច្ចតិ សតិ. ឥមាយ សតិយា ឧបេតោ ហោតិ សមុបេតោ ឧបគតោ សមុបគតោ ឧបបន្នោ សមុបបន្នោ សមន្នាគតោ, សោ វុច្ចតិ សតោ.

សោមំ វិសត្តិកំ លោកេ, សតោ សមតិវត្តតីតិ. លោកេ វា សា វិសត្តិកា, លោកេ វា តំ វិសត្តិកំ សតោ តរតិ ឧត្តរតិ បតរតិ សមតិក្កមតិ វីតិវត្តតីតិ – សោមំ វិសត្តិកំ លោកេ, សតោ សមតិវត្តតិ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘យោ កាមេ បរិវជ្ជេតិ, សប្បស្សេវ បទា សិរោ;

សោមំ វិសត្តិកំ លោកេ, សតោ សមតិវត្តតី’’តិ.

៤. ខេត្តំ វត្ថុំ ហិរញ្ញំ វា, គវាស្សំ ទាសបោរិសំ;

ថិយោ ពន្ធូ បុថុ កាមេ, យោ នរោ អនុគិជ្ឈតិ.

ខេត្តំ វត្ថុំ ហិរញ្ញំ វាតិ. ខេត្តន្តិ សាលិក្ខេត្តំ វីហិក្ខេត្តំ មុគ្គក្ខេត្តំ មាសក្ខេត្តំ យវក្ខេត្តំ គោធុមក្ខេត្តំ តិលក្ខេត្តំ. វត្ថុន្តិ ឃរវត្ថុំ កោដ្ឋកវត្ថុំ បុរេវត្ថុំ បច្ឆាវត្ថុំ អារាមវត្ថុំ វិហារវត្ថុំ. ហិរញ្ញន្តិ ហិរញ្ញំ វុច្ចតិ កហាបណោតិ – ខេត្តំ វត្ថុំ ហិរញ្ញំ វា.

គវាស្សំ ទាសបោរិសន្តិ. គវន្តិ គវា [គាវោ (ក.)] វុច្ចន្តិ. អស្សាតិ បសុកាទយោ វុច្ចន្តិ. ទាសាតិ ចត្តារោ ទាសា – អន្តោជាតកោ ទាសោ, ធនក្កីតកោ ទាសោ, សាមំ វា ទាសព្យំ ឧបេតិ, អកាមកោ វា ទាសវិសយំ ឧបេតិ.

‘‘អាមាយ ទាសាបិ ភវន្តិ ហេកេ, ធនេន កីតាបិ ភវន្តិ ទាសា;

សាមញ្ច ឯកេ ឧបយន្តិ ទាស្យំ, ភយាបនុណ្ណាបិ ភវន្តិ ទាសា’’តិ.

បុរិសាតិ តយោ បុរិសា – ភតកា, កម្មករា, ឧបជីវិនោតិ – គវាស្សំ ទាសបោរិសំ.

ថិយោ ពន្ធូ បុថុ កាមេតិ. ថិយោតិ ឥត្ថិបរិគ្គហោ វុច្ចតិ. ពន្ធូតិ ចត្តារោ ពន្ធូ – ញាតិពន្ធវាបិ ពន្ធុ, គោត្តពន្ធវាបិ ពន្ធុ, មន្តពន្ធវាបិ ពន្ធុ, សិប្បពន្ធវាបិ ពន្ធុ. បុថុ កាមេតិ ពហូ កាមេ. ឯតេ បុថុ កាមា មនាបិកា រូបា…បេ… មនាបិកា ផោដ្ឋព្ពាតិ – ថិយោ ពន្ធូ បុថុ កាមេ.

យោ នរោ អនុគិជ្ឈតីតិ. យោតិ យោ យាទិសោ យថាយុត្តោ យថាវិហិតោ យថាបការោ យំឋានប្បត្តោ យំធម្មសមន្នាគតោ ខត្តិយោ វា ព្រាហ្មណោ វា វេស្សោ វា សុទ្ទោ វា គហដ្ឋោ វា បព្ពជិតោ វា ទេវោ វា មនុស្សោ វា. នរោតិ សត្តោ នរោ មានវោ បោសោ បុគ្គលោ ជីវោ ជាគុ ជន្តុ ឥន្ទគុ មនុជោ. អនុគិជ្ឈតីតិ កិលេសកាមេន វត្ថុកាមេសុ គិជ្ឈតិ អនុគិជ្ឈតិ បលិគិជ្ឈតិ បលិពជ្ឈតីតិ – យោ នរោ អនុគិជ្ឈតិ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘ខេត្តំ វត្ថុំ ហិរញ្ញំ វា, គវាស្សំ ទាសបោរិសំ;

ថិយោ ពន្ធូ បុថុ កាមេ, យោ នរោ អនុគិជ្ឈតី’’តិ.

៥. អពលា នំ ពលីយន្តិ, មទ្ទន្តេ នំ បរិស្សយា;

តតោ នំ ទុក្ខមន្វេតិ, នាវំ ភិន្នមិវោទកំ.

អពលា នំ ពលីយន្តីតិ. អពលាតិ អពលា កិលេសា ទុព្ពលា អប្បពលា អប្បថាមកា ហីនា និហីនា ( ) [(បរិហីនា) (សី. ស្យា.)] ឱមកា លាមកា ឆតុក្កា បរិត្តា. តេ កិលេសា តំ បុគ្គលំ សហន្តិ បរិសហន្តិ អភិភវន្តិ អជ្ឈោត្ថរន្តិ បរិយាទិយន្តិ មទ្ទន្តីតិ, ឯវម្បិ អពលា នំ ពលីយន្តិ. អថ វា, អពលំ បុគ្គលំ ទុព្ពលំ អប្បពលំ អប្បថាមកំ ហីនំ និហីនំ ឱមកំ លាមកំ ឆតុក្កំ បរិត្តំ, យស្ស នត្ថិ សទ្ធាពលំ វីរិយពលំ សតិពលំ សមាធិពលំ បញ្ញាពលំ ហិរិពលំ ឱត្តប្បពលំ. តេ កិលេសា តំ បុគ្គលំ សហន្តិ បរិសហន្តិ អភិភវន្តិ អជ្ឈោត្ថរន្តិ បរិយាទិយន្តិ មទ្ទន្តីតិ – ឯវម្បិ អពលា នំ ពលីយន្តីតិ.

មទ្ទន្តេ នំ បរិស្សយាតិ. ទ្វេ បរិស្សយា – បាកដបរិស្សយា ច បដិច្ឆន្នបរិស្សយា ច. កតមេ បាកដបរិស្សយា? សីហា ព្យគ្ឃា ទីបី អច្ឆា តរច្ឆា កោកា មហិំសា [មហិសា (សី. ស្យា.)] ហត្ថី អហិវិច្ឆិកា សតបទី, ចោរា វា អស្សុ មានវា វា កតកម្មា វា អកតកម្មា វា, ចក្ខុរោគោ សោតរោគោ ឃានរោគោ ជិវ្ហារោគោ កាយរោគោ សីសរោគោ កណ្ណរោគោ មុខរោគោ ទន្តរោគោ, កាសោ សាសោ បិនាសោ ឌាហោ ជរោ, កុច្ឆិរោគោ មុច្ឆា បក្ខន្ទិកា សូលា វិសូចិកា, កុដ្ឋំ គណ្ឌោ កិលាសោ សោសោ អបមារោ, ទទ្ទុ កណ្ឌុ កច្ឆុ រខសា [រក្ខសា (ក.)] វិតច្ឆិកា លោហិតបិត្តំ, មធុមេហោ អំសា បិឡកា ភគន្ទលា, បិត្តសមុដ្ឋានា អាពាធា សេម្ហសមុដ្ឋានា អាពាធា វាតសមុដ្ឋានា អាពាធា សន្និបាតិកា អាពាធា ឧតុបរិណាមជា អាពាធា វិសមបរិហារជា អាពាធា, ឱបក្កមិកា អាពាធា កម្មវិបាកជា អាពាធា, សីតំ ឧណ្ហំ ជិឃច្ឆា បិបាសា ឧច្ចារោ បស្សាវោ ឌំសមកសវាតាតបសរីសបសម្ផស្សា ឥតិ វា – ឥមេ វុច្ចន្តិ បាកដបរិស្សយា.

កតមេ បដិច្ឆន្នបរិស្សយា? កាយទុច្ចរិតំ វចីទុច្ចរិតំ មនោទុច្ចរិតំ, កាមច្ឆន្ទនីវរណំ ព្យាបាទនីវរណំ ថិនមិទ្ធនីវរណំ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចនីវរណំ វិចិកិច្ឆានីវរណំ, រាគោ ទោសោ មោហោ កោធោ ឧបនាហោ មក្ខោ បឡាសោ ឥស្សា មច្ឆរិយំ, មាយា សាឋេយ្យំ ថម្ភោ សារម្ភោ មានោ អតិមានោ មទោ បមាទោ, សព្ពេ កិលេសា សព្ពេ ទុច្ចរិតា សព្ពេ ទរថា សព្ពេ បរិឡាហា សព្ពេ សន្តាបា សព្ពាកុសលាភិសង្ខារា – ឥមេ វុច្ចន្តិ បដិច្ឆន្នបរិស្សយា.

បរិស្សយាតិ កេនដ្ឋេន បរិស្សយា? បរិសហន្តីតិ បរិស្សយា, បរិហានាយ សំវត្តន្តីតិ បរិស្សយា, តត្រាសយាតិ បរិស្សយា. កថំ បរិសហន្តីតិ បរិស្សយា? តេ បរិស្សយា តំ បុគ្គលំ សហន្តិ បរិសហន្តិ អភិភវន្តិ អជ្ឈោត្ថរន្តិ បរិយាទិយន្តិ មទ្ទន្តិ. ឯវំ បរិសហន្តីតិ បរិស្សយា. កថំ បរិហានាយ សំវត្តន្តីតិ បរិស្សយា? តេ បរិស្សយា កុសលានំ ធម្មានំ អន្តរាយាយ បរិហានាយ សំវត្តន្តិ. កតមេសំ កុសលានំ ធម្មានំ? សម្មាបដិបទាយ អនុលោមបដិបទាយ អបច្ចនីកបដិបទាយ អវិរុទ្ធបដិបទាយ អន្វត្ថបដិបទាយ ធម្មានុធម្មបដិបទាយ, សីលេសុ បរិបូរិការិតាយ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតាយ ភោជនេ មត្តញ្ញុតាយ, ជាគរិយានុយោគស្ស សតិសម្បជញ្ញស្ស, ចតុន្នំ សតិបដ្ឋានានំ ភាវនានុយោគស្ស ចតុន្នំ សម្មប្បធានានំ ភាវនានុយោគស្ស ចតុន្នំ ឥទ្ធិបាទានំ ភាវនានុយោគស្ស, បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ ភាវនានុយោគស្ស បញ្ចន្នំ ពលានំ ភាវនានុយោគស្ស, សត្តន្នំ ពោជ្ឈង្គានំ ភាវនានុយោគស្ស អរិយស្ស អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្ស ភាវនានុយោគស្ស – ឥមេសំ កុសលានំ ធម្មានំ អន្តរាយាយ បរិហានាយ សំវត្តន្តិ. ឯវំ បរិហានាយ សំវត្តន្តីតិ – បរិស្សយា.

កថំ តត្រាសយាតិ បរិស្សយា? តត្ថេតេ បាបកា អកុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ អត្តភាវសន្និស្សយា. យថា ពិលេ ពិលាសយា បាណា សយន្តិ, ទកេ ទកាសយា បាណា សយន្តិ, វនេ វនាសយា បាណា សយន្តិ, រុក្ខេ រុក្ខាសយា បាណា សយន្តិ, ឯវមេវ តត្ថេតេ បាបកា អកុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ អត្តភាវសន្និស្សយា. ឯវម្បិ តត្រាសយាតិ – បរិស្សយា.

វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘សាន្តេវាសិកោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សាចរិយកោ ទុក្ខំ ន ផាសុ វិហរតិ. កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សាន្តេវាសិកោ សាចរិយកោ ទុក្ខំ ន ផាសុ វិហរតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ឧប្បជ្ជន្តិ យេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សរសង្កប្បា សញ្ញោជនិយា, ត្យស្ស អន្តោ វសន្តិ អន្វាសវន្តិ បាបកា អកុសលា ធម្មាតិ – តស្មា សាន្តេវាសិកោតិ វុច្ចតិ. តេ នំ សមុទាចរន្តិ. សមុទាចរន្តិ នំ បាបកា អកុសលា ធម្មាតិ – តស្មា សាចរិយកោតិ វុច្ចតិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ សោតេន សទ្ទំ សុត្វា, ឃានេន គន្ធំ ឃាយិត្វា, ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា, កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសិត្វា, មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ ឧប្បជ្ជន្តិ យេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សរសង្កប្បា សញ្ញោជនិយា, ត្យស្ស អន្តោ វសន្តិ អន្វាសវន្តិ បាបកា អកុសលា ធម្មាតិ – តស្មា សាន្តេវាសិកោតិ វុច្ចតិ. តេ នំ សមុទាចរន្តិ. សមុទាចរន្តិ នំ បាបកា អកុសលា ធម្មាតិ – តស្មា សាចរិយកោតិ វុច្ចតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សាន្តេវាសិកោ សាចរិយកោ ទុក្ខំ ន ផាសុ វិហរតី’’តិ. ឯវម្បិ តត្រាសយាតិ – បរិស្សយា.

វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ, អន្តរាមលា – អន្តរាអមិត្តា អន្តរាសបត្តា អន្តរាវធកា អន្តរាបច្ចត្ថិកា. កតមេ តយោ? លោភោ, ភិក្ខវេ, អន្តរាមលំ [អន្តរាមលោ (ស្យា.)] អន្តរាអមិត្តោ អន្តរាសបត្តោ អន្តរាវធកោ អន្តរាបច្ចត្ថិកោ. ទោសោ…បេ… មោហោ, ភិក្ខវេ, អន្តរាមលំ អន្តរាអមិត្តោ អន្តរាសបត្តោ អន្តរាវធកោ អន្តរាបច្ចត្ថិកោ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, តយោ អន្តរាមលា – អន្តរាអមិត្តា អន្តរាសបត្តា អន្តរាវធកា អន្តរាបច្ចត្ថិកា.

‘‘អនត្ថជននោ លោភោ, លោភោ ចិត្តប្បកោបនោ;

ភយមន្តរតោ ជាតំ, តំ ជនោ នាវពុជ្ឈតិ.

‘‘លុទ្ធោ អត្ថំ ន ជានាតិ, លុទ្ធោ ធម្មំ ន បស្សតិ;

អន្ធន្តមំ [អន្ធតមំ (ស្យា. ក.)] តទា ហោតិ, យំ លោភោ សហតេ នរំ.

‘‘អនត្ថជននោ ទោសោ, ទោសោ ចិត្តប្បកោបនោ;

ភយមន្តរតោ ជាតំ, តំ ជនោ នាវពុជ្ឈតិ.

‘‘កុទ្ធោ អត្ថំ ន ជានាតិ, កុទ្ធោ ធម្មំ ន បស្សតិ;

អន្ធន្តមំ តទា ហោតិ, យំ ទោសោ សហតេ នរំ.

‘‘អនត្ថជននោ មោហោ, មោហោ ចិត្តប្បកោបនោ;

ភយមន្តរតោ ជាតំ, តំ ជនោ នាវពុជ្ឈតិ.

‘‘មូឡ្ហោ អត្ថំ ន ជានាតិ, មូឡ្ហោ ធម្មំ ន បស្សតិ;

អន្ធន្តមំ តទា ហោតិ, យំ មោហោ សហតេ នរ’’ន្តិ.

ឯវម្បិ តត្រាសយាតិ – បរិស្សយា.

វុត្តម្បិ ហេតំ ភគវតា – ‘‘តយោ ខោ, មហារាជ, បុរិសស្ស ធម្មា អជ្ឈត្តំ ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជន្តិ, អហិតាយ ទុក្ខាយ អផាសុវិហារាយ. កតមេ តយោ? លោភោ ខោ, មហារាជ, បុរិសស្ស ធម្មោ អជ្ឈត្តំ ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតិ, អហិតាយ ទុក្ខាយ អផាសុវិហារាយ. ទោសោ ខោ, មហារាជ…បេ… មោហោ ខោ, មហារាជ, បុរិសស្ស ធម្មោ អជ្ឈត្តំ ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតិ, អហិតាយ ទុក្ខាយ អផាសុវិហារាយ. ឥមេ ខោ, មហារាជ, តយោ បុរិសស្ស ធម្មា អជ្ឈត្តំ ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជន្តិ, អហិតាយ ទុក្ខាយ អផាសុវិហារាយ.

‘‘លោភោ ទោសោ ច មោហោ ច, បុរិសំ បាបចេតសំ;

ហិំសន្តិ អត្តសម្ភូតា, តចសារំវ សម្ផល’’ន្តិ.

ឯវម្បិ តត្រាសយាតិ – បរិស្សយា.

វុត្តម្បិ ចេតំ ភគវតា –

‘‘រាគោ ច ទោសោ ច ឥតោនិទានា, អរតិ រតិ លោមហំសោ ឥតោជា;

ឥតោ សមុដ្ឋាយ មនោវិតក្កា, កុមារកា ធង្កមិវោស្សជន្តី’’តិ [ធង្កមិវោស្សជ្ជន្តិ (ស្យា.)].

ឯវម្បិ តត្រាសយាតិ – បរិស្សយា. មទ្ទន្តេ នំ បរិស្សយាតិ. តេ បរិស្សយា តំ បុគ្គលំ សហន្តិ បរិសហន្តិ អភិភវន្តិ អជ្ឈោត្ថរន្តិ បរិយាទិយន្តិ មទ្ទន្តីតិ – មទ្ទន្តេ នំ បរិស្សយា.

តតោ នំ ទុក្ខមន្វេតីតិ. តតោតិ តតោ តតោ បរិស្សយតោ តំ បុគ្គលំ ទុក្ខំ អន្វេតិ អនុគច្ឆតិ អន្វាយិកំ ហោតិ, ជាតិទុក្ខំ អន្វេតិ អនុគច្ឆតិ អន្វាយិកំ ហោតិ, ជរាទុក្ខំ អន្វេតិ អនុគច្ឆតិ អន្វាយិកំ ហោតិ, ព្យាធិទុក្ខំ អន្វេតិ អនុគច្ឆតិ អន្វាយិកំ ហោតិ, មរណទុក្ខំ អន្វេតិ អនុគច្ឆតិ អន្វាយិកំ ហោតិ, សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសទុក្ខំ អន្វេតិ អនុគច្ឆតិ អន្វាយិកំ ហោតិ, នេរយិកំ ទុក្ខំ, តិរច្ឆានយោនិកំ ទុក្ខំ, បេត្តិវិសយិកំ ទុក្ខំ អន្វេតិ អនុគច្ឆតិ អន្វាយិកំ ហោតិ, មានុសិកំ ទុក្ខំ… គព្ភោក្កន្តិមូលកំ ទុក្ខំ… គព្ភេ ឋិតិមូលកំ ទុក្ខំ… គព្ភា វុដ្ឋានមូលកំ ទុក្ខំ… ជាតស្សូបនិពន្ធកំ ទុក្ខំ… ជាតស្ស បរាធេយ្យកំ ទុក្ខំ… អត្តូបក្កមំ ទុក្ខំ… បរូបក្កមំ ទុក្ខំ អន្វេតិ អនុគច្ឆតិ អន្វាយិកំ ហោតិ, ទុក្ខទុក្ខំ អន្វេតិ អនុគច្ឆតិ អន្វាយិកំ ហោតិ, សង្ខារទុក្ខំ… វិបរិណាមទុក្ខំ … ចក្ខុរោគោ សោតរោគោ ឃានរោគោ ជិវ្ហារោគោ កាយរោគោ សីសរោគោ កណ្ណរោគោ មុខរោគោ ទន្តរោគោ, កាសោ សាសោ បិនាសោ ឌាហោ ជរោ, កុច្ឆិរោគោ មុច្ឆា បក្ខន្ទិកា សូលា វិសូចិកា, កុដ្ឋំ គណ្ឌោ កិលាសោ សោសោ អបមារោ, ទទ្ទុ កណ្ឌុ កច្ឆុ រខសា វិតច្ឆិកា លោហិតបិត្តំ, មធុមេហោ អំសា បិឡកា ភគន្ទលា បិត្តសមុដ្ឋានា អាពាធា សេម្ហសមុដ្ឋានា អាពាធា វាតសមុដ្ឋានា អាពាធា សន្និបាតិកា អាពាធា ឧតុបរិណាមជា អាពាធា វិសមបរិហារជា អាពាធា, ឱបក្កមិកា អាពាធា កម្មវិបាកជា អាពាធា, សីតំ ឧណ្ហំ ជិឃច្ឆា បិបាសា ឧច្ចារោ បស្សាវោ ឌំសមកសវាតាតបសរីសបសម្ផស្សទុក្ខំ… មាតុមរណំ ទុក្ខំ… បិតុមរណំ ទុក្ខំ… ភាតុមរណំ ទុក្ខំ… ភគិនិមរណំ ទុក្ខំ… បុត្តមរណំ ទុក្ខំ… ធីតុមរណំ ទុក្ខំ … ញាតិព្យសនំ ទុក្ខំ… ភោគព្យសនំ ទុក្ខំ… រោគព្យសនំ ទុក្ខំ… សីលព្យសនំ ទុក្ខំ… ទិដ្ឋិព្យសនំ ទុក្ខំ អន្វេតិ អនុគច្ឆតិ អន្វាយិកំ ហោតីតិ – តតោ នំ ទុក្ខមន្វេតិ.

នាវំ ភិន្នមិវោទកន្តិ. យថា ភិន្នំ នាវំ ទកមេសិំ [ឧទកទាយិតោ (សី.), ឧទកំ អន្វាយិកំ (ស្យា.)] តតោ តតោ ឧទកំ អន្វេតិ អនុគច្ឆតិ អន្វាយិកំ ហោតិ, បុរតោបិ ឧទកំ អន្វេតិ អនុគច្ឆតិ អន្វាយិកំ ហោតិ, បច្ឆតោបិ… ហេដ្ឋតោបិ… បស្សតោបិ ឧទកំ អន្វេតិ អនុគច្ឆតិ អន្វាយិកំ ហោតិ; ឯវមេវ តតោ តតោ បរិស្សយតោ តំ បុគ្គលំ ទុក្ខំ អន្វេតិ អនុគច្ឆតិ អន្វាយិកំ ហោតិ, ជាតិទុក្ខំ អន្វេតិ អនុគច្ឆតិ អន្វាយិកំ ហោតិ…បេ… ទិដ្ឋិព្យសនំ ទុក្ខំ អន្វេតិ អនុគច្ឆតិ អន្វាយិកំ ហោតីតិ – នាវំ ភិន្នមិវោទកំ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘អពលា នំ ពលីយន្តិ, មទ្ទន្តេ នំ បរិស្សយា;

តតោ នំ ទុក្ខមន្វេតិ, នាវំ ភិន្នមិវោទក’’ន្តិ.

៦. តស្មា ជន្តុ សទា សតោ, កាមានិ បរិវជ្ជយេ;

តេ បហាយ តរេ ឱឃំ, នាវំ សិត្វាវ បារគូ.

តស្មា ជន្តុ សទា សតោតិ. តស្មាតិ តស្មា តំការណា តំហេតុ តប្បច្ចយា តំនិទានា ឯតំ អាទីនវំ សម្បស្សមានោ កាមេសូតិ – តស្មា. ជន្តូតិ សត្តោ នរោ មានវោ បោសោ បុគ្គលោ ជីវោ ជាគុ ជន្តុ ឥន្ទគុ មនុជោ. សទាតិ សទា សព្ពទា សព្ពកាលំ និច្ចកាលំ ធុវកាលំ សតតំ សមិតំ អព្ពោកិណ្ណំ បោង្ខានុបោង្ខំ ឧទកូមិកជាតំ អវីចិ សន្តតិ សហិតំ ផស្សិតំ [ផុសិតំ (សី. ស្យា.)], បុរេភត្តំ បច្ឆាភត្តំ បុរិមយាមំ មជ្ឈិមយាមំ បច្ឆិមយាមំ, កាឡេ ជុណ្ហេ វស្សេ ហេមន្តេ គិម្ហេ, បុរិមេ វយោខន្ធេ មជ្ឈិមេ វយោខន្ធេ បច្ឆិមេ វយោខន្ធេ. សតោតិ ចតូហិ ការណេហិ សតោ – កាយេ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ ភាវេន្តោ សតោ, វេទនាសុ… ចិត្តេ… ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ ភាវេន្តោ សតោ. អបរេហិ ចតូហិ ការណេហិ សតោ…បេ… សោ វុច្ចតិ សតោតិ – តស្មា ជន្តុ សទា សតោ.

កាមានិ បរិវជ្ជយេតិ. កាមាតិ ឧទ្ទានតោ ទ្វេ កាមា – វត្ថុកាមា ច កិលេសកាមា ច…បេ… ឥមេ វុច្ចន្តិ វត្ថុកាមា…បេ… ឥមេ វុច្ចន្តិ កិលេសកាមា. កាមានិ បរិវជ្ជយេតិ ទ្វីហិ ការណេហិ កាមេ បរិវជ្ជេយ្យ – វិក្ខម្ភនតោ វា សមុច្ឆេទតោ វា. កថំ វិក្ខម្ភនតោ កាមេ បរិវជ្ជេយ្យ? ‘‘អដ្ឋិកង្កលូបមា កាមា អប្បស្សាទដ្ឋេនា’’តិ បស្សន្តោ វិក្ខម្ភនតោ កាមេ បរិវជ្ជេយ្យ, ‘‘មំសបេសូបមា កាមា ពហុសាធារណដ្ឋេនា’’តិ បស្សន្តោ វិក្ខម្ភនតោ កាមេ បរិវជ្ជេយ្យ, ‘‘តិណុក្កូបមា កាមា អនុទហនដ្ឋេនា’’តិ បស្សន្តោ វិក្ខម្ភនតោ កាមេ បរិវជ្ជេយ្យ…បេ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិំ ភាវេន្តោ វិក្ខម្ភនតោ កាមេ បរិវជ្ជេយ្យ. ឯវំ វិក្ខម្ភនតោ កាមេ បរិវជ្ជេយ្យ…បេ… ឯវំ សមុច្ឆេទតោ កាមេ បរិវជ្ជេយ្យាតិ – កាមានិ បរិវជ្ជយេ.

តេ បហាយ តរេ ឱឃន្តិ. តេតិ វត្ថុកាមេ បរិជានិត្វា កិលេសកាមេ បហាយ បជហិត្វា វិនោទេត្វា ព្យន្តិំ ករិត្វា អនភាវំ គមិត្វា; កាមច្ឆន្ទនីវរណំ បហាយ បជហិត្វា វិនោទេត្វា ព្យន្តិំ ករិត្វា អនភាវំ គមិត្វា; ព្យាបាទនីវរណំ…បេ… ថិនមិទ្ធនីវរណំ… ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចនីវរណំ… វិចិកិច្ឆានីវរណំ បហាយ បជហិត្វា វិនោទេត្វា ព្យន្តិំ ករិត្វា អនភាវំ គមិត្វា កាមោឃំ ភវោឃំ ទិដ្ឋោឃំ អវិជ្ជោឃំ តរេយ្យ ឧត្តរេយ្យ បតរេយ្យ សមតិក្កមេយ្យ វីតិវត្តេយ្យាតិ – តេ បហាយ តរេ ឱឃំ.

នាវំ សិត្វាវ បារគូតិ. យថា គរុកំ នាវំ ភារិកំ ឧទកំ សិត្វា [សិញ្ចិត្វា (សី. ស្យា.)] ឱសិញ្ចិត្វា ឆឌ្ឌេត្វា លហុកាយ នាវាយ ខិប្បំ លហុំ អប្បកសិរេនេវ បារំ គច្ឆេយ្យ; ឯវមេវ វត្ថុកាមេ បរិជានិត្វា កិលេសកាមេ បហាយ បជហិត្វា វិនោទេត្វា ព្យន្តិំ ករិត្វា អនភាវំ គមិត្វា; កាមច្ឆន្ទនីវរណំ… ព្យាបាទនីវរណំ… ថិនមិទ្ធនីវរណំ… ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចនីវរណំ… វិចិកិច្ឆានីវរណំ បហាយ បជហិត្វា វិនោទេត្វា ព្យន្តិំ ករិត្វា អនភាវំ គមិត្វា ខិប្បំ លហុំ អប្បកសិរេនេវ បារំ គច្ឆេយ្យ. បារំ វុច្ចតិ អមតំ និព្ពានំ. យោ សោ សព្ពសង្ខារសមថោ សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គោ តណ្ហក្ខយោ វិរាគោ និរោធោ និព្ពានំ. បារំ គច្ឆេយ្យាតិ – បារំ អធិគច្ឆេយ្យ, បារំ ផុសេយ្យ, បារំ សច្ឆិករេយ្យ. បារគូតិ យោបិ បារំ គន្តុកាមោ សោបិ បារគូ; យោបិ បារំ គច្ឆតិ សោបិ បារគូ; យោបិ បារំ គតោ, សោបិ បារគូ.

វុត្តម្បិ ហេតំ ភគវតា –

តិណ្ណោ បារង្គតោ ថលេ តិដ្ឋតិ ព្រាហ្មណោតិ. ព្រាហ្មណោតិ ខោ, ភិក្ខវេ, អរហតោ ឯតំ អធិវចនំ. សោ អភិញ្ញាបារគូ បរិញ្ញាបារគូ បហានបារគូ ភាវនាបារគូ សច្ឆិកិរិយាបារគូ សមាបត្តិបារគូ. អភិញ្ញាបារគូ សព្ពធម្មានំ, បរិញ្ញាបារគូ សព្ពទុក្ខានំ, បហានបារគូ សព្ពកិលេសានំ, ភាវនាបារគូ ចតុន្នំ អរិយមគ្គានំ, សច្ឆិកិរិយាបារគូ និរោធស្ស, សមាបត្តិបារគូ សព្ពសមាបត្តីនំ. សោ វសិប្បត្តោ បារមិប្បត្តោ អរិយស្មិំ សីលស្មិំ, វសិប្បត្តោ បារមិប្បត្តោ អរិយស្មិំ សមាធិស្មិំ, វសិប្បត្តោ បារមិប្បត្តោ អរិយាយ បញ្ញាយ, វសិប្បត្តោ បារមិប្បត្តោ អរិយាយ វិមុត្តិយា. សោ បារំ គតោ បារប្បត្តោ អន្តគតោ អន្តប្បត្តោ កោដិគតោ កោដិប្បត្តោ បរិយន្តគតោ បរិយន្តប្បត្តោ វោសានគតោ វោសានប្បត្តោ តាណគតោ តាណប្បត្តោ លេណគតោ លេណប្បត្តោ សរណគតោ សរណប្បត្តោ អភយគតោ អភយប្បត្តោ អច្ចុតគតោ អច្ចុតប្បត្តោ អមតគតោ អមតប្បត្តោ និព្ពានគតោ និព្ពានប្បត្តោ. សោ វុដ្ឋវាសោ ចិណ្ណចរណោ គតទ្ធោ គតទិសោ គតកោដិកោ បាលិតព្រហ្មចរិយោ ឧត្តមទិដ្ឋិប្បត្តោ ភាវិតមគ្គោ បហីនកិលេសោ បដិវិទ្ធាកុប្បោ សច្ឆិកតនិរោធោ, ទុក្ខំ តស្ស បរិញ្ញាតំ, សមុទយោ បហីនោ, មគ្គោ ភាវិតោ, និរោធោ សច្ឆិកតោ, អភិញ្ញេយ្យំ អភិញ្ញាតំ, បរិញ្ញេយ្យំ បរិញ្ញាតំ, បហាតព្ពំ បហីនំ, ភាវេតព្ពំ ភាវិតំ, សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិកតំ.

សោ ឧក្ខិត្តបលិឃោ សំកិណ្ណបរិក្ខោ អព្ពុឡ្ហេសិកោ និរគ្គឡោ អរិយោ បន្នទ្ធជោ បន្នភារោ វិសញ្ញុត្តោ បញ្ចង្គវិប្បហីនោ ឆឡង្គសមន្នាគតោ ឯការក្ខោ ចតុរាបស្សេនោ បនុណ្ណបច្ចេកសច្ចោ សមវយសដ្ឋេសនោ អនាវិលសង្កប្បោ បស្សទ្ធកាយសង្ខារោ សុវិមុត្តចិត្តោ សុវិមុត្តបញ្ញោ កេវលី វុសិតវា ឧត្តមបុរិសោ បរមបុរិសោ បរមបត្តិប្បត្តោ. សោ នេវាចិនតិ [នេវ អាចិនាតិ (សី. ស្យា.)] នាបចិនតិ, អបចិនិត្វា ឋិតោ. នេវ បជហតិ ន ឧបាទិយតិ, បជហិត្វា ឋិតោ. នេវ សំសិព្ពតិ [នេវ សិនេតិ (សី.), នេវ វិសីនេតិ (ស្យា.)] ន ឧស្សិនេតិ, វិសិនិត្វា ឋិតោ. នេវ វិធូបេតិ ន សន្ធូបេតិ, វិធូបេត្វា ឋិតោ. អសេក្ខេន សីលក្ខន្ធេន សមន្នាគតត្តា ឋិតោ. អសេក្ខេន សមាធិក្ខន្ធេន… អសេក្ខេន បញ្ញាក្ខន្ធេន… អសេក្ខេន វិមុត្តិក្ខន្ធេន… អសេក្ខេន វិមុត្តិញាណទស្សនក្ខន្ធេន សមន្នាគតត្តា ឋិតោ. សច្ចំ សម្បដិបាទិយិត្វា ឋិតោ. ឯជំ សមតិក្កមិត្វា ឋិតោ. កិលេសគ្គិំ បរិយាទិយិត្វា ឋិតោ, អបរិគមនតាយ ឋិតោ, កដំ សមាទាយ ឋិតោ, មុត្តិបដិសេវនតាយ ឋិតោ, មេត្តាយ បារិសុទ្ធិយា ឋិតោ, ករុណាយ… មុទិតាយ… ឧបេក្ខាយ បារិសុទ្ធិយា ឋិតោ, អច្ចន្តបារិសុទ្ធិយា ឋិតោ, អកម្មយតាយ [អតម្មយតាយ (សី.), អកម្មញ្ញតាយ (ស្យា.)] បារិសុទ្ធិយា ឋិតោ, វិមុត្តត្តា ឋិតោ, សន្តុស្សិតត្តា ឋិតោ, ខន្ធបរិយន្តេ ឋិតោ, ធាតុបរិយន្តេ ឋិតោ, អាយតនបរិយន្តេ ឋិតោ, គតិបរិយន្តេ ឋិតោ, ឧបបត្តិបរិយន្តេ ឋិតោ, បដិសន្ធិបរិយន្តេ ឋិតោ, (ភវបរិយន្តេ ឋិតោ, សំសារបរិយន្តេ ឋិតោ វដ្ដបរិយន្តេ ឋិតោ, អន្តិមេ ភវេ ឋិតោ,) [( ) នត្ថិ សីហឡបោត្ថកេ] អន្តិមេ សមុស្សយេ ឋិតោ, អន្តិមទេហធរោ អរហា.

‘‘តស្សាយំ បច្ឆិមកោ ភវោ, ចរិមោយំ សមុស្សយោ;

ជាតិមរណសំសារោ, នត្ថិ តស្ស បុនព្ភវោ’’តិ.

នាវំ សិត្វាវ បារគូតិ. តេនាហ ភគវា –

‘‘តស្មា ជន្តុ សទា សតោ, កាមានិ បរិវជ្ជយេ;

តេ បហាយ តរេ ឱឃំ, នាវំ សិត្វាវ បារគូ’’តិ.

កាមសុត្តនិទ្ទេសោ បឋមោ.

២. គុហដ្ឋកសុត្តនិទ្ទេសោ

អថ គុហដ្ឋកសុត្តនិទ្ទេសំ វក្ខតិ –

៧. សត្តោ គុហាយំ ពហុនាភិឆន្នោ, តិដ្ឋំ នរោ មោហនស្មិំ បគាឡ្ហោ;

ទូរេ វិវេកា ហិ តថាវិធោ សោ, កាមា ហិ លោកេ ន ហិ សុប្បហាយា.

សត្តោ គុហាយំ ពហុនាភិឆន្នោតិ. សត្តោតិ ហិ ខោ វុត្តំ, អបិ ច គុហា តាវ វត្តព្ពា. គុហា វុច្ចតិ កាយោ. កាយោតិ វា គុហាតិ វា ទេហោតិ វា សន្ទេហោតិ វា នាវាតិ វា រថោតិ វា ធជោតិ វា វម្មិកោតិ វា នគរន្តិ វា និឌ្ឌន្តិ វា កុដីតិ វា គណ្ឌោតិ វា កុម្ភោតិ វា នាគោតិ វា កាយស្សេតំ អធិវចនំ. សត្តោ គុហាយន្តិ គុហាយំ សត្តោ វិសត្តោ អាសត្តោ លគ្គោ លគ្គិតោ បលិពុទ្ធោ. យថា ភិត្តិខិលេ វា នាគទន្តេ វា គណ្ឌំ សត្តំ វិសត្តំ អាសត្តំ លគ្គំ លគ្គិតំ បលិពុទ្ធំ; ឯវមេវ គុហាយំ សត្តោ វិសត្តោ អាសត្តោ លគ្គោ លគ្គិតោ បលិពុទ្ធោ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘រូបេ ខោ, រាធ, យោ ឆន្ទោ យោ រាគោ យា នន្ទី យា តណ្ហា យេ ឧបយូបាទានា ចេតសោ អធិដ្ឋានាភិនិវេសានុសយា, តត្រ សត្តោ តត្រ វិសត្តោ; តស្មា សត្តោតិ វុច្ចតិ. វេទនាយ ខោ, រាធ…បេ… សញ្ញាយ ខោ, រាធ… សង្ខារេសុ ខោ, រាធ… វិញ្ញាណេ ខោ, រាធ, យោ ឆន្ទោ យោ រាគោ យា នន្ទី យា តណ្ហា យេ ឧបយូបាទានា ចេតសោ អធិដ្ឋានាភិនិវេសានុសយា, តត្រ សត្តោ តត្រ វិសត្តោ; តស្មា សត្តោតិ វុច្ចតិ. សត្តោតិ លគ្គនាធិវចន’’ន្តិ – សត្តោ គុហាយំ. ពហុនាភិឆន្នោតិ ពហុកេហិ កិលេសេហិ ឆន្នោ, រាគេន ឆន្នោ ទោសេន ឆន្នោ មោហេន ឆន្នោ កោធេន ឆន្នោ ឧបនាហេន ឆន្នោ មក្ខេន ឆន្នោ បឡាសេន ឆន្នោ ឥស្សាយ ឆន្នោ មច្ឆរិយេន ឆន្នោ មាយាយ ឆន្នោ សាឋេយ្យេន ឆន្នោ ថម្ភេន ឆន្នោ សារម្ភេន ឆន្នោ មានេន ឆន្នោ អតិមានេន ឆន្នោ មទេន ឆន្នោ បមាទេន ឆន្នោ. សព្ពកិលេសេហិ សព្ពទុច្ចរិតេហិ សព្ពទរថេហិ សព្ពបរិឡាហេហិ សព្ពសន្តាបេហិ សព្ពាកុសលាភិសង្ខារេហិ ឆន្នោ វិឆន្នោ ឧច្ឆន្នោ អាវុតោ និវុតោ ឱវុតោ [ឱផុតោ (ស្យា.)] បិហិតោ បដិច្ឆន្នោ បដិកុជ្ជិតោតិ – សត្តោ គុហាយំ ពហុនាភិឆន្នោ.

តិដ្ឋំ នរោ មោហនស្មិំ បគាឡ្ហោតិ តិដ្ឋន្តោ នរោ រត្តោ រាគវសេន តិដ្ឋតិ, ទុដ្ឋោ ទោសវសេន តិដ្ឋតិ, មូឡ្ហោ មោហវសេន តិដ្ឋតិ, វិនិពទ្ធោ មានវសេន តិដ្ឋតិ, បរាមដ្ឋោ ទិដ្ឋិវសេន តិដ្ឋតិ, វិក្ខេបគតោ ឧទ្ធច្ចវសេន តិដ្ឋតិ, អនិដ្ឋង្គតោ វិចិកិច្ឆាវសេន តិដ្ឋតិ, ថាមគតោ អនុសយវសេន តិដ្ឋតិ. ឯវម្បិ តិដ្ឋំ នរោ.

វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា រូបា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា, តញ្ចេ ភិក្ខុ អភិនន្ទតិ អភិវទតិ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ. សន្តិ, ភិក្ខវេ, សោតវិញ្ញេយ្យា សទ្ទា…បេ… ឃានវិញ្ញេយ្យា គន្ធា… ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យា រសា… កាយវិញ្ញេយ្យា ផោដ្ឋព្ពា… មនោវិញ្ញេយ្យា ធម្មា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា, តញ្ចេ ភិក្ខុ អភិនន្ទតិ អភិវទតិ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតី’’តិ. ឯវម្បិ តិដ្ឋំ នរោ.

វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘រូបូបយំ វា, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណំ តិដ្ឋមានំ តិដ្ឋតិ, រូបារម្មណំ រូបបតិដ្ឋំ នន្ទូបសេចនំ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជតិ. វេទនូបយំ វា, ភិក្ខវេ…បេ… សញ្ញូបយំ… សង្ខារូបយំ វា, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណំ តិដ្ឋមានំ តិដ្ឋតិ, សង្ខារារម្មណំ សង្ខារបតិដ្ឋំ នន្ទូបសេចនំ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជតី’’តិ. ឯវម្បិ តិដ្ឋំ នរោ.

វុត្តម្បិ ហេតំ ភគវតា – ‘‘កពឡីការេ ចេ, ភិក្ខវេ, អាហារេ អត្ថិ រាគោ អត្ថិ នន្ទី អត្ថិ តណ្ហា, បតិដ្ឋិតំ តត្ថ វិញ្ញាណំ វិរូឡ្ហំ. យត្ថ បតិដ្ឋិតំ វិញ្ញាណំ វិរូឡ្ហំ, អត្ថិ តត្ថ នាមរូបស្សាវក្កន្តិ. យត្ថ អត្ថិ នាមរូបស្សាវក្កន្តិ, អត្ថិ តត្ថ សង្ខារានំ វុទ្ធិ. យត្ថ អត្ថិ សង្ខារានំ វុទ្ធិ, អត្ថិ តត្ថ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ. យត្ថ អត្ថិ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ, អត្ថិ តត្ថ អាយតិំ ជាតិជរាមរណំ. យត្ថ អត្ថិ អាយតិំ ជាតិជរាមរណំ, សសោកំ តំ, ភិក្ខវេ, សរជំ សឧបាយាសន្តិ វទាមី’’តិ. ឯវម្បិ តិដ្ឋំ នរោ.

‘‘ផស្សេ ចេ, ភិក្ខវេ, អាហារេ…បេ… មនោសញ្ចេតនាយ ចេ, ភិក្ខវេ, អាហារេ… វិញ្ញាណេ ចេ, ភិក្ខវេ, អាហារេ អត្ថិ រាគោ អត្ថិ នន្ទី អត្ថិ តណ្ហា, បតិដ្ឋិតំ តត្ថ វិញ្ញាណំ វិរូឡ្ហំ. យត្ថ បតិដ្ឋិតំ វិញ្ញាណំ វិរូឡ្ហំ, អត្ថិ តត្ថ នាមរូបស្សាវក្កន្តិ. យត្ថ អត្ថិ នាមរូបស្សាវក្កន្តិ, អត្ថិ តត្ថ សង្ខារានំ វុទ្ធិ. យត្ថ អត្ថិ សង្ខារានំ វុទ្ធិ, អត្ថិ តត្ថ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ. យត្ថ អត្ថិ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ, អត្ថិ តត្ថ អាយតិំ ជាតិជរាមរណំ. យត្ថ អត្ថិ អាយតិំ ជាតិជរាមរណំ, សសោកំ តំ, ភិក្ខវេ, សរជំ សឧបាយាសន្តិ វទាមី’’តិ. ឯវម្បិ តិដ្ឋំ នរោ.

មោហនស្មិំ បគាឡ្ហោតិ. មោហនា វុច្ចន្តិ បញ្ច កាមគុណា. ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា រូបា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា; សោតវិញ្ញេយ្យា សទ្ទា… ឃានវិញ្ញេយ្យា គន្ធា… ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យា រសា… កាយវិញ្ញេយ្យា ផោដ្ឋព្ពា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា. កិំ ការណា មោហនា វុច្ចន្តិ បញ្ច កាមគុណា? យេភុយ្យេន ទេវមនុស្សា បញ្ចសុ កាមគុណេសុ មុយ្ហន្តិ សម្មុយ្ហន្តិ សម្បមុយ្ហន្តិ, មូឡ្ហា សម្មូឡ្ហា សម្បមូឡ្ហា អវិជ្ជាយ អន្ធីកតា អាវុតា និវុតា ឱវុតា បិហិតា បដិច្ឆន្នា បដិកុជ្ជិតា, តំ ការណា មោហនា វុច្ចន្តិ បញ្ច កាមគុណា. មោហនស្មិំ បគាឡ្ហោតិ មោហនស្មិំ បគាឡ្ហោ ឱគាឡ្ហោ អជ្ឈោគាឡ្ហោ និមុគ្គោតិ – តិដ្ឋំ នរោ មោហនស្មិំ បគាឡ្ហោ.

ទូរេ វិវេកា ហិ តថាវិធោ សោតិ. វិវេកាតិ តយោ វិវេកា – កាយវិវេកោ, ចិត្តវិវេកោ, ឧបធិវិវេកោ. កតមោ កាយវិវេកោ? ឥធ ភិក្ខុ វិវិត្តំ សេនាសនំ ភជតិ អរញ្ញំ រុក្ខមូលំ បព្ពតំ កន្ទរំ គិរិគុហំ សុសានំ វនបត្ថំ អព្ភោកាសំ បលាលបុញ្ជំ. កាយេន វិវិត្តោ វិហរតិ. សោ ឯកោ គច្ឆតិ, ឯកោ តិដ្ឋតិ, ឯកោ និសីទតិ, ឯកោ សេយ្យំ កប្បេតិ, ឯកោ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសតិ, ឯកោ បដិក្កមតិ, ឯកោ រហោ និសីទតិ, ឯកោ ចង្កមំ អធិដ្ឋាតិ, ឯកោ ចរតិ វិហរតិ ឥរិយតិ វត្តតិ បាលេតិ យបេតិ យាបេតិ. អយំ កាយវិវេកោ.

កតមោ ចិត្តវិវេកោ? បឋមំ ឈានំ សមាបន្នស្ស នីវរណេហិ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ. ទុតិយំ ឈានំ សមាបន្នស្ស វិតក្កវិចារេហិ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ. តតិយំ ឈានំ សមាបន្នស្ស បីតិយា ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ. ចតុត្ថំ ឈានំ សមាបន្នស្ស សុខទុក្ខេហិ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ. អាកាសានញ្ចាយតនំ សមាបន្នស្ស រូបសញ្ញាយ បដិឃសញ្ញាយ នានត្តសញ្ញាយ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ. វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមាបន្នស្ស អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញាយ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ. អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមាបន្នស្ស វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញាយ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ. នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមាបន្នស្ស អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញាយ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ. សោតាបន្នស្ស សក្កាយទិដ្ឋិយា វិចិកិច្ឆាយ សីលព្ពតបរាមាសា ទិដ្ឋានុសយា វិចិកិច្ឆានុសយា, តទេកដ្ឋេហិ ច កិលេសេហិ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ. សកទាគាមិស្ស ឱឡារិកា កាមរាគសញ្ញោជនា បដិឃសញ្ញោជនា ឱឡារិកា កាមរាគានុសយា បដិឃានុសយា, តទេកដ្ឋេហិ ច កិលេសេហិ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ. អនាគាមិស្ស អនុសហគតា កាមរាគសញ្ញោជនា បដិឃសញ្ញោជនា អនុសហគតា កាមរាគានុសយា បដិឃានុសយា, តទេកដ្ឋេហិ ច កិលេសេហិ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ. អរហតោ រូបារូបរាគា មានា ឧទ្ធច្ចា អវិជ្ជាយ មានានុសយា ភវរាគានុសយា អវិជ្ជានុសយា, តទេកដ្ឋេហិ ច កិលេសេហិ ពហិទ្ធា ច សព្ពនិមិត្តេហិ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ. អយំ ចិត្តវិវេកោ.

កតមោ ឧបធិវិវេកោ? ឧបធិ វុច្ចន្តិ កិលេសា ច ខន្ធា ច អភិសង្ខារា ច. ឧបធិវិវេកោ វុច្ចតិ អមតំ និព្ពានំ. យោ សព្ពសង្ខារសមថោ សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គោ តណ្ហក្ខយោ វិរាគោ និរោធោ និព្ពានំ. អយំ ឧបធិវិវេកោ. កាយវិវេកោ ច វិវេកដ្ឋកាយានំ [វូបកដ្ឋកាយានំ (ស្យា.)] នេក្ខម្មាភិរតានំ, ចិត្តវិវេកោ ច បរិសុទ្ធចិត្តានំ បរមវោទានប្បត្តានំ, ឧបធិវិវេកោ ច និរូបធីនំ បុគ្គលានំ វិសង្ខារគតានំ.

ទូរេ វិវេកា ហីតិ. យោ សោ ឯវំ គុហាយំ សត្តោ, ឯវំ ពហុកេហិ កិលេសេហិ ឆន្នោ, ឯវំ មោហនស្មិំ បគាឡ្ហោ, សោ កាយវិវេកាបិ ទូរេ, ចិត្តវិវេកាបិ ទូរេ, ឧបធិវិវេកាបិ ទូរេ វិទូរេ សុវិទូរេ ន សន្តិកេ ន សាមន្តា អនាសន្នេ វិវេកដ្ឋេ [វវកដ្ឋេ (សី.), អនុបកដ្ឋេ (ស្យា.)]. តថាវិធោតិ តាទិសោ តស្សណ្ឋិតោ តប្បការោ តប្បដិភាគោ យោ សោ មោហនស្មិំ បគាឡ្ហោតិ – ទូរេ វិវេកា ហិ តថាវិធោ សោ.

កាមា ហិ លោកេ ន ហិ សុប្បហាយាតិ. កាមាតិ ឧទ្ទានតោ ទ្វេ កាមា – វត្ថុកាមា ច កិលេសកាមា ច. កតមេ វត្ថុកាមា? មនាបិកា រូបា មនាបិកា សទ្ទា មនាបិកា គន្ធា មនាបិកា រសា មនាបិកា ផោដ្ឋព្ពា, អត្ថរណា បាវុរណា ទាសិទាសា អជេឡកា កុក្កុដសូករា ហត្ថិគវាស្សវឡវា, ខេត្តំ វត្ថុ ហិរញ្ញំ សុវណ្ណំ, គាមនិគមរាជធានិយោ រដ្ឋញ្ច ជនបទោ ច កោសោ ច កោដ្ឋាគារញ្ច, យំ កិញ្ចិ រជនីយំ វត្ថុ – វត្ថុកាមា. អបិ ច អតីតា កាមា អនាគតា កាមា បច្ចុប្បន្នា កាមា, អជ្ឈត្តា កាមា ពហិទ្ធា កាមា អជ្ឈត្តពហិទ្ធា កាមា, ហីនា កាមា មជ្ឈិមា កាមា បណីតា កាមា, អាបាយិកា កាមា មានុសិកា កាមា ទិព្ពា កាមា បច្ចុបដ្ឋិតា កាមា, និម្មិតា កាមា អនិម្មិតា កាមា បរនិម្មិតា កាមា, បរិគ្គហិតា កាមា អបរិគ្គហិតា កាមា, មមាយិតា កាមា អមមាយិតា កាមា, សព្ពេបិ កាមាវចរា ធម្មា, សព្ពេបិ រូបាវចរា ធម្មា, សព្ពេបិ អរូបាវចរា ធម្មា, តណ្ហាវត្ថុកា តណ្ហារម្មណា កាមនីយដ្ឋេន រជនីយដ្ឋេន មទនីយដ្ឋេន កាមា. ឥមេ វុច្ចន្តិ វត្ថុកាមា.

កតមេ កិលេសកាមា? ឆន្ទោ កាមោ រាគោ កាមោ ឆន្ទរាគោ កាមោ, សង្កប្បោ កាមោ រាគោ កាមោ សង្កប្បរាគោ កាមោ, យោ កាមេសុ កាមច្ឆន្ទោ កាមរាគោ កាមនន្ទី កាមតណ្ហា កាមស្នេហោ កាមបរិឡាហោ កាមមុច្ឆា កាមជ្ឈោសានំ កាមោឃោ កាមយោគោ កាមុបាទានំ កាមច្ឆន្ទនីវរណំ.

‘‘អទ្ទសំ កាម តេ មូលំ, សង្កប្បា កាម ជាយសិ;

ន តំ សង្កប្បយិស្សាមិ, ឯវំ កាម ន ហោហិសី’’តិ. –

ឥមេ វុច្ចន្តិ កិលេសកាមា. លោកេតិ អបាយលោកេ មនុស្សលោកេ ទេវលោកេ, ខន្ធលោកេ ធាតុលោកេ អាយតនលោកេ. កាមា ហិ លោកេ ន ហិ សុប្បហាយាតិ. កាមា ហិ លោកេ ទុប្បហាយា ទុច្ចជ្ជា ទុប្បរិច្ចជ្ជា ទុន្និម្មទយា ទុន្និវេឋយា ទុព្ពិនិវេឋយា ទុត្តរា ទុប្បតរា ទុស្សមតិក្កមា ទុព្ពិនិវត្តាតិ – កាមា ហិ លោកេ ន ហិ សុប្បហាយា.

តេនាហ ភគវា –

‘‘សត្តោ គុហាយំ ពហុនាភិឆន្នោ, តិដ្ឋំ នរោ មោហនស្មិំ បគាឡ្ហោ;

ទូរេ វិវេកា ហិ តថាវិធោ សោ, កាមា ហិ លោកេ ន ហិ សុប្បហាយា’’តិ.

៨. ឥច្ឆានិទានា ភវសាតពទ្ធា, តេ ទុប្បមុញ្ចា ន ហិ អញ្ញមោក្ខា;

បច្ឆា បុរេ វាបិ អបេក្ខមានា, ឥមេ វ កាមេ បុរិមេ វ ជប្បំ.

ឥច្ឆានិទានា ភវសាតពទ្ធាតិ. ឥច្ឆា វុច្ចតិ តណ្ហា. យោ រាគោ សារាគោ អនុនយោ អនុរោធោ នន្ទី នន្ទិរាគោ, ចិត្តស្ស សារាគោ ឥច្ឆា មុច្ឆា អជ្ឈោសានំ គេធោ បលិគេធោ សង្គោ បង្កោ, ឯជា មាយា ជនិកា សញ្ជននី សិព្ពិនី ជាលិនី សរិតា វិសត្តិកា, សុត្តំ វិសដា អាយូហិនី ទុតិយា បណិធិ ភវនេត្តិ, វនំ វនថោ សន្ធវោ ស្នេហោ អបេក្ខា បដិពន្ធុ, អាសា អាសីសនា អាសីសិតត្តំ, រូបាសា សទ្ទាសា គន្ធាសា រសាសា ផោដ្ឋព្ពាសា, លាភាសា ធនាសា បុត្តាសា ជីវិតាសា, ជប្បា បជប្បា អភិជប្បា ជប្បនា ជប្បិតត្តំ លោលុប្បំ លោលុប្បាយនា លោលុប្បាយិតត្តំ បុច្ឆញ្ឆិកតា សាធុកម្យតា, អធម្មរាគោ វិសមលោភោ និកន្តិ និកាមនា បត្ថនា បិហនា សម្បត្ថនា, កាមតណ្ហា ភវតណ្ហា វិភវតណ្ហា, រូបតណ្ហា អរូបតណ្ហា និរោធតណ្ហា, រូបតណ្ហា សទ្ទតណ្ហា គន្ធតណ្ហា រសតណ្ហា ផោដ្ឋព្ពតណ្ហា ធម្មតណ្ហា, ឱឃោ យោគោ គន្ថោ ឧបាទានំ អាវរណំ នីវរណំ ឆទនំ ពន្ធនំ, ឧបក្កិលេសោ អនុសយោ បរិយុដ្ឋានំ លតា វេវិច្ឆំ, ទុក្ខមូលំ ទុក្ខនិទានំ ទុក្ខប្បភវោ មារបាសោ មារពឡិសំ មារវិសយោ, តណ្ហានទី តណ្ហាជាលំ តណ្ហាគទ្ទុលំ តណ្ហាសមុទ្ទោ អភិជ្ឈា លោភោ អកុសលមូលំ. ឥច្ឆានិទានាតិ ឥច្ឆានិទានកា ឥច្ឆាហេតុកា ឥច្ឆាបច្ចយា ឥច្ឆាការណា ឥច្ឆាបភវាតិ – ឥច្ឆានិទានា.

ភវសាតពទ្ធាតិ. ឯកំ ភវសាតំ – សុខា វេទនា. ទ្វេ ភវសាតានិ – សុខា ច វេទនា ឥដ្ឋញ្ច វត្ថុ. តីណិ ភវសាតានិ – យោព្ពញ្ញំ, អារោគ្យំ, ជីវិតំ. ចត្តារិ ភវសាតានិ – លាភោ, យសោ, បសំសា, សុខំ. បញ្ច ភវសាតានិ – មនាបិកា រូបា, មនាបិកា សទ្ទា, មនាបិកា គន្ធា, មនាបិកា រសា, មនាបិកា ផោដ្ឋព្ពា. ឆ ភវសាតានិ – ចក្ខុសម្បទា, សោតសម្បទា, ឃានសម្បទា, ជិវ្ហាសម្បទា, កាយសម្បទា, មនោសម្បទា. ភវសាតពទ្ធា, សុខាយ វេទនាយ សាតពទ្ធា, ឥដ្ឋស្មិំ វត្ថុស្មិំ ពទ្ធា, យោព្ពញ្ញេ ពទ្ធា, អារោគ្យេ ពទ្ធា, ជីវិតេ ពទ្ធា, លាភេ ពទ្ធា, យសេ ពទ្ធា, បសំសាយំ ពទ្ធា, សុខេ ពទ្ធា, មនាបិកេសុ រូបេសុ ពទ្ធា, សទ្ទេសុ… គន្ធេសុ… រសេសុ… មនាបិកេសុ ផោដ្ឋព្ពេសុ ពទ្ធា, ចក្ខុសម្បទាយ ពទ្ធា, សោតឃានជិវ្ហាកាយមនោសម្បទាយ ពទ្ធា, វិពទ្ធា អាពទ្ធា លគ្គា លគ្គិតា បលិពទ្ធាតិ – ឥច្ឆានិទានា ភវសាតពទ្ធា.

តេ ទុប្បមុញ្ចា ន ហិ អញ្ញមោក្ខាតិ តេ វា ភវសាតវត្ថូ ទុប្បមុញ្ចា, សត្តា វា ឯត្តោ ទុម្មោចយា. កថំ តេ ភវសាតវត្ថូ ទុប្បមុញ្ចា? សុខា វេទនា ទុប្បមុញ្ចា, ឥដ្ឋំ វត្ថុ ទុប្បមុញ្ចំ, យោព្ពញ្ញំ ទុប្បមុញ្ចំ, អារោគ្យំ ទុប្បមុញ្ចំ, ជីវិតំ ទុប្បមុញ្ចំ, លាភោ ទុប្បមុញ្ចោ, យសោ ទុប្បមុញ្ចោ, បសំសា ទុប្បមុញ្ចា, សុខំ ទុប្បមុញ្ចំ, មនាបិកា រូបា ទុប្បមុញ្ចា, មនាបិកា សទ្ទា… គន្ធា… រសា… ផោដ្ឋព្ពា ទុប្បមុញ្ចា, ចក្ខុសម្បទា ទុប្បមុញ្ចា, សោតឃានជិវ្ហាកាយមនោសម្បទា ទុប្បមុញ្ចា ទុម្មោចយា ទុប្បមោចយា ទុន្និវេឋយា ទុព្ពិនិវេឋយា, ទុត្តរា ទុប្បតរា ទុស្សមតិក្កមា ទុព្ពិនិវត្តា. ឯវំ តេ ភវសាតវត្ថូ ទុប្បមុញ្ចា.

កថំ សត្តា ឯត្តោ ទុម្មោចយា? សុខាយ វេទនាយ សត្តា ទុម្មោចយា, ឥដ្ឋស្មា វត្ថុស្មា ទុម្មោចយា, យោព្ពញ្ញា ទុម្មោចយា, អារោគ្យា ទុម្មោចយា, ជីវិតា ទុម្មោចយា, លាភា ទុម្មោចយា, យសា ទុម្មោចយា, បសំសាយ ទុម្មោចយា, សុខា ទុម្មោចយា, មនាបិកេហិ រូបេហិ ទុម្មោចយា, មនាបិកេហិ សទ្ទេហិ… គន្ធេហិ… រសេហិ… ផោដ្ឋព្ពេហិ ទុម្មោចយា, ចក្ខុសម្បទាយ ទុម្មោចយា, សោតឃានជិវ្ហាកាយមនោសម្បទាយ ទុម្មោចយា ទុរុទ្ធរា [ទុទ្ធរា (ក.)], ទុស្សមុទ្ធរា ទុព្ពុដ្ឋាបយា ទុស្សមុដ្ឋាបយា ទុន្និវេឋយា ទុព្ពិនិវេឋយា ទុត្តរា ទុប្បតរា ទុស្សមតិក្កមា ទុព្ពិនិវត្តា. ឯវំ សត្តា ឯត្តោ ទុម្មោចយាតិ – តេ ទុប្បមុញ្ចា.

ន ហិ អញ្ញមោក្ខាតិ តេ អត្តនា បលិបបលិបន្នា ន សក្កោន្តិ បរំ បលិបបលិបន្នំ ឧទ្ធរិតុំ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘សោ វត, ចុន្ទ, អត្តនា បលិបបលិបន្នោ បរំ បលិបបលិបន្នំ ឧទ្ធរិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. សោ វត, ចុន្ទ, អត្តនា អទន្តោ អវិនីតោ អបរិនិព្ពុតោ បរំ ទមេស្សតិ វិនេស្សតិ បរិនិព្ពាបេស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ. ឯវម្បិ ន ហិ អញ្ញមោក្ខា.

អថ វា នត្ថញ្ញោ កោចិ មោចេតា. តេ យទិ មុញ្ចេយ្យុំ, សកេន ថាមេន សកេន ពលេន សកេន វីរិយេន សកេន បរក្កមេន សកេន បុរិសថាមេន សកេន បុរិសពលេន សកេន បុរិសវីរិយេន សកេន បុរិសបរក្កមេន អត្តនា សម្មាបដិបទំ អនុលោមបដិបទំ អបច្ចនីកបដិបទំ អន្វត្ថបដិបទំ ធម្មានុធម្មបដិបទំ បដិបជ្ជមានា មុញ្ចេយ្យុន្តិ. ឯវម្បិ ន ហិ អញ្ញមោក្ខា.

វុត្តម្បិ ហេតំ ភគវតា –

‘‘នាហំ សហិស្សាមិ បមោចនាយ, កថំកថិំ ធោតក កិញ្ចិ លោកេ;

ធម្មញ្ច សេដ្ឋំ អភិជានមានោ, ឯវំ តុវំ ឱឃមិមំ តរេសី’’តិ.

ឯវម្បិ ន ហិ អញ្ញមោក្ខា.