១០. បុរាភេទសុត្តនិទ្ទេសោ

អថ បុរាភេទសុត្តនិទ្ទេសំ វក្ខតិ –

៨៣. កថំទស្សី កថំសីលោ, ឧបសន្តោតិ វុច្ចតិ;

តំ មេ គោតម បព្រូហិ, បុច្ឆិតោ ឧត្តមំ នរំ.

កថំទស្សី កថំសីលោ, ឧបសន្តោតិ វុច្ចតីតិ. កថំទស្សីតិ កីទិសេន ទស្សនេន សមន្នាគតោ, កិំសណ្ឋិតេន, កិំបការេន, កិំបដិភាគេនាតិ – កថំទស្សី. កថំសីលោតិ កីទិសេន សីលេន សមន្នាគតោ, កិំសណ្ឋិតេន, កិំបការេន, កិំបដិភាគេនាតិ – កថំទស្សី កថំសីលោ. ឧបសន្តោតិ វុច្ចតីតិ សន្តោ ឧបសន្តោ វូបសន្តោ និព្ពុតោ បដិបស្សទ្ធោតិ វុច្ចតិ បវុច្ចតិ កថីយតិ ភណីយតិ ទីបីយតិ វោហរីយតិ. កថំទស្សីតិ អធិបញ្ញំ បុច្ឆតិ, កថំសីលោតិ អធិសីលំ បុច្ឆតិ, ឧបសន្តោតិ អធិចិត្តំ បុច្ឆតីតិ – កថំទស្សី កថំសីលោ ឧបសន្តោតិ វុច្ចតិ.

តំ មេ គោតម បព្រូហីតិ. តន្តិ យំ បុច្ឆាមិ, យំ យាចាមិ, យំ អជ្ឈេសាមិ, យំ បសាទេមិ. គោតមាតិ សោ និម្មិតោ ពុទ្ធំ ភគវន្តំ គោត្តេន អាលបតិ. បព្រូហីតិ ព្រូហិ អាចិក្ខ ទេសេហិ បញ្ញបេហិ បដ្ឋបេហិ វិវរ វិភជ ឧត្តានីករោហិ បកាសេហីតិ – តំ មេ គោតម បព្រូហិ.

បុច្ឆិតោ ឧត្តមំ នរន្តិ. បុច្ឆិតោតិ បុដ្ឋោ បុច្ឆិតោ យាចិតោ អជ្ឈេសិតោ បសាទិតោ. ឧត្តមំ នរន្តិ អគ្គំ សេដ្ឋំ វិសិដ្ឋំ បាមោក្ខំ ឧត្តមំ បវរំ នរន្តិ – បុច្ឆិតោ ឧត្តមំ នរំ.

តេនាហ សោ និម្មិតោ –

‘‘កថំទស្សី កថំសីលោ, ឧបសន្តោតិ វុច្ចតិ;

តំ មេ គោតម បព្រូហិ, បុច្ឆិតោ ឧត្តមំ នរ’’ន្តិ.

៨៤. វីតតណ្ហោ បុរាភេទា, [ឥតិ ភគវា]

បុព្ពមន្តមនិស្សិតោ;

វេមជ្ឈេ នុបសង្ខេយ្យោ,

តស្ស នត្ថិ បុរក្ខតំ.

វីតតណ្ហោ បុរាភេទាតិ. បុរា កាយស្ស ភេទា, បុរា អត្តភាវស្ស ភេទា, បុរា កឡេវរស្ស និក្ខេបា, បុរា ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ឧបច្ឆេទា វីតតណ្ហោ វិគតតណ្ហោ ចត្តតណ្ហោ វន្តតណ្ហោ មុត្តតណ្ហោ បហីនតណ្ហោ បដិនិស្សដ្ឋតណ្ហោ, វីតរាគោ វិគតរាគោ ចត្តរាគោ វន្តរាគោ មុត្តរាគោ បហីនរាគោ បដិនិស្សដ្ឋរាគោ, និច្ឆាតោ និព្ពុតោ សីតិភូតោ សុខប្បដិសំវេទី ព្រហ្មភូតេន អត្តនា វិហរតិ.

ភគវាតិ គារវាធិវចនំ. អបិ ច ភគ្គរាគោតិ ភគវា, ភគ្គទោសោតិ ភគវា, ភគ្គមោហោតិ ភគវា, ភគ្គមានោតិ ភគវា, ភគ្គទិដ្ឋីតិ ភគវា, ភគ្គតណ្ហោតិ ភគវា, ភគ្គកិលេសោតិ ភគវា, ភជិ វិភជិ បវិភជិ ធម្មរតនន្តិ ភគវា, ភវានំ អន្តករោតិ ភគវា, ភាវិតកាយោ ភាវិតសីលោ ភាវិតចិត្តោ ភាវិតបញ្ញោតិ ភគវា, ភជិ វា ភគវា អរញ្ញវនបត្ថានិ បន្តានិ សេនាសនានិ អប្បសទ្ទានិ អប្បនិគ្ឃោសានិ វិជនវាតានិ មនុស្សរាហស្សេយ្យកានិ បដិសល្លានសារុប្បានីតិ ភគវា, ភាគី វា ភគវា ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានន្តិ ភគវា, ភាគី វា ភគវា អត្ថរសស្ស ធម្មរសស្ស វិមុត្តិរសស្ស អធិសីលស្ស អធិចិត្តស្ស អធិបញ្ញាយាតិ ភគវា, ភាគី វា ភគវា ចតុន្នំ ឈានានំ ចតុន្នំ អប្បមញ្ញានំ ចតុន្នំ អរូបសមាបត្តីនន្តិ ភគវា, ភាគី វា ភគវា អដ្ឋន្នំ វិមោក្ខានំ អដ្ឋន្នំ អភិភាយតនានំ នវន្នំ អនុបុព្ពវិហារសមាបត្តីនន្តិ ភគវា, ភាគី វា ភគវា ទសន្នំ បញ្ញាភាវនានំ ទសន្នំ កសិណសមាបត្តីនំ អានាបានស្សតិសមាធិស្ស អសុភសមាបត្តិយាតិ ភគវា, ភាគី វា ភគវា ចតុន្នំ សតិបដ្ឋានានំ ចតុន្នំ សម្មប្បធានានំ ចតុន្នំ ឥទ្ធិបាទានំ បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ បញ្ចន្នំ ពលានំ សត្តន្នំ ពោជ្ឈង្គានំ អរិយស្ស អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្សាតិ ភគវា, ភាគី វា ភគវា ទសន្នំ តថាគតពលានំ ចតុន្នំ វេសារជ្ជានំ ចតុន្នំ បដិសម្ភិទានំ ឆន្នំ អភិញ្ញានំ ឆន្នំ ពុទ្ធធម្មានន្តិ ភគវា. ភគវាតិ នេតំ នាមំ មាតរា កតំ, ន បិតរា កតំ, ន ភាតរា កតំ, ន ភគិនិយា កតំ, ន មិត្តាមច្ចេហិ កតំ, ន ញាតិសាលោហិតេហិ កតំ, ន សមណព្រាហ្មណេហិ កតំ, ន ទេវតាហិ កតំ; វិមោក្ខន្តិកមេតំ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ ពោធិយា មូលេ សហ សព្ពញ្ញុតញាណស្ស បដិលាភា សច្ឆិកា បញ្ញត្តិ យទិទំ ភគវាតិ – វីតតណ្ហោ បុរាភេទាតិ ភគវា.

បុព្ពមន្តមនិស្សិតោតិ បុព្ពន្តោ វុច្ចតិ អតីតោ អទ្ធា. អតីតំ អទ្ធានំ អារព្ភ តណ្ហា បហីនា, ទិដ្ឋិ បដិនិស្សដ្ឋា តណ្ហាយ បហីនត្តា, ទិដ្ឋិយា បដិនិស្សដ្ឋត្តា. ឯវម្បិ បុព្ពមន្តមនិស្សិតោ. អថ វា ‘‘ឯវំរូបោ អហោសិំ អតីតមទ្ធាន’’ន្តិ តត្ថ នន្ទិំ ន សមន្នានេតិ, ‘‘ឯវំវេទនោ អហោសិំ… ឯវំសញ្ញោ អហោសិំ… ឯវំសង្ខារោ អហោសិំ… ឯវំវិញ្ញាណោ អហោសិំ អតីតមទ្ធាន’’ន្តិ តត្ថ នន្ទិំ ន សមន្នានេតិ. ឯវម្បិ បុព្ពមន្តមនិស្សិតោ. អថ វា ‘‘ឥតិ មេ ចក្ខុ [ចក្ខុំ (សី. ក.)] អហោសិ អតីតមទ្ធានំ – ឥតិ រូបា’’តិ តត្ថ ន ឆន្ទរាគបដិពទ្ធំ ហោតិ វិញ្ញាណំ, ន ឆន្ទរាគបដិពទ្ធត្តា វិញ្ញាណស្ស ន តទភិនន្ទតិ; ន តទភិនន្ទន្តោ. ឯវម្បិ បុព្ពមន្តមនិស្សិតោ. ‘‘ឥតិ មេ សោតំ អហោសិ អតីតមទ្ធានំ – ឥតិ សទ្ទា’’តិ, ‘‘ឥតិ មេ ឃានំ អហោសិ អតីតមទ្ធានំ – ឥតិ គន្ធា’’តិ, ‘‘ឥតិ មេ ជិវ្ហា អហោសិ អតីតមទ្ធានំ – ឥតិ រសា’’តិ, ‘‘ឥតិ មេ កាយោ អហោសិ អតីតមទ្ធានំ – ឥតិ ផោដ្ឋព្ពា’’តិ, ‘‘ឥតិ មេ មនោ អហោសិ អតីតមទ្ធានំ – ឥតិ ធម្មា’’តិ តត្ថ ន ឆន្ទរាគបដិពទ្ធំ ហោតិ វិញ្ញាណំ, ន ឆន្ទរាគបដិពទ្ធត្តា វិញ្ញាណស្ស ន តទភិនន្ទតិ; ន តទភិនន្ទន្តោ. ឯវម្បិ បុព្ពមន្តមនិស្សិតោ. អថ វា យានិ តានិ បុព្ពេ មាតុគាមេន សទ្ធិំ ហសិតលបិតកីឡិតានិ ន តទស្សាទេតិ, ន តំ និកាមេតិ, ន ច តេន វិត្តិំ អាបជ្ជតិ. ឯវម្បិ បុព្ពមន្តមនិស្សិតោ.

វេមជ្ឈេ នុបសង្ខេយ្យោតិ. វេមជ្ឈំ វុច្ចតិ បច្ចុប្បន្នោ អទ្ធា. បច្ចុប្បន្នំ អទ្ធានំ អារព្ភ តណ្ហា បហីនា, ទិដ្ឋិ បដិនិស្សដ្ឋា. តណ្ហាយ បហីនត្តា, ទិដ្ឋិយា បដិនិស្សដ្ឋត្តា រត្តោតិ នុបសង្ខេយ្យោ, ទុដ្ឋោតិ នុបសង្ខេយ្យោ, មូឡ្ហោតិ នុបសង្ខេយ្យោ, វិនិពទ្ធោតិ នុបសង្ខេយ្យោ, បរាមដ្ឋោតិ នុបសង្ខេយ្យោ, វិក្ខេបគតោតិ នុបសង្ខេយ្យោ, អនិដ្ឋង្គតោតិ នុបសង្ខេយ្យោ, ថាមគតោតិ នុបសង្ខេយ្យោ; តេ អភិសង្ខារា បហីនា; អភិសង្ខារានំ បហីនត្តា គតិយា នុបសង្ខេយ្យោ, នេរយិកោតិ វា តិរច្ឆានយោនិកោតិ វា បេត្តិវិសយិកោតិ វា មនុស្សោតិ វា ទេវោតិ វា រូបីតិ វា អរូបីតិ វា សញ្ញីតិ វា អសញ្ញីតិ វា នេវសញ្ញីនាសញ្ញីតិ វា. សោ ហេតុ នត្ថិ បច្ចយោ នត្ថិ ការណំ នត្ថិ យេន សង្ខំ គច្ឆេយ្យាតិ – វេមជ្ឈេ នុបសង្ខេយ្យោ.

តស្ស នត្ថិ បុរក្ខតន្តិ. តស្សាតិ អរហតោ ខីណាសវស្ស. បុរេក្ខារាតិ ទ្វេ បុរេក្ខារា – តណ្ហាបុរេក្ខារោ ច ទិដ្ឋិបុរេក្ខារោ ច…បេ… អយំ តណ្ហាបុរេក្ខារោ…បេ… អយំ ទិដ្ឋិបុរេក្ខារោ. តស្ស តណ្ហាបុរេក្ខារោ បហីនោ, ទិដ្ឋិបុរេក្ខារោ បដិនិស្សដ្ឋោ. តណ្ហាបុរេក្ខារស្ស បហីនត្តា, ទិដ្ឋិបុរេក្ខារស្ស បដិនិស្សដ្ឋត្តា ន តណ្ហំ វា ទិដ្ឋិំ វា បុរតោ កត្វា ចរតិ, ន តណ្ហាធជោ ន តណ្ហាកេតុ ន តណ្ហាធិបតេយ្យោ, ន ទិដ្ឋិធជោ ន ទិដ្ឋិកេតុ ន ទិដ្ឋាធិបតេយ្យោ, ន តណ្ហាយ វា ទិដ្ឋិយា វា បរិវារិតោ ចរតិ. ឯវម្បិ តស្ស នត្ថិ បុរក្ខតំ. អថ វា ‘‘ឯវំរូបោ សិយំ អនាគតមទ្ធាន’’ន្តិ តត្ថ នន្ទិំ ន សមន្នានេតិ, ‘‘ឯវំវេទនោ សិយំ… ឯវំសញ្ញោ សិយំ… ឯវំសង្ខារោ សិយំ… ឯវំវិញ្ញាណោ សិយំ អនាគតមទ្ធាន’’ន្តិ តត្ថ នន្ទិំ ន សមន្នានេតិ. ឯវម្បិ តស្ស នត្ថិ បុរក្ខតំ. អថ វា ‘‘ឥតិ មេ ចក្ខុ សិយា អនាគតមទ្ធានំ – ឥតិ រូបា’’តិ អប្បដិលទ្ធស្ស បដិលាភាយ ចិត្តំ ន បណិទហតិ, ចេតសោ អប្បណិធានប្បច្ចយា ន តទភិនន្ទតិ; ន តទភិនន្ទន្តោ. ឯវម្បិ តស្ស នត្ថិ បុរក្ខតំ. ‘‘ឥតិ មេ សោតំ សិយា អនាគតមទ្ធានំ – ឥតិ សទ្ទា’’តិ, ‘‘ឥតិ មេ ឃានំ សិយា អនាគតមទ្ធានំ – ឥតិ គន្ធា’’តិ, ‘‘ឥតិ មេ ជិវ្ហា សិយា អនាគតមទ្ធានំ – ឥតិ រសា’’តិ, ‘‘ឥតិ មេ កាយោ សិយា អនាគតមទ្ធានំ – ឥតិ ផោដ្ឋព្ពា’’តិ, ‘‘ឥតិ មេ មនោ សិយា អនាគតមទ្ធានំ – ឥតិ ធម្មា’’តិ អប្បដិលទ្ធស្ស បដិលាភាយ ចិត្តំ ន បណិទហតិ, ចេតសោ អប្បណិធានប្បច្ចយា ន តទភិនន្ទតិ; ន តទភិនន្ទន្តោ. ឯវម្បិ តស្ស នត្ថិ បុរក្ខតំ. អថ វា ‘‘ឥមិនាហំ សីលេន វា វតេន វា តបេន វា ព្រហ្មចរិយេន វា ទេវោ វា ភវិស្សាមិ ទេវញ្ញតរោ’’តិ វា អប្បដិលទ្ធស្ស បដិលាភាយ ចិត្តំ ន បណិទហតិ, ចេតសោ អប្បណិធានប្បច្ចយា ន តទភិនន្ទតិ; ន តទភិនន្ទតោ. ឯវម្បិ តស្ស នត្ថិ បុរក្ខតំ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘វីតតណ្ហោ បុរាភេទា, [ឥតិ ភគវា]

បុព្ពមន្តមនិស្សិតោ;

វេមជ្ឈេ នុបសង្ខេយ្យោ,

តស្ស នត្ថិ បុរក្ខត’’ន្តិ.

៨៥. អក្កោធនោ អសន្តាសី, អវិកត្ថី អកុក្កុចោ;

មន្តភាណី អនុទ្ធតោ, ស វេ វាចាយតោ មុនិ.

អក្កោធនោ អសន្តាសីតិ. អក្កោធនោតិ យញ្ហិ ខោ វុត្តំ. អបិ ច កោធោ តាវ វត្តព្ពោ. ទសហាការេហិ កោធោ ជាយតិ – ‘‘អនត្ថំ មេ អចរី’’តិ កោធោ ជាយតិ, ‘‘អនត្ថំ មេ ចរតី’’តិ កោធោ ជាយតិ, ‘‘អនត្ថំ មេ ចរិស្សតី’’តិ កោធោ ជាយតិ, ‘‘បិយស្ស មេ មនាបស្ស អនត្ថំ អចរិ… អនត្ថំ ចរតិ… អនត្ថំ ចរិស្សតី’’តិ កោធោ ជាយតិ, ‘‘អប្បិយស្ស មេ អមនាបស្ស អត្ថំ អចរិ… អត្ថំ ចរតិ… អត្ថំ ចរិស្សតី’’តិ កោធោ ជាយតិ, អដ្ឋានេ វា បន កោធោ ជាយតិ. យោ ឯវរូបោ ចិត្តស្ស អាឃាតោ បដិឃាតោ, បដិឃំ បដិវិរោធោ, កោបោ បកោបោ សម្បកោបោ, ទោសោ បទោសោ សម្បទោសោ, ចិត្តស្ស ព្យាបត្តិ មនោបទោសោ, កោធោ កុជ្ឈនា កុជ្ឈិតត្តំ, ទោសោ ទុស្សនា ទុស្សិតត្តំ, ព្យាបត្តិ ព្យាបជ្ជនា ព្យាបជ្ជិតត្តំ, វិរោធោ បដិវិរោធោ ចណ្ឌិក្កំ, អសុរោបោ [អស្សុរោបោ (សី. ក.)] អនត្តមនតា ចិត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ កោធោ.

អបិ ច កោធស្ស អធិមត្តបរិត្តតា វេទិតព្ពា. អត្ថិ កញ្ចិ [កិញ្ចិ (ក.)] កាលំ កោធោ ចិត្តាវិលករណមត្តោ ហោតិ, ន ច តាវ មុខកុលានវិកុលានោ ហោតិ; អត្ថិ កញ្ចិ កាលំ កោធោ មុខកុលានវិកុលានមត្តោ ហោតិ, ន ច តាវ ហនុសញ្ចោបនោ ហោតិ; អត្ថិ កញ្ចិ កាលំ កោធោ ហនុសញ្ចោបនមត្តោ ហោតិ, ន ច តាវ ផរុសវាចំ និច្ឆារណោ [ផរុសវាចនិច្ឆារណោ (ស្យា.)] ហោតិ; អត្ថិ កញ្ចិ កាលំ កោធោ ផរុសវាចំ និច្ឆារណមត្តោ ហោតិ, ន ច តាវ ទិសាវិទិសានុវិលោកនោ ហោតិ; អត្ថិ កញ្ចិ កាលំ កោធោ ទិសាវិទិសានុវិលោកនមត្តោ ហោតិ, ន ច តាវ ទណ្ឌសត្ថបរាមសនោ ហោតិ; អត្ថិ កញ្ចិ កាលំ កោធោ ទណ្ឌសត្ថបរាមសនមត្តោ ហោតិ, ន ច តាវ ទណ្ឌសត្ថអព្ភុក្កិរណោ ហោតិ; អត្ថិ កញ្ចិ កាលំ កោធោ ទណ្ឌសត្ថអព្ភុក្កិរណមត្តោ ហោតិ, ន ច តាវ ទណ្ឌសត្ថអភិនិបាតនោ ហោតិ; អត្ថិ កញ្ចិ កាលំ កោធោ ទណ្ឌសត្ថអភិនិបាតមត្តោ ហោតិ, ន ច តាវ ឆិន្នវិច្ឆិន្នករណោ ហោតិ; អត្ថិ កញ្ចិ កាលំ កោធោ ឆិន្នវិច្ឆិន្នករណមត្តោ ហោតិ, ន ច តាវ សម្ភញ្ជនបលិភញ្ជនោ ហោតិ; អត្ថិ កញ្ចិ កាលំ កោធោ សម្ភញ្ជនបលិភញ្ជនមត្តោ ហោតិ, ន ច តាវ អង្គមង្គអបកឌ្ឍនោ ហោតិ; អត្ថិ កញ្ចិ កាលំ កោធោ អង្គមង្គអបកឌ្ឍនមត្តោ ហោតិ, ន ច តាវ ជីវិតាវោរោបនោ [ជីវិតបនាសនោ (ស្យា.)] ហោតិ; អត្ថិ កញ្ចិ កាលំ កោធោ ជីវិតាវោរោបនមត្តោ ហោតិ, ន ច តាវ សព្ពចាគបរិច្ចាគាយ សណ្ឋិតោ ហោតិ. យតោ កោធោ បរបុគ្គលំ ឃាដេត្វា អត្តានំ ឃាដេតិ, ឯត្តាវតា កោធោ បរមុស្សទគតោ បរមវេបុល្លប្បត្តោ ហោតិ. យស្ស សោ កោធោ បហីនោ សមុច្ឆិន្នោ វូបសន្តោ បដិបស្សទ្ធោ អភព្ពុប្បត្តិកោ ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍោ, សោ វុច្ចតិ អក្កោធនោ. កោធស្ស បហីនត្តា អក្កោធនោ, កោធវត្ថុស្ស បរិញ្ញាតត្តា អក្កោធនោ, កោធហេតុស្ស ឧបច្ឆិន្នត្តា អក្កោធនោតិ – អក្កោធនោ.

អសន្តាសីតិ ឥធេកច្ចោ តាសី ហោតិ ឧត្តាសី បរិត្តាសី, សោ តសតិ ន ឧត្តសតិ បរិត្តសតិ ភាយតិ សន្តាសំ អាបជ្ជតិ. កុលំ វា ន លភាមិ, គណំ វា ន លភាមិ, អាវាសំ វា ន លភាមិ, លាភំ វា ន លភាមិ, យសំ វា ន លភាមិ, បសំសំ វា ន លភាមិ, សុខំ វា ន លភាមិ, ចីវរំ វា ន លភាមិ, បិណ្ឌបាតំ វា ន លភាមិ, សេនាសនំ វា ន លភាមិ, គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ វា ន លភាមិ, គិលានុបដ្ឋាកំ វា ន លភាមិ, អប្បញ្ញាតោម្ហីតិ តសតិ ឧត្តសតិ បរិត្តសតិ ភាយតិ សន្តាសំ អាបជ្ជតិ.

ឥធ ភិក្ខុ អសន្តាសី ហោតិ អនុត្តាសី អបរិត្តាសី; សោ ន តសតិ ន ឧត្តសតិ ន បរិត្តសតិ ន ភាយតិ ន សន្តាសំ អាបជ្ជតិ. កុលំ វា ន លភាមិ, គណំ វា ន លភាមិ, អាវាសំ វា ន លភាមិ, លាភំ វា ន លភាមិ, យសំ វា ន លភាមិ, បសំសំ វា ន លភាមិ, សុខំ វា ន លភាមិ, ចីវរំ វា ន លភាមិ, បិណ្ឌបាតំ វា ន លភាមិ, សេនាសនំ វា ន លភាមិ, គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ វា ន លភាមិ, គិលានុបដ្ឋាកំ វា ន លភាមិ, អប្បញ្ញាតោម្ហីតិ ន តសតិ ន ឧត្តសតិ ន បរិត្តសតិ ន ភាយតិ ន សន្តាសំ អាបជ្ជតីតិ – អក្កោធនោ អសន្តាសី.

អវិកត្ថី អកុក្កុចោតិ. ឥធេកច្ចោ កត្ថី ហោតិ វិកត្ថី, សោ កត្ថតិ វិកត្ថតិ – អហមស្មិ សីលសម្បន្នោតិ វា វតសម្បន្នោតិ វា សីលព្ពតសម្បន្នោតិ វា ជាតិយា វា គោត្តេន វា កោលបុត្តិយេន វា វណ្ណបោក្ខរតាយ វា ធនេន វា អជ្ឈេនេន វា កម្មាយតនេន វា សិប្បាយតនេន វា វិជ្ជាដ្ឋានេន វា សុតេន វា បដិភានេន វា អញ្ញតរញ្ញតរេន វា វត្ថុនា. ឧច្ចា កុលា បព្ពជិតោតិ វា មហាកុលា បព្ពជិតោតិ វា, មហាភោគកុលា បព្ពជិតោតិ វា ឧឡារភោគកុលា បព្ពជិតោតិ វា, ញាតោ យសស្សី គហដ្ឋបព្ពជិតានន្តិ វា, លាភិម្ហិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានន្តិ វា, សុត្តន្តិកោតិ វា វិនយធរោតិ វា ធម្មកថិកោតិ វា, អារញ្ញិកោតិ វា បិណ្ឌបាតិកោតិ វា បំសុកូលិកោតិ វា តេចីវរិកោតិ វា, សបទានចារិកោតិ វា ខលុបច្ឆាភត្តិកោតិ វា នេសជ្ជិកោតិ វា យថាសន្ថតិកោតិ វា, បឋមស្ស ឈានស្ស លាភីតិ វា ទុតិយស្ស ឈានស្ស លាភីតិ វា តតិយស្ស ឈានស្ស លាភីតិ វា ចតុត្ថស្ស ឈានស្ស លាភីតិ វា, អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិយា… វិញ្ញាណញ្ចាយតនសមាបត្តិយា… អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិយា… នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិយា លាភីតិ វា កត្ថតិ វិកត្ថតិ. ឯវំ ន កត្ថតិ ន វិកត្ថតិ, កត្ថនា វិកត្ថនា អារតោ វិរតោ បដិវិរតោ និក្ខន្តោ និស្សដោ វិប្បមុត្តោ វិសញ្ញុត្តោ វិមរិយាទិកតេន ចេតសា វិហរតីតិ – អវិកត្ថី.

អកុក្កុចោតិ. កុក្កុច្ចន្តិ ហត្ថកុក្កុច្ចម្បិ កុក្កុច្ចំ, បាទកុក្កុច្ចម្បិ កុក្កុច្ចំ, ហត្ថបាទកុក្កុច្ចម្បិ កុក្កុច្ចំ, អកប្បិយេ កប្បិយសញ្ញិតា កប្បិយេ អកប្បិយសញ្ញិតា, វិកាលេ កាលសញ្ញិតា កាលេ វិកាលសញ្ញិតា, អវជ្ជេ វជ្ជសញ្ញិតា វជ្ជេ អវជ្ជសញ្ញិតា; យំ ឯវរូបំ កុក្កុច្ចំ កុក្កុច្ចាយនា កុក្កុច្ចាយិតត្តំ ចេតសោ វិប្បដិសារោ មនោវិលេខោ – ឥទំ វុច្ចតិ កុក្កុច្ចំ.

អបិ ច ទ្វីហិ ការណេហិ ឧប្បជ្ជតិ កុក្កុច្ចំ ចេតសោ វិប្បដិសារោ មនោវិលេខោ កតត្តា ច អកតត្តា ច. កថំ កតត្តា ច អកតត្តា ច ឧប្បជ្ជតិ កុក្កុច្ចំ ចេតសោ វិប្បដិសារោ មនោវិលេខោ? ‘‘កតំ មេ កាយទុច្ចរិតំ, អកតំ មេ កាយសុចរិត’’ន្តិឧប្បជ្ជតិ កុក្កុច្ចំ ចេតសោ វិប្បដិសារោ មនោវិលេខោ; ‘‘កតំ មេ វចីទុច្ចរិតំ, អកតំ មេ វចីសុចរិតំ… កតំ មេ មនោទុច្ចរិតំ, អកតំ មេ មនោសុចរិត’’ន្តិ – ឧប្បជ្ជតិ កុក្កុច្ចំ ចេតសោ វិប្បដិសារោ មនោវិលេខោ; ‘‘កតោ មេ បាណាតិបាតោ, អកតា មេ បាណាតិបាតា វេរមណី’’តិ – ឧប្បជ្ជតិ កុក្កុច្ចំ ចេតសោ វិប្បដិសារោ មនោវិលេខោ; ‘‘កតំ មេ អទិន្នាទានំ, អកតា មេ អទិន្នាទានា វេរមណី’’តិ – ឧប្បជ្ជតិ កុក្កុច្ចំ ចេតសោ វិប្បដិសារោ មនោវិលេខោ; ‘‘កតោ មេ កាមេសុមិច្ឆាចារោ, អកតា មេ កាមេសុមិច្ឆាចារា វេរមណី’’តិ – ឧប្បជ្ជតិ កុក្កុច្ចំ ចេតសោ វិប្បដិសារោ មនោវិលេខោ; ‘‘កតោ មេ មុសាវាទោ, អកតា មេ មុសាវាទា វេរមណី’’តិ… ‘‘កតា មេ បិសុណា វាចា, អកតា មេ បិសុណាយ វាចាយ វេរមណី’’តិ… ‘‘កតា មេ ផរុសា វាចា, អកតា មេ ផរុសាយ វាចាយ វេរមណី’’តិ… ‘‘កតោ មេ សម្ផប្បលាបោ, អកតា មេ សម្ផប្បលាបា វេរមណី’’តិ… ‘‘កតា មេ អភិជ្ឈា, អកតា មេ អនភិជ្ឈា’’តិ… ‘‘កតោ មេ ព្យាបាទោ, អកតោ មេ អព្យាបាទោ’’តិ… ‘‘កតា មេ មិច្ឆាទិដ្ឋិ, អកតា មេ សម្មាទិដ្ឋី’’តិ – ឧប្បជ្ជតិ កុក្កុច្ចំ ចេតសោ វិប្បដិសារោ មនោវិលេខោ. ឯវំ កតត្តា ច អកតត្តា ច ឧប្បជ្ជតិ កុក្កុច្ចំ ចេតសោ វិប្បដិសារោ មនោវិលេខោ.

អថ វា ‘‘សីលេសុម្ហិ ន បរិបូរការី’’តិ – ឧប្បជ្ជតិ កុក្កុច្ចំ ចេតសោ វិប្បដិសារោ មនោវិលេខោ; ‘‘ឥន្ទ្រិយេសុម្ហិ អគុត្តទ្វារោ’’តិ… ‘‘ភោជនេ អមត្តញ្ញុម្ហី’’តិ… ‘‘ជាគរិយំ អននុយុត្តោម្ហី’’តិ… ‘‘ន សតិសម្បជញ្ញេន សមន្នាគតោម្ហី’’តិ… ‘‘អភាវិតា មេ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិ… ‘‘អភាវិតា មេ ចត្តារោ សម្មប្បធានា’’តិ… ‘‘អភាវិតា មេ ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា’’តិ… ‘‘អភាវិតានិ មេ បញ្ចិន្ទ្រិយានី’’តិ… ‘‘អភាវិតានិ មេ បញ្ច ពលានី’’តិ… ‘‘អភាវិតា មេ សត្ត ពោជ្ឈង្គា’’តិ… ‘‘អភាវិតោ មេ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ’’តិ… ‘‘ទុក្ខំ មេ អបរិញ្ញាត’’ន្តិ… ‘‘សមុទយោ មេ អប្បហីនោ’’តិ… ‘‘មគ្គោ មេ អភាវិតោ’’តិ… ‘‘និរោធោ មេ អសច្ឆិកតោ’’តិ – ឧប្បជ្ជតិ កុក្កុច្ចំ ចេតសោ វិប្បដិសារោ មនោវិលេខោ. យស្សេតំ កុក្កុច្ចំ បហីនំ សមុច្ឆិន្នំ វូបសន្តំ បដិបស្សទ្ធំ អភព្ពុប្បត្តិកំ ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍំ, សោ វុច្ចតិ អកុក្កុច្ចោតិ – អវិកត្ថី អកុក្កុចោ.

មន្តភាណី អនុទ្ធតោតិ. មន្តា វុច្ចតិ បញ្ញា. យា បញ្ញា បជាននា…បេ… អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ. មន្តាយ បរិគ្គហេត្វា បរិគ្គហេត្វា វាចំ ភាសតិ ពហុម្បិ កថេន្តោ ពហុម្បិ ភណន្តោ ពហុម្បិ ទីបយន្តោ ពហុម្បិ វោហរន្តោ. ទុក្កថិតំ ទុព្ភណិតំ ទុល្លបិតំ ទុរុត្តំ ទុព្ភាសិតំ វាចំ ន ភាសតីតិ – មន្តភាណី. អនុទ្ធតោតិ. តត្ថ កតមំ ឧទ្ធច្ចំ? យំ ចិត្តស្ស ឧទ្ធច្ចំ អវូបសមោ ចេតសោ វិក្ខេបោ ភន្តត្តំ ចិត្តស្ស – ឥទំ វុច្ចតិ ឧទ្ធច្ចំ. យស្សេតំ ឧទ្ធច្ចំ បហីនំ សមុច្ឆិន្នំ វូបសន្តំ បដិបស្សទ្ធំ អភព្ពុប្បត្តិកំ ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍំ, សោ វុច្ចតិ អនុទ្ធតោតិ – មន្តភាណី អនុទ្ធតោ.

ស វេ វាចាយតោ មុនីតិ. ឥធ ភិក្ខុ មុសាវាទំ បហាយ មុសាវាទា បដិវិរតោ ហោតិ សច្ចវាទី សច្ចសន្ធោ ថេតោ បច្ចយិកោ អវិសំវាទកោ លោកស្ស. បិសុណំ វាចំ បហាយ បិសុណាយ វាចាយ បដិវិរតោ ហោតិ – ឥតោ សុត្វា ន អមុត្រ អក្ខាតា ឥមេសំ ភេទាយ, អមុត្រ វា សុត្វា ន ឥមេសំ អក្ខាតា អមូសំ ភេទាយ. ឥតិ ភិន្នានំ វា សន្ធាតា, សហិតានំ វា អនុប្បទាតា, សមគ្គារាមោ សមគ្គរតោ សមគ្គនន្ទី សមគ្គករណិំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ. ផរុសំ វាចំ បហាយ ផរុសាយ វាចាយ បដិវិរតោ ហោតិ – យា សា វាចា នេលា កណ្ណសុខា បេមនីយា ហទយង្គមា បោរី ពហុជនកន្តា ពហុជនមនាបា តថារូបិំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ. សម្ផប្បលាបំ បហាយ សម្ផប្បលាបា បដិវិរតោ ហោតិ – កាលវាទី ភូតវាទី អត្ថវាទី ធម្មវាទី វិនយវាទី និធានវតិំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ កាលេន សាបទេសំ បរិយន្តវតិំ អត្ថសំហិតំ. ចតូហិ វចីសុចរិតេហិ សមន្នាគតោ ចតុទ្ទោសាបគតំ វាចំ ភាសតិ, ពាត្តិំសាយ តិរច្ឆានកថាយ អារតោ អស្ស វិរតោ បដិវិរតោ និក្ខន្តោ និស្សដោ វិប្បមុត្តោ វិសញ្ញុត្តោ វិមរិយាទិកតេន ចេតសា វិហរតិ.

ទស កថាវត្ថូនិ កថេសិ, សេយ្យថិទំ – អប្បិច្ឆកថំ កថេតិ, សន្តុដ្ឋីកថំ កថេតិ, បវិវេកកថំ… អសំសគ្គកថំ… វីរិយារម្ភកថំ… សីលកថំ… សមាធិកថំ… បញ្ញាកថំ… វិមុត្តិកថំ … វិមុត្តិញាណទស្សនកថំ… សតិបដ្ឋានកថំ… សម្មប្បធានកថំ… ឥទ្ធិបាទកថំ… ឥន្ទ្រិយកថំ… ពលកថំ… ពោជ្ឈង្គកថំ… មគ្គកថំ… ផលកថំ… និព្ពានកថំ កថេតិ. វាចាយតោតិ យត្តោ បរិយត្តោ គុត្តោ គោបិតោ រក្ខិតោ វូបសន្តោ. មុនីតិ. មោនំ វុច្ចតិ ញាណំ. យា បញ្ញា បជាននា…បេ… អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សង្គជាលមតិច្ច សោ មុនីតិ – ស វេ វាចាយតោ មុនិ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘អក្កោធនោ អសន្តាសី, អវិកត្ថី អកុក្កុចោ;

មន្តភាណី អនុទ្ធតោ, ស វេ វាចាយតោ មុនី’’តិ.

៨៦. និរាសត្តិ អនាគតេ, អតីតំ នានុសោចតិ;

វិវេកទស្សី ផស្សេសុ, ទិដ្ឋីសុ ច ន នីយតិ.

និរាសត្តិ អនាគតេតិ. អាសត្តិ វុច្ចតិ តណ្ហា. យោ រាគោ សារាគោ…បេ… អភិជ្ឈា លោភោ អកុសលមូលំ. យស្សេសា អាសត្តិ តណ្ហា បហីនា សមុច្ឆិន្នា វូបសន្តា បដិបស្សទ្ធា អភព្ពុប្បត្តិកា ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍាតិ. ឯវម្បិ និរាសត្តិ អនាគតេ. អថ វា ‘‘ឯវំរូបោ សិយំ អនាគតមទ្ធាន’’ន្តិ តត្ថ នន្ទិំ ន សមន្នានេតិ, ‘‘ឯវំវេទនោ សិយំ… ឯវំសញ្ញោ សិយំ… ឯវំសង្ខារោ សិយំ… ឯវំវិញ្ញាណោ សិយំ អនាគតមទ្ធាន’’ន្តិ តត្ថ នន្ទិំ ន សមន្នានេតិ. ឯវម្បិ និរាសត្តិ អនាគតេ. អថ វា ‘‘ឥតិ មេ ចក្ខុ សិយា អនាគតមទ្ធានំ – ឥតិ រូបា’’តិ អប្បដិលទ្ធស្ស បដិលាភាយ ចិត្តំ ន បណិទហតិ, ចេតសោ អប្បណិធានប្បច្ចយា ន តទភិនន្ទតិ; ន តទភិនន្ទន្តោ. ឯវម្បិ និរាសត្តិ អនាគតេ. ‘‘ឥតិ មេ សោតំ សិយា អនាគតមទ្ធានំ – ឥតិ សទ្ទា’’តិ…បេ… ‘‘ឥតិ មេ មនោ សិយា អនាគតមទ្ធានំ – ឥតិ ធម្មា’’តិ អប្បដិលទ្ធស្ស បដិលាភាយ ចិត្តំ ន បណិទហតិ, ចេតសោ អប្បណិធានប្បច្ចយា ន តទភិនន្ទតិ; ន តទភិនន្ទន្តោ. ឯវម្បិ និរាសត្តិ អនាគតេ. អថ វា ‘‘ឥមិនាហំ សីលេន វា វតេន វា តបេន វា ព្រហ្មចរិយេន វា ទេវោ វា ភវិស្សាមិ ទេវញ្ញតរោ វា’’តិ អប្បដិលទ្ធស្ស បដិលាភាយ ចិត្តំ ន បណិទហតិ, ចេតសោ អប្បណិធានប្បច្ចយា ន តទភិនន្ទតិ; ន តទភិនន្ទន្តោ. ឯវម្បិ និរាសត្តិ អនាគតេ.

អតីតំ នានុសោចតីតិ. វិបរិណតំ វា វត្ថុំ ន សោចតិ, វិបរិណតស្មិំ វា វត្ថុស្មិំ ន សោចតិ, ‘‘ចក្ខុ មេ វិបរិណត’’ន្តិ ន សោចតិ, ‘‘សោតំ មេ… ឃានំ មេ… ជិវ្ហា មេ… កាយោ មេ… រូបា មេ… សទ្ទា មេ… គន្ធា មេ… រសា មេ… ផោដ្ឋព្ពា មេ… កុលំ មេ… គណោ មេ… អាវាសោ មេ… លាភោ មេ… យសោ មេ… បសំសា មេ… សុខំ មេ… ចីវរំ មេ… បិណ្ឌបាតោ មេ… សេនាសនំ មេ… គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារោ មេ… មាតា មេ… បិតា មេ… ភាតា មេ… ភគិនី មេ… បុត្តោ មេ… ធីតា មេ… មិត្តា មេ… អមច្ចា មេ… ញាតកា មេ… សាលោហិតា មេ វិបរិណតា’’តិ ន សោចតិ ន កិលមតិ ន បរិទេវតិ ន ឧរត្តាឡិំ កន្ទតិ ន សម្មោហំ អាបជ្ជតីតិ – អតីតំ នានុសោចតិ.

វិវេកទស្សី ផស្សេសូតិ. ចក្ខុសម្ផស្សោ សោតសម្ផស្សោ ឃានសម្ផស្សោ ជិវ្ហាសម្ផស្សោ កាយសម្ផស្សោ មនោសម្ផស្សោ, អធិវចនសម្ផស្សោ បដិឃសម្ផស្សោ, សុខវេទនីយោ ផស្សោ ទុក្ខវេទនីយោ ផស្សោ អទុក្ខមសុខវេទនីយោ ផស្សោ, កុសលោ ផស្សោ អកុសលោ ផស្សោ អព្យាកតោ ផស្សោ, កាមាវចរោ ផស្សោ រូបាវចរោ ផស្សោ អរូបាវចរោ ផស្សោ, សុញ្ញតោ ផស្សោ អនិមិត្តោ ផស្សោ អប្បណិហិតោ ផស្សោ, លោកិយោ ផស្សោ លោកុត្តរោ ផស្សោ, អតីតោ ផស្សោ អនាគតោ ផស្សោ បច្ចុប្បន្នោ ផស្សោ; យោ ឯវរូបោ ផស្សោ ផុសនា សម្ផុសនា សម្ផុសិតត្តំ – អយំ វុច្ចតិ ផស្សោ.

វិវេកទស្សី ផស្សេសូតិ. ចក្ខុសម្ផស្សំ វិវិត្តំ បស្សតិ អត្តេន វា អត្តនិយេន វា និច្ចេន វា ធុវេន វា សស្សតេន វា អវិបរិណាមធម្មេន វា, សោតសម្ផស្សំ វិវិត្តំ បស្សតិ… ឃានសម្ផស្សំ វិវិត្តំ បស្សតិ… ជិវ្ហាសម្ផស្សំ វិវិត្តំ បស្សតិ… កាយសម្ផស្សំ វិវិត្តំ បស្សតិ… មនោសម្ផស្សំ វិវិត្តំ បស្សតិ… អធិវចនសម្ផស្សំ វិវិត្តំ បស្សតិ… បដិឃសម្ផស្សំ វិវិត្តំ បស្សតិ… សុខវេទនីយំ ផស្សំ… ទុក្ខវេទនីយំ ផស្សំ… អទុក្ខមសុខវេទនីយំ ផស្សំ… កុសលំ ផស្សំ… អកុសលំ ផស្សំ… អព្យាកតំ ផស្សំ… កាមាវចរំ ផស្សំ… រូបាវចរំ ផស្សំ… អរូបាវចរំ ផស្សំ… លោកិយំ ផស្សំ វិវិត្តំ បស្សតិ អត្តេន វា អត្តនិយេន វា និច្ចេន វា ធុវេន វា សស្សតេន វា អវិបរិណាមធម្មេន វា.

អថ វា អតីតំ ផស្សំ អនាគតេហិ ច បច្ចុប្បន្នេហិ ច ផស្សេហិ វិវិត្តំ បស្សតិ, អនាគតំ ផស្សំ អតីតេហិ ច បច្ចុប្បន្នេហិ ច ផស្សេហិ វិវិត្តំ បស្សតិ, បច្ចុប្បន្នំ ផស្សំ អតីតេហិ ច អនាគតេហិ ច ផស្សេហិ វិវិត្តំ បស្សតិ. អថ វា យេ តេ ផស្សា អរិយា អនាសវា លោកុត្តរា សុញ្ញតបដិសញ្ញុត្តា, តេ ផស្សេ វិវិត្តេ បស្សតិ រាគេន ទោសេន មោហេន កោធេន ឧបនាហេន មក្ខេន បឡាសេន ឥស្សាយ មច្ឆរិយេន មាយាយ សាឋេយ្យេន ថម្ភេន សារម្ភេន មានេន អតិមានេន មទេន បមាទេន សព្ពកិលេសេហិ សព្ពទុច្ចរិតេហិ សព្ពទរថេហិ សព្ពបរិឡាហេហិ សព្ពសន្តាបេហិ សព្ពាកុសលាភិសង្ខារេហិ វិវិត្តេ បស្សតីតិ – វិវេកទស្សី ផស្សេសុ.

ទិដ្ឋីសុ ច ន នីយតីតិ. តស្ស ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ បហីនានិ សមុច្ឆិន្នានិ វូបសន្តានិ បដិបស្សទ្ធានិ អភព្ពុប្បត្តិកានិ ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍានិ. សោ ទិដ្ឋិយា ន យាយតិ ន នីយតិ ន វុយ្ហតិ ន សំហរីយតិ; នបិ តំ ទិដ្ឋិគតំ សារតោ បច្ចេតិ ន បច្ចាគច្ឆតីតិ – ទិដ្ឋីសុ ច ន នីយតិ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘និរាសត្តិ អនាគតេ, អតីតំ នានុសោចតិ;

វិវេកទស្សី ផស្សេសុ, ទិដ្ឋីសុ ច ន នីយតី’’តិ.

៨៧. បតិលីនោ អកុហកោ, អបិហាលុ អមច្ឆរី;

អប្បគព្ភោ អជេគុច្ឆោ, បេសុណេយ្យេ ច នោ យុតោ.

បតិលីនោ អកុហកោតិ. បតិលីនោតិ រាគស្ស បហីនត្តា បតិលីនោ, ទោសស្ស បហីនត្តា បតិលីនោ, មោហស្ស បហីនត្តា បតិលីនោ, កោធស្ស… ឧបនាហស្ស … មក្ខស្ស… បឡាសស្ស… ឥស្សាយ… មច្ឆរិយស្ស…បេ… សព្ពាកុសលាភិសង្ខារានំ បហីនត្តា បតិលីនោ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បតិលីនោ ហោតិ? ឥមស្ស, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អស្មិមានោ បហីនោ ហោតិ ឧច្ឆិន្នមូលោ តាលាវត្ថុកតោ អនភាវំកតោ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មោ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បតិលីនោ ហោតី’’តិ – បតិលីនោ.

អកុហកោតិ តីណិ កុហនវត្ថូនិ – បច្ចយបដិសេវនសង្ខាតំ កុហនវត្ថុ, ឥរិយាបថសង្ខាតំ កុហនវត្ថុ, សាមន្តជប្បនសង្ខាតំ កុហនវត្ថុ.

កតមំ បច្ចយបដិសេវនសង្ខាតំ កុហនវត្ថុ? ឥធ គហបតិកា ភិក្ខុំ និមន្តេន្តិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេហិ. សោ បាបិច្ឆោ ឥច្ឆាបកតោ អត្ថិកោ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានំ ភិយ្យោកម្យតំ ឧបាទាយ ចីវរំ បច្ចក្ខាតិ, បិណ្ឌបាតំ បច្ចក្ខាតិ, សេនាសនំ បច្ចក្ខាតិ, គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ បច្ចក្ខាតិ. សោ ឯវមាហ – ‘‘កិំ សមណស្ស មហគ្ឃេន ចីវរេន! ឯតំ សារុប្បំ យំ សមណោ សុសានា វា សង្ការកូដា វា បាបណិកា វា នន្តកានិ ឧច្ចិនិត្វា សង្ឃាដិំ កត្វា ធារេយ្យ. កិំ សមណស្ស មហគ្ឃេន បិណ្ឌបាតេន! ឯតំ សារុប្បំ យំ សមណោ ឧញ្ឆាចរិយាយ បិណ្ឌិយាលោបេន ជីវិកំ កប្បេយ្យ. កិំ សមណស្ស មហគ្ឃេន សេនាសនេន! ឯតំ សារុប្បំ យំ សមណោ រុក្ខមូលិកោ វា អស្ស សោសានិកោ វា អព្ភោកាសិកោ វា. កិំ សមណស្ស មហគ្ឃេន គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេន! ឯតំ សារុប្បំ យំ សមណោ បូតិមុត្តេន វា ហរិតកីខណ្ឌេន វា ឱសធំ ករេយ្យា’’តិ. តទុបាទាយ លូខំ ចីវរំ ធារេតិ, លូខំ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជតិ, លូខំ សេនាសនំ បដិសេវតិ, លូខំ គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ បដិសេវតិ. តមេនំ គហបតិកា ឯវំ ជានន្តិ – ‘‘អយំ សមណោ អប្បិច្ឆោ សន្តុដ្ឋោ បវិវិត្តោ អសំសដ្ឋោ អារទ្ធវីរិយោ ធុតវាទោ’’តិ ភិយ្យោ ភិយ្យោ និមន្តេន្តិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេហិ. សោ ឯវមាហ – ‘‘តិណ្ណំ សម្មុខីភាវា សទ្ធោ កុលបុត្តោ ពហុំ បុញ្ញំ បសវតិ. សទ្ធាយ សម្មុខីភាវា សទ្ធោ កុលបុត្តោ ពហុំ បុញ្ញំ បសវតិ, ទេយ្យធម្មស្ស សម្មុខីភាវា សទ្ធោ កុលបុត្តោ ពហុំ បុញ្ញំ បសវតិ, ទក្ខិណេយ្យានំ សម្មុខីភាវា សទ្ធោ កុលបុត្តោ ពហុំ បុញ្ញំ បសវតិ. ‘តុម្ហាកញ្ចេវាយំ សទ្ធា អត្ថិ, ទេយ្យធម្មោ ច សំវិជ្ជតិ, អហញ្ច បដិគ្គាហកោ. សចេហំ ន បដិគ្គហេស្សាមិ, ឯវំ តុម្ហេ បុញ្ញេន បរិពាហិរា ភវិស្សន្តិ. ន មយ្ហំ ឥមិនា អត្ថោ. អបិ ច តុម្ហាកំយេវ អនុកម្បាយ បដិគ្គណ្ហាមី’’’តិ. តទុបាទាយ ពហុម្បិ ចីវរំ បដិគ្គណ្ហាតិ, ពហុម្បិ បិណ្ឌបាតំ បដិគ្គណ្ហាតិ, ពហុម្បិ គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ បដិគ្គណ្ហាតិ. យា ឯវរូបា ភាកុដិកា ភាកុដិយំ កុហនា កុហាយនា កុហិតត្តំ – ឥទំ បច្ចយបដិសេវនសង្ខាតំ កុហនវត្ថុ.

កតមំ ឥរិយាបថសង្ខាតំ កុហនវត្ថុ? ឥធេកច្ចោ បាបិច្ឆោ ឥច្ឆាបកតោ សម្ភាវនាធិប្បាយោ, ‘‘ឯវំ មំ ជនោ សម្ភាវេស្សតី’’តិ, គមនំ សណ្ឋបេតិ ឋានំ សណ្ឋបេតិ និសជ្ជំ សណ្ឋបេតិ សយនំ សណ្ឋបេតិ, បណិធាយ គច្ឆតិ បណិធាយ តិដ្ឋតិ បណិធាយ និសីទតិ បណិធាយ សេយ្យំ កប្បេតិ, សមាហិតោ វិយ គច្ឆតិ សមាហិតោ វិយ តិដ្ឋតិ សមាហិតោ វិយ និសីទតិ សមាហិតោ វិយ សេយ្យំ កប្បេតិ, អាបាថកជ្ឈាយីវ ហោតិ. យា ឯវរូបា ឥរិយាបថស្ស ឋបនា អាឋបនា [អដ្ឋបនា (សី.)] សណ្ឋបនា ភាកុដិកា ភាកុដិយំ កុហនា កុហាយនា កុហិតត្តំ – ឥទំ ឥរិយាបថសង្ខាតំ កុហនវត្ថុ.

កតមំ សាមន្តជប្បនសង្ខាតំ កុហនវត្ថុ? ឥធេកច្ចោ បាបិច្ឆោ ឥច្ឆាបកតោ សម្ភាវនាធិប្បាយោ, ‘‘ឯវំ មំ ជនោ សម្ភាវេស្សតី’’តិ, អរិយធម្មសន្និស្សិតំ វាចំ ភាសតិ. ‘‘យោ ឯវរូបំ ចីវរំ ធារេតិ សោ សមណោ មហេសក្ខោ’’តិ ភណតិ; ‘‘យោ ឯវរូបំ បត្តំ ធារេតិ… លោហថាលកំ ធារេតិ… ធម្មករណំ ធារេតិ… បរិសាវនំ ធារេតិ… កុញ្ចិកំ ធារេតិ… ឧបាហនំ ធារេតិ… កាយពន្ធនំ ធារេតិ… អាយោគំ ធារេតិ សោ សមណោ មហេសក្ខោ’’តិ ភណតិ; ‘‘យស្ស ឯវរូបោ ឧបជ្ឈាយោ សោ សមណោ មហេសក្ខោ’’តិ ភណតិ; ‘‘យស្ស ឯវរូបោ អាចរិយោ… ឯវរូបា សមានុបជ្ឈាយកា… សមានាចរិយកា… មិត្តា… សន្ទិដ្ឋា… សម្ភត្តា… សហាយា សោ សមណោ មហេសក្ខោ’’តិ ភណតិ; ‘‘យោ ឯវរូបេ វិហារេ វសតិ សោ សមណោ មហេសក្ខោ’’តិ ភណតិ; ‘‘យោ ឯវរូបេ អឌ្ឍយោគេ វសតិ… បាសាទេ វសតិ… ហម្មិយេ វសតិ… គុហាយំ វសតិ… លេណេ វសតិ… កុដិយា វសតិ… កូដាគារេ វសតិ… អដ្ដេ វសតិ … មាឡេ វសតិ… ឧទ្ទណ្ឌេ វសតិ… ឧបដ្ឋានសាលាយំ វសតិ… មណ្ឌបេ វសតិ… រុក្ខមូលេ វសតិ, សោ សមណោ មហេសក្ខោ’’តិ ភណតិ.

អថ វា កោរជិកកោរជិកោ [កោរញ្ជិកកោរញ្ជិកោ (សី.)] ភាកុដិកភាកុដិកោ កុហកកុហកោ លបកលបកោ មុខសម្ភាវិកោ, ‘‘អយំ សមណោ ឥមាសំ ឯវរូបានំ សន្តានំ វិហារសមាបត្តីនំ លាភី’’តិ តាទិសំ គម្ភីរំ គូឡ្ហំ និបុណំ បដិច្ឆន្នំ លោកុត្តរំ សុញ្ញតាបដិសំយុត្តំ កថំ កថេសិ. យា ឯវរូបា ភាកុដិកា ភាកុដិយំ កុហនា កុហាយនា កុហិតត្តំ – ឥទំ សាមន្តជប្បនសង្ខាតំ កុហនវត្ថុ. យស្សិមានិ តីណិ កុហនវត្ថូនិ បហីនានិ សមុច្ឆិន្នានិ វូបសន្តានិ បដិបស្សទ្ធានិ អភព្ពុប្បត្តិកានិ ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍានិ, សោ វុច្ចតិ អកុហកោតិ – បតិលីនោ អកុហកោ.

អបិហាលុ អមច្ឆរីតិ. បិហា វុច្ចតិ តណ្ហា. យោ រាគោ សារាគោ…បេ… អភិជ្ឈា លោភោ អកុសលមូលំ. យស្សេសា បិហា តណ្ហា បហីនា សមុច្ឆិន្នា វូបសន្តា បដិបស្សទ្ធា អភព្ពុប្បត្តិកា ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍា, សោ វុច្ចតិ អបិហាលុ. សោ រូបេ ន បិហេតិ, សទ្ទេ… គន្ធេ… រសេ… ផោដ្ឋព្ពេ… កុលំ… គណំ… អាវាសំ… លាភំ… យសំ… បសំសំ… សុខំ… ចីវរំ… បិណ្ឌបាតំ… សេនាសនំ… គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ… កាមធាតុំ… រូបធាតុំ… អរូបធាតុំ… កាមភវំ… រូបភវំ… អរូបភវំ… សញ្ញាភវំ… អសញ្ញាភវំ … នេវសញ្ញានាសញ្ញាភវំ… ឯកវោការភវំ… ចតុវោការភវំ… បញ្ចវោការភវំ… អតីតំ… អនាគតំ… បច្ចុប្បន្នំ… ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតព្ពេ ធម្មេ ន បិហេតិ ន ឥច្ឆតិ ន សាទិយតិ ន បត្ថេតិ នាភិជប្បតីតិ – អបិហាលុ. អមច្ឆរីតិ បញ្ច មច្ឆរិយានិ – អាវាសមច្ឆរិយំ, កុលមច្ឆរិយំ, លាភមច្ឆរិយំ, វណ្ណមច្ឆរិយំ, ធម្មមច្ឆរិយំ. យំ ឯវរូបំ មច្ឆរំ មច្ឆរាយនា មច្ឆរាយិតត្តំ វេវិច្ឆំ កទរិយំ កដុកញ្ចុកតា អគ្គហិតត្តំ ចិត្តស្ស – ឥទំ វុច្ចតិ មច្ឆរិយំ. អបិ ច ខន្ធមច្ឆរិយម្បិ មច្ឆរិយំ, ធាតុមច្ឆរិយម្បិ មច្ឆរិយំ, អាយតនមច្ឆរិយម្បិ មច្ឆរិយំ គាហោ – ឥទំ វុច្ចតិ មច្ឆរិយំ. យស្សេតំ មច្ឆរិយំ បហីនំ សមុច្ឆិន្នំ វូបសន្តំ បដិបស្សទ្ធំ អភព្ពុប្បត្តិកំ ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍំ, សោ វុច្ចតិ អមច្ឆរីតិ – អបិហាលុ អមច្ឆរី.

អប្បគព្ភោ អជេគុច្ឆោតិ. បាគព្ភិយន្តិ តីណិ បាគព្ភិយានិ – កាយិកំ បាគព្ភិយំ, វាចសិកំ បាគព្ភិយំ, ចេតសិកំ បាគព្ភិយំ. កតមំ កាយិកំ បាគព្ភិយំ? ឥធេកច្ចោ សង្ឃគតោបិ កាយិកំ បាគព្ភិយំ ទស្សេតិ, គណគតោបិ កាយិកំ បាគព្ភិយំ ទស្សេតិ, ភោជនសាលាយម្បិ កាយិកំ បាគព្ភិយំ ទស្សេតិ, ជន្តាឃរេបិ កាយិកំ បាគព្ភិយំ ទស្សេតិ, ឧទកតិត្ថេបិ កាយិកំ បាគព្ភិយំ ទស្សេតិ, អន្តរឃរំ បវិសន្តោបិ កាយិកំ បាគព្ភិយំ ទស្សេតិ, អន្តរឃរំ បវិដ្ឋោបិ កាយិកំ បាគព្ភិយំ ទស្សេតិ.

កថំ សង្ឃគតោ កាយិកំ បាគព្ភិយំ ទស្សេតិ? ឥធេកច្ចោ សង្ឃគតោ អចិត្តីការកតោ [អចិត្តិការកតោ (ស្យា. ក.)] ថេរេ ភិក្ខូ ឃដ្ដយន្តោបិ តិដ្ឋតិ, ឃដ្ដយន្តោបិ និសីទតិ, បុរតោបិ តិដ្ឋតិ, បុរតោបិ និសីទតិ, ឧច្ចេបិ អាសនេ និសីទតិ, សសីសំ បារុបិត្វាបិ និសីទតិ, ឋិតកោបិ ភណតិ, ពាហាវិក្ខេបកោបិ ភណតិ. ឯវំ សង្ឃគតោ កាយិកំ បាគព្ភិយំ ទស្សេតិ.

កថំ គណគតោ កាយិកំ បាគព្ភិយំ ទស្សេតិ? ឥធេកច្ចោ គណគតោ អចិត្តីការកតោ ថេរានំ ភិក្ខូនំ អនុបាហនានំ ចង្កមន្តានំ សឧបាហនោ ចង្កមតិ, នីចេ ចង្កមេ ចង្កមន្តានំ ឧច្ចេ ចង្កមេ ចង្កមតិ, ឆមាយ ចង្កមន្តានំ ចង្កមេ ចង្កមតិ, ឃដ្ដយន្តោបិ តិដ្ឋតិ, ឃដ្ដយន្តោបិ និសីទតិ, បុរតោបិ តិដ្ឋតិ, បុរតោបិ និសីទតិ, ឧច្ចេបិ អាសនេ និសីទតិ, សសីសំ បារុបិត្វា និសីទតិ, ឋិតកោបិ ភណតិ, ពាហាវិក្ខេបកោបិ ភណតិ. ឯវំ គណគតោ កាយិកំ បាគព្ភិយំ ទស្សេតិ.

កថំ ភោជនសាលាយំ កាយិកំ បាគព្ភិយំ ទស្សេតិ? ឥធេកច្ចោ ភោជនសាលាយំ អចិត្តីការកតោ ថេរេ ភិក្ខូ អនុបខជ្ជ និសីទតិ, នវេបិ ភិក្ខូ អាសនេន បដិពាហតិ, ឃដ្ដយន្តោបិ តិដ្ឋតិ, ឃដ្ដយន្តោបិ និសីទតិ, បុរតោបិ តិដ្ឋតិ, បុរតោបិ និសីទតិ, ឧច្ចេបិ អាសនេ និសីទតិ, សសីសំ បារុបិត្វាបិ និសីទតិ, ឋិតកោបិ ភណតិ, ពាហាវិក្ខេបកោបិ ភណតិ. ឯវំ ភោជនសាលាយំ កាយិកំ បាគព្ភិយំ ទស្សេតិ.

កថំ ជន្តាឃរេ កាយិកំ បាគព្ភិយំ ទស្សេតិ? ឥធេកច្ចោ ជន្តាឃរេ អចិត្តីការកតោ ថេរេ ភិក្ខូ ឃដ្ដយន្តោបិ តិដ្ឋតិ, ឃដ្ដយន្តោបិ និសីទតិ, បុរតោបិ តិដ្ឋតិ, បុរតោបិ និសីទតិ, ឧច្ចេបិ អាសនេ និសីទតិ, អនាបុច្ឆម្បិ អនជ្ឈិដ្ឋោបិ កដ្ឋំ បក្ខិបតិ, ទ្វារម្បិ បិទហតិ, ពាហាវិក្ខេបកោបិ ភណតិ. ឯវំ ជន្តាឃរេ កាយិកំ បាគព្ភិយំ ទស្សេតិ.

កថំ ឧទកតិត្ថេ កាយិកំ បាគព្ភិយំ ទស្សេតិ? ឥធេកច្ចោ ឧទកតិត្ថេ អចិត្តីការកតោ ថេរេ ភិក្ខូ ឃដ្ដយន្តោបិ ឱតរតិ, បុរតោបិ ឱតរតិ, ឃដ្ដយន្តោបិ ន្ហាយតិ [នហាយតិ (សី.)], បុរតោបិ ន្ហាយតិ, ឧបរិតោបិ ន្ហាយតិ, ឃដ្ដយន្តោបិ ឧត្តរតិ, បុរតោបិ ឧត្តរតិ, ឧបរិតោបិ ឧត្តរតិ. ឯវំ ឧទកតិត្ថេ កាយិកំ បាគព្ភិយំ ទស្សេតិ.

កថំ អន្តរឃរំ បវិសន្តោ កាយិកំ បាគព្ភិយំ ទស្សេតិ? ឥធេកច្ចោ អន្តរឃរំ បវិសន្តោ អចិត្តីការកតោ ថេរេ ភិក្ខូ ឃដ្ដយន្តោបិ គច្ឆតិ, បុរតោបិ គច្ឆតិ, វោក្កម្មាបិ ថេរានំ ភិក្ខូនំ បុរតោ បុរតោ គច្ឆតិ. ឯវំ អន្តរឃរំ បវិសន្តោ កាយិកំ បាគព្ភិយំ ទស្សេតិ.

កថំ អន្តរឃរំ បវិដ្ឋោ កាយិកំ បាគព្ភិយំ ទស្សេតិ? ឥធេកច្ចោ អន្តរឃរំ បវិដ្ឋោ, ‘‘ន បវិស [បវិសថ (សី.) ឯវមញ្ញេសុ បទទ្វយេសុបិ], ភន្តេ’’តិ វុច្ចមានោ បវិសតិ, ‘‘ន តិដ្ឋ, ភន្តេ’’តិ វុច្ចមានោ តិដ្ឋតិ, ‘‘ន និសីទ, ភន្តេ’’តិ វុច្ចមានោ និសីទតិ, អនោកាសម្បិ បវិសតិ, អនោកាសេបិ តិដ្ឋតិ, អនោកាសេបិ និសីទតិ, យានិបិ តានិ ហោន្តិ កុលានំ ឱវរកានិ គូឡ្ហានិ ច បដិច្ឆន្នានិ ច. យត្ថ កុលិត្ថិយោ កុលធីតរោ កុលសុណ្ហាយោ កុលកុមារិយោ និសីទន្តិ, តត្ថបិ សហសា បវិសតិ កុមារកស្សបិ សិរំ បរាមសតិ. ឯវំ អន្តរឃរំ បវិដ្ឋោ កាយិកំ បាគព្ភិយំ ទស្សេតិ – ឥទំ កាយិកំ បាគព្ភិយំ ទស្សេតិ.

កតមំ វាចសិកំ បាគព្ភិយំ ទស្សេតិ? ឥធេកច្ចោ សង្ឃគតោបិ វាចសិកំ បាគព្ភិយំ ទស្សេតិ, គណគតោបិ វាចសិកំ បាគព្ភិយំ ទស្សេតិ, អន្តរឃរំ បវិដ្ឋោបិ វាចសិកំ បាគព្ភិយំ ទស្សេតិ.

កថំ សង្ឃគតោ វាចសិកំ បាគព្ភិយំ ទស្សេតិ? ឥធេកច្ចោ សង្ឃគតោ អចិត្តីការកតោ ថេរេ ភិក្ខូ អនាបុច្ឆំ វា អនជ្ឈិដ្ឋោ វា អារាមគតានំ ភិក្ខូនំ ធម្មំ ភណតិ, បញ្ហំ វិសជ្ជេតិ, បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសតិ, ឋិតកោបិ ភណតិ, ពាហាវិក្ខេបកោបិ ភណតិ. ឯវំ សង្ឃគតោ វាចសិកំ បាគព្ភិយំ ទស្សេតិ.

កថំ គណគតោ វាចសិកំ បាគព្ភិយំ ទស្សេតិ? ឥធេកច្ចោ គណគតោ អចិត្តីការកតោ ថេរេ ភិក្ខូ អនាបុច្ឆំ វា អនជ្ឈិដ្ឋោ វា អារាមគតានំ ភិក្ខូនំ ធម្មំ ភណតិ, បញ្ហំ វិសជ្ជេតិ, ឋិតកោបិ ភណតិ, ពាហាវិក្ខេបកោបិ ភណតិ. អារាមគតានំ ភិក្ខុនីនំ ឧបាសកានំ ឧបាសិកានំ ធម្មំ ភណតិ, បញ្ហំ វិសជ្ជេតិ, ឋិតកោបិ ភណតិ, ពាហាវិក្ខេបកោបិ ភណតិ. ឯវំ គណគតោ វាចសិកំ បាគព្ភិយំ ទស្សេតិ.

កថំ អន្តរឃរំ បវិដ្ឋោ វាចសិកំ បាគព្ភិយំ ទស្សេតិ? ឥធេកច្ចោ អន្តរឃរំ បវិដ្ឋោ ឥត្ថិំ វា កុមារិំ វា ឯវមាហ – ‘‘ឥត្ថំនាមេ ឥត្ថំគោត្តេ កិំ អត្ថិ? យាគុ អត្ថិ, ភត្តំ អត្ថិ, ខាទនីយំ អត្ថិ. កិំ បិវិស្សាម, កិំ ភុញ្ជិស្សាម, កិំ ខាទិស្សាម? កិំ វា អត្ថិ, កិំ វា មេ ទស្សថា’’តិ វិប្បលបតិ, យា ឯវរូបា វាចា បលាបោ វិប្បលាបោ លាលប្បោ លាលប្បនា លាលប្បិតត្តំ. ឯវំ អន្តរឃរំ បវិដ្ឋោ វាចសិកំ បាគព្ភិយំ ទស្សេតិ – ឥទំ វាចសិកំ បាគព្ភិយំ.

កតមំ ចេតសិកំ បាគព្ភិយំ? ឥធេកច្ចោ ន ឧច្ចា កុលា បព្ពជិតោ សមានោ ឧច្ចា កុលា បព្ពជិតេន សទ្ធិំ សទិសំ អត្តានំ ទហតិ ចិត្តេន, ន មហាកុលា បព្ពជិតោ សមានោ មហាកុលា បព្ពជិតេន សទ្ធិំ សទិសំ អត្តានំ ទហតិ ចិត្តេន, ន មហាភោគកុលា បព្ពជិតោ សមានោ មហាភោគកុលា បព្ពជិតេន សទ្ធិំ សទិសំ អត្តានំ ទហតិ ចិត្តេន, ន ឧឡារភោគកុលា បព្ពជិតោ សមានោ… ន សុត្តន្តិកោ សមានោ សុត្តន្តិកេន សទ្ធិំ សទិសំ អត្តានំ ទហតិ ចិត្តេន, ន វិនយធរោ សមានោ… ន ធម្មកថិកោ សមានោ… ន អារញ្ញិកោ សមានោ… ន បិណ្ឌបាតិកោ សមានោ… ន បំសុកូលិកោ សមានោ… ន តេចីវរិកោ សមានោ… ន សបទានចារិកោ សមានោ… ន ខលុបច្ឆាភត្តិកោ សមានោ… ន នេសជ្ជិកោ សមានោ… ន យថាសន្ថតិកោ សមានោ… ន បឋមស្ស ឈានស្ស លាភី សមានោ បឋមស្ស ឈានស្ស លាភិនា សទ្ធិំ សទិសំ អត្តានំ ទហតិ ចិត្តេន…បេ… ន នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិយា លាភី សមានោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិយា លាភិនា សទ្ធិំ សទិសំ អត្តានំ ទហតិ ចិត្តេន – ឥទំ ចេតសិកំ បាគព្ភិយំ. យស្សិមានិ តីណិ បាគព្ភិយានិ បហីនានិ សមុច្ឆិន្នានិ វូបសន្តានិ បដិបស្សទ្ធានិ អភព្ពុប្បត្តិកានិ ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍានិ, សោ វុច្ចតិ អប្បគព្ភោតិ – អប្បគព្ភោ.

អជេគុច្ឆោតិ. អត្ថិ បុគ្គលោ ជេគុច្ឆោ, អត្ថិ អជេគុច្ឆោ. កតមោ ច បុគ្គលោ ជេគុច្ឆោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ ទុស្សីលោ ហោតិ បាបធម្មោ អសុចិសង្កស្សរសមាចារោ បដិច្ឆន្នកម្មន្តោ អស្សមណោ សមណបដិញ្ញោ អព្រហ្មចារី ព្រហ្មចារិបដិញ្ញោ អន្តោបូតិ អវស្សុតោ កសម្ពុជាតោ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ជេគុច្ឆោ. អថ វា កោធនោ ហោតិ ឧបាយាសពហុលោ, អប្បម្បិ វុត្តោ សមានោ អភិសជ្ជតិ កុប្បតិ ព្យាបជ្ជតិ បតិដ្ឋីយតិ, កោបញ្ច ទោសញ្ច អប្បច្ចយញ្ច បាតុករោតិ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ជេគុច្ឆោ. អថ វា កោធនោ ហោតិ ឧបនាហី, មក្ខី ហោតិ បឡាសី, ឥស្សុកី ហោតិ មច្ឆរី, សឋោ ហោតិ មាយាវី, ថទ្ធោ ហោតិ អតិមានី, បាបិច្ឆោ ហោតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ [មិច្ឆាទិដ្ឋី (សី.)], សន្ទិដ្ឋិបរាមាសី ហោតិ អាទានគ្គាហី ទុប្បដិនិស្សគ្គី – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ជេគុច្ឆោ.

កតមោ ច បុគ្គលោ អជេគុច្ឆោ? ឥធ ភិក្ខុ សីលវា ហោតិ បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ វិហរតិ អាចារគោចរសម្បន្នោ អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវី, សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសុ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ អជេគុច្ឆោ. អថ វា អក្កោធនោ ហោតិ អនុបាយាសពហុលោ, ពហុម្បិ វុត្តោ សមានោ ន អភិសជ្ជតិ ន កុប្បតិ ន ព្យាបជ្ជតិ ន បតិដ្ឋីយតិ, ន កោបញ្ច ទោសញ្ច អប្បច្ចយញ្ច បាតុករោតិ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ អជេគុច្ឆោ. អថ វា អក្កោធនោ ហោតិ អនុបនាហី, អមក្ខី ហោតិ អបឡាសី, អនិស្សុកី ហោតិ អមច្ឆរី, អសឋោ ហោតិ អមាយាវី, អថទ្ធោ ហោតិ អនតិមានី, ន បាបិច្ឆោ ហោតិ ន មិច្ឆាទិដ្ឋិ, អសន្ទិដ្ឋិបរាមាសី ហោតិ អនាទានគ្គាហី សុប្បដិនិស្សគ្គី – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ អជេគុច្ឆោ. សព្ពេ ពាលបុថុជ្ជនា ជេគុច្ឆា, បុថុជ្ជនកល្យាណកំ ឧបាទាយ អដ្ឋ អរិយបុគ្គលា អជេគុច្ឆាតិ – អប្បគព្ភោ អជេគុច្ឆោ.

បេសុណេយ្យេ ច នោ យុតោតិ. បេសុញ្ញន្តិ ឥធេកច្ចោ បិសុណវាចោ ហោតិ, ឥតោ សុត្វា អមុត្រ អក្ខាតា ឥមេសំ ភេទាយ, អមុត្រ វា សុត្វា ឥមេសំ អក្ខាតា អមូសំ ភេទាយ. ឥតិ សមគ្គានំ វា ភេត្តា [ភេទោ (ក.)], ភិន្នានំ វា អនុប្បទាតា, វគ្គារាមោ, វគ្គរតោ, វគ្គនន្ទី, វគ្គករណិំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ – ឥទំ វុច្ចតិ បេសុញ្ញំ.

អបិ ច ទ្វីហិ ការណេហិ បេសុញ្ញំ ឧបសំហរតិ – បិយកម្យតាយ វា, ភេទាធិប្បាយេន [ភេទាធិប្បាយោ (ពហូសុ)] វា. កថំ បិយកម្យតាយ បេសុញ្ញំ ឧបសំហរតិ? ឥមស្ស បិយោ ភវិស្សាមិ, មនាបោ ភវិស្សាមិ, វិស្សាសិកោ ភវិស្សាមិ, អព្ភន្តរិកោ ភវិស្សាមិ, សុហទយោ ភវិស្សាមីតិ. ឯវំ បិយកម្យតាយ បេសុញ្ញំ ឧបសំហរតិ. កថំ ភេទាធិប្បាយេន បេសុញ្ញំ ឧបសំហរតិ? ‘‘កថំ ឥមេ នានា អស្សុ វិនា អស្សុ វគ្គា អស្សុ ទ្វេធា អស្សុ ទ្វេជ្ឈា អស្សុ ទ្វេ បក្ខា អស្សុ ភិជ្ជេយ្យុំ ន សមាគច្ឆេយ្យុំ ទុក្ខំ ន ផាសុ [អផាសុំ (សី.)] វិហរេយ្យុ’’ន្តិ. ឯវំ ភេទាធិប្បាយេន បេសុញ្ញំ ឧបសំហរតិ. យស្សេតំ បេសុញ្ញំ បហីនំ សមុច្ឆិន្នំ វូបសន្តំ បដិបស្សទ្ធំ អភព្ពុប្បត្តិកំ ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍំ, សោ បេសុញ្ញេ នោ យុតោ ន យុត្តោ ន បយុត្តោ ន សម្មាយុត្តោតិ – បេសុណេយ្យេ ច នោ យុតោ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘បតិលីនោ អកុហកោ, អបិហាលុ អមច្ឆរី;

អប្បគព្ភោ អជេគុច្ឆោ, បេសុណេយ្យេ ច នោ យុតោ’’តិ.

៨៨. សាតិយេសុ អនស្សាវី, អតិមានេ ច នោ យុតោ;

សណ្ហោ ច បដិភានវា, ន សទ្ធោ ន វិរជ្ជតិ.

សាតិយេសុ អនស្សាវីតិ. សាតិយា វុច្ចន្តិ បញ្ច កាមគុណា. កិំការណា សាតិយា វុច្ចន្តិ បញ្ច កាមគុណា? យេភុយ្យេន ទេវមនុស្សា បញ្ច កាមគុណេ ឥច្ឆន្តិ សាតិយន្តិ បត្ថយន្តិ បិហយន្តិ អភិជប្បន្តិ, តំការណា សាតិយា វុច្ចន្តិ បញ្ច កាមគុណា. យេសំ ឯសា សាតិយា តណ្ហា អប្បហីនា តេសំ ចក្ខុតោ រូបតណ្ហា សវតិ អាសវតិ [បសវតិ (ស្យា.)] សន្ទតិ បវត្តតិ, សោតតោ សទ្ទតណ្ហា… ឃានតោ គន្ធតណ្ហា… ជិវ្ហាតោ រសតណ្ហា… កាយតោ ផោដ្ឋព្ពតណ្ហា… មនតោ ធម្មតណ្ហា សវតិ អាសវតិ សន្ទតិ បវត្តតិ. យេសំ ឯសា សាតិយា តណ្ហា បហីនា សមុច្ឆិន្នា វូបសន្តា បដិបស្សទ្ធា អភព្ពុប្បត្តិកា ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍា តេសំ ចក្ខុតោ រូបតណ្ហា ន សវតិ នាសវតិ [ន បសវតិ (ស្យា.)] ន សន្ទតិ ន បវត្តតិ, សោតតោ សទ្ទតណ្ហា…បេ… មនតោ ធម្មតណ្ហា ន សវតិ នាសវតិ ន សន្ទតិ ន បវត្តតីតិ – សាតិយេសុ អនស្សាវី.

អតិមានេ ច នោ យុតោតិ. កតមោ អតិមានោ? ឥធេកច្ចោ បរំ អតិមញ្ញតិ ជាតិយា វា គោត្តេន វា…បេ… អញ្ញតរញ្ញតរេន វា វត្ថុនា. យោ ឯវរូបោ មានោ មញ្ញនា មញ្ញិតត្តំ ឧន្នតិ ឧន្នមោ ធជោ សម្បគ្គាហោ កេតុកម្យតា ចិត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ អតិមានោ. យស្សេសោ អតិមានោ បហីនោ សមុច្ឆិន្នោ វូបសន្តោ បដិបស្សទ្ធោ អភព្ពុប្បត្តិកោ ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍោ, សោ អតិមានេ ច នោ យុតោ ន យុត្តោ នប្បយុត្តោ ន សម្មាយុត្តោតិ – អតិមានេ ច នោ យុតោ.

សណ្ហោ ច បដិភានវាតិ. សណ្ហោតិ សណ្ហេន កាយកម្មេន សមន្នាគតោតិ សណ្ហោ, សណ្ហេន វចីកម្មេន… សណ្ហេន មនោកម្មេន សមន្នាគតោតិ សណ្ហោ, សណ្ហេហិ សតិបដ្ឋានេហិ សមន្នាគតោតិ សណ្ហោ, សណ្ហេហិ សម្មប្បធានេហិ… សណ្ហេហិ ឥទ្ធិបាទេហិ… សណ្ហេហិ ឥន្ទ្រិយេហិ… សណ្ហេហិ ពលេហិ… សណ្ហេហិ ពោជ្ឈង្គេហិ សមន្នាគតោតិ សណ្ហោ, សណ្ហេន អរិយេន អដ្ឋង្គិកេន មគ្គេន សមន្នាគតោតិ – សណ្ហោ.

បដិភានវាតិ តយោ បដិភានវន្តោ – បរិយត្តិបដិភានវា, បរិបុច្ឆាបដិភានវា, អធិគមបដិភានវា. កតមោ បរិយត្តិបដិភានវា? ឥធេកច្ចស្ស បកតិយា បរិយាបុដំ ហោតិ – សុត្តំ គេយ្យំ វេយ្យាករណំ គាថា ឧទានំ ឥតិវុត្តកំ ជាតកំ អព្ភុតធម្មំ វេទល្លំ, តស្ស បរិយត្តិំ និស្សាយ បដិភាយតិ – អយំ បរិយត្តិបដិភានវា. កតមោ បរិបុច្ឆាបដិភានវា? ឥធេកច្ចោ បរិបុច្ឆិតា [បរិបុច្ឆិតំ (សី.), បរិបុច្ឆកោ (ស្យា.)] ហោតិ អត្តត្ថេ ច ញាយត្ថេ ច លក្ខណេ ច ការណេ ច ឋានាឋានេ ច, តស្ស តំ បរិបុច្ឆំ និស្សាយ បដិភាយតិ – អយំ បរិបុច្ឆាបដិភានវា. កតមោ អធិគមបដិភានវា? ឥធេកច្ចស្ស អធិគតា ហោន្តិ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា ចត្តារោ សម្មប្បធានា ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា បញ្ចិន្ទ្រិយានិ បញ្ច ពលានិ សត្ត ពោជ្ឈង្គា អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ចត្តារោ អរិយមគ្គា ចត្តារិ សាមញ្ញផលានិ ចតស្សោ បដិសម្ភិទាយោ ឆ អភិញ្ញាយោ, តស្ស អត្ថោ ញាតោ ធម្មោ ញាតោ និរុត្តិ ញាតា, អត្ថេ ញាតេ អត្ថោ បដិភាយតិ, ធម្មេ ញាតេ ធម្មោ បដិភាយតិ, និរុត្តិយា ញាតាយ និរុត្តិ បដិភាយតិ; ឥមេសុ តីសុ ញាណេសុ ញាណំ បដិភានបដិសម្ភិទា. ឥមាយ បដិភានបដិសម្ភិទាយ ឧបេតោ សមុបេតោ ឧបគតោ សមុបគតោ ឧបបន្នោ សមុបបន្នោ សមន្នាគតោ សោ វុច្ចតិ បដិភានវា. យស្ស បរិយត្តិ នត្ថិ, បរិបុច្ឆា នត្ថិ, អធិគមោ នត្ថិ, កិំ តស្ស បដិភាយិស្សតីតិ – សណ្ហោ ច បដិភានវា.

ន សទ្ធោ ន វិរជ្ជតីតិ. ន សទ្ធោតិ សាមំ សយំ អភិញ្ញាតំ អត្តបច្ចក្ខំ ធម្មំ ន កស្សចិ សទ្ទហតិ អញ្ញស្ស សមណស្ស វា ព្រាហ្មណស្ស វា ទេវស្ស វា មារស្ស វា ព្រហ្មុនោ វា. ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា’’តិ សាមំ សយំ អភិញ្ញាតំ…បេ… ‘‘សព្ពេ សង្ខារា ទុក្ខា’’តិ… ‘‘សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’’តិ… ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិ…បេ… ‘‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិ… ‘‘អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោ’’តិ…បេ… ‘‘ជាតិនិរោធា ជរាមរណនិរោធោ’’តិ… ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិ…បេ… ‘‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’’តិ… ‘‘ឥមេ អាសវា’’តិ…បេ… ‘‘អយំ អាសវនិរោធគាមិនី បដិបទា’’តិ… ‘‘ឥមេ ធម្មា អភិញ្ញេយ្យា’’តិ…បេ… ‘‘ឥមេ ធម្មា សច្ឆិកាតព្ពា’’តិ សាមំ សយំ អភិញ្ញាតំ…បេ… ឆន្នំ ផស្សាយតនានំ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច អស្សាទញ្ច អាទីនវញ្ច និស្សរណញ្ច, បញ្ចន្នំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ សមុទយញ្ច…បេ… ចតុន្នំ មហាភូតានំ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច អស្សាទញ្ច អាទីនវញ្ច និស្សរណញ្ច សាមំ សយំ អភិញ្ញាតំ…បេ… ‘‘យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ សព្ពំ តំ និរោធធម្ម’’ន្តិ សាមំ សយំ អភិញ្ញាតំ អត្តបច្ចក្ខំ ធម្មំ ន កស្សចិ សទ្ទហតិ អញ្ញស្ស សមណស្ស វា ព្រាហ្មណស្ស វា ទេវស្ស វា មារស្ស វា ព្រហ្មុនោ វា [ព្រហ្មុនោ វា…បេ… (សី. ក.)].

វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘សទ្ទហសិ ត្វំ, សារិបុត្ត, សទ្ធិន្ទ្រិយំ ភាវិតំ ពហុលីកតំ អមតោគធំ ហោតិ អមតបរាយនំ អមតបរិយោសានំ; វីរិយិន្ទ្រិយំ… សតិន្ទ្រិយំ… សមាធិន្ទ្រិយំ… បញ្ញិន្ទ្រិយំ ភាវិតំ ពហុលីកតំ អមតោគធំ ហោតិ អមតបរាយនំ អមតបរិយោសាន’’ន្តិ?

‘‘ន ខ្វាហំ ឯត្ថ, ភន្តេ, ភគវតោ សទ្ធាយ គច្ឆាមិ សទ្ធិន្ទ្រិយំ… វីរិយិន្ទ្រិយំ… សតិន្ទ្រិយំ… សមាធិន្ទ្រិយំ… បញ្ញិន្ទ្រិយំ ភាវិតំ ពហុលីកតំ អមតោគធំ ហោតិ អមតបរាយនំ អមតបរិយោសានំ. យេសំ នូនេតំ, ភន្តេ, អញ្ញាតំ អស្ស អទិដ្ឋំ អវិទិតំ អសច្ឆិកតំ អផស្សិតំ បញ្ញាយ, តេ តត្ថ បរេសំ សទ្ធាយ គច្ឆេយ្យុំ សទ្ធិន្ទ្រិយំ ភាវិតំ ពហុលីកតំ អមតោគធំ ហោតិ អមតបរាយនំ អមតបរិយោសានំ. វីរិយិន្ទ្រិយំ… សតិន្ទ្រិយំ… សមាធិន្ទ្រិយំ … បញ្ញិន្ទ្រិយំ ភាវិតំ ពហុលីកតំ អមតោគធំ ហោតិ អមតបរាយនំ អមតបរិយោសានំ. យេសញ្ច ខោ ឯតំ, ភន្តេ, ញាតំ ទិដ្ឋំ វិទិតំ សច្ឆិកតំ ផស្សិតំ បញ្ញាយ, និក្កង្ខា តេ តត្ថ និព្ពិចិកិច្ឆា. សទ្ធិន្ទ្រិយំ… វីរិយិន្ទ្រិយំ… សតិន្ទ្រិយំ… សមាធិន្ទ្រិយំ… បញ្ញិន្ទ្រិយំ ភាវិតំ ពហុលីកតំ អមតោគធំ ហោតិ អមតបរាយនំ អមតបរិយោសានំ. មយ្ហញ្ច ខោ, ឯតំ ភន្តេ, ញាតំ ទិដ្ឋំ វិទិតំ សច្ឆិកតំ ផស្សិតំ បញ្ញាយ, និក្កង្ខោហំ តត្ថ និព្ពិចិកិច្ឆោ. សទ្ធិន្ទ្រិយំ… វីរិយិន្ទ្រិយំ… សតិន្ទ្រិយំ… សមាធិន្ទ្រិយំ… បញ្ញិន្ទ្រិយំ ភាវិតំ ពហុលីកតំ អមតោគធំ ហោតិ អមតបរាយនំ អមតបរិយោសាន’’ន្តិ.

‘‘សាធុ សាធុ, សារិបុត្ត! យេសញ្ហេតំ, សារិបុត្ត, អញ្ញាតំ អស្ស អទិដ្ឋំ អវិទិតំ អសច្ឆិកតំ អផស្សិតំ បញ្ញាយ, តេ តត្ថ បរេសំ សទ្ធាយ គច្ឆេយ្យុំ សទ្ធិន្ទ្រិយំ…បេ… បញ្ញិន្ទ្រិយំ ភាវិតំ ពហុលីកតំ អមតោគធំ ហោតិ អមតបរាយនំ អមតបរិយោសានន្តិ.

‘‘អស្សទ្ធោ អកតញ្ញូ ច, សន្ធិច្ឆេទោ ច យោ នរោ;

ហតាវកាសោ វន្តាសោ, ស វេ ឧត្តមបោរិសោ’’តិ.

ន សទ្ធោ ន វិរជ្ជតីតិ. សព្ពេ ពាលបុថុជ្ជនា រជ្ជន្តិ, បុថុជ្ជនកល្យាណកំ ឧបាទាយ សត្ត សេក្ខា វិរជ្ជន្តិ. អរហា នេវ រជ្ជតិ នោ វិរជ្ជតិ, វិរត្តោ សោ ខយា រាគស្ស វីតរាគត្តា ខយា ទោសស្ស វីតទោសត្តា, ខយា មោហស្ស វីតមោហត្តា. សោ វុដ្ឋវាសោ ចិណ្ណចរណោ…បេ… ជាតិមរណសំសារោ នត្ថិ តស្ស បុនព្ភវោតិ – ន សទ្ធោ ន វិរជ្ជតិ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘សាតិយេសុ អនស្សាវី, អតិមានេ ច នោ យុតោ;

សណ្ហោ ច បដិភានវា, ន សទ្ធោ ន វិរជ្ជតី’’តិ.

៨៩. លាភកម្យា ន សិក្ខតិ, អលាភេ ច ន កុប្បតិ;

អវិរុទ្ធោ ច តណ្ហាយ, រសេសុ [រសេ ច (សី. ស្យា.)] នានុគិជ្ឈតិ.

លាភកម្យា ន សិក្ខតិ, អលាភេ ច ន កុប្បតីតិ. កថំ លាភកម្យា សិក្ខតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ភិក្ខុំ បស្សតិ លាភិំ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានំ. តស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘‘កេន នុ ខោ អយមាយស្មា លាភី ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារាន’’ន្តិ? តស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘‘អយំ ខោ អាយស្មា សុត្តន្តិកោ, តេនាយមាយស្មា លាភី ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារាន’’ន្តិ. សោ លាភហេតុ លាភបច្ចយា លាភការណា លាភាភិនិព្ពត្តិយា លាភំ បរិបាចេន្តោ សុត្តន្តំ បរិយាបុណាតិ. ឯវម្បិ លាភកម្យា សិក្ខតិ.

អថ វា ភិក្ខុ ភិក្ខុំ បស្សតិ លាភិំ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានំ. តស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘‘កេន នុ ខោ អយមាយស្មា លាភី ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារាន’’ន្តិ? តស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘‘អយំ ខោ អាយស្មា វិនយធរោ…បេ… ធម្មកថិកោ… អាភិធម្មិកោ, តេនាយមាយស្មា លាភី ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារាន’’ន្តិ. សោ លាភហេតុ លាភបច្ចយា លាភការណា លាភាភិនិព្ពត្តិយា លាភំ បរិបាចេន្តោ អភិធម្មំ បរិយាបុណាតិ. ឯវម្បិ លាភកម្យា សិក្ខតិ.

អថ វា ភិក្ខុ ភិក្ខុំ បស្សតិ លាភិំ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានំ. តស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘‘កេន នុ ខោ អយមាយស្មា លាភី ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារាន’’ន្តិ? តស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘‘អយំ ខោ អាយស្មា អារញ្ញិកោ… បិណ្ឌបាតិកោ… បំសុកូលិកោ… តេចីវរិកោ… សបទានចារិកោ… ខលុបច្ឆាភត្តិកោ… នេសជ្ជិកោ… យថាសន្ថតិកោ, តេនាយមាយស្មា លាភី ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារាន’’ន្តិ. សោ លាភហេតុ លាភបច្ចយា លាភការណា លាភាភិនិព្ពត្តិយា លាភំ បរិបាចេន្តោ អារញ្ញិកោ ហោតិ…បេ… យថាសន្ថតិកោ ហោតិ. ឯវម្បិ លាភកម្យា សិក្ខតិ.

កថំ ន លាភកម្យា សិក្ខតិ? ឥធ ភិក្ខុ ន លាភហេតុ, ន លាភបច្ចយា, ន លាភការណា, ន លាភាភិនិព្ពត្តិយា, ន លាភំ បរិបាចេន្តោ, យាវទេវ អត្តទមត្ថាយ អត្តសមត្ថាយ អត្តបរិនិព្ពាបនត្ថាយ សុត្តន្តំ បរិយាបុណាតិ, វិនយំ បរិយាបុណាតិ, អភិធម្មំ បរិយាបុណាតិ. ឯវម្បិ ន លាភកម្យា សិក្ខតិ.

អថ វា ភិក្ខុ ន លាភហេតុ, ន លាភបច្ចយា, ន លាភការណា, ន លាភាភិនិព្ពត្តិយា, ន លាភំ បរិបាចេន្តោ, យាវទេវ អប្បិច្ឆញ្ញេវ [អប្បិច្ឆំយេវ (សី.)] និស្សាយ សន្តុដ្ឋិញ្ញេវ និស្សាយ សល្លេខញ្ញេវ និស្សាយ បវិវេកញ្ញេវ និស្សាយ ឥទមត្ថិតញ្ញេវ [ឥទមត្ថិកតញ្ញេវ (សី.)] និស្សាយ អារញ្ញិកោ ហោតិ, បិណ្ឌបាតិកោ ហោតិ, បំសុកូលិកោ ហោតិ, តេចីវរិកោ ហោតិ, សបទានចារិកោ ហោតិ, ខលុបច្ឆាភត្តិកោ ហោតិ, នេសជ្ជិកោ ហោតិ, យថាសន្ថតិកោ ហោតិ. ឯវម្បិ ន លាភកម្យា សិក្ខតីតិ – លាភកម្យា ន សិក្ខតិ.

អលាភេ ច ន កុប្បតីតិ. កថំ អលាភេ កុប្បតិ? ឥធេកច្ចោ ‘‘កុលំ វា ន លភាមិ, គណំ វា ន លភាមិ, អាវាសំ វា ន លភាមិ, លាភំ វា ន លភាមិ, យសំ វា ន លភាមិ, បសំសំ វា ន លភាមិ, សុខំ វា ន លភាមិ, ចីវរំ វា ន លភាមិ, បិណ្ឌបាតំ វា ន លភាមិ, សេនាសនំ វា ន លភាមិ, គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ វា ន លភាមិ, គិលានុបដ្ឋាកំ វា ន លភាមិ, អប្បញ្ញាតោម្ហី’’តិ កុប្បតិ ព្យាបជ្ជតិ បតិដ្ឋីយតិ, កោបញ្ច ទោសញ្ច អប្បច្ចយញ្ច បាតុករោតិ. ឯវំ អលាភេ កុប្បតិ.

កថំ អលាភេ ន កុប្បតិ? ឥធ ភិក្ខុ ‘‘កុលំ វា ន លភាមិ គណំ វា ន លភាមិ…បេ… អប្បញ្ញាតោម្ហី’’តិ ន កុប្បតិ ន ព្យាបជ្ជតិ ន បតិដ្ឋីយតិ, ន កោបញ្ច ទោសញ្ច អប្បច្ចយញ្ច បាតុករោតិ. ឯវំ អលាភេ ន កុប្បតីតិ – លាភកម្យា ន សិក្ខតិ អលាភេ ច ន កុប្បតិ.

អវិរុទ្ធោ ច តណ្ហាយ, រសេសុ នានុគិជ្ឈតីតិ. វិរុទ្ធោតិ យោ ចិត្តស្ស អាឃាតោ បដិឃាតោ, បដិឃំ បដិវិរោធោ, កោបោ បកោបោ សម្បកោបោ, ទោសោ បទោសោ សម្បទោសោ, ចិត្តស្ស ព្យាបត្តិ មនោបទោសោ, កោធោ កុជ្ឈនា កុជ្ឈិតត្តំ, ទោសោ ទុស្សនា ទុស្សិតត្តំ, ព្យាបត្តិ ព្យាបជ្ជនា ព្យាបជ្ជិតត្តំ វិរោធោ បដិវិរោធោ, ចណ្ឌិក្កំ, អសុរោបោ, អនត្តមនតា ចិត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ វិរោធោ. យស្សេសោ វិរោធោ បហីនោ សមុច្ឆិន្នោ វូបសន្តោ បដិបស្សទ្ធោ អភព្ពុប្បត្តិកោ ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍោ, សោ វុច្ចតិ អវិរុទ្ធោ. តណ្ហាតិ រូបតណ្ហា សទ្ទតណ្ហា គន្ធតណ្ហា រសតណ្ហា ផោដ្ឋព្ពតណ្ហា ធម្មតណ្ហា. រសោតិ មូលរសោ ខន្ធរសោ តចរសោ បត្តរសោ បុប្ផរសោ ផលរសោ, អម្ពិលំ មធុរំ តិត្តកំ កដុកំ លោណិកំ ខារិកំ លម្ពិកំ [លបិលំ (សី.), លម្ពិលំ (ស្យា.), លពិលំ (ក.), អាយតនវិភង្គេ] កសាវោ សាទុ អសាទុ សីតំ ឧណ្ហំ. សន្តេកេ សមណព្រាហ្មណា រសគិទ្ធា. តេ ជិវ្ហគ្គេន រសគ្គានិ បរិយេសន្តា អាហិណ្ឌន្តិ, តេ អម្ពិលំ លភិត្វា អនម្ពិលំ បរិយេសន្តិ, អនម្ពិលំ លភិត្វា អម្ពិលំ បរិយេសន្តិ; មធុរំ លភិត្វា អមធុរំ បរិយេសន្តិ, អមធុរំ លភិត្វា មធុរំ បរិយេសន្តិ; តិត្តកំ លភិត្វា អតិត្តកំ បរិយេសន្តិ, អតិត្តកំ លភិត្វា តិត្តកំ បរិយេសន្តិ; កដុកំ លភិត្វា អកដុកំ បរិយេសន្តិ, អកដុកំ លភិត្វា កដុកំ បរិយេសន្តិ; លោណិកំ លភិត្វា អលោណិកំ បរិយេសន្តិ, អលោណិកំ លភិត្វា លោណិកំ បរិយេសន្តិ; ខារិកំ លភិត្វា អខារិកំ បរិយេសន្តិ, អខារិកំ លភិត្វា ខារិកំ បរិយេសន្តិ; លម្ពិកំ លភិត្វា កសាវំ បរិយេសន្តិ, កសាវំ លភិត្វា លម្ពិកំ បរិយេសន្តិ; សាទុំ លភិត្វា អសាទុំ បរិយេសន្តិ, អសាទុំ លភិត្វា សាទុំ បរិយេសន្តិ; សីតំ លភិត្វា ឧណ្ហំ បរិយេសន្តិ, ឧណ្ហំ លភិត្វា សីតំ បរិយេសន្តិ. តេ យំ យំ លភិត្វា តេន តេន ន សន្តុស្សន្តិ អបរាបរំ បរិយេសន្តិ, មនាបិកេសុ រសេសុ រត្តា គិទ្ធា គធិតា មុច្ឆិតា អជ្ឈោសន្នា លគ្គា លគ្គិតា បលិពុទ្ធា. យស្សេសា រសតណ្ហា បហីនា សមុច្ឆិន្នា វូបសន្តា បដិបស្សទ្ធា អភព្ពុប្បត្តិកា ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍា, សោ បដិសង្ខា យោនិសោ អាហារំ អាហារេតិ – ‘‘នេវ ទវាយ ន មទាយ ន មណ្ឌនាយ ន វិភូសនាយ, យាវទេវ ឥមស្ស កាយស្ស ឋិតិយា យាបនាយ វិហិំសូបរតិយា ព្រហ្មចរិយានុគ្គហាយ. ឥតិ បុរាណញ្ច វេទនំ បដិហង្ខាមិ, នវញ្ច វេទនំ ន ឧប្បាទេស្សាមិ, យាត្រា ច មេ ភវិស្សតិ អនវជ្ជតា ច ផាសុវិហារោ ចា’’តិ.

យថា វនំ អាលិម្បេយ្យ យាវទេវ រោបនត្ថាយ, យថា វា បន អក្ខំ អព្ភញ្ជេយ្យ យាវទេវ ភារស្ស និត្ថរណត្ថាយ, យថា វា បន បុត្តមំសំ អាហារំ អាហរេយ្យ យាវទេវ កន្តារស្ស និត្ថរណត្ថាយ; ឯវមេវ ភិក្ខុ បដិសង្ខា យោនិសោ អាហារំ អាហារេតិ – ‘‘នេវ ទវាយ…បេ… ផាសុវិហារោ ចា’’តិ. រសតណ្ហំ បជហតិ វិនោទេតិ ព្យន្តិំ ករោតិ អនភាវំ គមេតិ, រសតណ្ហាយ អារតោ អស្ស វិរតោ បដិវិរតោ និក្ខន្តោ និស្សដោ វិប្បមុត្តោ វិសញ្ញុត្តោ វិមរិយាទិកតេន ចេតសា វិហរតីតិ – អវិរុទ្ធោ ច តណ្ហាយ រសេសុ នានុគិជ្ឈតិ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘លាភកម្យា ន សិក្ខតិ, អលាភេ ច ន កុប្បតិ;

អវិរុទ្ធោ ច តណ្ហាយ, រសេសុ នានុគិជ្ឈតី’’តិ.

៩០. ឧបេក្ខកោ សទា សតោ, ន លោកេ មញ្ញតេ សមំ;

ន វិសេសី ន នីចេយ្យោ, តស្ស នោ សន្តិ ឧស្សទា.

ឧបេក្ខកោ សទា សតោតិ. ឧបេក្ខកោតិ ឆឡង្គុបេក្ខាយ សមន្នាគតោ. ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា នេវ សុមនោ ហោតិ ន ទុម្មនោ, ឧបេក្ខកោ វិហរតិ សតោ សម្បជានោ. សោតេន សទ្ទំ សុត្វា…បេ… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ នេវ សុមនោ ហោតិ ន ទុម្មនោ, ឧបេក្ខកោ វិហរតិ សតោ សម្បជានោ. ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា មនាបំ នាភិគិជ្ឈតិ នាភិហំសតិ [នាភិហសតិ (សី. ស្យា.)] ន រាគំ ជនេតិ, តស្ស ឋិតោវ កាយោ ហោតិ, ឋិតំ ចិត្តំ អជ្ឈត្តំ សុសណ្ឋិតំ សុវិមុត្តំ. ចក្ខុនា ខោ បនេវ រូបំ ទិស្វា អមនាបំ ន មង្កុ ហោតិ អប្បតិដ្ឋិតចិត្តោ [អប្បតិដ្ឋីន ចិត្តោ (ស្យា.), អប្បតិដ្ឋនចិត្តោ (ក.)] អលីនមនសោ [អាទិនមនសោ (ស្យា.)] អព្យាបន្នចេតសោ, តស្ស ឋិតោវ កាយោ ហោតិ, ឋិតំ ចិត្តំ អជ្ឈត្តំ សុសណ្ឋិតំ សុវិមុត្តំ. សោតេន សទ្ទំ សុត្វា… ឃានេន គន្ធំ ឃាយិត្វា… ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា… កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសិត្វា… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ មនាបំ នាភិគិជ្ឈតិ នាភិហំសតិ ន រាគំ ជនេតិ, តស្ស ឋិតោវ កាយោ ហោតិ, ឋិតំ ចិត្តំ អជ្ឈត្តំ សុសណ្ឋិតំ សុវិមុត្តំ. មនសា ខោ បនេវ ធម្មំ វិញ្ញាយ អមនាបំ ន មង្កុ ហោតិ អប្បតិដ្ឋិតចិត្តោ អលីនមនសោ អព្យាបន្នចេតសោ, តស្ស ឋិតោវ កាយោ ហោតិ, ឋិតំ ចិត្តំ អជ្ឈត្តំ សុសណ្ឋិតំ សុវិមុត្តំ.

ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា មនាបាមនាបេសុ រូបេសុ តស្ស ឋិតោវ កាយោ ហោតិ, ឋិតំ ចិត្តំ អជ្ឈត្តំ សុសណ្ឋិតំ សុវិមុត្តំ. សោតេន សទ្ទំ សុត្វា…បេ… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ មនាបាមនាបេសុ ធម្មេសុ តស្ស ឋិតោវ កាយោ ហោតិ, ឋិតំ ចិត្តំ អជ្ឈត្តំ សុសណ្ឋិតំ សុវិមុត្តំ.

ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា រជនីយេ ន រជ្ជតិ, ទុស្សនីយេ [ទោសនីយេ (ពហូសុ)] ន ទុស្សតិ, មោហនីយេ ន មុយ្ហតិ, កោបនីយេ ន កុប្បតិ, មទនីយេ ន មជ្ជតិ, កិលេសនីយេ ន កិលិស្សតិ. សោតេន សទ្ទំ សុត្វា…បេ… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ រជនីយេ ន រជ្ជតិ ទុស្សនីយេ ន ទុស្សតិ, មោហនីយេ ន មុយ្ហតិ, កោបនីយេ ន កុប្បតិ, មទនីយេ ន មជ្ជតិ, កិលេសនីយេ ន កិលិស្សតិ. ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋមត្តោ, សុតេ សុតមត្តោ, មុតេ មុតមត្តោ, វិញ្ញាតេ វិញ្ញាតមត្តោ. ទិដ្ឋេ ន លិម្បតិ, សុតេ ន លិម្បតិ, មុតេ ន លិម្បតិ, វិញ្ញាតេ ន លិម្បតិ. ទិដ្ឋេ អនូបយោ អនបាយោ អនិស្សិតោ អប្បដិពទ្ធោ វិប្បមុត្តោ វិសញ្ញុត្តោ វិមរិយាទិកតេន ចេតសា វិហរតិ. សុតេ… មុតេ… វិញ្ញាតេ អនូបយោ អនបាយោ អនិស្សិតោ អប្បដិពទ្ធោ វិប្បមុត្តោ វិសញ្ញុត្តោ វិមរិយាទិកតេន ចេតសា វិហរតិ.

សំវិជ្ជតិ អរហតោ ចក្ខុ, បស្សតិ អរហា ចក្ខុនា រូបំ. ឆន្ទរាគោ អរហតោ នត្ថិ, សុវិមុត្តចិត្តោ អរហា. សំវិជ្ជតិ អរហតោ សោតំ, សុណាតិ អរហា សោតេន សទ្ទំ. ឆន្ទរាគោ អរហតោ នត្ថិ, សុវិមុត្តចិត្តោ អរហា. សំវិជ្ជតិ អរហតោ ឃានំ, ឃាយតិ អរហា ឃានេន គន្ធំ. ឆន្ទរាគោ អរហតោ នត្ថិ, សុវិមុត្តចិត្តោ អរហា. សំវិជ្ជតិ អរហតោ ជិវ្ហា, សាយតិ អរហា ជិវ្ហាយ រសំ…បេ… សំវិជ្ជតិ អរហតោ កាយោ, ផុសតិ អរហា កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ…បេ… សំវិជ្ជតិ អរហតោ មនោ, វិជានាតិ អរហា មនសា ធម្មំ. ឆន្ទរាគោ អរហតោ នត្ថិ សុវិមុត្តចិត្តោ អរហា.

ចក្ខុ រូបារាមំ រូបរតំ រូបសម្មុទិតំ, តំ អរហតោ ទន្តំ គុត្តំ រក្ខិតំ សំវុតំ, តស្ស ច សំវរាយ ធម្មំ ទេសេតិ. សោតំ សទ្ទារាមំ…បេ… ឃានំ គន្ធារាមំ… ជិវ្ហា រសារាមា រសរតា រសសម្មុទិតា, សា អរហតោ ទន្តា គុត្តា រក្ខិតា សំវុតា, តស្សា ច សំវរាយ ធម្មំ ទេសេតិ. កាយោ ផោដ្ឋព្ពារាមោ…បេ… មនោ ធម្មារាមោ ធម្មរតោ ធម្មសម្មុទិតោ, សោ អរហតោ ទន្តោ គុត្តោ រក្ខិតោ សំវុតោ, តស្ស ច សំវរាយ ធម្មំ ទេសេតិ.

‘‘ទន្តំ នយន្តិ សមិតិំ, ទន្តំ រាជាភិរូហតិ;

ទន្តោ សេដ្ឋោ មនុស្សេសុ, យោតិវាក្យំ តិតិក្ខតិ.

‘‘វរមស្សតរា ទន្តា, អាជានីយា ច [អាជានិយាវ (ស្យា.)] សិន្ធវា;

កុញ្ជរា ច មហានាគា, អត្តទន្តោ តតោ វរំ.

‘‘ន ហិ ឯតេហិ យានេហិ, គច្ឆេយ្យ អគតំ ទិសំ;

យថាត្តនា សុទន្តេន, ទន្តោ ទន្តេន គច្ឆតិ.

‘‘វិធាសុ ន វិកម្បន្តិ, វិប្បមុត្តា បុនព្ភវា;

ទន្តភូមិមនុប្បត្តា, តេ លោកេ វិជិតាវិនោ.

‘‘យស្សិន្ទ្រិយានិ ភាវិតានិ [វិភាវិតានិ (សី.)], អជ្ឈត្តំ ពហិទ្ធា ច [អជ្ឈត្តពហិទ្ធា ច (សី.), អជ្ឈត្តញ្ច ពហិទ្ធា ច (ស្យា. ក.) សុ. និ. ៥២១] សព្ពលោកេ;

និព្ពិជ្ឈ ឥមំ [និព្ពិជ្ឈិមំ (ស្យា.), និព្ពិជ្ជ ឥមំ (ក.)] បរញ្ច លោកំ, កាលំ កង្ខតិ ភាវិតោ ស ទន្តោ’’តិ.

ឧបេក្ខកោ សទាតិ. សទា សព្ពទា សព្ពកាលំ និច្ចកាលំ ធុវកាលំ…បេ… បច្ឆិមេ វយោខន្ធេ. សតោតិ ចតូហិ ការណេហិ សតោ – កាយេ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ ភាវេន្តោ សតោ, វេទនាសុ… ចិត្តេ… ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ ភាវេន្តោ សតោ…បេ… សោ វុច្ចតិ សតោតិ – ឧបេក្ខកោ សទា សតោ.

ន លោកេ មញ្ញតេ សមន្តិ. ‘‘សទិសោហមស្មី’’តិ មានំ ន ជនេតិ ជាតិយា វា គោត្តេន វា…បេ… អញ្ញតរញ្ញតរេន វា វត្ថុនាតិ – ន លោកេ មញ្ញតេ សមំ.

ន វិសេសី ន នីចេយ្យោតិ. ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិ អតិមានំ ន ជនេតិ ជាតិយា វា គោត្តេន វា…បេ… អញ្ញតរញ្ញតរេន វា វត្ថុនា. ‘‘ហីនោហមស្មី’’តិ ឱមានំ ន ជនេតិ ជាតិយា វា គោត្តេន វា…បេ… អញ្ញតរញ្ញតរេន វា វត្ថុនាតិ – ន វិសេសី ន នីចេយ្យោ.

តស្ស នោ សន្តិ ឧស្សទាតិ. តស្សាតិ អរហតោ ខីណាសវស្ស. ឧស្សទាតិ សត្តុស្សទា – រាគុស្សទោ ទោសុស្សទោ មោហុស្សទោ មានុស្សទោ ទិដ្ឋុស្សទោ កិលេសុស្សទោ កម្មុស្សទោ. តស្សិមេ ឧស្សទា នត្ថិ ន សន្តិ ន សំវិជ្ជន្តិ នុបលព្ភន្តិ, បហីនា សមុច្ឆិន្នា វូបសន្តា បដិបស្សទ្ធា អភព្ពុប្បត្តិកា ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍាតិ – តស្ស នោ សន្តិ ឧស្សទា.

តេនាហ ភគវា –

‘‘ឧបេក្ខកោ សទា សតោ, ន លោកេ មញ្ញតេ សមំ;

ន វិសេសី ន នីចេយ្យោ, តស្ស នោ សន្តិ ឧស្សទា’’តិ.

៩១. យស្ស និស្សយតា [និស្សយនា (ក.)] នត្ថិ, ញត្វា ធម្មំ អនិស្សិតោ;

ភវាយ វិភវាយ វា, តណ្ហា យស្ស ន វិជ្ជតិ.

យស្ស និស្សយតា នត្ថីតិ. យស្សាតិ អរហតោ ខីណាសវស្ស. និស្សយាតិ ទ្វេ និស្សយា – តណ្ហានិស្សយោ ច ទិដ្ឋិនិស្សយោ ច…បេ… អយំ តណ្ហានិស្សយោ…បេ… អយំ ទិដ្ឋិនិស្សយោ. តស្ស តណ្ហានិស្សយោ បហីនោ, ទិដ្ឋិនិស្សយោ បដិនិស្សដ្ឋោ; តណ្ហានិស្សយស្ស បហីនត្តា ទិដ្ឋិនិស្សយស្ស បដិនិស្សដ្ឋត្តា និស្សយតា យស្ស នត្ថិ ន សន្តិ ន សំវិជ្ជតិ នុបលព្ភតិ, បហីនា សមុច្ឆិន្នា វូបសន្តា បដិបស្សទ្ធា អភព្ពុប្បត្តិកា ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍាតិ – យស្ស និស្សយតា នត្ថិ.

ញត្វា ធម្មំ អនិស្សិតោតិ. ញត្វាតិ ញត្វា ជានិត្វា តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វា, ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា’’តិ ញត្វា ជានិត្វា តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វា, ‘‘សព្ពេ សង្ខារា ទុក្ខា’’តិ… ‘‘សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’’តិ…បេ… ‘‘យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ សព្ពំ តំ និរោធធម្ម’’ន្តិ ញត្វា ជានិត្វា តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វា. អនិស្សិតោតិ ទ្វេ និស្សយា – តណ្ហានិស្សយោ ច ទិដ្ឋិនិស្សយោ ច…បេ… អយំ តណ្ហានិស្សយោ…បេ… អយំ ទិដ្ឋិនិស្សយោ. តណ្ហានិស្សយំ បហាយ ទិដ្ឋិនិស្សយំ បដិនិស្សជ្ជិត្វា ចក្ខុំ អនិស្សិតោ, សោតំ អនិស្សិតោ, ឃានំ អនិស្សិតោ, ជិវ្ហំ អនិស្សិតោ, កាយំ អនិស្សិតោ, មនំ អនិស្សិតោ, រូបេ… សទ្ទេ… គន្ធេ… រសេ… ផោដ្ឋព្ពេ… កុលំ… គណំ… អាវាសំ…បេ… ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតព្ពេ ធម្មេ អនិស្សិតោ អនល្លីនោ អនុបគតោ អនជ្ឈោសិតោ អនធិមុត្តោ និក្ខន្តោ និស្សដោ វិប្បមុត្តោ វិសញ្ញុត្តោ វិមរិយាទិកតេន ចេតសា វិហរតីតិ – ញត្វា ធម្មំ អនិស្សិតោ.

ភវាយ វិភវាយ វា, តណ្ហា យស្ស ន វិជ្ជតីតិ. តណ្ហាតិ រូបតណ្ហា សទ្ទតណ្ហា គន្ធតណ្ហា រសតណ្ហា ផោដ្ឋព្ពតណ្ហា ធម្មតណ្ហា. យស្សាតិ អរហតោ ខីណាសវស្ស. ភវាយាតិ ភវទិដ្ឋិយា, វិភវាយាតិ វិភវទិដ្ឋិយា; ភវាយាតិ សស្សតទិដ្ឋិយា, វិភវាយាតិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា; ភវាយាតិ បុនប្បុនភវាយ បុនប្បុនគតិយា បុនប្បុនឧបបត្តិយា បុនប្បុនបដិសន្ធិយា បុនប្បុនអត្តភាវាភិនិព្ពត្តិយា. តណ្ហា យស្ស នត្ថិ ន សន្តិ ន សំវិជ្ជតិ នុបលព្ភតិ, បហីនា សមុច្ឆិន្នា វូបសន្តា បដិបស្សទ្ធា អភព្ពុប្បត្តិកា ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍាតិ – ភវាយ វិភវាយ វា តណ្ហា យស្ស ន វិជ្ជតិ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘យស្ស និស្សយតា នត្ថិ, ញត្វា ធម្មំ អនិស្សិតោ;

ភវាយ វិភវាយ វា, តណ្ហា យស្ស ន វិជ្ជតី’’តិ.

៩២. តំ ព្រូមិ ឧបសន្តោតិ, កាមេសុ អនបេក្ខិនំ;

គន្ថា តស្ស ន វិជ្ជន្តិ, អតរី សោ វិសត្តិកំ.

តំ ព្រូមិ ឧបសន្តោតិ. ឧបសន្តោ វូបសន្តោ និព្ពុតោ បដិបស្សទ្ធោតិ. តំ ព្រូមិ តំ កថេមិ តំ ភណាមិ តំ ទីបយាមិ តំ វោហរាមីតិ – តំ ព្រូមិ ឧបសន្តោតិ.

កាមេសុ អនបេក្ខិនន្តិ. កាមាតិ ឧទ្ទានតោ ទ្វេ កាមា – វត្ថុកាមា ច កិលេសកាមា ច…បេ… ឥមេ វុច្ចន្តិ វត្ថុកាមា…បេ… ឥមេ វុច្ចន្តិ កិលេសកាមា. វត្ថុកាមេ បរិជានិត្វា, កិលេសកាមេ បហាយ បជហិត្វា វិនោទេត្វា ព្យន្តិំ ករិត្វា អនភាវំ គមេត្វា កាមេសុ អនបេក្ខិនោ វីតកាមោ ចត្តកាមោ វន្តកាមោ មុត្តកាមោ បហីនកាមោ បដិនិស្សដ្ឋកាមោ, កាមេសុ វីតរាគោ វិគតរាគោ ចត្តរាគោ វន្តរាគោ មុត្តរាគោ បហីនរាគោ បដិនិស្សដ្ឋរាគោ និច្ឆាតោ និព្ពុតោ សីតិភូតោ សុខប្បដិសំវេទី ព្រហ្មភូតេន អត្តនា វិហរតីតិ – កាមេសុ អនបេក្ខិនំ.

គន្ថា តស្ស ន វិជ្ជន្តីតិ. គន្ថាតិ ចត្តារោ គន្ថា – អភិជ្ឈា កាយគន្ថោ, ព្យាបាទោ កាយគន្ថោ, សីលព្ពតបរាមាសោ កាយគន្ថោ, ឥទំសច្ចាភិនិវេសោ កាយគន្ថោ. អត្តនោ ទិដ្ឋិយា រាគោ អភិជ្ឈា កាយគន្ថោ, បរវាទេសុ អាឃាតោ អប្បច្ចយោ ព្យាបាទោ កាយគន្ថោ, អត្តនោ សីលំ វា វតំ វា សីលព្ពតំ វា បរាមាសោ សីលព្ពតបរាមាសោ កាយគន្ថោ, អត្តនោ ទិដ្ឋិ ឥទំសច្ចាភិនិវេសោ កាយគន្ថោ. តស្សាតិ អរហតោ ខីណាសវស្ស. គន្ថា តស្ស ន វិជ្ជន្តីតិ. គន្ថា តស្ស នត្ថិ ន សន្តិ ន សំវិជ្ជន្តិ នុបលព្ភន្តិ, បហីនា សមុច្ឆិន្នា វូបសន្តា បដិបស្សទ្ធា អភព្ពុប្បត្តិកា ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍាតិ – គន្ថា តស្ស ន វិជ្ជន្តិ.

អតរី សោ វិសត្តិកន្តិ. វិសត្តិកា វុច្ចតិ តណ្ហា. យោ រាគោ សារាគោ…បេ… អភិជ្ឈា លោភោ អកុសលមូលំ. វិសត្តិកាតិ កេនដ្ឋេន វិសត្តិកា? វិសតាតិ វិសត្តិកា, វិសាលាតិ វិសត្តិកា, វិសដាតិ វិសត្តិកា, វិសមាតិ វិសត្តិកា, វិសក្កតីតិ វិសត្តិកា, វិសំហរតីតិ វិសត្តិកា, វិសំវាទិកាតិ វិសត្តិកា, វិសមូលាតិ វិសត្តិកា, វិសផលាតិ វិសត្តិកា, វិសបរិភោគាតិ វិសត្តិកា, វិសាលា វា បន សា តណ្ហា រូបេ… សទ្ទេ… គន្ធេ… រសេ… ផោដ្ឋព្ពេ… កុលេ… គណេ… អាវាសេ…បេ… ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតព្ពេសុ ធម្មេសុ វិសតំ វិត្ថតាតិ វិសត្តិកា. អតរី សោ វិសត្តិកន្តិ. សោ ឥមំ វិសត្តិកំ តណ្ហំ អតរិ ឧត្តរិ បតរិ សមតិក្កមិ វីតិវត្តីតិ – អតរី សោ វិសត្តិកំ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘តំ ព្រូមិ ឧបសន្តោតិ, កាមេសុ អនបេក្ខិនំ;