១១. កលហវិវាទសុត្តនិទ្ទេសោ

អថ កលហវិវាទសុត្តនិទ្ទេសំ វក្ខតិ –

៩៧. កុតោបហូតា កលហា វិវាទា, បរិទេវសោកា សហមច្ឆរា ច;

មានាតិមានា សហបេសុណា ច, កុតោបហូតា តេ តទិង្ឃ ព្រូហិ.

កុតោបហូតា កលហា វិវាទាតិ. កលហោតិ ឯកេន អាការេន កលហោ; វិវាទោតិបិ តញ្ញេវ. យោ កលហោ សោ វិវាទោ, យោ វិវាទោ សោ កលហោ. អថ វា អបរេន អាការេន វិវាទោ វុច្ចតិ កលហស្ស បុព្ពភាគោ វិវាទោ. រាជានោបិ រាជូហិ វិវទន្តិ, ខត្តិយាបិ ខត្តិយេហិ វិវទន្តិ, ព្រាហ្មណាបិ ព្រាហ្មណេហិ វិវទន្តិ, គហបតីបិ គហបតីហិ វិវទន្តិ, មាតាបិ បុត្តេន វិវទតិ, បុត្តោបិ មាតរា វិវទតិ, បិតាបិ បុត្តេន វិវទតិ, បុត្តោបិ បិតរា វិវទតិ, ភាតាបិ ភាតរា វិវទតិ, ភាតាបិ ភគិនិយា វិវទតិ, ភគិនីបិ ភាតរា វិវទតិ, សហាយោបិ សហាយេន វិវទតិ – អយំ វិវាទោ. កតមោ កលហោ? អាគារិកា ទណ្ឌបសុតា កាយេន វាចាយ កលហំ ករោន្តិ, បព្ពជិតា អាបត្តិំ អាបជ្ជន្តា កាយេន វាចាយ កលហំ ករោន្តិ – អយំ កលហោ.

កុតោបហូតា កលហា វិវាទាតិ. កលហា ច វិវាទា ច កុតោបហូតា កុតោជាតា កុតោសញ្ជាតា កុតោនិព្ពត្តា កុតោអភិនិព្ពត្តា កុតោបាតុភូតា, កិំនិទានា កិំសមុទយា កិំជាតិកា កិំបភវាតិ កលហស្ស ច វិវាទស្ស ច មូលំ បុច្ឆតិ, ហេតុំ បុច្ឆតិ, និទានំ បុច្ឆតិ, សម្ភវំ បុច្ឆតិ, បភវំ បុច្ឆតិ, សមុដ្ឋានំ បុច្ឆតិ, អាហារំ បុច្ឆតិ, អារម្មណំ បុច្ឆតិ, បច្ចយំ បុច្ឆតិ, សមុទយំ បុច្ឆតិ បបុច្ឆតិ យាចតិ អជ្ឈេសតិ [អជ្ឈោសតិ (សី.)] បសាទេតីតិ – កុតោបហូតា កលហា វិវាទា.

បរិទេវសោកា សហមច្ឆរា ចាតិ. បរិទេវោតិ ញាតិព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស, ភោគព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស, រោគព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស, សីលព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស, ទិដ្ឋិព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស, អញ្ញតរញ្ញតរេន វា ព្យសនេន សមន្នាគតស្ស, អញ្ញតរញ្ញតរេន វា ទុក្ខធម្មេន ផុដ្ឋស្ស, អាទេវោ បរិទេវោ, អាទេវនា បរិទេវនា, អាទេវិតត្តំ បរិទេវិតត្តំ, វាចា បលាបោ វិប្បលាបោ លាលប្បោ លាលប្បាយនា លាលប្បាយិតត្តំ. សោកោតិ ញាតិព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស, ភោគរោគសីលទិដ្ឋិព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស, អញ្ញតរញ្ញតរេន វា ព្យសនេន សមន្នាគតស្ស, អញ្ញតរញ្ញតរេន វា ទុក្ខធម្មេន ផុដ្ឋស្ស, សោកោ សោចនា សោចិតត្តំ, អន្តោសោកោ អន្តោបរិសោកោ, អន្តោឌាហោ អន្តោបរិឌាហោ, ចេតសោ បរិជ្ឈាយនា ទោមនស្សំ សោកសល្លំ. មច្ឆរន្តិ បញ្ច មច្ឆរិយានិ – អាវាសមច្ឆរិយំ, កុលមច្ឆរិយំ, លាភមច្ឆរិយំ, វណ្ណមច្ឆរិយំ, ធម្មមច្ឆរិយំ. យំ ឯវរូបំ មច្ឆរិយំ មច្ឆរាយនំ មច្ឆរាយិតត្តំ វេវិច្ឆំ កទរិយំ កដុកញ្ចុកតា អគ្គហិតត្តំ ចិត្តស្ស – ឥទំ វុច្ចតិ មច្ឆរិយំ. អបិ ច, ខន្ធមច្ឆរិយម្បិ មច្ឆរិយំ, ធាតុមច្ឆរិយម្បិ មច្ឆរិយំ, អាយតនមច្ឆរិយម្បិ មច្ឆរិយំ គាហោ. ឥទំ វុច្ចតិ មច្ឆរិយន្តិ – បរិទេវសោកា សហមច្ឆរា ច.

មានាតិមានា សហបេសុណា ចាតិ. មានោតិ ឥធេកច្ចោ មានំ ជនេតិ ជាតិយា វា គោត្តេន វា កោលបុត្តិយេន វា វណ្ណបោក្ខរតាយ វា ធនេន វា អជ្ឈេនេន វា កម្មាយតនេន វា សិប្បាយតនេន វា វិជ្ជាដ្ឋានេន វា សុតេន វា បដិភានេន វា អញ្ញតរញ្ញតរេន វា វត្ថុនា. អតិមានោតិ ឥធេកច្ចោ បរំ អតិមញ្ញតិ ជាតិយា វា គោត្តេន វា…បេ… អញ្ញតរញ្ញតរេន វា វត្ថុនា. បេសុញ្ញន្តិ ឥធេកច្ចោ បិសុណវាចោ ហោតិ – ឥតោ សុត្វា អមុត្រ អក្ខាតា ឥមេសំ ភេទាយ, អមុត្រ វា សុត្វា ឥមេសំ អក្ខាតា អមូសំ ភេទាយ. ឥតិ សមគ្គានំ វា ភេត្តា, ភិន្នានំ វា អនុប្បទាតា, វគ្គារាមោ វគ្គរតោ វគ្គនន្ទី វគ្គករណិំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ – ឥទំ វុច្ចតិ បេសុញ្ញំ. អបិ ច ទ្វីហិ ការណេហិ បេសុញ្ញំ ឧបសំហរតិ – បិយកម្យតាយ វា ភេទាធិប្បាយេន វា. កថំ បិយកម្យតាយ បេសុញ្ញំ ឧបសំហរតិ? ឥមស្ស បិយោ ភវិស្សាមិ, មនាបោ ភវិស្សាមិ, វិស្សាសិកោ ភវិស្សាមិ, អព្ភន្តរិកោ ភវិស្សាមិ, សុហទយោ ភវិស្សាមីតិ – ឯវំ បិយកម្យតាយ បេសុញ្ញំ ឧបសំហរតិ. កថំ ភេទាធិប្បាយេន បេសុញ្ញំ ឧបសំហរតិ? កថំ ឥមេ នានា អស្សុ, វិនា អស្សុ, វគ្គា អស្សុ, ទ្វិធា អស្សុ, ទ្វេជ្ឈា អស្សុ, ទ្វេ បក្ខា អស្សុ, ភិជ្ជេយ្យុំ ន សមាគច្ឆេយ្យុំ, ទុក្ខំ ន ផាសុ វិហរេយ្យុន្តិ – ឯវំ ភេទាធិប្បាយេន បេសុញ្ញំ ឧបសំហរតីតិ – មានាតិមានា សហបេសុណា ច.

កុតោបហូតា តេ តទិង្ឃ ព្រូហីតិ. កលហោ ច វិវាទោ ច បរិទេវោ ច សោកោ ច មច្ឆរិយញ្ច មានោ ច អតិមានោ ច បេសុញ្ញញ្ចាតិ – ឥមេ អដ្ឋ កិលេសា កុតោបហូតា កុតោជាតា កុតោសញ្ជាតា កុតោនិព្ពត្តា កុតោអភិនិព្ពត្តា កុតោបាតុភូតា, កិំនិទានា កិំសមុទយា កិំជាតិកា កិំបភវាតិ. ឥមេសំ អដ្ឋន្នំ កិលេសានំ មូលំ បុច្ឆតិ, ហេតុំ បុច្ឆតិ, និទានំ បុច្ឆតិ, សម្ភវំ បុច្ឆតិ, បភវំ បុច្ឆតិ, សមុដ្ឋានំ បុច្ឆតិ, អាហារំ បុច្ឆតិ, អារម្មណំ បុច្ឆតិ, បច្ចយំ បុច្ឆតិ, សមុទយំ បុច្ឆតិ បបុច្ឆតិ យាចតិ អជ្ឈេសតិ បសាទេតីតិ – កុតោបហូតា តេ តទិង្ឃំ ព្រូហីតិ. ឥង្ឃ ព្រូហិ អាចិក្ខ ទេសេហិ បញ្ញបេហិ បដ្ឋបេហិ វិវរ វិភជ ឧត្តានីករោហិ បកាសេហីតិ – កុតោបហូតា តេ តទិង្ឃ ព្រូហិ.

តេនាហ សោ និម្មិតោ –

‘‘កុតោបហូតា កលហា វិវាទា, បរិទេវសោកា សហមច្ឆរា ច;

មានាតិមានា សហបេសុណា ច, កុតោបហូតា តេ តទិង្ឃ ព្រូហី’’តិ.

៩៨. បិយប្បហូតា កលហា វិវាទា, បរិទេវសោកា សហមច្ឆរា ច;

មានាតិមានា សហបេសុណា ច, មច្ឆេរយុត្តា កលហា វិវាទា;

វិវាទជាតេសុ ច បេសុណានិ.

បិយប្បហូតា កលហា វិវាទា, បរិទេវសោកា សហមច្ឆរា ចាតិ. បិយាតិ ទ្វេ បិយា – សត្តា វា សង្ខារា វា. កតមេ សត្តា បិយា? ឥធ យស្ស តេ ហោន្តិ អត្ថកាមា ហិតកាមា ផាសុកាមា យោគក្ខេមកាមា មាតា វា បិតា វា ភាតា វា ភគិនី វា បុត្តោ វា ធីតា វា មិត្តា វា អមច្ចា វា ញាតី វា សាលោហិតា វា – ឥមេ សត្តា បិយា. កតមេ សង្ខារា បិយា? មនាបិកា រូបា មនាបិកា សទ្ទា មនាបិកា គន្ធា មនាបិកា រសា មនាបិកា ផោដ្ឋព្ពា – ឥមេ សង្ខារា បិយា.

បិយំ វត្ថុំ អច្ឆេទសង្កិនោបិ កលហំ ករោន្តិ, អច្ឆិជ្ជន្តេបិ កលហំ ករោន្តិ, អច្ឆិន្នេបិ កលហំ ករោន្តិ. បិយំ វត្ថុំ វិបរិណាមសង្កិនោបិ កលហំ ករោន្តិ, វិបរិណាមន្តេបិ កលហំ ករោន្តិ, វិបរិណតេបិ កលហំ ករោន្តិ. បិយំ វត្ថុំ អច្ឆេទសង្កិនោបិ វិវទន្តិ, អច្ឆិជ្ជន្តេបិ វិវទន្តិ, អច្ឆិន្នេបិ វិវទន្តិ. បិយំ វត្ថុំ វិបរិណាមសង្កិនោបិ វិវទន្តិ, វិបរិណាមន្តេបិ វិវទន្តិ, វិបរិណតេបិ វិវទន្តិ. បិយំ វត្ថុំ អច្ឆេទសង្កិនោបិ បរិទេវន្តិ, អច្ឆិជ្ជន្តេបិ បរិទេវន្តិ, អច្ឆិន្នេបិ បរិទេវន្តិ. បិយំ វត្ថុំ វិបរិណាមសង្កិនោបិ បរិទេវន្តិ, វិបរិណាមន្តេបិ បរិទេវន្តិ, វិបរិណតេបិ បរិទេវន្តិ. បិយំ វត្ថុំ អច្ឆេទសង្កិនោបិ សោចន្តិ, អច្ឆិជ្ជន្តេបិ សោចន្តិ, អច្ឆិន្នេបិ សោចន្តិ. បិយំ វត្ថុំ វិបរិណាមសង្កិនោបិ សោចន្តិ, វិបរិណាមន្តេបិ សោចន្តិ, វិបរិណតេបិ សោចន្តិ. បិយំ វត្ថុំ រក្ខន្តិ គោបេន្តិ បរិគ្គណ្ហន្តិ មមាយន្តិ មច្ឆរាយន្តិ.

មានាតិមានា សហបេសុណា ចាតិ. បិយំ វត្ថុំ និស្សាយ មានំ ជនេន្តិ, បិយំ វត្ថុំ និស្សាយ អតិមានំ ជនេន្តិ. កថំ បិយំ វត្ថុំ និស្សាយ មានំ ជនេន្តិ? មយំ លាភិនោ មនាបិកានំ រូបានំ សទ្ទានំ គន្ធានំ រសានំ ផោដ្ឋព្ពានន្តិ. ឯវំ បិយំ វត្ថុំ និស្សាយ មានំ ជនេន្តិ. កថំ បិយំ វត្ថុំ និស្សាយ អតិមានំ ជនេន្តិ? មយំ លាភិនោ មនាបិកានំ រូបានំ សទ្ទានំ គន្ធានំ រសានំ ផោដ្ឋព្ពានំ, ឥមេ បនញ្ញេ ន លាភិនោ មនាបិកានំ រូបានំ សទ្ទានំ គន្ធានំ រសានំ ផោដ្ឋព្ពានន្តិ. ឯវំ បិយំ វត្ថុំ និស្សាយ អតិមានំ ជនេន្តិ. បេសុញ្ញន្តិ ឥធេកច្ចោ បិសុណវាចោ ហោតិ, ឥតោ សុត្វា អមុត្រ អក្ខាតា ឥមេសំ ភេទាយ…បេ… ឯវំ ភេទាធិប្បាយេន បេសុញ្ញំ ឧបសំហរតីតិ…បេ… មានាតិមានា សហបេសុណា ច.

មច្ឆេរយុត្តា កលហា វិវាទាតិ. កលហោ ច វិវាទោ ច បរិទេវោ ច សោកោ ច មានោ ច អតិមានោ ច បេសុញ្ញញ្ចាតិ – ឥមេ សត្ត កិលេសា មច្ឆរិយេ យុត្តា បយុត្តា អាយុត្តា សមាយុត្តាតិ – មច្ឆេរយុត្តា កលហា វិវាទា.

វិវាទជាតេសុ ច បេសុណានីតិ. វិវាទេ ជាតេ សញ្ជាតេ និព្ពត្តេ អភិនិព្ពត្តេ បាតុភូតេ បេសុញ្ញំ ឧបសំហរន្តិ; ឥតោ សុត្វា អមុត្រ អក្ខាយន្តិ ឥមេសំ ភេទាយ, អមុត្រ វា សុត្វា ឥមេសំ អក្ខាយន្តិ អមូសំ ភេទាយ. ឥតិ សមគ្គានំ វា ភេត្តារោ, ភិន្នានំ វា អនុប្បទាតារោ, វគ្គារាមា វគ្គរតា វគ្គនន្ទី វគ្គករណិំ វាចំ ភាសិតារោ ហោន្តិ – ឥទំ វុច្ចតិ បេសុញ្ញំ. អបិ ច ទ្វីហិ ការណេហិ បេសុញ្ញំ ឧបសំហរន្តិ – បិយកម្យតាយ វា ភេទាធិប្បាយេន វា. កថំ បិយកម្យតាយ បេសុញ្ញំ ឧបសំហរន្តិ? ឥមស្ស បិយា ភវិស្សាម, មនាបា ភវិស្សាម, វិស្សាសិកា ភវិស្សាម, អព្ភន្តរិកា ភវិស្សាម, សុហទយា ភវិស្សាមាតិ. ឯវំ បិយកម្យតាយ បេសុញ្ញំ ឧបសំហរន្តិ. កថំ ភេទាធិប្បាយេន បេសុញ្ញំ ឧបសំហរន្តិ? ‘‘កថំ ឥមេ នានា អស្សុ, វិនា អស្សុ, វគ្គា អស្សុ, ទ្វេធា អស្សុ, ទ្វេជ្ឈា អស្សុ, ទ្វេ បក្ខា អស្សុ, ភិជ្ជេយ្យុំ ន សមាគច្ឆេយ្យុំ, ទុក្ខំ ន ផាសុ វិហរេយ្យុ’’ន្តិ – ឯវំ ភេទាធិប្បាយេន បេសុញ្ញំ ឧបសំហរន្តីតិ – វិវាទជាតេសុ ច បេសុណានិ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘បិយប្បហូតា កលហា វិវាទា, បរិទេវសោកា សហមច្ឆរា ច;

មានាតិមានា សហបេសុណា ច, មច្ឆេរយុត្តា កលហា វិវាទា;

វិវាទជាតេសុ ច បេសុណានី’’តិ.

៩៩. បិយា សុ លោកស្មិំ កុតោនិទានា, យេ ចាបិ លោភា វិចរន្តិ លោកេ;

អាសា ច និដ្ឋា ច កុតោនិទានា, យេ សម្បរាយាយ នរស្ស ហោន្តិ.

បិយា សុ លោកស្មិំ កុតោនិទានាតិ. បិយា កុតោនិទានា កុតោជាតា កុតោសញ្ជាតា កុតោនិព្ពត្តា កុតោអភិនិព្ពត្តា កុតោបាតុភូតា, កិំនិទានា កិំសមុទយា កិំជាតិកា កិំបភវាតិ បិយានំ មូលំ បុច្ឆតិ…បេ… សមុទយំ បុច្ឆតិ បបុច្ឆតិ យាចតិ អជ្ឈេសតិ បសាទេតីតិ – បិយា សុ លោកស្មិំ កុតោនិទានា.

យេ ចាបិ លោភា វិចរន្តិ លោកេតិ. យេ ចាបីតិ ខត្តិយា ច ព្រាហ្មណា ច វេស្សា ច សុទ្ទា ច គហដ្ឋា ច បព្ពជិតា ច ទេវា ច មនុស្សា ច. លោភាតិ យោ លោភោ លុព្ភនា លុព្ភិតត្តំ សារាគោ សារជ្ជនា សារជ្ជិតត្តំ អភិជ្ឈា លោភោ អកុសលមូលំ. វិចរន្តីតិ វិចរន្តិ វិហរន្តិ ឥរិយន្តិ វត្តន្តិ បាលេន្តិ យបេន្តិ យាបេន្តិ. លោកេតិ អបាយលោកេ មនុស្សលោកេ ទេវលោកេ ខន្ធលោកេ ធាតុលោកេ អាយតនលោកេតិ – យេ ចាបិ លោភា វិចរន្តិ លោកេ.

អាសា ច និដ្ឋា ច កុតោនិទានាតិ. អាសា ច និដ្ឋា ច កុតោនិទានា កុតោជាតា កុតោសញ្ជាតា កុតោនិព្ពត្តា កុតោអភិនិព្ពត្តា កុតោបាតុភូតា, កិំនិទានា កិំសមុទយា កិំជាតិកា កិំបភវាតិ អាសាយ ច និដ្ឋាយ ច មូលំ បុច្ឆតិ…បេ… សមុទយំ បុច្ឆតិ បបុច្ឆតិ យាចតិ អជ្ឈេសតិ បសាទេតីតិ – អាសា ច និដ្ឋា ច កុតោនិទានា. យេ សម្បរាយាយ នរស្ស ហោន្តីតិ. យេ នរស្ស បរាយនា ហោន្តិ ទីបា ហោន្តិ តាណា ហោន្តិ លេណា ហោន្តិ សរណា ហោន្តិ និដ្ឋា បរាយនា ហោន្តីតិ – យេ សម្បរាយាយ នរស្ស ហោន្តិ.

តេនាហ សោ និម្មិតោ –

‘‘បិយា សុ លោកស្មិំ កុតោនិទានា, យេ ចាបិ លោភា វិចរន្តិ លោកេ;

អាសា ច និដ្ឋា ច កុតោនិទានា, យេ សម្បរាយាយ នរស្ស ហោន្តី’’តិ.

១០០. ឆន្ទានិទានានិ បិយានិ លោកេ, យេ ចាបិ [យេ វាបិ (ស្យា.)] លោភា វិចរន្តិ លោកេ;

អាសា ច និដ្ឋា ច ឥតោនិទានា, យេ សម្បរាយាយ នរស្ស ហោន្តិ.

ឆន្ទានិទានានិ បិយានិ លោកេតិ. ឆន្ទោតិ យោ កាមេសុ កាមច្ឆន្ទោ កាមរាគោ កាមនន្ទី កាមតណ្ហា កាមស្នេហោ កាមបរិឡាហោ កាមមុច្ឆា កាមជ្ឈោសានំ កាមោឃោ កាមយោគោ កាមុបាទានំ កាមច្ឆន្ទនីវរណំ. អបិ ច បញ្ច ឆន្ទា – បរិយេសនច្ឆន្ទោ, បដិលាភច្ឆន្ទោ, បរិភោគច្ឆន្ទោ, សន្និធិច្ឆន្ទោ, វិសជ្ជនច្ឆន្ទោ. កតមោ បរិយេសនច្ឆន្ទោ? ឥធេកច្ចោ អជ្ឈោសិតោយេវ អត្ថិកោ ឆន្ទជាតោ រូបេ បរិយេសតិ, សទ្ទេ… គន្ធេ… រសេ… ផោដ្ឋព្ពេ បរិយេសតិ – អយំ បរិយេសនច្ឆន្ទោ. កតមោ បដិលាភច្ឆន្ទោ? ឥធេកច្ចោ អជ្ឈោសិតោយេវ អត្ថិកោ ឆន្ទជាតោ រូបេ បដិលភតិ, សទ្ទេ… គន្ធេ… រសេ… ផោដ្ឋព្ពេ បដិលភតិ – អយំ បដិលាភច្ឆន្ទោ. កតមោ បរិភោគច្ឆន្ទោ? ឥធេកច្ចោ អជ្ឈោសិតោយេវ អត្ថិកោ ឆន្ទជាតោ រូបេ បរិភុញ្ជតិ, សទ្ទេ… គន្ធេ… រសេ… ផោដ្ឋព្ពេ បរិភុញ្ជតិ – អយំ បរិភោគច្ឆន្ទោ. កតមោ សន្និធិច្ឆន្ទោ? ឥធេកច្ចោ អជ្ឈោសិតោយេវ អត្ថិកោ ឆន្ទជាតោ ធនសន្និចយំ ករោតិ ‘‘អាបទាសុ ភវិស្សតី’’តិ – អយំ សន្និធិច្ឆន្ទោ. កតមោ វិសជ្ជនច្ឆន្ទោ? ឥធេកច្ចោ អជ្ឈោសិតោយេវ អត្ថិកោ ឆន្ទជាតោ ធនំ វិសជ្ជេតិ ហត្ថារោហានំ អស្សារោហានំ រថិកានំ ធនុគ្គហានំ បត្តិកានំ ‘‘ឥមេ មំ រក្ខិស្សន្តិ គោបិស្សន្តិ សម្បរិវារិស្សន្តី’’តិ – អយំ វិសជ្ជនច្ឆន្ទោ. បិយានីតិ ទ្វេ បិយា – សត្តា វា សង្ខារា វា…បេ… ឥមេ សត្តា បិយា…បេ… ឥមេ សង្ខារា បិយា. ឆន្ទានិទានានិ បិយានិ លោកេតិ. បិយា ឆន្ទនិទានា ឆន្ទសមុទយា ឆន្ទជាតិកា ឆន្ទបភវាតិ – ឆន្ទានិទានានិ បិយានិ លោកេ.

យេ ចាបិ លោភា វិចរន្តិ លោកេតិ. យេ ចាបីតិ ខត្តិយា ច ព្រាហ្មណា ច វេស្សា ច សុទ្ទា ច គហដ្ឋា ច បព្ពជិតា ច ទេវា ច មនុស្សា ច. លោភាតិ យោ លោភោ លុព្ភនា លុព្ភិតត្តំ សារាគោ សារជ្ជនា សារជ្ជិតត្តំ អភិជ្ឈា លោភោ អកុសលមូលំ. វិចរន្តីតិ វិចរន្តិ វិហរន្តិ ឥរិយន្តិ វត្តន្តិ បាលេន្តិ យបេន្តិ យាបេន្តិ. លោកេតិ អបាយលោកេ…បេ… អាយតនលោកេតិ – យេ ចាបិ លោភា វិចរន្តិ លោកេ.

អាសា ច និដ្ឋា ច ឥតោនិទានាតិ. អាសា វុច្ចតិ តណ្ហា. យោ រាគោ សារាគោ…បេ… អភិជ្ឈា លោភោ អកុសលមូលំ. និដ្ឋាតិ ឥធេកច្ចោ រូបេ បរិយេសន្តោ រូបំ បដិលភតិ, រូបនិដ្ឋោ ហោតិ, សទ្ទេ… គន្ធេ… រសេ… ផោដ្ឋព្ពេ… កុលំ… គណំ… អាវាសំ… លាភំ… យសំ… បសំសំ… សុខំ… ចីវរំ… បិណ្ឌបាតំ… សេនាសនំ… គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ … សុត្តន្តំ… វិនយំ… អភិធម្មំ… អារញ្ញិកង្គំ… បិណ្ឌបាតិកង្គំ… បំសុកូលិកង្គំ… តេចីវរិកង្គំ… សបទានចារិកង្គំ… ខលុបច្ឆាភត្តិកង្គំ… នេសជ្ជិកង្គំ… យថាសន្ថតិកង្គំ… បឋមំ ឈានំ… ទុតិយំ ឈានំ… តតិយំ ឈានំ… ចតុត្ថំ ឈានំ… អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិំ… វិញ្ញាណញ្ចាយតនសមាបត្តិំ… អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិំ … នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិំ បរិយេសន្តោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិំ បដិលភតិ, នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិនិដ្ឋោ ហោតិ.

‘‘អាសាយ កសតេ ខេត្តំ, ពីជំ អាសាយ វប្បតិ;

អាសាយ វាណិជា យន្តិ, សមុទ្ទំ ធនហារកា;

យាយ អាសាយ តិដ្ឋាមិ, សា មេ អាសា សមិជ្ឈតី’’តិ.

អាសាយ សមិទ្ធិ វុច្ចតេ និដ្ឋា. អាសា ច និដ្ឋា ច ឥតោនិទានាតិ. អាសា ច និដ្ឋា ច ឥតោ ឆន្ទនិទានា ឆន្ទសមុទយា ឆន្ទជាតិកា ឆន្ទបភវាតិ – អាសា ច និដ្ឋា ច ឥតោនិទានា.

យេ សម្បរាយាយ នរស្ស ហោន្តីតិ. យេ នរស្ស បរាយនា ហោន្តិ ទីបា ហោន្តិ តាណា ហោន្តិ លេណា ហោន្តិ សរណា ហោន្តិ និដ្ឋា បរាយនា ហោន្តីតិ – យេ សម្បរាយាយ នរស្ស ហោន្តិ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘ឆន្ទានិទានានិ បិយានិ លោកេ, យេ ចាបិ លោភា វិចរន្តិ លោកេ;

អាសា ច និដ្ឋា ច ឥតោនិទានា, យេ សម្បរាយាយ នរស្ស ហោន្តី’’តិ.

១០១. ឆន្ទោ នុ លោកស្មិំ កុតោនិទានោ, វិនិច្ឆយា ចាបិ [វាបិ (សី. ស្យា.)] កុតោបហូតា;

កោធោ មោសវជ្ជញ្ច កថំកថា ច, យេ ចាបិ ធម្មា សមណេន វុត្តា.

ឆន្ទោ នុ លោកស្មិំ កុតោនិទានោតិ. ឆន្ទោ កុតោនិទានោ កុតោជាតោ កុតោសញ្ជាតោ កុតោនិព្ពត្តោ កុតោអភិនិព្ពត្តោ កុតោបាតុភូតោ, កិំនិទានោ កិំសមុទយោ កិំជាតិកោ កិំបភវោតិ ឆន្ទស្ស មូលំ បុច្ឆតិ…បេ… សមុទយំ បុច្ឆតិ បបុច្ឆតិ យាចតិ អជ្ឈេសតិ បសាទេតីតិ – ឆន្ទោ នុ លោកស្មិំ កុតោនិទានោ.

វិនិច្ឆយា ចាបិ កុតោបហូតាតិ. វិនិច្ឆយា កុតោបហូតា កុតោជាតា កុតោសញ្ជាតា កុតោនិព្ពត្តា កុតោអភិនិព្ពត្តា កុតោបាតុភូតា, កិំនិទានា កិំសមុទយា កិំជាតិកា កិំបភវាតិ វិនិច្ឆយានំ មូលំ បុច្ឆតិ…បេ… សមុទយំ បុច្ឆតិ បបុច្ឆតិ យាចតិ អជ្ឈេសតិ បសាទេតីតិ – វិនិច្ឆយា ចាបិ កុតោបហូតា.

កោធោ មោសវជ្ជញ្ច កថំកថា ចាតិ. កោធោតិ យោ ឯវរូបោ ចិត្តស្ស អាឃាតោ បដិឃាតោ, បដិឃំ បដិវិរោធោ, កោបោ បកោបោ សម្បកោបោ, ទោសោ បទោសោ សម្បទោសោ, ចិត្តស្ស ព្យាបត្តិ មនោបទោសោ, កោធោ កុជ្ឈនា កុជ្ឈិតត្តំ, ទោសោ ទុស្សនា ទុស្សិតត្តំ, ព្យាបត្តិ ព្យាបជ្ជនា ព្យាបជ្ជិតត្តំ, វិរោធោ បដិវិរោធោ, ចណ្ឌិក្កំ អសុរោបោ អនត្តមនតា ចិត្តស្ស. មោសវជ្ជំ វុច្ចតិ មុសាវាទោ. កថំកថា វុច្ចតិ វិចិកិច្ឆាតិ – កោធោ មោសវជ្ជញ្ច កថំកថា ច.

យេ ចាបិ ធម្មា សមណេន វុត្តាតិ. យេ ចាបីតិ យេ កោធេន ច មោសវជ្ជេន ច កថំកថាយ ច សហគតា សហជាតា សំសដ្ឋា សម្បយុត្តា, ឯកុប្បាទា ឯកនិរោធា ឯកវត្ថុកា ឯការម្មណា – ឥមេ វុច្ចន្តិ យេ ចាបិ ធម្មា. អថ វា យេ តេ កិលេសា អញ្ញជាតិកា អញ្ញវិហិតកា – ឥមេ វុច្ចន្តិ យេ ចាបិ ធម្មា. សមណេន វុត្តាតិ សមណេន សមិតបាបេន ព្រាហ្មណេន ពាហិតបាបធម្មេន ភិក្ខុនា ភិន្នកិលេសមូលេន សព្ពាកុសលមូលពន្ធនា បមុត្តេន វុត្តា បវុត្តា អាចិក្ខិតា ទេសិតា បញ្ញបិតា បដ្ឋបិតា វិវដា វិភត្តា ឧត្តានីកតា បកាសិតាតិ – យេ ចាបិ ធម្មា សមណេន វុត្តា.

តេនាហ សោ និម្មិតោ –

‘‘ឆន្ទោ នុ លោកស្មិំ កុតោនិទានោ, វិនិច្ឆតា ចាបិ កុតោបហូតា;

កោធោ មោសវជ្ជញ្ច កថំកថា ច, យេ ចាបិ ធម្មា សមណេន វុត្តា’’តិ.

១០២. សាតំ អសាតន្តិ យមាហុ លោកេ, តមូបនិស្សាយ បហោតិ ឆន្ទោ;

រូបេសុ ទិស្វា វិភវំ ភវញ្ច, វិនិច្ឆយំ កុព្ពតិ [កូរុតេ (ស្យា.)] ជន្តុ លោកេ.

សាតំ អសាតន្តិ យមាហុ លោកេតិ. សាតន្តិ សុខា ច វេទនា, ឥដ្ឋញ្ច វត្ថុ [វត្ថុំ (សី. ក.)]. អសាតន្តិ ទុក្ខា ច វេទនា, អនិដ្ឋញ្ច វត្ថុ. យមាហុ លោកេតិ យំ អាហំសុ យំ កថេន្តិ យំ ភណន្តិ យំ ទីបេន្តិ យំ វោហរន្តីតិ – សាតំ អសាតន្តិ យមាហុ លោកេ.

តមូបនិស្សាយ បហោតិ ឆន្ទោតិ. សាតាសាតំ និស្សាយ, សុខទុក្ខំ និស្សាយ, សោមនស្សទោមនស្សំ និស្សាយ, ឥដ្ឋានិដ្ឋំ និស្សាយ, អនុនយបដិឃំ និស្សាយ ឆន្ទោ បហោតិ បភវតិ ជាយតិ សញ្ជាយតិ និព្ពត្តតិ អភិនិព្ពត្តតីតិ – តមូបនិស្សាយ បហោតិ ឆន្ទោ.

រូបេសុ ទិស្វា វិភវំ ភវញ្ចាតិ. រូបេសូតិ ចត្តារោ ច មហាភូតា ចតុន្នញ្ច មហាភូតានំ ឧបាទាយ រូបំ. កតមោ រូបានំ ភវោ? យោ រូបានំ ភវោ ជាតិ សញ្ជាតិ និព្ពត្តិ អភិនិព្ពត្តិ បាតុភាវោ – អយំ រូបានំ ភវោ. កតមោ រូបានំ វិភវោ? យោ រូបានំ ខយោ វយោ ភេទោ បរិភេទោ អនិច្ចតា អន្តរធានំ – អយំ រូបានំ វិភវោ. រូបេសុ ទិស្វា វិភវំ ភវញ្ចាតិ រូបេសុ ភវញ្ច វិភវញ្ច ទិស្វា បស្សិត្វា តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វាតិ – រូបេសុ ទិស្វា វិភវំ ភវញ្ច.

វិនិច្ឆយំ កុព្ពតិ ជន្តុ លោកេតិ. វិនិច្ឆយាតិ ទ្វេ វិនិច្ឆយា – តណ្ហាវិនិច្ឆយោ ច, ទិដ្ឋិវិនិច្ឆយោ ច. កថំ តណ្ហាវិនិច្ឆយំ ករោតិ? ឥធេកច្ចស្ស អនុប្បន្នា ចេវ ភោគា ន ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បន្នា ច ភោគា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ. តស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘‘កេន នុ ខោ មេ ឧបាយេន អនុប្បន្នា ចេវ ភោគា ន ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បន្នា ច ភោគា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តី’’តិ. តស្ស បន ឯវំ ហោតិ ‘‘សុរាមេរយមជ្ជប្បមាទដ្ឋានានុយោគំ អនុយុត្តស្ស មេ អនុប្បន្នា ចេវ ភោគា ន ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បន្នា ច ភោគា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ; វិកាលវិសិខាចរិយានុយោគំ អនុយុត្តស្ស មេ អនុប្បន្នា ចេវ ភោគា ន ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បន្នា ច ភោគា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ; សមជ្ជាភិចរណំ អនុយុត្តស្ស មេ… ជុតប្បមាទដ្ឋានានុយោគំ អនុយុត្តស្ស មេ… បាបមិត្តានុយោគំ អនុយុត្តស្ស មេ អនុប្បន្នា ចេវ ភោគា ន ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បន្នា ច ភោគា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ; អាលស្យានុយោគំ អនុយុត្តស្ស មេ អនុប្បន្នា ចេវ ភោគា ន ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បន្នា ច ភោគា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តី’’តិ ឯវំ ញាណំ កត្វា ឆ ភោគានំ អបាយមុខានិ ន សេវតិ, ឆ ភោគានំ អាយមុខានិ សេវតិ. ឯវម្បិ តណ្ហាវិនិច្ឆយំ ករោតិ.

អថ វា កសិយា វា វណិជ្ជាយ វា គោរក្ខេន វា ឥស្សត្ថេន [ឥស្សត្តេន (ក. សី. ក.) ឥសុ + សត្ថ] វា រាជបោរិសេន វា សិប្បញ្ញតរេន វា បដិបជ្ជតិ. ឯវម្បិ តណ្ហាវិនិច្ឆយំ ករោតិ. កថំ ទិដ្ឋិវិនិច្ឆយំ ករោតិ? ចក្ខុស្មិំ ឧប្បន្នេ ជានាតិ – ‘‘អត្តា មេ ឧប្បន្នោ’’តិ, ចក្ខុស្មិំ អន្តរហិតេ ជានាតិ – ‘‘អត្តា មេ អន្តរហិតោ វិគតោ មេ អត្តា’’តិ. ឯវម្បិ ទិដ្ឋិវិនិច្ឆយំ ករោតិ. សោតស្មិំ… ឃានស្មិំ… ជិវ្ហាយ… កាយស្មិំ… រូបស្មិំ… សទ្ទស្មិំ… គន្ធស្មិំ… រសស្មិំ… ផោដ្ឋព្ពស្មិំ ឧប្បន្នេ ជានាតិ – ‘‘អត្តា មេ ឧប្បន្នោ’’តិ, ផោដ្ឋព្ពស្មិំ អន្តរហិតេ ជានាតិ – ‘‘អត្តា មេ អន្តរហិតោ វិគតោ មេ អត្តា’’តិ. ឯវម្បិ ទិដ្ឋិវិនិច្ឆយំ ករោតិ ជនេតិ សញ្ជនេតិ និព្ពត្តេតិ អភិនិព្ពត្តេតិ. ជន្តូតិ សត្តោ នរោ មានវោ…បេ… មនុជោ. លោកេតិ អបាយលោកេ …បេ… អាយតនលោកេតិ – វិនិច្ឆយំ កុព្ពតិ ជន្តុ លោកេ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘សាតំ អសាតន្តិ យមាហុ លោកេ, តមូបនិស្សាយ បហោតិ ឆន្ទោ;

រូបេសុ ទិស្វា វិភវំ ភវញ្ច, វិនិច្ឆយំ កុព្ពតិ ជន្តុ លោកេ’’តិ.

១០៣. កោធោ មោសវជ្ជញ្ច កថំកថា ច, ឯតេបិ ធម្មា ទ្វយមេវ សន្តេ;

កថំកថី ញាណបថាយ សិក្ខេ, ញត្វា បវុត្តា សមណេន ធម្មា.

កោធោ មោសវជ្ជញ្ច កថំកថា ចាតិ. កោធោតិ យោ ឯវរូបោ ចិត្តស្ស អាឃាតោ បដិឃាតោ…បេ… មោសវជ្ជំ វុច្ចតិ មុសាវាទោ. កថំកថា វុច្ចតិ វិចិកិច្ឆា. ឥដ្ឋំ វត្ថុំ និស្សាយបិ កោធោ ជាយតិ, អនិដ្ឋំ វត្ថុំ និស្សាយបិ កោធោ ជាយតិ. ឥដ្ឋំ វត្ថុំ និស្សាយបិ មុសាវាទោ ឧប្បជ្ជតិ, អនិដ្ឋំ វត្ថុំ និស្សាយបិ មុសាវាទោ ឧប្បជ្ជតិ. ឥដ្ឋំ វត្ថុំ និស្សាយបិ កថំកថា ឧប្បជ្ជតិ, អនិដ្ឋំ វត្ថុំ និស្សាយបិ កថំកថា ឧប្បជ្ជតិ.

កថំ អនិដ្ឋំ វត្ថុំ និស្សាយ កោធោ ជាយតិ? បកតិយា អនិដ្ឋំ វត្ថុំ និស្សាយ កោធោ ជាយតិ. អនត្ថំ មេ អចរីតិ កោធោ ជាយតិ, អនត្ថំ មេ ចរតីតិ កោធោ ជាយតិ, អនត្ថំ មេ ចរិស្សតីតិ កោធោ ជាយតិ; បិយស្ស មេ មនាបស្ស អនត្ថំ អចរិ … អនត្ថំ ចរតិ… អនត្ថំ ចរិស្សតីតិ កោធោ ជាយតិ; អប្បិយស្ស មេ អមនាបស្ស អត្ថំ អចរិ… អត្ថំ ចរតិ… អត្ថំ ចរិស្សតីតិ កោធោ ជាយតិ. ឯវំ អនិដ្ឋំ វត្ថុំ និស្សាយ កោធោ ជាយតិ.

កថំ ឥដ្ឋំ វត្ថុំ និស្សាយ កោធោ ជាយតិ? ឥដ្ឋំ វត្ថុំ អច្ឆេទសង្កិនោបិ កោធោ ជាយតិ, អច្ឆិជ្ជន្តេបិ កោធោ ជាយតិ, អច្ឆិន្នេបិ កោធោ ជាយតិ. ឥដ្ឋំ វត្ថុំ វិបរិណាមសង្កិនោបិ កោធោ ជាយតិ, វិបរិណាមន្តេបិ កោធោ ជាយតិ, វិបរិណតេបិ កោធោ ជាយតិ. ឯវំ ឥដ្ឋំ វត្ថុំ និស្សាយ កោធោ ជាយតិ.

កថំ អនិដ្ឋំ វត្ថុំ និស្សាយ មុសាវាទោ ឧប្បជ្ជតិ? ឥធេកច្ចោ អន្ទុពន្ធនេន [អទ្ទុពន្ធនេន (ស្យា. ក.)] វា ពទ្ធោ [ពន្ធោ (ស្យា. ក.)]; តស្ស ពន្ធនស្ស មោក្ខត្ថាយ សម្បជានមុសា ភាសតិ… រជ្ជុពន្ធនេន វា ពទ្ធោ… សង្ខលិកពន្ធនេន វា ពទ្ធោ… វេត្តពន្ធនេន វា ពទ្ធោ… លតាពន្ធនេន វា ពទ្ធោ… បក្ខេបពន្ធនេន វា ពទ្ធោ… បរិក្ខេបពន្ធនេន វា ពទ្ធោ… គាមនិគមនគររដ្ឋពន្ធនេន វា ពទ្ធោ… ជនបទពន្ធនេន វា ពទ្ធោ; តស្ស ពន្ធនស្ស មោក្ខត្ថាយ សម្បជានមុសា ភាសតិ. ឯវំ អនិដ្ឋំ វត្ថុំ និស្សាយ មុសាវាទោ ឧប្បជ្ជតីតិ.

កថំ ឥដ្ឋំ វត្ថុំ និស្សាយ មុសាវាទោ ឧប្បជ្ជតិ? ឥធេកច្ចោ មនាបិកានំ [មនាបានំ (សី.)] រូបានំ ហេតុ សម្បជានមុសា ភាសតិ… មនាបិកានំ សទ្ទានំ… គន្ធានំ… រសានំ… ផោដ្ឋព្ពានំ ហេតុ… ចីវរហេតុ… បិណ្ឌបាតហេតុ… សេនាសនហេតុ… គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារហេតុ សម្បជានមុសា ភាសតិ. ឯវំ ឥដ្ឋំ វត្ថុំ និស្សាយ មុសាវាទោ ឧប្បជ្ជតិ.

កថំ អនិដ្ឋំ វត្ថុំ និស្សាយ កថំកថា ឧប្បជ្ជតិ? ‘‘មុច្ចិស្សាមិ [មុញ្ចិស្សាមិ (សី.)] នុ ខោ ចក្ខុរោគតោ, ន នុ ខោ មុច្ចិស្សាមិ ចក្ខុរោគតោ. មុច្ចិស្សាមិ នុ ខោ សោតរោគតោ… ឃានរោគតោ… ជិវ្ហារោគតោ… កាយរោគតោ… សីសរោគតោ… កណ្ណរោគតោ… មុខរោគតោ… មុច្ចិស្សាមិ នុ ខោ ទន្តរោគតោ, ន នុ ខោ មុច្ចិស្សាមិ ទន្តរោគតោ’’តិ. ឯវំ អនិដ្ឋំ វត្ថុំ និស្សាយ កថំកថា ឧប្បជ្ជតិ.

កថំ ឥដ្ឋំ វត្ថុំ និស្សាយ កថំកថា ឧប្បជ្ជតិ? ‘‘លភិស្សាមិ នុ ខោ មនាបិកេ [មនាបិយេ (សី. ក.)] រូបេ, ន នុ ខោ លភិស្សាមិ មនាបិកេ រូបេ. លភិស្សាមិ នុ ខោ មនាបិកេ សទ្ទេ… គន្ធេ… រសេ… ផោដ្ឋព្ពេ… កុលំ… គណំ… អាវាសំ… លាភំ… យសំ… បសំសំ… សុខំ… ចីវរំ… បិណ្ឌបាតំ… សេនាសនំ… គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារ’’ន្តិ. ឯវំ ឥដ្ឋំ វត្ថុំ និស្សាយ កថំកថា ឧប្បជ្ជតីតិ – កោធោ មោសវជ្ជញ្ច កថំកថា ច.

ឯតេបិ ធម្មា ទ្វយមេវ សន្តេតិ. សាតាសាតេ សន្តេ, សុខទុក្ខេ សន្តេ, សោមនស្សទោមនស្សេ សន្តេ, ឥដ្ឋានិដ្ឋេ សន្តេ, អនុនយបដិឃេ សន្តេ សំវិជ្ជមានេ អត្ថិ ឧបលព្ភមានេតិ – ឯតេបិ ធម្មា ទ្វយមេវ សន្តេ.

កថំកថី ញាណបថាយ សិក្ខេតិ. ញាណម្បិ ញាណបថោ, ញាណស្ស អារម្មណម្បិ ញាណបថោ, ញាណសហភុនោបិ ធម្មា ញាណបថោ. យថា អរិយមគ្គោ អរិយបថោ, ទេវមគ្គោ ទេវបថោ, ព្រហ្មមគ្គោ ព្រហ្មបថោ; ឯវមេវ ញាណម្បិ ញាណបថោ, ញាណស្ស អារម្មណម្បិ ញាណបថោ, ញាណសហភុនោបិ ធម្មា ញាណបថោ.

សិក្ខេតិ តិស្សោ សិក្ខា – អធិសីលសិក្ខា, អធិចិត្តសិក្ខា, អធិបញ្ញាសិក្ខា. កតមា អធិសីលសិក្ខា? ឥធ ភិក្ខុ សីលវា ហោតិ, បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ វិហរតិ អាចារគោចរសម្បន្នោ, អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវី, សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសុ, ខុទ្ទកោ សីលក្ខន្ធោ… មហន្តោ សីលក្ខន្ធោ… សីលំ បតិដ្ឋា អាទិ ចរណំ សំយមោ សំវរោ មុខំ បមុខំ កុសលានំ ធម្មានំ សមាបត្តិយា – អយំ អធិសីលសិក្ខា. កតមា អធិចិត្តសិក្ខា? ឥធ ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ…បេ… ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ – អយំ អធិចិត្តសិក្ខា. កតមា អធិបញ្ញាសិក្ខា? ឥធ ភិក្ខុ បញ្ញវា ហោតិ, ឧទយត្ថគាមិនិយា បញ្ញាយ សមន្នាគតោ អរិយាយ និព្ពេធិកាយ សម្មាទុក្ខក្ខយគាមិនិយា. សោ ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ…បេ… ‘‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘‘ឥមេ អាសវា’’តិ យថាភូតំ បជានាតិ…បេ… ‘‘អយំ អាសវនិរោធគាមិនី បដិបទា’’តិ យថាភូតំ បជានាតិ – អយំ អធិបញ្ញាសិក្ខា.

កថំកថី ញាណបថាយ សិក្ខេតិ. កថំកថី បុគ្គលោ សកង្ខោ សវិលេខោ សទ្វេឡ្ហកោ សវិចិកិច្ឆោ, ញាណាធិគមាយ ញាណផុសនាយ ញាណសច្ឆិកិរិយាយ អធិសីលម្បិ សិក្ខេយ្យ, អធិចិត្តម្បិ សិក្ខេយ្យ, អធិបញ្ញម្បិ សិក្ខេយ្យ; ឥមា តិស្សោ សិក្ខាយោ អាវជ្ជន្តោ សិក្ខេយ្យ, ជានន្តោ សិក្ខេយ្យ, បស្សន្តោ សិក្ខេយ្យ, បច្ចវេក្ខន្តោ សិក្ខេយ្យ, ចិត្តំ អធិដ្ឋហន្តោ សិក្ខេយ្យ, សទ្ធាយ អធិមុច្ចន្តោ សិក្ខេយ្យ, វីរិយំ បគ្គណ្ហន្តោ សិក្ខេយ្យ, សតិំ ឧបដ្ឋហន្តោ សិក្ខេយ្យ, ចិត្តំ សមាទហន្តោ សិក្ខេយ្យ, បញ្ញាយ បជានន្តោ សិក្ខេយ្យ, អភិញ្ញេយ្យំ អភិជានន្តោ សិក្ខេយ្យ, បរិញ្ញេយ្យំ បរិជានន្តោ សិក្ខេយ្យ, បហាតព្ពំ បជហន្តោ សិក្ខេយ្យ, ភាវេតព្ពំ ភាវេន្តោ សិក្ខេយ្យ, សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិករោន្តោ សិក្ខេយ្យ អាចរេយ្យ សមាចរេយ្យ សមាទាយ វត្តេយ្យាតិ – កថំកថី ញាណបថាយ សិក្ខេ.

ញត្វា បវុត្តា សមណេន ធម្មាតិ. ញត្វាតិ ញត្វា ជានិត្វា តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វា វុត្តា បវុត្តា អាចិក្ខិតា ទេសិតា បញ្ញបិតា បដ្ឋបិតា វិវដា វិភត្តា ឧត្តានីកតា [ឧត្តានិំ កតា (ក.)] បកាសិតា. ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា’’តិ ញត្វា ជានិត្វា តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វា វុត្តា បវុត្តា អាចិក្ខិតា ទេសិតា បញ្ញបិតា បដ្ឋបិតា វិវដា វិភត្តា ឧត្តានីកតា បកាសិតា, ‘‘សព្ពេ សង្ខារា ទុក្ខា’’តិ… ‘‘សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’’តិ… ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិ…បេ… ‘‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិ… ‘‘អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោ’’តិ…បេ… ‘‘ជាតិនិរោធា ជរាមរណនិរោធោ’’តិ… ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិ…បេ… ‘‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’’តិ… ‘‘ឥមេ អាសវា’’តិ…បេ… ‘‘អយំ អាសវនិរោធគាមិនី បដិបទា’’តិ… ‘‘ឥមេ ធម្មា អភិញ្ញេយ្យា’’តិ… ‘‘ឥមេ ធម្មា បរិញ្ញេយ្យា’’តិ… ‘‘ឥមេ ធម្មា បហាតព្ពា’’តិ… ‘‘ឥមេ ធម្មា ភាវេតព្ពា’’តិ… ‘‘ឥមេ ធម្មា សច្ឆិកាតព្ពា’’តិ… ឆន្នំ ផស្សាយតនានំ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច អស្សាទញ្ច អាទីនវញ្ច និស្សរណញ្ច… បញ្ចន្នំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ… ចតុន្នំ មហាភូតានំ… ‘‘យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ សព្ពំ តំ និរោធធម្ម’’ន្តិ ញត្វា ជានិត្វា តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វា វុត្តា បវុត្តា អាចិក្ខិតា ទេសិតា បញ្ញបិតា បដ្ឋបិតា វិវដា វិភត្តា ឧត្តានីកតា បកាសិតា.

វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘អភិញ្ញាយាហំ, ភិក្ខវេ, ធម្មំ ទេសេមិ, នោ អនភិញ្ញាយ. សនិទានាហំ, ភិក្ខវេ, ធម្មំ ទេសេមិ, នោ អនិទានំ. សប្បាដិហារិយាហំ, ភិក្ខវេ, ធម្មំ ទេសេមិ, នោ អប្បាដិហារិយំ. តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, អភិញ្ញាយ ធម្មំ ទេសយតោ, នោ អនភិញ្ញាយ, សនិទានំ ធម្មំ ទេសយតោ, នោ អនិទានំ, សប្បាដិហារិយំ ធម្មំ ទេសយតោ, នោ អប្បាដិហារិយំ, ករណីយោ ឱវាទោ, ករណីយា អនុសាសនី. អលញ្ច បន, ភិក្ខវេ, វោ តុដ្ឋិយា អលំ បាមោជ្ជាយ អលំ សោមនស្សាយ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា, ស្វាក្ខាតោ ធម្មោ, សុប្បដិបន្នោ សង្ឃោតិ. ឥមស្មិញ្ច បន វេយ្យាករណស្មិំ ភញ្ញមានេ ទសសហស្សី លោកធាតុ អកម្បិត្ថា’’តិ – ញត្វា បវុត្តា សមណេន ធម្មា.

តេនាហ ភគវា –

‘‘កោធោ មោសវជ្ជញ្ច កថំកថា ច, ឯតេបិ ធម្មា ទ្វយមេវ សន្តេ;

កថំកថី ញាណបថាយ សិក្ខេ, ញត្វា បវុត្តា សមណេន ធម្មា’’តិ.

១០៤. សាតំ អសាតញ្ច កុតោនិទានា, កិស្មិំ អសន្តេ ន ភវន្តិ ហេតេ;

វិភវំ ភវញ្ចាបិ យមេតមត្ថំ, ឯតំ មេ បព្រូហិ យតោនិទានំ.

សាតំ អសាតញ្ច កុតោនិទានាតិ. សាតា អសាតា កុតោនិទានា កុតោជាតា កុតោសញ្ជាតា កុតោនិព្ពត្តា កុតោអភិនិព្ពត្តា កុតោបាតុភូតា, កិំនិទានា កិំសមុទយា កិំជាតិកា កិំបភវាតិ សាតាសាតានំ មូលំ បុច្ឆតិ…បេ… សមុទយំ បុច្ឆតិ បបុច្ឆតិ យាចតិ អជ្ឈេសតិ បសាទេតីតិ – សាតំ អសាតញ្ច កុតោនិទានា.

កិស្មិំ អសន្តេ ន ភវន្តិ ហេតេតិ. កិស្មិំ អសន្តេ អសំវិជ្ជមានេ នត្ថិ អនុបលព្ភមានេ សាតាសាតា ន ភវន្តិ នប្បភវន្តិ ន ជាយន្តិ ន សញ្ជាយន្តិ ន និព្ពត្តន្តិ ន អភិនិព្ពត្តន្តីតិ – កិស្មិំ អសន្តេ ន ភវន្តិ ហេតេ.

វិភវំ ភវញ្ចាបិ យមេតមត្ថន្តិ. កតមោ សាតាសាតានំ ភវោ? យោ សាតាសាតានំ ភវោ បភវោ ជាតិ សញ្ជាតិ និព្ពត្តិ អភិនិព្ពត្តិ បាតុភាវោ – អយំ សាតាសាតានំ ភវោ. កតមោ សាតាសាតានំ វិភវោ? យោ សាតាសាតានំ ខយោ វយោ ភេទោ បរិភេទោ អនិច្ចតា អន្តរធានំ – អយំ សាតាសាតានំ វិភវោ. យមេតមត្ថន្តិ យំ បរមត្ថន្តិ – វិភវំ ភវញ្ចាបិ យមេតមត្ថំ.

ឯតំ មេ បព្រូហិ យតោនិទានន្តិ. ឯតន្តិ យំ បុច្ឆាមិ យំ យាចាមិ យំ អជ្ឈេសាមិ យំ បសាទេមិ. បព្រូហីតិ ព្រូហិ វទេហិ អាចិក្ខ ទេសេហិ បញ្ញបេហិ បដ្ឋបេហិ វិវរ វិភជ ឧត្តានីករោហិ បកាសេហីតិ – ឯតំ មេ បព្រូហិ. យតោនិទានន្តិ យំនិទានំ យំសមុទយំ យំជាតិកំ យំបភវន្តិ – ឯតំ មេ បព្រូហិ យតោនិទានំ.

តេនាហ សោ និម្មិតោ –

‘‘សាតំ អសាតញ្ច កុតោនិទានា, កិស្មិំ អសន្តេ ន ភវន្តិ ហេតេ;

វិភវំ ភវញ្ចាបិ យមេតមត្ថំ, ឯតំ មេ បព្រូហិ យតោនិទាន’’ន្តិ.

១០៥. ផស្សនិទានំ សាតំ អសាតំ, ផស្សេ អសន្តេ ន ភវន្តិ ហេតេ;

វិភវំ ភវញ្ចាបិ យមេតមត្ថំ, ឯតំ តេ បព្រូមិ ឥតោនិទានំ.

ផស្សនិទានំ សាតំ អសាតន្តិ. សុខវេទនីយំ ផស្សំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខា វេទនា. យា តស្សេវ សុខវេទនីយស្ស ផស្សស្ស និរោធា, យំ តជ្ជំ វេទយិតំ សុខវេទនីយំ ផស្សំ បដិច្ច ឧប្បន្នា សុខា វេទនា សា និរុជ្ឈតិ, សា វូបសម្មតិ. ទុក្ខវេទនីយំ ផស្សំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ ទុក្ខា វេទនា. យា តស្សេវ ទុក្ខវេទនីយស្ស ផស្សស្ស និរោធា, យំ តជ្ជំ វេទយិតំ ទុក្ខវេទនីយំ ផស្សំ បដិច្ច ឧប្បន្នា ទុក្ខា វេទនា សា និរុជ្ឈតិ, សា វូបសម្មតិ. អទុក្ខមសុខវេទនីយំ ផស្សំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ អទុក្ខមសុខា វេទនា. យា តស្សេវ អទុក្ខមសុខវេទនីយស្ស ផស្សស្ស និរោធា, យំ តជ្ជំ វេទយិតំ អទុក្ខមសុខវេទនីយំ ផស្សំ បដិច្ច ឧប្បន្នា អទុក្ខមសុខា វេទនា សា និរុជ្ឈតិ, វូបសម្មតិ. ផស្សនិទានំ សាតំ អសាតន្តិ. សាតាសាតា ផស្សនិទានា ផស្សសមុទយា ផស្សជាតិកា ផស្សប្បភវាតិ – ផស្សនិទានំ សាតំ អសាតំ.

ផស្សេ អសន្តេ ន ភវន្តិ ហេតេតិ. ផស្សេ អសន្តេ អសំវិជ្ជមានេ នត្ថិ អនុបលព្ភមានេ សាតាសាតា ន ភវន្តិ នប្បភវន្តិ ន ជាយន្តិ ន សញ្ជាយន្តិ ន និព្ពត្តន្តិ នាភិនិព្ពត្តន្តិ ន បាតុភវន្តីតិ – ផស្សេ អសន្តេ ន ភវន្តិ ហេតេ.

វិភវំ ភវញ្ចាបិ យមេតមត្ថន្តិ. ភវទិដ្ឋិបិ ផស្សនិទានា, វិភវទិដ្ឋិបិ ផស្សនិទានា. យមេតមត្ថន្តិ យំ បរមត្ថន្តិ – វិភវំ ភវញ្ចាបិ យមេតមត្ថំ.

ឯតំ តេ បព្រូមិ ឥតោនិទានន្តិ. ឯតន្តិ យំ បុច្ឆសិ យំ យាចសិ យំ អជ្ឈេសសិ យំ បសាទេសិ. បព្រូមីតិ ព្រូមិ អាចិក្ខាមិ ទេសេមិ បញ្ញបេមិ បដ្ឋបេមិ វិវរាមិ វិភជាមិ ឧត្តានីករោមិ បកាសេមីតិ – ឯតំ តេ បព្រូមិ. ឥតោនិទានន្តិ ឥតោ ផស្សនិទានំ ផស្សសមុទយំ ផស្សជាតិកំ ផស្សប្បភវន្តិ – ឯតំ តេ បព្រូមិ ឥតោនិទានំ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘ផស្សនិទានំ សាតំ អសាតំ, ផស្សេ អសន្តេ ន ភវន្តិ ហេតេ;

វិភវំ ភវញ្ចាបិ យមេតមត្ថំ, ឯតំ តេ បព្រូមិ ឥតោនិទាន’’ន្តិ.

១០៦. ផស្សោ នុ លោកស្មិំ កុតោនិទានោ, បរិគ្គហា ចាបិ [វាបិ (សី. ស្យា.)] កុតោបហូតា;

កិស្មិំ អសន្តេ ន មមត្តមត្ថិ, កិស្មិំ វិភូតេ ន ផុសន្តិ ផស្សា.

ផស្សោ នុ លោកស្មិំ កុតោនិទានោតិ. ផស្សោ កុតោនិទានោ កុតោជាតោ កុតោសញ្ជាតោ កុតោនិព្ពត្តោ កុតោអភិនិព្ពត្តោ កុតោបាតុភូតោ, កិំនិទានោ កិំសមុទយោ កិំជាតិកោ កិំបភវោតិ ផស្សស្ស មូលំ បុច្ឆតិ ហេតុំ បុច្ឆតិ…បេ… សមុទយំ បុច្ឆតិ បបុច្ឆតិ យាចតិ អជ្ឈេសតិ បសាទេតីតិ – ផស្សោ នុ លោកស្មិំ កុតោនិទានោ.

បរិគ្គហា ចាបិ កុតោបហូតាតិ បរិគ្គហា កុតោបហូតា កុតោជាតា កុតោសញ្ជាតា កុតោនិព្ពត្តា កុតោអភិនិព្ពត្តា កុតោបាតុភូតា, កិំនិទានា កិំសមុទយា កិំជាតិកា កិំបភវាតិ បរិគ្គហានំ មូលំ បុច្ឆតិ ហេតុំ បុច្ឆតិ…បេ… សមុទយំ បុច្ឆតិ បបុច្ឆតិ យាចតិ អជ្ឈេសតិ បសាទេតីតិ – បរិគ្គហា ចាបិ កុតោបហូតា.

កិស្មិំ អសន្តេ ន មមត្តមត្ថីតិ. កិស្មិំ អសន្តេ អសំវិជ្ជមានេ នត្ថិ អនុបលព្ភមានេ មមត្តា នត្ថិ ន សន្តិ ន សំវិជ្ជន្តិ នុបលព្ភន្តិ, បហីនា សមុច្ឆិន្នា វូបសន្តា បដិបស្សទ្ធា អភព្ពុប្បត្តិកា ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍាតិ – កិស្មិំ អសន្តេ ន មមត្តមត្ថិ.

កិស្មិំ វិភូតេ ន ផុសន្តិ ផស្សាតិ. កិស្មិំ វិភូតេ វិភវិតេ អតិក្កន្តេ សមតិក្កន្តេ វីតិវត្តេ ផស្សា ន ផុសន្តីតិ – កិស្មិំ វិភូតេ ន ផុសន្តិ ផស្សា.

តេនាហ សោ និម្មិតោ –

‘‘ផស្សោ នុ លោកស្មិំ កុតោនិទានោ, បរិគ្គហា ចាបិ កុតោបហូតា;

កិស្មិំ អសន្តេ ន មមត្តមត្ថិ, កិស្មិំ វិភូតេ ន ផុសន្តិ ផស្សា’’តិ.

១០៧. នាមញ្ច រូបញ្ច បដិច្ច ផស្សោ, ឥច្ឆានិទានានិ បរិគ្គហានិ;

ឥច្ឆាយសន្ត្យា ន មមត្តមត្ថិ, រូបេ វិភូតេ ន ផុសន្តិ ផស្សា.

នាមញ្ច រូបញ្ច បដិច្ច ផស្សោតិ. ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ. ចក្ខុ ច [ចក្ខុញ្ច (ពហូសុ)] រូបា ច រូបស្មិំ ចក្ខុសម្ផស្សំ ឋបេត្វា សម្បយុត្តកា ធម្មា នាមស្មិំ. ឯវម្បិ នាមញ្ច រូបញ្ច បដិច្ច ផស្សោ. សោតញ្ច បដិច្ច សទ្ទេ ច ឧប្បជ្ជតិ សោតវិញ្ញាណំ, តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ. សោតញ្ច សទ្ទា ច រូបស្មិំ សោតសម្ផស្សំ ឋបេត្វា សម្បយុត្តកា ធម្មា នាមស្មិំ. ឯវម្បិ នាមញ្ច រូបញ្ច បដិច្ច ផស្សោ. ឃានញ្ច បដិច្ច គន្ធេ ច ឧប្បជ្ជតិ ឃានវិញ្ញាណំ, តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ. ឃានញ្ច គន្ធា ច រូបស្មិំ ឃានសម្ផស្សំ ឋបេត្វា សម្បយុត្តកា ធម្មា នាមស្មិំ. ឯវម្បិ នាមញ្ច រូបញ្ច បដិច្ច ផស្សោ. ជិវ្ហញ្ច បដិច្ច រសេ ច ឧប្បជ្ជតិ ជិវ្ហាវិញ្ញាណំ, តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ. ជិវ្ហា ច រសា ច រូបស្មិំ ជិវ្ហាសម្ផស្សំ ឋបេត្វា សម្បយុត្តកា ធម្មា នាមស្មិំ. ឯវម្បិ នាមញ្ច រូបញ្ច បដិច្ច ផស្សោ. កាយញ្ច បដិច្ច ផោដ្ឋព្ពេ ច ឧប្បជ្ជតិ កាយវិញ្ញាណំ, តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ. កាយោ ច ផោដ្ឋព្ពា ច រូបស្មិំ កាយសម្ផស្សំ ឋបេត្វា សម្បយុត្តកា ធម្មា នាមស្មិំ. ឯវម្បិ នាមញ្ច រូបញ្ច បដិច្ច ផស្សោ. មនញ្ច បដិច្ច ធម្មេ ច ឧប្បជ្ជតិ មនោវិញ្ញាណំ, តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ. វត្ថុ រូបំ រូបស្មិំ, ធម្មា រូបិនោ រូបស្មិំ មនោសម្ផស្សំ ឋបេត្វា សម្បយុត្តកា ធម្មា នាមស្មិំ. ឯវម្បិ នាមញ្ច រូបញ្ច បដិច្ច ផស្សោ.

ឥច្ឆានិទានានិ បរិគ្គហានីតិ. ឥច្ឆា វុច្ចតិ តណ្ហា. យោ រាគោ សារាគោ…បេ… អភិជ្ឈា លោភោ អកុសលមូលំ. បរិគ្គហាតិ ទ្វេ បរិគ្គហា – តណ្ហាបរិគ្គហោ ច ទិដ្ឋិបរិគ្គហោ ច…បេ… អយំ តណ្ហាបរិគ្គហោ…បេ… អយំ ទិដ្ឋិបរិគ្គហោ. ឥច្ឆានិទានានិ បរិគ្គហានីតិ. បរិគ្គហា ឥច្ឆានិទានា ឥច្ឆាហេតុកា ឥច្ឆាបច្ចយា ឥច្ឆាការណា ឥច្ឆាបភវាតិ – ឥច្ឆានិទានានិ បរិគ្គហានិ.

ឥច្ឆាយសន្ត្យា ន មមត្តមត្ថីតិ. ឥច្ឆា វុច្ចតិ តណ្ហា. យោ រាគោ សារាគោ…បេ… អភិជ្ឈា លោភោ អកុសលមូលំ. មមត្តាតិ ទ្វេ មមត្តា – តណ្ហាមមត្តញ្ច ទិដ្ឋិមមត្តញ្ច …បេ… ឥទំ តណ្ហាមមត្តំ …បេ… ឥទំ ទិដ្ឋិមមត្តំ. ឥច្ឆាយសន្ត្យា ន មមត្តមត្ថីតិ. ឥច្ឆាយ អសន្ត្យា អសំវិជ្ជមានាយ នត្ថិ អនុបលព្ភមានាយ មមត្តា នត្ថិ ន សន្តិ ន សំវិជ្ជន្តិ នុបលព្ភន្តិ, បហីនា សមុច្ឆិន្នា វូបសន្តា បដិបស្សទ្ធា អភព្ពុប្បត្តិកា ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍាតិ – ឥច្ឆាយសន្ត្យា ន មមត្តមត្ថិ.

រូបេ វិភូតេ ន ផុសន្តិ ផស្សាតិ. រូបេតិ ចត្តារោ ច មហាភូតា ចតុន្នញ្ច មហាភូតានំ ឧបាទាយ រូបំ. រូបេ វិភូតេតិ ចតូហាការេហិ [ចតូហិ ការណេហិ (ស្យា.)] រូបំ វិភូតំ ហោតិ – ញាតវិភូតេន [ញាណវិភូតេន (សី.), តទដ្ឋកថាយំ បន ញាតវីតិវត្តេនាតិ ទិស្សតិ], តីរណវិភូតេន, បហានវិភូតេន, សមតិក្កមវិភូតេន. កថំ ញាតវិភូតេន រូបំ វិភូតំ ហោតិ? រូបំ ជានាតិ – ‘‘យំ កិញ្ចិ រូបំ សព្ពំ រូបំ ចត្តារិ ច មហាភូតានិ ចតុន្នញ្ច មហាភូតានំ ឧបាទាយ រូប’’ន្តិ ជានាតិ បស្សតិ. ឯវំ ញាតវិភូតេន រូបំ វិភូតំ ហោតិ.

កថំ តីរណវិភូតេន រូបំ វិភូតំ ហោតិ? ឯវំ ញាតំ កត្វា រូបំ តីរេតិ, អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ រោគតោ គណ្ឌតោ សល្លតោ អឃតោ អាពាធតោ បរតោ បលោកតោ ឦតិតោ ឧបទ្ទវតោ ភយតោ ឧបសគ្គតោ ចលតោ បភង្គុតោ អធុវតោ អតាណតោ អលេណតោ អសរណតោ រិត្តតោ តុច្ឆតោ សុញ្ញតោ អនត្តតោ អាទីនវតោ វិបរិណាមធម្មតោ អសារកតោ អឃមូលតោ វធកតោ វិភវតោ សាសវតោ សង្ខតតោ មារាមិសតោ ជាតិធម្មតោ ជរាធម្មតោ ព្យាធិធម្មតោ មរណធម្មតោ, សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសធម្មតោ សំកិលេសិកធម្មតោ សមុទយតោ អត្ថង្គមតោ, អស្សាទតោ អាទីនវតោ និស្សរណតោ តីរេតិ. ឯវំ តីរណវិភូតេន រូបំ វិភូតំ ហោតិ.

កថំ បហានវិភូតេន រូបំ វិភូតំ ហោតិ? ឯវំ តីរយិត្វា រូបេ ឆន្ទរាគំ បជហតិ វិនោទេតិ ព្យន្តិំ ករោតិ អនភាវំ គមេតិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘យោ, ភិក្ខវេ, រូបេ ឆន្ទរាគោ តំ បជហថ. ឯវំ តំ រូបំ បហីនំ ភវិស្សតិ ឧច្ឆិន្នមូលំ តាលាវត្ថុកតំ អនភាវំកតំ អាយតិំ អនុប្បាទធម្ម’’ន្តិ. ឯវំ បហានវិភូតេន រូបំ វិភូតំ ហោតិ.

កថំ សមតិក្កមវិភូតេន រូបំ វិភូតំ ហោតិ. ចតស្សោ អរូបសមាបត្តិយោ បដិលទ្ធស្ស រូបា វិភូតា ហោន្តិ វិភាវិតា អតិក្កន្តា សមតិក្កន្តា វីតិវត្តា. ឯវំ សមតិក្កមវិភូតេន រូបំ វិភូតំ ហោតិ. ឥមេហិ ចតូហិ ការណេហិ រូបំ វិភូតំ ហោតិ.

រូបេ វិភូតេ ន ផុសន្តិ ផស្សាតិ. រូបេ វិភូតេ វិភាវិតេ អតិក្កន្តេ សមតិក្កន្តេ វីតិវត្តេ បញ្ច ផស្សា ន ផុសន្តិ – ចក្ខុសម្ផស្សោ, សោតសម្ផស្សោ, ឃានសម្ផស្សោ, ជិវ្ហាសម្ផស្សោ, កាយសម្ផស្សោតិ – រូបេ វិភូតេ ន ផុសន្តិ ផស្សា.

តេនាហ ភគវា –

‘‘នាមញ្ច រូបញ្ច បដិច្ច ផស្សោ, ឥច្ឆានិទានានិ បរិគ្គហានិ;

ឥច្ឆាយសន្ត្យា ន មមត្តមត្ថិ, រូបេ វិភូតេ ន ផុសន្តិ ផស្សា’’តិ.

១០៨. កថំ សមេតស្ស វិភោតិ រូបំ, សុខំ ទុខញ្ចាបិ [ទុក្ខំ វាបិ (ស្យា.)] កថំ វិភោតិ;

ឯតំ មេ បព្រូហិ យថា វិភោតិ, តំ ជានិយាមាតិ [ជានិស្សាមាតិ (សី. ក.)] មេ មនោ អហុ.

កថំ សមេតស្ស វិភោតិ រូបន្តិ. កថំ សមេតស្សាតិ កថំ សមេតស្ស កថំ បដិបន្នស្ស កថំ ឥរិយន្តស្ស កថំ វត្តេន្តស្ស កថំ បាលេន្តស្ស កថំ យបេន្តស្ស កថំ យាបេន្តស្ស រូបំ វិភោតិ វិភាវីយតិ អតិក្កមីយតិ សមតិក្កមីយតិ [វិភាវិយ្យតិ អតិក្កមិយ្យតិ សមតិក្កមិយ្យតិ (ពហូសុ)] វីតិវត្តីយតីតិ – កថំ សមេតស្ស វិភោតិ រូបំ.

សុខំ ទុខញ្ចាបិ កថំ វិភោតីតិ សុខញ្ច ទុក្ខញ្ច កថំ វិភោតិ វិភាវីយតិ អតិក្កមីយតិ សមតិក្កមីយតិ វីតិវត្តីយតីតិ – សុខំ ទុខញ្ចាបិ កថំ វិភោតិ.

ឯតំ មេ បព្រូហិ យថា វិភោតីតិ. ឯតន្តិ យំ បុច្ឆាមិ យំ យាចាមិ យំ អជ្ឈេសាមិ យំ បសាទេមីតិ – ឯតំ. មេ បព្រូហីតិ មេ បព្រូហិ អាចិក្ខ ទេសេហិ បញ្ញបេហិ បដ្ឋបេហិ វិវរ វិភជ ឧត្តានីករោហិ បកាសេហីតិ – ឯតំ មេ បព្រូហិ. យថា វិភោតីតិ យថា វិភោតិ វិភាវីយតិ អតិក្កមីយតិ សមតិក្កមីយតិ វីតិវត្តីយតីតិ – ឯតំ មេ បព្រូហិ យថា វិភោតិ.

តំ ជានិយាមាតិ មេ មនោ អហូតិ. តំ ជានិយាមាតិ តំ ជានេយ្យាម អាជានេយ្យាម វិជានេយ្យាម បដិវិជានេយ្យាម បដិវិជ្ឈេយ្យាមាតិ – តំ ជានិយាម. ឥតិ មេ មនោ អហូតិ ឥតិ មេ មនោ អហុ, ឥតិ មេ ចិត្តំ អហុ, ឥតិ មេ សង្កប្បោ អហុ, ឥតិ មេ វិញ្ញាណំ អហូតិ – តំ ជានិយាម ឥតិ មេ មនោ អហុ.

តេនាហ សោ និម្មិតោ –

‘‘កថំ សមេតស្ស វិភោតិ រូបំ, សុខំ ទុខញ្ចាបិ កថំ វិភោតិ;

ឯតំ មេ បព្រូហិ យថា វិភោតិ, តំ ជានិយាមាតិ មេ មនោ អហូ’’តិ.

១០៩. ន សញ្ញសញ្ញី ន វិសញ្ញសញ្ញី, នោបិ អសញ្ញី ន វិភូតសញ្ញី;

ឯវំ សមេតស្ស វិភោតិ រូបំ, សញ្ញានិទានា ហិ បបញ្ចសង្ខា.

ន សញ្ញសញ្ញី ន វិសញ្ញសញ្ញីតិ. សញ្ញសញ្ញិនោ វុច្ចន្តិ យេ បកតិសញ្ញាយ ឋិតា, នបិ សោ បកតិសញ្ញាយ ឋិតោ. វិសញ្ញសញ្ញិនោ វុច្ចន្តិ ឧម្មត្តកា យេ ច ខិត្តចិត្តា [ឧក្ខិត្តចិត្តា (ស្យា.)], នបិ សោ ឧម្មត្តកោ, នោបិ ខិត្តចិត្តោតិ – ន សញ្ញសញ្ញី ន វិសញ្ញសញ្ញី.

នោបិ អសញ្ញី ន វិភូតសញ្ញីតិ. អសញ្ញិនោ វុច្ចន្តិ និរោធសមាបន្នា យេ ច អសញ្ញសត្តា, នបិ សោ និរោធសមាបន្នោ, នបិ អសញ្ញសត្តោ. វិភូតសញ្ញិនោ វុច្ចន្តិ យេ ចតុន្នំ អរូបសមាបត្តីនំ លាភិនោ, នបិ សោ ចតុន្នំ អរូបសមាបត្តីនំ លាភីតិ – នោបិ អសញ្ញី ន វិភូតសញ្ញី.

ឯវំ សមេតស្ស វិភោតិ រូបន្តិ. ឥធ ភិក្ខុ សុខស្ស ច បហានា…បេ… ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេ បរិសុទ្ធេ បរិយោទាតេ អនង្គណេ វិគតូបក្កិលេសេ មុទុភូតេ កម្មនិយេ ឋិតេ អានេញ្ជប្បត្តេ អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិបដិលាភត្ថាយ ចិត្តំ អភិនីហរតិ អភិនិន្នាមេតិ អារុប្បមគ្គសមង្គីតិ. ឯវំ សមេតស្ស ឯវំ បដិបន្នស្ស ឯវំ ឥរិយន្តស្ស ឯវំ វត្តេន្តស្ស ឯវំ បាលេន្តស្ស ឯវំ យបេន្តស្ស ឯវំ យាបេន្តស្ស រូបំ វិភោតិ វិភាវីយតិ អតិក្កមីយតិ សមតិក្កមីយតិ វីតិវត្តីយតីតិ – ឯវំ សមេតស្ស វិភោតិ រូបំ.

សញ្ញានិទានា ហិ បបញ្ចសង្ខាតិ. បបញ្ចាយេវ បបញ្ចសង្ខា តណ្ហាបបញ្ចសង្ខា, ទិដ្ឋិបបញ្ចសង្ខា, មានបបញ្ចសង្ខា សញ្ញានិទានា សញ្ញាសមុទយា សញ្ញាជាតិកា សញ្ញាបភវាតិ – សញ្ញានិទានា ហិ បបញ្ចសង្ខា.

តេនាហ ភគវា –

‘‘ន សញ្ញសញ្ញី ន វិសញ្ញសញ្ញី, នោបិ អសញ្ញី ន វិភូតសញ្ញី;

ឯវំ សមេតស្ស វិភោតិ រូបំ, សញ្ញានិទានា ហិ បបញ្ចសង្ខា’’តិ.

១១០. យំ តំ អបុច្ឆិម្ហ អកិត្តយី នោ, អញ្ញំ តំ បុច្ឆាម តទិង្ឃ ព្រូហិ;

ឯត្តាវតគ្គំ នុ វទន្តិ ហេកេ, យក្ខស្ស សុទ្ធិំ ឥធ បណ្ឌិតាសេ;

ឧទាហុ អញ្ញម្បិ វទន្តិ ឯត្តោ.

យំ តំ អបុច្ឆិម្ហ អកិត្តយី នោតិ. យំ តំ អបុច្ឆិម្ហ អយាចិម្ហ អជ្ឈេសិម្ហ បសាទយិម្ហ. អកិត្តយី នោតិ កិត្តិតំ បកិត្តិតំ អាចិក្ខិតំ ទេសិតំ បញ្ញបិតំ បដ្ឋបិតំ វិវដំ វិភត្តំ ឧត្តានីកតំ បកាសិតន្តិ – យំ តំ អបុច្ឆិម្ហ អកិត្តយី នោ.

អញ្ញំ តំ បុច្ឆាម តទិង្ឃ ព្រូហីតិ. អញ្ញំ តំ បុច្ឆាម, អញ្ញំ តំ យាចាម, អញ្ញំ តំ អជ្ឈេសាម, អញ្ញំ តំ បសាទេម, ឧត្តរិំ តំ បុច្ឆាម. តទិង្ឃ ព្រូហីតិ ឥង្ឃ ព្រូហិ អាចិក្ខ ទេសេហិ បញ្ញបេហិ បដ្ឋបេហិ វិវរ វិភជ ឧត្តានីករោហិ បកាសេហីតិ – អញ្ញំ តំ បុច្ឆាម តទិង្ឃ ព្រូហិ.

ឯត្តាវតគ្គំ នុ វទន្តិ ហេកេ យក្ខស្ស សុទ្ធិំ ឥធ បណ្ឌិតាសេតិ. ឯកេ សមណព្រាហ្មណា ឯតា អរូបសមាបត្តិយោ អគ្គំ សេដ្ឋំ វិសិដ្ឋំ បាមោក្ខំ ឧត្តមំ បវរំ វទន្តិ កថេន្តិ ភណន្តិ ទីបយន្តិ វោហរន្តិ. យក្ខស្សាតិ សត្តស្ស នរស្ស មានវស្ស បោសស្ស បុគ្គលស្ស ជីវស្ស ជាគុស្ស ជន្តុស្ស ឥន្ទគុស្ស មនុជស្ស. សុទ្ធិន្តិ សុទ្ធិំ វិសុទ្ធិំ បរិសុទ្ធិំ មុត្តិំ វិមុត្តិំ បរិមុត្តិំ. ឥធ បណ្ឌិតាសេតិ ឥធ បណ្ឌិតវាទា ថិរវាទា ញាយវាទា ហេតុវាទា លក្ខណវាទា ការណវាទា ឋានវាទា សកាយ លទ្ធិយាតិ – ឯត្តាវតគ្គំ នុ វទន្តិ ហេកេ យក្ខស្ស សុទ្ធិំ ឥធ បណ្ឌិតាសេ.

ឧទាហុ អញ្ញម្បិ វទន្តិ ឯត្តោតិ. ឧទាហុ ឯកេ សមណព្រាហ្មណា ឯតា អរូបសមាបត្តិយោ អតិក្កមិត្វា សមតិក្កមិត្វា វីតិវត្តេត្វា ឯត្តោ អរូបសមាបត្តិតោ អញ្ញំ ឧត្តរិំ យក្ខស្ស សុទ្ធិំ វិសុទ្ធិំ បរិសុទ្ធិំ មុត្តិំ វិមុត្តិំ បរិមុត្តិំ វទន្តិ កថេន្តិ ភណន្តិ ទីបយន្តិ វោហរន្តីតិ – ឧទាហុ អញ្ញម្បិ វទន្តិ ឯត្តោ.

តេនាហ សោ និម្មិតោ –

‘‘យំ តំ អបុច្ឆិម្ហ អកិត្តយី នោ, អញ្ញំ តំ បុច្ឆាម តទិង្ឃ ព្រូហិ;

ឯត្តាវតគ្គំ នុ វទន្តិ ហេកេ, យក្ខស្ស សុទ្ធិំ ឥធ បណ្ឌិតាសេ;