៧. តិស្សមេត្តេយ្យសុត្តនិទ្ទេសោ

អថ តិស្សមេត្តេយ្យសុត្តនិទ្ទេសំ វក្ខតិ –

៤៩. មេថុនមនុយុត្តស្ស, [ឥច្ចាយស្មា តិស្សោ មេត្តេយ្យោ]

វិឃាតំ ព្រូហិ មារិស;

សុត្វាន តវ សាសនំ, វិវេកេ សិក្ខិស្សាមសេ.

មេថុនមនុយុត្តស្សាតិ. មេថុនធម្មោ នាម យោ សោ អសទ្ធម្មោ គាមធម្មោ វសលធម្មោ ទុដ្ឋុល្លោ ឱទកន្តិកោ រហស្សោ ទ្វយំទ្វយសមាបត្តិ. កិំការណា វុច្ចតិ មេថុនធម្មោ? ឧភិន្នំ រត្តានំ សារត្តានំ អវស្សុតានំ បរិយុដ្ឋិតានំ បរិយាទិន្នចិត្តានំ ឧភិន្នំ សទិសានំ ធម្មោតិ – តំការណា វុច្ចតិ មេថុនធម្មោ. យថា ឧភោ កលហការកា មេថុនកាតិ វុច្ចន្តិ, ឧភោ ភណ្ឌនការកា មេថុនកាតិ វុច្ចន្តិ, ឧភោ ភស្សការកា មេថុនកាតិ វុច្ចន្តិ, ឧភោ វិវាទការកា មេថុនកាតិ វុច្ចន្តិ, ឧភោ អធិករណការកា មេថុនកាតិ វុច្ចន្តិ, ឧភោ វាទិនោ មេថុនកាតិ វុច្ចន្តិ, ឧភោ សល្លាបកា មេថុនកាតិ វុច្ចន្តិ; ឯវមេវំ ឧភិន្នំ រត្តានំ សារត្តានំ អវស្សុតានំ បរិយុដ្ឋិតានំ បរិយាទិន្នចិត្តានំ ឧភិន្នំ សទិសានំ ធម្មោតិ – តំការណា វុច្ចតិ មេថុនធម្មោ.

មេថុនមនុយុត្តស្សាតិ. មេថុនធម្មេ យុត្តស្ស បយុត្តស្ស អាយុត្តស្ស សមាយុត្តស្ស តច្ចរិតស្ស តព្ពហុលស្ស តគ្គរុកស្ស តន្និន្នស្ស តប្បោណស្ស តប្បព្ភារស្ស តទធិមុត្តស្ស តទធិបតេយ្យស្សាតិ – មេថុនមនុយុត្តស្ស.

ឥច្ចាយស្មា តិស្សោ មេត្តេយ្យោតិ. ឥច្ចាតិ បទសន្ធិ បទសំសគ្គោ បទបារិបូរី អក្ខរសមវាយោ ព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតា បទានុបុព្ពតាបេតំ – ឥច្ចាតិ. អាយស្មាតិ បិយវចនំ គរុវចនំ សគារវវចនំ សប្បតិស្សវចនមេតំ – អាយស្មាតិ. តិស្សោតិ តស្ស ថេរស្ស នាមំ សង្ខា សមញ្ញា បញ្ញត្តិ វោហារោ នាមំ នាមកម្មំ នាមធេយ្យំ និរុត្តិ ព្យញ្ជនំ អភិលាបោ. មេត្តេយ្យោតិ តស្ស ថេរស្ស គោត្តំ សង្ខា សមញ្ញា បញ្ញត្តិ វោហារោតិ – ឥច្ចាយស្មា តិស្សោ មេត្តេយ្យោ.

វិឃាតំ ព្រូហិ មារិសាតិ. វិឃាតន្តិ វិឃាតំ ឧបឃាតំ បីឡនំ ឃដ្ដនំ ឧបទ្ទវំ ឧបសគ្គំ ព្រូហិ អាចិក្ខ ទេសេហិ បញ្ញបេហិ បដ្ឋបេហិ វិវរ វិភជ ឧត្តានីករោហិ [ឧត្តានិំ ករោហិ (ក.)] បកាសេហិ. មារិសាតិ បិយវចនំ គរុវចនំ សគារវវចនំ សប្បតិស្សវចនមេតំ មារិសាតិ – វិឃាតំ ព្រូហិ មារិស.

សុត្វាន តវ សាសនន្តិ. តុយ្ហំ វចនំ ព្យប្បថំ ទេសនំ អនុសាសនំ អនុសិដ្ឋិំ សុត្វា សុណិត្វា ឧគ្គហេត្វា ឧបធារយិត្វា ឧបលក្ខយិត្វាតិ – សុត្វាន តវ សាសនំ.

វិវេកេ សិក្ខិស្សាមសេតិ. វិវេកោតិ តយោ វិវេកា – កាយវិវេកោ, ចិត្តវិវេកោ, ឧបធិវិវេកោ. កតមោ កាយវិវេកោ? ឥធ ភិក្ខុ វិវិត្តំ សេនាសនំ ភជតិ អរញ្ញំ រុក្ខមូលំ បព្ពតំ កន្ទរំ គិរិគុហំ សុសានំ វនបត្ថំ អព្ភោកាសំ បលាសបុញ្ជំ, កាយេន វិវិត្តោ វិហរតិ. សោ ឯកោ គច្ឆតិ, ឯកោ តិដ្ឋតិ, ឯកោ និសីទតិ, ឯកោ សេយ្យំ កប្បេតិ, ឯកោ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសតិ, ឯកោ បដិក្កមតិ, ឯកោ រហោ និសីទតិ, ឯកោ ចង្កមំ អធិដ្ឋាតិ, ឯកោ ចរតិ, ឯកោ វិហរតិ ឥរិយតិ វត្តតិ បាលេតិ យបេតិ យាបេតិ – អយំ កាយវិវេកោ.

កតមោ ចិត្តវិវេកោ? បឋមំ ឈានំ សមាបន្នស្ស នីវរណេហិ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ, ទុតិយំ ឈានំ សមាបន្នស្ស វិតក្កវិចារេហិ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ, តតិយំ ឈានំ សមាបន្នស្ស បីតិយា ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ, ចតុត្ថំ ឈានំ សមាបន្នស្ស សុខទុក្ខេហិ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ, អាកាសានញ្ចាយតនំ សមាបន្នស្ស រូបសញ្ញាយ បដិឃសញ្ញាយ នានត្តសញ្ញាយ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ, វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមាបន្នស្ស អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញាយ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ, អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមាបន្នស្ស វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញាយ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ, នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមាបន្នស្ស អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញាយ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ, សោតាបន្នស្ស សក្កាយទិដ្ឋិយា វិចិកិច្ឆាយ សីលព្ពតបរាមាសា ទិដ្ឋានុសយា វិចិកិច្ឆានុសយា តទេកដ្ឋេហិ ច កិលេសេហិ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ, សកទាគាមិស្ស ឱឡារិកា កាមរាគសញ្ញោជនា បដិឃសញ្ញោជនា ឱឡារិកា កាមរាគានុសយា បដិឃានុសយា តទេកដ្ឋេហិ ច កិលេសេហិ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ, អនាគាមិស្ស អនុសហគតា កាមរាគសញ្ញោជនា បដិឃសញ្ញោជនា អនុសហគតា កាមរាគានុសយា បដិឃានុសយា តទេកដ្ឋេហិ ច កិលេសេហិ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ, អរហតោ រូបរាគា អរូបរាគា មានា ឧទ្ធច្ចា អវិជ្ជាយ មានានុសយា ភវរាគានុសយា អវិជ្ជានុសយា តទេកដ្ឋេហិ ច កិលេសេហិ ពហិទ្ធា ច សព្ពនិមិត្តេហិ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ – អយំ ចិត្តវិវេកោ.

កតមោ ឧបធិវិវេកោ? ឧបធិ វុច្ចន្តិ កិលេសា ច ខន្ធា ច អភិសង្ខារា ច. ឧបធិវិវេកោ វុច្ចតិ អមតំ និព្ពានំ. យោ សោ សព្ពសង្ខារសមថោ សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គោ តណ្ហក្ខយោ វិរាគោ និរោធោ និព្ពានំ – អយំ ឧបធិវិវេកោ. កាយវិវេកោ ច វិវេកដ្ឋកាយានំ នេក្ខម្មាភិរតានំ; ចិត្តវិវេកោ ច បរិសុទ្ធចិត្តានំ បរមវោទានបត្តានំ; ឧបធិវិវេកោ ច និរូបធីនំ បុគ្គលានំ វិសង្ខារគតានំ. វិវេកេ សិក្ខិស្សាមសេតិ. សោ ថេរោ បកតិយា សិក្ខិតសិក្ខោ. អបិ ច ធម្មទេសនំ ឧបាទាយ ធម្មទេសនំ សាវេន្តោ [យាចន្តោ (សី. ស្យា.)] ឯវមាហ – វិវេកេ សិក្ខិស្សាមសេតិ.

តេនាហ ថេរោ តិស្សមេត្តេយ្យោ –

‘‘មេថុនមនុយុត្តស្ស, [ឥច្ចាយស្មា តិស្សោ មេត្តេយ្យោ]

វិឃាតំ ព្រូហិ មារិស;

សុត្វាន តវ សាសនំ, វិវេកេ សិក្ខិស្សាមសេ’’តិ.

៥០. មេថុនមនុយុត្តស្ស, [មេត្តេយ្យាតិ ភគវា]

មុស្សតេ វាបិ សាសនំ;

មិច្ឆា ច បដិបជ្ជតិ, ឯតំ តស្មិំ អនារិយំ.

មេថុនមនុយុត្តស្សាតិ. មេថុនធម្មោ នាម យោ សោ អសទ្ធម្មោ គាមធម្មោ វសលធម្មោ ទុដ្ឋុល្លោ ឱទកន្តិកោ រហស្សោ ទ្វយំទ្វយសមាបត្តិ. កិំការណា វុច្ចតិ មេថុនធម្មោ? ឧភិន្នំ រត្តានំ សារត្តានំ អវស្សុតានំ បរិយុដ្ឋិតានំ បរិយាទិន្នចិត្តានំ ឧភិន្នំ សទិសានំ ធម្មោតិ – តំការណា វុច្ចតិ មេថុនធម្មោ. យថា ឧភោ កលហការកា មេថុនកាតិ វុច្ចន្តិ, ឧភោ ភណ្ឌនការកា មេថុនកាតិ វុច្ចន្តិ, ឧភោ ភស្សការកា មេថុនកាតិ វុច្ចន្តិ, ឧភោ វិវាទការកា មេថុនកាតិ វុច្ចន្តិ, ឧភោ អធិករណការកា មេថុនកាតិ វុច្ចន្តិ, ឧភោ វាទិនោ មេថុនកាតិ វុច្ចន្តិ, ឧភោ សល្លាបកា មេថុនកាតិ វុច្ចន្តិ; ឯវមេវំ ឧភិន្នំ រត្តានំ សារត្តានំ អវស្សុតានំ បរិយុដ្ឋិតានំ បរិយាទិន្នចិត្តានំ ឧភិន្នំ សទិសានំ ធម្មោតិ – តំការណា វុច្ចតិ មេថុនធម្មោ.

មេថុនមនុយុត្តស្សាតិ. មេថុនធម្មេ យុត្តស្ស បយុត្តស្ស អាយុត្តស្ស សមាយុត្តស្ស តច្ចរិតស្ស តព្ពហុលស្ស តគ្គរុកស្ស តន្និន្នស្ស តប្បោណស្ស តប្បព្ភារស្ស តទធិមុត្តស្ស តទធិបតេយ្យស្សាតិ – មេថុនមនុយុត្តស្ស.

មេត្តេយ្យាតិ ភគវា តំ ថេរំ គោត្តេន អាលបតិ. ភគវាតិ គារវាធិវចនំ. អបិ ច ភគ្គរាគោតិ ភគវា, ភគ្គទោសោតិ ភគវា, ភគ្គមោហោតិ ភគវា, ភគ្គមានោតិ ភគវា, ភគ្គទិដ្ឋីតិ ភគវា, ភគ្គកណ្ឌកោតិ [ភគ្គកណ្ឌកោតិ (សី. ស្យា.)] ភគវា, ភគ្គកិលេសោតិ ភគវា, ភជិ វិភជិ បវិភជិ ធម្មរតនន្តិ ភគវា, ភវានំ អន្តករោតិ ភគវា, ភាវិតកាយោ ភាវិតសីលោ ភាវិតចិត្តោ ភាវិតបញ្ញោតិ ភគវា, ភជិ វា ភគវា អរញ្ញវនបត្ថានិ [អរញ្ញេ វនបត្ថានិ (សី.)] បន្តានិ សេនាសនានិ អប្បសទ្ទានិ អប្បនិគ្ឃោសានិ វិជនវាតានិ មនុស្សរាហស្សេយ្យកានិ [មនុស្សរាហសេយ្យកានិ (សី. ស្យា.)] បដិសល្លានសារុប្បានីតិ ភគវា, ភាគី វា ភគវា ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានន្តិ ភគវា, ភាគី វា ភគវា អត្ថរសស្ស ធម្មរសស្ស វិមុត្តិរសស្ស អធិសីលស្ស អធិចិត្តស្ស អធិបញ្ញាយាតិ ភគវា, ភាគី វា ភគវា ចតុន្នំ ឈានានំ ចតុន្នំ អប្បមញ្ញានំ ចតុន្នំ អរូបសមាបត្តីនន្តិ ភគវា, ភាគី វា ភគវា អដ្ឋន្នំ វិមោក្ខានំ អដ្ឋន្នំ អភិភាយតនានំ នវន្នំ អនុបុព្ពវិហារសមាបត្តីនន្តិ ភគវា, ភាគី វា ភគវា ទសន្នំ សញ្ញាភាវនានំ ទសន្នំ កសិណសមាបត្តីនំ អានាបានស្សតិសមាធិស្ស អសុភសមាបត្តិយាតិ ភគវា, ភាគី វា ភគវា ចតុន្នំ សតិបដ្ឋានានំ ចតុន្នំ សម្មប្បធានានំ ចតុន្នំ ឥទ្ធិបាទានំ បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ បញ្ចន្នំ ពលានំ សត្តន្នំ ពោជ្ឈង្គានំ អរិយស្ស អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្សាតិ ភគវា, ភាគី វា ភគវា ទសន្នំ តថាគតពលានំ ចតុន្នំ វេសារជ្ជានំ ចតុន្នំ បដិសម្ភិទានំ ឆន្នំ អភិញ្ញានំ [អភិញ្ញាណានំ (សី.)] ឆន្នំ ពុទ្ធធម្មានន្តិ ភគវា. ភគវាតិ នេតំ នាមំ មាតរា កតំ, ន បិតរា កតំ, ន ភាតរា កតំ, ន ភគិនិយា កតំ, ន មិត្តាមច្ចេហិ កតំ, ន ញាតិសាលោហិតេហិ កតំ ន សមណព្រាហ្មណេហិ កតំ, ន ទេវតាហិ កតំ. វិមោក្ខន្តិកមេតំ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ ពោធិយា មូលេ សហ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស បដិលាភា សច្ឆិកា បញ្ញត្តិ យទិទំ ភគវាតិ – មេត្តេយ្យាតិ ភគវា.

មុស្សតេ វាបិ សាសនន្តិ. ទ្វីហិ ការណេហិ សាសនំ មុស្សតិ – បរិយត្តិសាសនម្បិ មុស្សតិ, បដិបត្តិសាសនម្បិ មុស្សតិ. កតមំ បរិយត្តិសាសនំ? យំ តស្ស បរិយាបុដំ – សុត្តំ គេយ្យំ វេយ្យាករណំ គាថា ឧទានំ ឥតិវុត្តកំ ជាតកំ អព្ភុតធម្មំ វេទល្លំ – ឥទំ បរិយត្តិសាសនំ. តម្បិ មុស្សតិ សម្មុស្សតិ បមុស្សតិ សម្បមុស្សតិ បរិពាហិរោ ហោតីតិ – ឯវម្បិ មុស្សតេ វាបិ សាសនំ.

កតមំ បដិបត្តិសាសនំ? សម្មាបដិបទា អនុលោមបដិបទា អបច្ចនីកបដិបទា អន្វត្ថបដិបទា ធម្មានុធម្មបដិបទា សីលេសុ បរិបូរការិតា ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតា ភោជនេ មត្តញ្ញុតា ជាគរិយានុយោគោ សតិសម្បជញ្ញំ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា ចត្តារោ សម្មប្បធានា ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា បញ្ចិន្ទ្រិយានិ បញ្ច ពលានិ សត្ត ពោជ្ឈង្គា អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ – ឥទំ បដិបត្តិសាសនំ. តម្បិ មុស្សតិ សម្មុស្សតិ បមុស្សតិ សម្បមុស្សតិ បរិពាហិរោ ហោតីតិ. ឯវម្បិ មុស្សតេ វាបិ សាសនំ.

មិច្ឆា ច បដិបជ្ជតីតិ. បាណម្បិ ហនតិ, អទិន្នម្បិ អាទិយតិ, សន្ធិម្បិ ឆិន្ទតិ, និល្លោបម្បិ ហរតិ, ឯកាគារិកម្បិ ករោតិ, បរិបន្ថេបិ តិដ្ឋតិ, បរទារម្បិ គច្ឆតិ, មុសាបិ ភណតីតិ – មិច្ឆា ច បដិបជ្ជតិ.

ឯតំ តស្មិំ អនារិយន្តិ. ឯតំ តស្មិំ បុគ្គលេ អនរិយធម្មោ ពាលធម្មោ មូឡ្ហធម្មោ អញ្ញាណធម្មោ អមរាវិក្ខេបធម្មោ, យទិទំ មិច្ឆាបដិបទាតិ – ឯតំ តស្មិំ អនារិយំ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘មេថុនមនុយុត្តស្ស, [មេត្តេយ្យាតិ ភគវា]

មុស្សតេ វាបិ សាសនំ;

មិច្ឆា ច បដិបជ្ជតិ, ឯតំ តស្មិំ អនារិយ’’ន្តិ.

៥១. ឯកោ បុព្ពេ ចរិត្វាន, មេថុនំ យោ និសេវតិ;

យានំ ភន្តំវ តំ លោកេ, ហីនមាហុ បុថុជ្ជនំ.

ឯកោ បុព្ពេ ចរិត្វានាតិ. ទ្វីហិ ការណេហិ ឯកោ បុព្ពេ ចរិត្វាន – បព្ពជ្ជាសង្ខាតេន វា គណាវវស្សគ្គដ្ឋេន វា. កថំ បព្ពជ្ជាសង្ខាតេន ឯកោ បុព្ពេ ចរិត្វាន? សព្ពំ ឃរាវាសបលិពោធំ ឆិន្ទិត្វា បុត្តទារបលិពោធំ ឆិន្ទិត្វា ញាតិបលិពោធំ ឆិន្ទិត្វា មិត្តាមច្ចបលិពោធំ ឆិន្ទិត្វា សន្និធិបលិពោធំ ឆិន្ទិត្វា កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិត្វា អកិញ្ចនភាវំ ឧបគន្ត្វា ឯកោ ចរតិ វិហរតិ ឥរិយតិ វត្តតិ បាលេតិ យបេតិ យាបេតិ. ឯវំ បព្ពជ្ជាសង្ខាតេន ឯកោ បុព្ពេ ចរិត្វាន.

កថំ គណាវវស្សគ្គដ្ឋេន ឯកោ បុព្ពេ ចរិត្វាន? សោ ឯវំ បព្ពជិតោ សមានោ ឯកោ អរញ្ញវនបត្ថានិ បន្តានិ សេនាសនានិ បដិសេវតិ អប្បសទ្ទានិ អប្បនិគ្ឃោសានិ វិជនវាតានិ មនុស្សរាហស្សេយ្យកានិ បដិសល្លានសារុប្បានិ. សោ ឯកោ គច្ឆតិ, ឯកោ តិដ្ឋតិ, ឯកោ និសីទតិ, ឯកោ សេយ្យំ កប្បេតិ, ឯកោ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសតិ, ឯកោ បដិក្កមតិ, ឯកោ រហោ និសីទតិ, ឯកោ ចង្កមំ អធិដ្ឋាតិ, ឯកោ ចរតិ វិហរតិ ឥរិយតិ វត្តតិ បាលេតិ យបេតិ យាបេតិ. ឯវំ គណាវវស្សគ្គដ្ឋេន ឯកោ បុព្ពេ ចរិត្វាន.

មេថុនំ យោ និសេវតីតិ. មេថុនធម្មោ នាម យោ សោ អសទ្ធម្មោ…បេ… តំការណា វុច្ចតិ មេថុនធម្មោ. មេថុនំ យោ និសេវតីតិ. យោ អបរេន សមយេន ពុទ្ធំ ធម្មំ សង្ឃំ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តិត្វា មេថុនំ ធម្មំ សេវតិ និសេវតិ សំសេវតិ បដិសេវតីតិ – មេថុនំ យោ និសេវតិ.

យានំ ភន្តំវ តំ លោកេតិ. យានន្តិ ហត្ថិយានំ អស្សយានំ គោយានំ អជយានំ មេណ្ឌយានំ ឱដ្ឋយានំ ខរយានំ ភន្តំ អទន្តំ អការិតំ អវិនីតំ ឧប្បថំ គណ្ហាតិ, វិសមំ ខាណុម្បិ បាសាណម្បិ អភិរុហតិ, យានម្បិ អារោហនកម្បិ ភញ្ជតិ, បបាតេបិ បបតតិ. យថា តំ ភន្តំ យានំ អទន្តំ អការិតំ អវិនីតំ ឧប្បថំ គណ្ហាតិ; ឯវមេវំ សោ វិព្ភន្តកោ ភន្តយានបដិភាគោ ឧប្បថំ គណ្ហាតិ, មិច្ឆាទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ…បេ… មិច្ឆាសមាធិំ គណ្ហាតិ. យថា តំ ភន្តំ យានំ អទន្តំ អការិតំ អវិនីតំ វិសមំ ខាណុម្បិ បាសាណម្បិ អភិរុហតិ; ឯវមេវំ សោ វិព្ភន្តកោ ភន្តយានបដិភាគោ វិសមំ កាយកម្មំ អភិរុហតិ, វិសមំ វចីកម្មំ អភិរុហតិ, វិសមំ មនោកម្មំ អភិរុហតិ, វិសមំ បាណាតិបាតំ អភិរុហតិ, វិសមំ អទិន្នាទានំ អភិរុហតិ, វិសមំ កាមេសុមិច្ឆាចារំ អភិរុហតិ, វិសមំ មុសាវាទំ អភិរុហតិ, វិសមំ បិសុណវាចំ អភិរុហតិ, វិសមំ ផរុសវាចំ អភិរុហតិ, វិសមំ សម្ផប្បលាបំ អភិរុហតិ, វិសមំ អភិជ្ឈំ អភិរុហតិ, វិសមំ ព្យាបាទំ អភិរុហតិ, វិសមំ មិច្ឆាទិដ្ឋិំ អភិរុហតិ, វិសមេ សង្ខារេ អភិរុហតិ, វិសមេ បញ្ច កាមគុណេ អភិរុហតិ, វិសមេ នីវរណេ អភិរុហតិ. យថា តំ ភន្តំ យានំ អទន្តំ អការិតំ អវិនីតំ យានម្បិ អារោហនកម្បិ ភញ្ជតិ; ឯវមេវំ សោ វិព្ភន្តកោ ភន្តយានបដិភាគោ និរយេ អត្តានំ ភញ្ជតិ, តិរច្ឆានយោនិយំ អត្តានំ ភញ្ជតិ, បេត្តិវិសយេ អត្តានំ ភញ្ជតិ, មនុស្សលោកេ អត្តានំ ភញ្ជតិ, ទេវលោកេ អត្តានំ ភញ្ជតិ. យថា តំ ភន្តំ យានំ អទន្តំ អការិតំ អវិនីតំ បបាតេ បបតតិ; ឯវមេវំ សោ វិព្ភន្តកោ ភន្តយានបដិភាគោ ជាតិបបាតម្បិ បបតតិ, ជរាបបាតម្បិ បបតតិ, ព្យាធិបបាតម្បិ បបតតិ, មរណបបាតម្បិ បបតតិ, សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសបបាតម្បិ បបតតិ. លោកេតិ អបាយលោកេ មនុស្សលោកេតិ – យានំ ភន្តំវ តំ លោកេ.

ហីនមាហុ បុថុជ្ជនន្តិ. បុថុជ្ជនាតិ កេនដ្ឋេន បុថុជ្ជនា? បុថុ កិលេសេ ជនេន្តីតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ អវិហតសក្កាយទិដ្ឋិកាតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ សត្ថារានំ មុខុល្លោកិកាតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ សព្ពគតីហិ អវុដ្ឋិតាតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ នានាភិសង្ខារេ [នានាភិសង្ខារេហិ (ស្យា.)] អភិសង្ខរោន្តីតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ នានាឱឃេហិ វុយ្ហន្តីតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ នានាសន្តាបេហិ សន្តបន្តីតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ នានាបរិឡាហេហិ បរិទយ្ហន្តីតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ រត្តា គិទ្ធា គធិតា មុច្ឆិតា អជ្ឈោសន្នា [អជ្ឈោបន្នា (សី. ស្យា.)] លគ្គា លគ្គិតា បលិពុទ្ធាតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ បញ្ចហិ នីវរណេហិ អាវុតា និវុតា ឱវុតា បិហិតា បដិច្ឆន្នា បដិកុជ្ជិតាតិ បុថុជ្ជនា. ហីនមាហុ បុថុជ្ជនន្តិ. បុថុជ្ជនំ ហីនំ និហីនំ ឱមកំ លាមកំ ឆតុក្កំ បរិត្តន្តិ ឯវមាហំសុ ឯវំ កថេន្តិ ឯវំ ភណន្តិ ឯវំ ទីបយន្តិ ឯវំ វោហរន្តីតិ – ហីនមាហុ បុថុជ្ជនំ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘ឯកោ បុព្ពេ ចរិត្វាន, មេថុនំ យោ និសេវតិ;

យានំ ភន្តំវ តំ លោកេ, ហីនមាហុ បុថុជ្ជន’’ន្តិ.

៥២. យសោ កិត្តិ ច យា បុព្ពេ, ហាយតេ វាបិ តស្ស សា;

ឯតម្បិ ទិស្វា សិក្ខេថ, មេថុនំ វិប្បហាតវេ.

យសោ កិត្តិ ច យា បុព្ពេ, ហាយតេ វាបិ តស្ស សាតិ. កតមោ យសោ? ឥធេកច្ចោ បុព្ពេ សមណភាវេ សក្កតោ ហោតិ គរុកតោ មានិតោ បូជិតោ អបចិតោ លាភី ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានំ – អយំ យសោ. កតមា កិត្តិ? ឥធេកច្ចោ បុព្ពេ សមណភាវេ កិត្តិវណ្ណគតោ ហោតិ បណ្ឌិតោ វិយត្តោ មេធាវី ពហុស្សុតោ ចិត្តកថី កល្យាណបដិភានោ – សុត្តន្តិកោតិ វា វិនយធរោតិ វា ធម្មកថិកោតិ វា អារញ្ញិកោតិ វា បិណ្ឌបាតិកោតិ វា បំសុកូលិកោតិ វា តេចីវរិកោតិ វា សបទានចារិកោតិ វា ខលុបច្ឆាភត្តិកោតិ វា នេសជ្ជិកោតិ វា យថាសន្ថតិកោតិ វា បឋមស្ស ឈានស្ស លាភីតិ វា ទុតិយស្ស ឈានស្ស លាភីតិ វា តតិយស្ស ឈានស្ស លាភីតិ វា ចតុត្ថស្ស ឈានស្ស លាភីតិ វា អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិយា លាភីតិ វា វិញ្ញាណញ្ចាយតនសមាបត្តិយា លាភីតិ វា អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិយា លាភីតិ វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិយា លាភីតិ វា, អយំ កិត្តីតិ – យសោ កិត្តិ ច យា បុព្ពេ.

ហាយតេ វាបិ តស្ស សាតិ. តស្ស អបរេន សមយេន ពុទ្ធំ ធម្មំ សង្ឃំ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តស្ស សោ ច យសោ សា ច កិត្តិ ហាយតិ បរិហាយតិ បរិធំសតិ បរិបតតិ អន្តរធាយតិ វិប្បលុជ្ជតីតិ – យសោ កិត្តិ ច យា បុព្ពេ ហាយតេ វាបិ តស្ស សា.

ឯតម្បិ ទិស្វា សិក្ខេថ មេថុនំ វិប្បហាតវេតិ. ឯតន្តិ បុព្ពេ សមណភាវេ យសោ កិត្តិ ច, អបរភាគេ ពុទ្ធំ ធម្មំ សង្ឃំ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តស្ស អយសោ ច អកិត្តិ ច; ឯតំ សម្បត្តិំ វិបត្តិំ. ទិស្វាតិ បស្សិត្វា តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វាតិ – ឯតម្បិ ទិស្វា. សិក្ខេថាតិ តិស្សោ សិក្ខា – អធិសីលសិក្ខា, អធិចិត្តសិក្ខា, អធិបញ្ញាសិក្ខា. កតមា អធិសីលសិក្ខា? ឥធ ភិក្ខុ សីលវា ហោតិ, បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ វិហរតិ អាចារគោចរសម្បន្នោ អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវី, សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសុ. ខុទ្ទកោ សីលក្ខន្ធោ, មហន្តោ សីលក្ខន្ធោ. សីលំ បតិដ្ឋា អាទិ ចរណំ សំយមោ សំវរោ មុខំ បមុខំ កុសលានំ ធម្មានំ សមាបត្តិយា – អយំ អធិសីលសិក្ខា.

កតមា អធិចិត្តសិក្ខា? ឥធ ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ…បេ… ទុតិយំ ឈានំ… តតិយំ ឈានំ… ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ – អយំ អធិចិត្តសិក្ខា.

កតមា អធិបញ្ញាសិក្ខា? ឥធ ភិក្ខុ បញ្ញវា ហោតិ ឧទយត្ថគាមិនិយា បញ្ញាយ សមន្នាគតោ អរិយាយ និព្ពេធិកាយ សម្មា ទុក្ខក្ខយគាមិនិយា. សោ ឥទំ ទុក្ខន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ, អយំ ទុក្ខសមុទយោតិ យថាភូតំ បជានាតិ, អយំ ទុក្ខនិរោធោតិ យថាភូតំ បជានាតិ, អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទាតិ យថាភូតំ បជានាតិ, ឥមេ អាសវាតិ យថាភូតំ បជានាតិ, អយំ អាសវសមុទយោតិ យថាភូតំ បជានាតិ, អយំ អាសវនិរោធោតិ យថាភូតំ បជានាតិ, អយំ អាសវនិរោធគាមិនី បដិបទាតិ យថាភូតំ បជានាតិ – អយំ អធិបញ្ញាសិក្ខា. មេថុនធម្មោ នាម យោ សោ អសទ្ធម្មោ…បេ… តំការណា វុច្ចតិ មេថុនធម្មោ.

ឯតម្បិ ទិស្វា សិក្ខេថ, មេថុនំ វិប្បហាតវេតិ. មេថុនធម្មស្ស បហានាយ វូបសមាយ បដិនិស្សគ្គាយ បដិបស្សទ្ធិយា អធិសីលម្បិ សិក្ខេយ្យ, អធិចិត្តម្បិ សិក្ខេយ្យ, អធិបញ្ញម្បិ សិក្ខេយ្យ. ឥមា តិស្សោ សិក្ខាយោ អាវជ្ជន្តោ សិក្ខេយ្យ, ជានន្តោ សិក្ខេយ្យ, បស្សន្តោ សិក្ខេយ្យ, បច្ចវេក្ខន្តោ សិក្ខេយ្យ, ចិត្តំ អធិដ្ឋហន្តោ សិក្ខេយ្យ, សទ្ធាយ អធិមុច្ចន្តោ សិក្ខេយ្យ, វីរិយំ បគ្គណ្ហន្តោ សិក្ខេយ្យ, សតិំ ឧបដ្ឋបេន្តោ សិក្ខេយ្យ, ចិត្តំ សមាទហន្តោ សិក្ខេយ្យ, បញ្ញាយ បជានន្តោ សិក្ខេយ្យ, អភិញ្ញេយ្យំ អភិជានន្តោ សិក្ខេយ្យ, បរិញ្ញេយ្យំ បរិជានន្តោ សិក្ខេយ្យ, បហាតព្ពំ បជហន្តោ សិក្ខេយ្យ, ភាវេតព្ពំ ភាវេន្តោ សិក្ខេយ្យ, សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិករោន្តោ សិក្ខេយ្យ អាចរេយ្យ សមាចរេយ្យ សមាទាយ វត្តេយ្យាតិ – ឯតម្បិ ទិស្វា សិក្ខេថ, មេថុនំ វិប្បហាតវេ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘យសោ កិត្តិ ច យា បុព្ពេ, ហាយតេ វាបិ តស្ស សា;

ឯតម្បិ ទិស្វា សិក្ខេថ, មេថុនំ វិប្បហាតវេ’’តិ.

៥៣. សង្កប្បេហិ បរេតោ សោ, កបណោ វិយ ឈាយតិ;

សុត្វា បរេសំ និគ្ឃោសំ, មង្កុ ហោតិ តថាវិធោ.

សង្កប្បេហិ បរេតោ សោ, កបណោ វិយ ឈាយតីតិ. កាមសង្កប្បេន ព្យាបាទសង្កប្បេន វិហិំសាសង្កប្បេន ទិដ្ឋិសង្កប្បេន ផុដ្ឋោ បរេតោ សមោហិតោ សមន្នាគតោ បិហិតោ កបណោ វិយ មន្ទោ វិយ មោមូហោ វិយ ឈាយតិ បជ្ឈាយតិ និជ្ឈាយតិ អបជ្ឈាយតិ [អវជ្ឈាយតិ (ស្យា.)]. យថា ឧលូកោ រុក្ខសាខាយំ មូសិកំ មគយមានោ ឈាយតិ បជ្ឈាយតិ និជ្ឈាយតិ អបជ្ឈាយតិ, យថា កោត្ថុ នទីតីរេ មច្ឆេ មគយមានោ ឈាយតិ បជ្ឈាយតិ និជ្ឈាយតិ អបជ្ឈាយតិ, យថា ពិឡារោ សន្ធិសមលសង្កដិរេ មូសិកំ មគយមានោ ឈាយតិ បជ្ឈាយតិ និជ្ឈាយតិ អបជ្ឈាយតិ, យថា គទ្រភោ វហច្ឆិន្នោ សន្ធិសមលសង្កដិរេ ឈាយតិ បជ្ឈាយតិ និជ្ឈាយតិ អបជ្ឈាយតិ; ឯវមេវំ សោ វិព្ភន្តកោ កាមសង្កប្បេន ព្យាបាទសង្កប្បេន វិហិំសាសង្កប្បេន ទិដ្ឋិសង្កប្បេន ផុដ្ឋោ បរេតោ សមោហិតោ សមន្នាគតោ បិហិតោ កបណោ វិយ មន្ទោ វិយ មោមូហោ វិយ ឈាយតិ បជ្ឈាយតិ និជ្ឈាយតិ អបជ្ឈាយតីតិ – សង្កប្បេហិ បរេតោ សោ កបណោ វិយ ឈាយតិ.

សុត្វា បរេសំ និគ្ឃោសំ, មង្កុ ហោតិ តថាវិធោតិ. បរេសន្តិ ឧបជ្ឈាយា វា អាចរិយា វា សមានុបជ្ឈាយកា វា សមានាចរិយកា វា មិត្តា វា សន្ទិដ្ឋា វា សម្ភត្តា វា សហាយា វា ចោទេន្តិ – ‘‘តស្ស តេ, អាវុសោ, អលាភា, តស្ស តេ ទុល្លទ្ធំ, យំ ត្វំ ឯវរូបំ ឧឡារំ សត្ថារំ លភិត្វា ឯវំ ស្វាក្ខាតេ ធម្មវិនយេ បព្ពជិត្វា ឯវរូបំ អរិយគណំ លភិត្វា ហីនស្ស មេថុនធម្មស្ស ការណា ពុទ្ធំ ធម្មំ សង្ឃំ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តោសិ. សទ្ធាបិ នាម តេ នាហោសិ កុសលេសុ ធម្មេសុ, ហិរីបិ នាម តេ នាហោសិ កុសលេសុ ធម្មេសុ, ឱត្តប្បម្បិ នាម តេ នាហោសិ កុសលេសុ ធម្មេសុ, វីរិយម្បិ នាម តេ នាហោសិ កុសលេសុ ធម្មេសុ, សតិបិ នាម តេ នាហោសិ កុសលេសុ ធម្មេសុ, បញ្ញាបិ នាម តេ នាហោសិ កុសលេសុ ធម្មេសូ’’តិ. តេសំ វចនំ ព្យប្បថំ ទេសនំ អនុសាសនំ អនុសិដ្ឋិំ សុត្វា សុណិត្វា ឧគ្គហេត្វា ឧបធារយិត្វា ឧបលក្ខយិត្វា មង្កុ ហោតិ, បីឡិតោ ឃដ្ដិតោ ព្យាធិតោ ទោមនស្សិតោ ហោតិ. តថាវិធោតិ តថាវិធោ តាទិសោ តស្សណ្ឋិតោ តប្បការោ តប្បដិភាគោ. យោ សោ វិព្ភន្តកោតិ – សុត្វា បរេសំ និគ្ឃោសំ មង្កុ ហោតិ តថាវិធោ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘សង្កប្បេហិ បរេតោ សោ, កបណោ វិយ ឈាយតិ;

សុត្វា បរេសំ និគ្ឃោសំ, មង្កុ ហោតិ តថាវិធោ’’តិ.

៥៤. អថ សត្ថានិ កុរុតេ, បរវាទេហិ ចោទិតោ;

ឯស ខ្វស្ស មហាគេធោ, មោសវជ្ជំ បគាហតិ [សំគាហតិ (ក.)] .

អថ សត្ថានិ កុរុតេ, បរវាទេហិ ចោទិតោតិ. អថាតិ បទសន្ធិ បទសំសគ្គោ បទបារិបូរី អក្ខរសមវាយោ ព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតា បទានុបុព្ពតាបេតំ – អថាតិ. សត្ថានីតិ តីណិ សត្ថានិ – កាយសត្ថំ, វចីសត្ថំ, មនោសត្ថំ. តិវិធំ កាយទុច្ចរិតំ កាយសត្ថំ, ចតុព្ពិធំ វចីទុច្ចរិតំ វចីសត្ថំ, តិវិធំ មនោទុច្ចរិតំ មនោសត្ថំ. បរវាទេហិ ចោទិតោតិ. ឧបជ្ឈាយេហិ វា អាចរិយេហិ វា សមានុបជ្ឈាយកេហិ វា សមានាចរិយកេហិ វា មិត្តេហិ វា សន្ទិដ្ឋេហិ វា សម្ភត្តេហិ វា សហាយេហិ វា ចោទិតោ សម្បជានមុសា ភាសតិ. ‘‘អភិរតោ អហំ, ភន្តេ, អហោសិំ បព្ពជ្ជាយ. មាតា មេ បោសេតព្ពា, តេនម្ហិ វិព្ភន្តោ’’តិ ភណតិ. ‘‘បិតា មេ បោសេតព្ពោ, តេនម្ហិ វិព្ភន្តោ’’តិ ភណតិ. ‘‘ភាតា មេ បោសេតព្ពោ… ភគិនី មេ បោសេតព្ពា… បុត្តោ មេ បោសេតព្ពោ… ធីតា មេ បោសេតព្ពា… មិត្តា មេ បោសេតព្ពា… អមច្ចា មេ បោសេតព្ពា… ញាតកា មេ បោសេតព្ពា… សាលោហិតា មេ បោសេតព្ពា, តេនម្ហិ វិព្ភន្តោ’’តិ ភណតិ. វចីសត្ថំ ករោតិ សង្ករោតិ ជនេតិ សញ្ជនេតិ និព្ពត្តេតិ អភិនិព្ពត្តេតីតិ – អថ សត្ថានិ កុរុតេ, បរវាទេហិ ចោទិតោ.

ឯស ខ្វស្ស មហាគេធោតិ. ឯសោ តស្ស មហាគេធោ មហាវនំ មហាគហនំ មហាកន្តារោ មហាវិសមោ មហាកុដិលោ មហាបង្កោ មហាបលិបោ មហាបលិពោធោ មហាពន្ធនំ, យទិទំ សម្បជានមុសាវាទោតិ – ឯស ខ្វស្ស មហាគេធោ.

មោសវជ្ជំ បគាហតីតិ. មោសវជ្ជំ វុច្ចតិ មុសាវាទោ. ឥធេកច្ចោ សភគ្គតោ វា បរិសគ្គតោ វា ញាតិមជ្ឈគតោ វា បូគមជ្ឈគតោ វា រាជកុលមជ្ឈគតោ វា អភិនីតោ សក្ខិបុដ្ឋោ – ‘‘ឯហម្ភោ បុរិស, យំ ជានាសិ តំ វទេហី’’តិ, សោ អជានំ វា អាហ – ‘‘ជានាមី’’តិ, ‘‘ជានំ’’ វា អាហ – ‘‘ន ជានាមី’’តិ, អបស្សំ វា អាហ – ‘‘បស្សាមី’’តិ, បស្សំ វា អាហ – ‘‘ន បស្សាមី’’តិ. ឥតិ អត្តហេតុ វា បរហេតុ វា អាមិសកិញ្ចិក្ខហេតុ វា សម្បជានមុសា ភាសតិ – ឥទំ វុច្ចតិ មោសវជ្ជំ.

អបិ ច តីហាការេហិ មុសាវាទោ ហោតិ. បុព្ពេវស្ស ហោតិ – ‘‘មុសា ភណិស្ស’’ន្តិ, ភណន្តស្ស ហោតិ – ‘‘មុសា ភណាមី’’តិ, ភណិតស្ស ហោតិ – ‘‘មុសា មយា ភណិត’’ន្តិ. ឥមេហិ តីហាការេហិ មុសាវាទោ ហោតិ. អបិ ច ចតូហាការេហិ មុសាវាទោ ហោតិ. បុព្ពេវស្ស ហោតិ – ‘‘មុសា ភណិស្ស’’ន្តិ, ភណន្តស្ស ហោតិ – ‘‘មុសា ភណាមី’’តិ, ភណិតស្ស ហោតិ – ‘‘មុសា មយា ភណិត’’ន្តិ, វិនិធាយ ទិដ្ឋិំ. ឥមេហិ ចតូហាការេហិ មុសាវាទោ ហោតិ. អបិ ច បញ្ចហាការេហិ… ឆហាការេហិ… សត្តហាការេហិ… អដ្ឋហាការេហិ មុសាវាទោ ហោតិ. បុព្ពេវស្ស ហោតិ – ‘‘មុសា ភណិស្ស’’ន្តិ, ភណន្តស្ស ហោតិ – ‘‘មុសា ភណាមី’’តិ, ភណិតស្ស ហោតិ – ‘‘មុសា មយា ភណិត’’ន្តិ, វិនិធាយ ទិដ្ឋិំ, វិនិធាយ ខន្តិំ, វិនិធាយ រុចិំ, វិនិធាយ សញ្ញំ, វិនិធាយ ភាវំ. ឥមេហិ អដ្ឋហាការេហិ មុសាវាទោ ហោតិ. មោសវជ្ជំ បគាហតីតិ. មោសវជ្ជំ បគាហតិ ឱគាហតិ អជ្ឈោគាហតិ បវិសតីតិ – មោសវជ្ជំ បគាហតិ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘អថ សត្ថានិ កុរុតេ, បរវាទេហិ ចោទិតោ;

ឯស ខ្វស្ស មហាគេធោ, មោសវជ្ជំ បគាហតី’’តិ.

៥៥. បណ្ឌិតោតិ សមញ្ញាតោ, ឯកច្ចរិយំ [ឯកចរិយំ (សី. ស្យា.)] អធិដ្ឋិតោ;

ស ចាបិ មេថុនេ យុត្តោ, មន្ទោវ បរិកិស្សតិ.

បណ្ឌិតោតិ សមញ្ញាតោតិ. ឥធេកច្ចោ បុព្ពេ សមណភាវេ កិត្តិ វណ្ណគតោ ហោតិ – ‘‘បណ្ឌិតោ វិយត្តោ មេធាវី ពហុស្សុតោ ចិត្តកថី កល្យាណបដិភានោ សុត្តន្តិកោតិ វា វិនយធរោតិ វា ធម្មកថិកោតិ វា…បេ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិយា លាភី’’តិ វា. ឯវំ ញាតោ ហោតិ បញ្ញាតោ សមញ្ញាតោ ហោតីតិ – បណ្ឌិតោតិ សមញ្ញាតោ.

ឯកច្ចរិយំ អធិដ្ឋិតោតិ. ទ្វីហិ ការណេហិ ឯកច្ចរិយំ អធិដ្ឋិតោ – បព្ពជ្ជាសង្ខាតេន វា គណាវវស្សគ្គដ្ឋេន វា. កថំ បព្ពជ្ជាសង្ខាតេន ឯកច្ចរិយំ អធិដ្ឋិតោ? សព្ពំ ឃរាវាសបលិពោធំ ឆិន្ទិត្វា…បេ… ឯវំ បព្ពជ្ជាសង្ខាតេន ឯកច្ចរិយំ អធិដ្ឋិតោ. កថំ គណាវវស្សគ្គដ្ឋេន ឯកច្ចរិយំ អធិដ្ឋិតោ? សោ ឯវំ បព្ពជិតោ សមានោ ឯកោ អរញ្ញវនបត្ថានិ បន្តានិ…បេ… ឯវំ គណាវវស្សគ្គដ្ឋេន ឯកច្ចរិយំ អធិដ្ឋិតោតិ – ឯកច្ចរិយំ អធិដ្ឋិតោ.

ស ចាបិ មេថុនេ យុត្តោតិ. មេថុនធម្មោ នាម យោ សោ អសទ្ធម្មោ គាមធម្មោ…បេ… តំការណា វុច្ចតិ មេថុនធម្មោ. ស ចាបិ មេថុនេ យុត្តោតិ. សោ អបរេន សមយេន ពុទ្ធំ ធម្មំ សង្ឃំ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តិត្វា មេថុនធម្មេ យុត្តោ [យុត្តោ សំយុត្តោ (សី.)] បយុត្តោ អាយុត្តោ សមាយុត្តោតិ – ស ចាបិ មេថុនេ យុត្តោ.

មន្ទោវ បរិកិស្សតីតិ. កបណោ វិយ មន្ទោ វិយ មោមូហោ វិយ កិស្សតិ បរិកិស្សតិ បរិកិលិស្សតិ. បាណម្បិ ហនតិ, អទិន្នម្បិ អាទិយតិ, សន្ធិម្បិ ឆិន្ទតិ, និល្លោបម្បិ ហរតិ, ឯកាគារិកម្បិ ករោតិ, បរិបន្ថេបិ តិដ្ឋតិ, បរទារម្បិ គច្ឆតិ, មុសាបិ ភណតិ. ឯវម្បិ កិស្សតិ បរិកិស្សតិ បរិកិលិស្សតិ. តមេនំ រាជានោ គហេត្វា វិវិធា កម្មការណា ការេន្តិ – កសាហិបិ តាឡេន្តិ, វេត្តេហិបិ តាឡេន្តិ, អទ្ធទណ្ឌកេហិបិ តាឡេន្តិ, ហត្ថម្បិ ឆិន្ទន្តិ, បាទម្បិ ឆិន្ទន្តិ, ហត្ថបាទម្បិ ឆិន្ទន្តិ, កណ្ណម្បិ ឆិន្ទន្តិ, នាសម្បិ ឆិន្ទន្តិ, កណ្ណនាសម្បិ ឆិន្ទន្តិ, ពិលង្គថាលិកម្បិ ករោន្តិ, សង្ខមុណ្ឌិកម្បិ ករោន្តិ, រាហុមុខម្បិ ករោន្តិ, ជោតិមាលិកម្បិ ករោន្តិ, ហត្ថបជ្ជោតិកម្បិ ករោន្តិ, ឯរកវត្តិកម្បិ ករោន្តិ, ចិរកវាសិកម្បិ ករោន្តិ, ឯណេយ្យកម្បិ ករោន្តិ, ពឡិសមំសិកម្បិ ករោន្តិ, កហាបណិកម្បិ ករោន្តិ, ខារាបតច្ឆិកម្បិ [ខារាបដិច្ឆកម្បិ (ក.)] ករោន្តិ, បលិឃបរិវត្តិកម្បិ ករោន្តិ, បលាលបីឋកម្បិ ករោន្តិ, តត្តេនបិ តេលេន ឱសិញ្ចន្តិ, សុនខេហិបិ ខាទាបេន្តិ, ជីវន្តម្បិ សូលេ ឧត្តាសេន្តិ, អសិនាបិ សីសំ ឆិន្ទន្តិ. ឯវម្បិ កិស្សតិ បរិកិស្សតិ បរិកិលិស្សតិ.

អថ វា កាមតណ្ហាយ អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ ភោគេ បរិយេសន្តោ នាវាយ មហាសមុទ្ទំ បក្ខន្ទតិ, សីតស្ស បុរក្ខតោ ឧណ្ហស្ស បុរក្ខតោ ឌំសមកសវាតាតបសរីសបសម្ផស្សេហិ បីឡិយមានោ ខុប្បិបាសាយ មិយ្យមានោ តិគុម្ពំ គច្ឆតិ, តក្កោលំ គច្ឆតិ, តក្កសីលំ គច្ឆតិ, កាលមុខំ គច្ឆតិ, បុរបូរំ គច្ឆតិ, វេសុង្គំ គច្ឆតិ, វេរាបថំ គច្ឆតិ, ជវំ គច្ឆតិ, តាមលិំ [កមលិំ (ស្យា.), តំមលិំ (ក.)] គច្ឆតិ, វង្គំ គច្ឆតិ, ឯឡពន្ធនំ គច្ឆតិ, សុវណ្ណកូដំ គច្ឆតិ, សុវណ្ណភូមិំ គច្ឆតិ, តម្ពបាណិំ គច្ឆតិ, សុប្បាទកំ គច្ឆតិ, ភារុកច្ឆំ គច្ឆតិ, សុរដ្ឋំ គច្ឆតិ, ភង្គលោកំ គច្ឆតិ, ភង្គណំ គច្ឆតិ, សរមតំ គណំ គច្ឆតិ, យោនំ គច្ឆតិ, បរមយោនំ [បីនំ (ស្យា.)] គច្ឆតិ, វិនកំ [នវកំ (សី.)] គច្ឆតិ, មូលបទំ គច្ឆតិ, មរុកន្តារំ គច្ឆតិ, ជណ្ណុបថំ គច្ឆតិ, អជបថំ គច្ឆតិ, មេណ្ឌបថំ គច្ឆតិ, សង្កុបថំ គច្ឆតិ, ឆត្តបថំ គច្ឆតិ, វំសបថំ គច្ឆតិ, សកុណបថំ គច្ឆតិ, មូសិកបថំ គច្ឆតិ, ទរិបថំ គច្ឆតិ, វេត្តាចារំ គច្ឆតិ. ឯវម្បិ កិស្សតិ បរិកិស្សតិ បរិកិលិស្សតិ.

គវេសន្តោ ន វិន្ទតិ, អលាភមូលកម្បិ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ. ឯវម្បិ កិស្សតិ បរិកិស្សតិ បរិកិលិស្សតិ.

គវេសន្តោ វិន្ទតិ, លទ្ធាបិ អារក្ខមូលកម្បិ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ – ‘‘កិន្តិ មេ ភោគេ នេវ រាជានោ ហរេយ្យុំ, ន ចោរា ហរេយ្យុំ, ន អគ្គី ទហេយ្យុំ, ន ឧទកំ វហេយ្យ, ន អបិយា ទាយាទា ហរេយ្យុ’’ន្តិ. តស្ស ឯវំ អារក្ខតោ គោបយតោ តេ ភោគា វិប្បលុជ្ជន្តិ. សោ វិប្បយោគមូលកម្បិ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ. ឯវម្បិ កិស្សតិ បរិកិស្សតិ បរិកិលិស្សតីតិ – ស ចាបិ មេថុនេ យុត្តោ, មន្ទោវ បរិកិស្សតិ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘បណ្ឌិតោតិ សមញ្ញាតោ, ឯកច្ចរិយំ អធិដ្ឋិតោ;

ស ចាបិ មេថុនេ យុត្តោ, មន្ទោវ បរិកិស្សតី’’តិ.

៥៦. ឯតមាទីនវំ ញត្វា, មុនិំ បុព្ពាបរេ ឥធ;

ឯកច្ចរិយំ ទឡ្ហំ កយិរា, ន និសេវេថ មេថុនំ.

ឯតមាទីនវំ ញត្វា, មុនិ បុព្ពាបរេ ឥធាតិ. ឯតន្តិ បុព្ពេ សមណភាវេ យសោ ច កិត្តិ ច, អបរភាគេ ពុទ្ធំ ធម្មំ សង្ឃំ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តស្ស អយសោ ច អកិត្តិ ច; ឯតំ សម្បត្តិំ វិបត្តិញ្ច. ញត្វាតិ ជានិត្វា តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វា. មុនីតិ. មោនំ វុច្ចតិ ញាណំ. យា បញ្ញា បជាននា…បេ… សង្គជាលមតិច្ច សោ មុនិ. ឥធាតិ ឥមិស្សា ទិដ្ឋិយា ឥមិស្សា ខន្តិយា ឥមិស្សា រុចិយា ឥមស្មិំ អាទាយេ ឥមស្មិំ ធម្មេ ឥមស្មិំ វិនយេ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ ឥមស្មិំ បាវចនេ ឥមស្មិំ ព្រហ្មចរិយេ ឥមស្មិំ សត្ថុសាសនេ ឥមស្មិំ អត្តភាវេ ឥមស្មិំ មនុស្សលោកេតិ – ឯតមាទីនវំ ញត្វា មុនិ បុព្ពាបរេ ឥធ.

ឯកច្ចរិយំ ទឡ្ហំ កយិរាតិ. ទ្វីហិ ការណេហិ ឯកច្ចរិយំ ទឡហំ ករេយ្យ – បព្ពជ្ជាសង្ខាតេន វា គណាវវស្សគ្គដ្ឋេន វា. កថំ បព្ពជ្ជាសង្ខាតេន ឯកច្ចរិយំ ទឡ្ហំ ករេយ្យ? សព្ពំ ឃរាវាសបលិពោធំ ឆិន្ទិត្វា បុត្តទារបលិពោធំ ឆិន្ទិត្វា ញាតិបលិពោធំ ឆិន្ទិត្វា មិត្តាមច្ចបលិពោធំ ឆិន្ទិត្វា សន្និធិបលិពោធំ ឆិន្ទិត្វា កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិត្វា អកិញ្ចនភាវំ ឧបគន្ត្វា ឯកោ ចរេយ្យ វិហរេយ្យ ឥរិយេយ្យ វត្តេយ្យ បាលេយ្យ យបេយ្យ យាបេយ្យ. ឯវំ បព្ពជ្ជាសង្ខាតេន ឯកច្ចរិយំ ទឡ្ហំ ករេយ្យ.

កថំ គណាវវស្សគ្គដ្ឋេន ឯកច្ចរិយំ ទឡ្ហំ ករេយ្យ? សោ ឯវំ បព្ពជិតោ សមានោ ឯកោ អរញ្ញវនបត្ថានិ បន្តានិ សេនាសនានិ បដិសេវេយ្យ អប្បសទ្ទានិ អប្បនិគ្ឃោសានិ វិជនវាតានិ មនុស្សរាហស្សេយ្យកានិ បដិសល្លានសារុប្បានិ. សោ ឯកោ គច្ឆេយ្យ, ឯកោ តិដ្ឋេយ្យ, ឯកោ និសីទេយ្យ, ឯកោ សេយ្យំ កប្បេយ្យ, ឯកោ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសេយ្យ, ឯកោ បដិក្កមេយ្យ, ឯកោ រហោ និសីទេយ្យ, ឯកោ ចង្កមំ អធិដ្ឋេយ្យ, ឯកោ ចរេយ្យ វិហរេយ្យ ឥរិយេយ្យ វត្តេយ្យ បាលេយ្យ យបេយ្យ យាបេយ្យ. ឯវំ គណាវវស្សគ្គដ្ឋេន ឯកច្ចរិយំ ទឡ្ហំ ករេយ្យាតិ – ឯកច្ចរិយំ ទឡ្ហំ ករេយ្យ, ថិរំ ករេយ្យ, ទឡ្ហំ សមាទានោ អស្ស, អវដ្ឋិតសមាទានោ អស្ស កុសលេសុ ធម្មេសូតិ – ឯកច្ចរិយំ ទឡ្ហំ កយិរា.

ន និសេវេថ មេថុនន្តិ. មេថុនធម្មោ នាម យោ សោ អសទ្ធម្មោ គាមធម្មោ…បេ… តំការណា វុច្ចតិ មេថុនធម្មោ. មេថុនធម្មំ ន សេវេយ្យ ន និសេវេយ្យ ន សំសេវេយ្យ ន បដិសេវេយ្យ ន ចរេយ្យ ន សមាចរេយ្យ ន សមាទាយ វត្តេយ្យាតិ – ន និសេវេថ មេថុនំ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘ឯតមាទីនវំ ញត្វា, មុនិ បុព្ពាបរេ ឥធ;

ឯកច្ចរិយំ ទឡ្ហំ កយិរា, ន និសេវេថ មេថុន’’ន្តិ.

៥៧. វិវេកញ្ញេវ សិក្ខេថ, ឯតំ អរិយានមុត្តមំ;

ន តេន សេដ្ឋោ មញ្ញេថ, ស វេ និព្ពានសន្តិកេ.

វិវេកញ្ញេវ សិក្ខេថាតិ. វិវេកោតិ តយោ វិវេកា – កាយវិវេកោ, ចិត្តវិវេកោ, ឧបធិវិវេកោ. កតមោ កាយវិវេកោ…បេ… អយំ ឧបធិវិវេកោ. កាយវិវេកោ ច វិវេកដ្ឋកាយានំ នេក្ខម្មាភិរតានំ. ចិត្តវិវេកោ ច បរិសុទ្ធចិត្តានំ បរមវោទានប្បត្តានំ. ឧបធិវិវេកោ ច និរូបធីនំ បុគ្គលានំ វិសង្ខារគតានំ. សិក្ខាតិ តិស្សោ សិក្ខា – អធិសីលសិក្ខា, អធិចិត្តសិក្ខា, អធិបញ្ញាសិក្ខា…បេ… អយំ អធិបញ្ញាសិក្ខា. វិវេកញ្ញេវ សិក្ខេថាតិ វិវេកញ្ញេវ សិក្ខេយ្យ អាចរេយ្យ សមាចរេយ្យ សមាទាយ វត្តេយ្យាតិ – វិវេកញ្ញេវ សិក្ខេថ.

ឯតំ អរិយានមុត្តមន្តិ. អរិយា វុច្ចន្តិ ពុទ្ធា ច ពុទ្ធសាវកា ច បច្ចេកពុទ្ធា ច. អរិយានំ ឯតំ អគ្គំ សេដ្ឋំ វិសិដ្ឋំ បាមោក្ខំ ឧត្តមំ បវរំ យទិទំ វិវេកចរិយាតិ – ឯតំ អរិយានមុត្តមំ.

ន តេន សេដ្ឋោ មញ្ញេថាតិ. កាយវិវេកចរិយាយ ឧន្នតិំ ន ករេយ្យ, ឧន្នមំ ន ករេយ្យ, មានំ ន ករេយ្យ, ថាមំ ន ករេយ្យ, ថម្ភំ ន ករេយ្យ, ន តេន មានំ ជនេយ្យ, ន តេន ថទ្ធោ អស្ស បត្ថទ្ធោ បគ្គហិតសិរោតិ – តេន សេដ្ឋោ ន មញ្ញេថ.

ស វេ និព្ពានសន្តិកេតិ. សោ និព្ពានស្ស សន្តិកេ សាមន្តា អាសន្នេ អវិទូរេ ឧបកដ្ឋេតិ – ស វេ និព្ពានសន្តិកេ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘វិវេកញ្ញេវ សិក្ខេថ, ឯតំ អរិយានមុត្តមំ;

ន តេន សេដ្ឋោ មញ្ញេថ, ស វេ និព្ពានសន្តិកេ’’តិ.

៥៨. រិត្តស្ស មុនិនោ ចរតោ, កាមេសុ អនបេក្ខិនោ;

ឱឃតិណ្ណស្ស បិហយន្តិ, កាមេសុ គធិតា បជា.

រិត្តស្ស មុនិនោ ចរតោតិ. រិត្តស្ស វិវិត្តស្ស បវិវិត្តស្ស, កាយទុច្ចរិតេន រិត្តស្ស វិវិត្តស្ស បវិវិត្តស្ស. វចីទុច្ចរិតេន…បេ… មនោទុច្ចរិតេន… រាគេន… ទោសេន… មោហេន… កោធេន… ឧបនាហេន… មក្ខេន… បឡាសេន… ឥស្សាយ… មច្ឆរិយេន… មាយាយ… សាឋេយ្យេន… ថម្ភេន… សារម្ភេន… មានេន… អតិមានេន… មទេន… បមាទេន… សព្ពកិលេសេហិ… សព្ពទុច្ចរិតេហិ… សព្ពទរថេហិ… សព្ពបរិឡាហេហិ… សព្ពសន្តាបេហិ… សព្ពាកុសលាភិសង្ខារេហិ រិត្តស្ស វិវិត្តស្ស បវិវិត្តស្ស. មុនិនោតិ. មោនំ វុច្ចតិ ញាណំ…បេ… សង្គជាលមតិច្ច សោ មុនិ. ចរតោតិ ចរតោ វិហរតោ ឥរិយតោ វត្តតោ បាលយតោ យបយតោ យាបយតោតិ – រិត្តស្ស មុនិនោ ចរតោ.

កាមេសុ អនបេក្ខិនោតិ. កាមាតិ ឧទ្ទានតោ ទ្វេ កាមា – វត្ថុកាមា ច កិលេសកាមា ច…បេ… ឥមេ វុច្ចន្តិ វត្ថុកាមា…បេ… ឥមេ វុច្ចន្តិ កិលេសកាមា. វត្ថុកាមេ បរិជានិត្វា កិលេសកាមេ បហាយ បជហិត្វា វិនោទេត្វា ព្យន្តិំ ករិត្វា អនភាវំ គមេត្វា កាមេសុ អនបេក្ខមានោ ចត្តកាមោ វន្តកាមោ មុត្តកាមោ បហីនកាមោ បដិនិស្សដ្ឋកាមោ, វីតរាគោ ចត្តរាគោ វន្តរាគោ មុត្តរាគោ បហីនរាគោ បដិនិស្សដ្ឋរាគោ និច្ឆាតោ និព្ពុតោ សីតិភូតោ [សីតីភូតោ (សី.)] សុខប្បដិសំវេទី ព្រហ្មភូតេន អត្តនា វិហរតីតិ – កាមេសុ អនបេក្ខិនោ.

ឱឃតិណ្ណស្ស បិហយន្តិ, កាមេសុ គធិតា បជាតិ. បជាតិ សត្តាធិវចនំ បជា កាមេសុ រត្តា គិទ្ធា គធិតា មុច្ឆិតា អជ្ឈោសន្នា លគ្គា លគ្គិតា បលិពុទ្ធា. តេ កាមោឃំ តិណ្ណស្ស ភវោឃំ តិណ្ណស្ស ទិដ្ឋោឃំ តិណ្ណស្ស អវិជ្ជោឃំ តិណ្ណស្ស សព្ពសង្ខារបថំ តិណ្ណស្ស ឧត្តិណ្ណស្ស និត្តិណ្ណស្ស អតិក្កន្តស្ស សមតិក្កន្តស្ស វីតិវត្តស្ស បារំ គតស្ស បារំ បត្តស្ស អន្តំ គតស្ស អន្តំ បត្តស្ស កោដិំ គតស្ស កោដិំ បត្តស្ស បរិយន្តំ គតស្ស បរិយន្តំ បត្តស្ស វោសានំ គតស្ស វោសានំ បត្តស្ស តាណំ គតស្ស តាណំ បត្តស្ស លេណំ គតស្ស លេណំ បត្តស្ស សរណំ គតស្ស សរណំ បត្តស្ស អភយំ គតស្ស អភយំ បត្តស្ស អច្ចុតំ គតស្ស អច្ចុតំ បត្តស្ស អមតំ គតស្ស អមតំ បត្តស្ស និព្ពានំ គតស្ស និព្ពានំ បត្តស្ស ឥច្ឆន្តិ សាទិយន្តិ បត្ថយន្តិ បិហយន្តិ អភិជប្បន្តិ. យថា ឥណាយិកា អានណ្យំ [អាណណ្យំ (អដ្ឋ.)] បត្ថេន្តិ បិហយន្តិ, យថា អាពាធិកា អារោគ្យំ បត្ថេន្តិ បិហយន្តិ, យថា ពន្ធនពទ្ធា ពន្ធនមោក្ខំ បត្ថេន្តិ បិហយន្តិ, យថា ទាសា ភុជិស្សំ បត្ថេន្តិ បិហយន្តិ, យថា កន្តារទ្ធានបក្ខន្ទា [កន្តារទ្ធានបក្ខន្តា (សី.), កន្តារទ្ធានបក្ខន្នា (ស្យា.)] ខេមន្តភូមិំ បត្ថេន្តិ បិហយន្តិ; ឯវមេវំ បជា កាមេសុ រត្តា គិទ្ធា គធិតា មុច្ឆិតា អជ្ឈោសន្នា លគ្គា លគ្គិតា បលិពុទ្ធា តេ កាមោឃំ តិណ្ណស្ស ភវោឃំ តិណ្ណស្ស…បេ… និព្ពានំ គតស្ស និព្ពានំ បត្តស្ស ឥច្ឆន្តិ សាទិយន្តិ បត្ថយន្តិ បិហយន្តិ អភិជប្បន្តីតិ – ឱឃតិណ្ណស្ស បិហយន្តិ, កាមេសុ គធិតា បជា.

តេនាហ ភគវា –

‘‘រិត្តស្ស មុនិនោ ចរតោ, កាមេសុ អនបេក្ខិនោ;

ឱឃតិណ្ណស្ស បិហយន្តិ, កាមេសុ គធិតា បជា’’តិ.

តិស្សមេត្តេយ្យសុត្តនិទ្ទេសោ សត្តមោ.