៦. ជរាសុត្តនិទ្ទេសោ

អថ ជរាសុត្តនិទ្ទេសំ វក្ខតិ –

៣៩. អប្បំ វត ជីវិតំ ឥទំ, ឱរំ វស្សសតាបិ មិយ្យតិ [មីយតិ (សី.)] ;

យោ ចេបិ អតិច្ច ជីវតិ, អថ ខោ សោ ជរសាបិ មិយ្យតិ.

អប្បំ វត ជីវិតំ ឥទន្តិ. ជីវិតន្តិ អាយុ ឋិតិ យបនា យាបនា ឥរិយនា វត្តនា បាលនា ជីវិតំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ. អបិ ច, ទ្វីហិ ការណេហិ អប្បកំ ជីវិតំ ថោកំ ជីវិតំ – ឋិតិបរិត្តតាយ វា អប្បកំ ជីវិតំ, សរសបរិត្តតាយ វា អប្បកំ ជីវិតំ. កថំ ឋិតិបរិត្តតាយ វា អប្បកំ ជីវិតំ? អតីតេ ចិត្តក្ខណេ ជីវិត្ថ, ន ជីវតិ ន ជីវិស្សតិ; អនាគតេ ចិត្តក្ខណេ ជីវិស្សតិ, ន ជីវតិ ន ជីវិត្ថ; បច្ចុប្បន្នេ ចិត្តក្ខណេ ជីវតិ, ន ជីវិត្ថ ន ជីវិស្សតិ.

‘‘ជីវិតំ អត្តភាវោ ច, សុខទុក្ខា ច កេវលា;

ឯកចិត្តសមាយុត្តា, លហុសោ វត្តតេ ខណោ.

‘‘ចុល្លាសីតិសហស្សានិ, កប្បា តិដ្ឋន្តិ យេ មរូ;

ន ត្វេវ តេបិ ជីវន្តិ, ទ្វីហិ ចិត្តេហិ សំយុតា [សមោហិតា (សី. ស្យា. ក.)].

‘‘យេ និរុទ្ធា មរន្តស្ស, តិដ្ឋមានស្ស វា ឥធ;

សព្ពេបិ សទិសា ខន្ធា, គតា អប្បដិសន្ធិកា.

‘‘អនន្តរា ច យេ ភគ្គា, យេ ច ភគ្គា អនាគតា;

តទន្តរេ និរុទ្ធានំ, វេសមំ នត្ថិ លក្ខណេ.

‘‘អនិព្ពត្តេន ន ជាតោ, បច្ចុប្បន្នេន ជីវតិ;

ចិត្តភគ្គា មតោ លោកោ, បញ្ញត្តិ បរមត្ថិយា.

‘‘យថា និន្នា បវត្តន្តិ, ឆន្ទេន បរិណាមិតា;

អច្ឆិន្នធារា វត្តន្តិ, សឡាយតនបច្ចយា.

‘‘អនិធានគតា ភគ្គា, បុញ្ជោ នត្ថិ អនាគតេ;

និព្ពត្តា យេ ច តិដ្ឋន្តិ, អារគ្គេ សាសបូបមា.

‘‘និព្ពត្តានញ្ច ធម្មានំ, ភង្គោ នេសំ បុរក្ខតោ;

បលោកធម្មា តិដ្ឋន្តិ, បុរាណេហិ អមិស្សិតា.

‘‘អទស្សនតោ អាយន្តិ, ភង្គា គច្ឆន្តិ ទស្សនំ;

វិជ្ជុប្បាទោវ អាកាសេ, ឧប្បជ្ជន្តិ វយន្តិ ចា’’តិ.

ឯវំ ឋិតិបរិត្តតាយ អប្បកំ ជីវិតំ.

កថំ សរសបរិត្តតាយ អប្បកំ ជីវិតំ? អស្សាសូបនិពទ្ធំ [អស្សាសូបនិពន្ធំ (ក.)] ជីវិតំ, បស្សាសូបនិពទ្ធំ ជីវិតំ, អស្សាសបស្សាសូបនិពទ្ធំ ជីវិតំ, មហាភូតូបនិពទ្ធំ ជីវិតំ, កពឡីការាហារូបនិពទ្ធំ ជីវិតំ, ឧស្មូបនិពទ្ធំ ជីវិតំ, វិញ្ញាណូបនិពទ្ធំ ជីវិតំ. មូលម្បិ ឥមេសំ ទុព្ពលំ, បុព្ពហេតូបិ ឥមេសំ ទុព្ពលា, យេ បច្ចយា តេបិ ទុព្ពលា, យេបិ បភាវិកា តេបិ ទុព្ពលា, សហភូបិ ឥមេសំ ទុព្ពលា, សម្បយោគាបិ ឥមេសំ ទុព្ពលា, សហជាបិ ឥមេសំ ទុព្ពលា, យាបិ បយោជិកា សាបិ ទុព្ពលា. អញ្ញមញ្ញំ ឥមេ និច្ចទុព្ពលា, អញ្ញមញ្ញំ អនវដ្ឋិតា ឥមេ. អញ្ញមញ្ញំ បរិបាតយន្តិ ឥមេ, អញ្ញមញ្ញស្ស ហិ នត្ថិ តាយិតា, ន ចាបិ ឋបេន្តិ អញ្ញមញ្ញំ ឥមេ. យោបិ និព្ពត្តកោ សោ ន វិជ្ជតិ.

‘‘ន ច កេនចិ កោចិ ហាយតិ, គន្ធព្ពា ច ឥមេ ហិ សព្ពសោ;

បុរិមេហិ បភាវិកា ឥមេ, យេបិ បភាវិកា តេ បុរេ មតា;

បុរិមាបិ ច បច្ឆិមាបិ ច, អញ្ញមញ្ញំ ន កទាចិ មទ្ទសំសូ’’តិ.

ឯវំ សរសបរិត្តតាយ អប្បកំ ជីវិតំ.

អបិ ច, ចាតុមហារាជិកានំ [ចាតុម្មហារាជិកានំ (សី. ស្យា.)] ទេវានំ ជីវិតំ ឧបាទាយ មនុស្សានំ អប្បកំ ជីវិតំ បរិត្តំ ជីវិតំ ថោកំ ជីវិតំ ខណិកំ ជីវិតំ លហុកំ ជីវិតំ ឥត្តរំ ជីវិតំ អនទ្ធនីយំ ជីវិតំ នចិរដ្ឋិតិកំ ជីវិតំ. តាវតិំសានំ ទេវានំ…បេ… យាមានំ ទេវានំ… តុសិតានំ ទេវានំ… និម្មានរតីនំ ទេវានំ… បរនិម្មិតវសវត្តីនំ ទេវានំ… ព្រហ្មកាយិកានំ ទេវានំ ជីវិតំ ឧបាទាយ មនុស្សានំ អប្បកំ ជីវិតំ បរិត្តំ ជីវិតំ ថោកំ ជីវិតំ ខណិកំ ជីវិតំ លហុកំ ជីវិតំ ឥត្តរំ ជីវិតំ អនទ្ធនីយំ ជីវិតំ នចិរដ្ឋិតិកំ ជីវិតំ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘អប្បមិទំ, ភិក្ខវេ, មនុស្សានំ អាយុ, គមនិយោ សម្បរាយោ, មន្តាយ ពោទ្ធព្ពំ, កត្តព្ពំ កុសលំ, ចរិតព្ពំ ព្រហ្មចរិយំ, នត្ថិ ជាតស្ស អមរណំ. យោ, ភិក្ខវេ, ចិរំ ជីវតិ, សោ វស្សសតំ អប្បំ វា ភិយ្យោ.

‘‘អប្បមាយុ មនុស្សានំ, ហីឡេយ្យ នំ សុបោរិសោ;

ចរេយ្យាទិត្តសីសោវ នត្ថិ មច្ចុស្សនាគមោ.

‘‘អច្ចយន្តិ អហោរត្តា, ជីវិតំ ឧបរុជ្ឈតិ;

អាយុ ខិយ្យតិ មច្ចានំ, កុន្នទីនំវ ឱទក’’ន្តិ.

អប្បំ វត ជីវិតំ ឥទំ.

ឱរំ វស្សសតាបិ មិយ្យតីតិ. កលលកាលេបិ ចវតិ មរតិ អន្តរធាយតិ វិប្បលុជ្ជតិ, អព្ពុទកាលេបិ ចវតិ មរតិ អន្តរធាយតិ វិប្បលុជ្ជតិ, បេសិកាលេបិ ចវតិ មរតិ អន្តរធាយតិ វិប្បលុជ្ជតិ, ឃនកាលេបិ ចវតិ មរតិ អន្តរធាយតិ វិប្បលុជ្ជតិ, បសាខកាលេបិ ចវតិ មរតិ អន្តរធាយតិ វិប្បលុជ្ជតិ, ជាតមត្តោបិ ចវតិ មរតិ អន្តរធាយតិ វិប្បលុជ្ជតិ, សូតិឃរេបិ [បសូតិឃរេ (ស្យា.), សូតិកឃរេ (ក.)] ចវតិ មរតិ អន្តរធាយតិ វិប្បលុជ្ជតិ, អទ្ធមាសិកោបិ ចវតិ មរតិ អន្តរធាយតិ វិប្បលុជ្ជតិ, មាសិកោបិ ចវតិ មរតិ អន្តរធាយតិ វិប្បលុជ្ជតិ, ទ្វេមាសិកោបិ…បេ… តេមាសិកោបិ… ចតុមាសិកោបិ… បញ្ចមាសិកោបិ ចវតិ មរតិ អន្តរធាយតិ វិប្បលុជ្ជតិ, ឆមាសិកោបិ… សត្តមាសិកោបិ… អដ្ឋមាសិកោបិ… នវមាសិកោបិ… ទសមាសិកោបិ… សំវច្ឆរិកោបិ ចវតិ មរតិ អន្តរធាយតិ វិប្បលុជ្ជតិ, ទ្វេវស្សិកោបិ… តិវស្សិកោបិ… ចតុវស្សិកោបិ… បញ្ចវស្សិកោបិ … ឆវស្សិកោបិ… សត្តវស្សិកោបិ… អដ្ឋវស្សិកោបិ… នវវស្សិកោបិ… ទសវស្សិកោបិ… វីសតិវស្សិកោបិ… តិំសវស្សិកោបិ… ចត្តារីសវស្សិកោបិ… បញ្ញាសវស្សិកោបិ… សដ្ឋិវស្សិកោបិ… សត្តតិវស្សិកោបិ… អសីតិវស្សិកោបិ… នវុតិវស្សិកោបិ ចវតិ មរតិ អន្តរធាយតិ វិប្បលុជ្ជតីតិ – ឱរំ វស្សសតាបិ មិយ្យតិ.

យោ ចេបិ អតិច្ច ជីវតីតិ. យោ វស្សសតំ អតិក្កមិត្វា ជីវតិ សោ ឯកំ វា វស្សំ ជីវតិ, ទ្វេ វា វស្សានិ ជីវតិ, តីណិ វា វស្សានិ ជីវតិ, ចត្តារិ វា វស្សានិ ជីវតិ, បញ្ច វា វស្សានិ ជីវតិ…បេ… ទស វា វស្សានិ ជីវតិ, វីសតិ វា វស្សានិ ជីវតិ, តិំសំ វា វស្សានិ ជីវតិ, ចត្តារីសំ វា វស្សានិ ជីវតីតិ – យោ ចេបិ អតិច្ច ជីវតិ. អថ ខោ សោ ជរសាបិ មិយ្យតីតិ. យទា ជិណ្ណោ ហោតិ វុទ្ធោ មហល្លកោ អទ្ធគតោ វយោអនុប្បត្តោ ខណ្ឌទន្តោ បលិតកេសោ វិលូនំ ខលិតសិរោ [ខលិតំ សិរោ (សី.)] វលិនំ តិលកាហតគត្តោ វង្កោ ភោគ្គោ ទណ្ឌបរាយនោ, សោ ជរាយបិ ចវតិ មរតិ អន្តរធាយតិ វិប្បលុជ្ជតិ, នត្ថិ មរណម្ហា មោក្ខោ.

‘‘ផលានមិវ បក្កានំ, បាតោ បតនតោ [បបតតោ (សី.)] ភយំ;

ឯវំ ជាតាន មច្ចានំ, និច្ចំ មរណតោ ភយំ.

‘‘យថាបិ កុម្ភការស្ស, កតា មត្តិកភាជនា;

សព្ពេ ភេទនបរិយន្តា, ឯវំ មច្ចាន ជីវិតំ.

‘‘ទហរា ច មហន្តា ច, យេ ពាលា យេ ច បណ្ឌិតា;

សព្ពេ មច្ចុវសំ យន្តិ, សព្ពេ មច្ចុបរាយនា.

‘‘តេសំ មច្ចុបរេតានំ, គច្ឆតំ បរលោកតោ;

ន បិតា តាយតេ បុត្តំ, ញាតី វា បន ញាតកេ.

‘‘បេក្ខតញ្ញេវ ញាតីនំ, បស្ស លាលប្បតំ បុថុ;

ឯកមេកោវ មច្ចានំ, គោវជ្ឈោ វិយ និយ្យតិ;

ឯវមព្ភាហតោ លោកោ, មច្ចុនា ច ជរាយ ចា’’តិ.

អថ ខោ សោ ជរសាបិ មិយ្យតិ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘អប្បំ វត ជីវិតំ ឥទំ, ឱរំ វស្សសតាបិ មិយ្យតិ;

យោ ចេបិ អតិច្ច ជីវតិ, អថ ខោ សោ ជរសាបិ មិយ្យតី’’តិ.

៤០. សោចន្តិ ជនា មមាយិតេ, ន ហិ សន្តិ និច្ចា បរិគ្គហា;

វិនាភាវំ សន្តមេវិទំ, ឥតិ ទិស្វា នាគារមាវសេ.

សោចន្តិ ជនា មមាយិតេតិ. ជនាតិ ខត្តិយា ច ព្រាហ្មណា ច វេស្សា ច សុទ្ទា ច គហដ្ឋា ច បព្ពជិតា ច ទេវា ច មនុស្សា ច. មមត្តាតិ ទ្វេ មមត្តា – តណ្ហាមមត្តញ្ច ទិដ្ឋិមមត្តញ្ច…បេ… ឥទំ តណ្ហាមមត្តំ…បេ… ឥទំ ទិដ្ឋិមមត្តំ. មមាយិតំ វត្ថុំ អច្ឆេទសង្កិនោបិ សោចន្តិ, អច្ឆិជ្ជន្តេបិ សោចន្តិ, អច្ឆិន្នេបិ សោចន្តិ. មមាយិតំ វត្ថុំ វិបរិណាមសង្កិនោបិ សោចន្តិ, វិបរិណាមន្តេបិ សោចន្តិ, វិបរិណតេបិ សោចន្តិ កិលមន្តិ បរិទេវន្តិ ឧរត្តាឡិំ កន្ទន្តិ សម្មោហំ អាបជ្ជន្តីតិ – សោចន្តិ ជនា មមាយិតេ.

ន ហិ សន្តិ និច្ចា បរិគ្គហាតិ. ទ្វេ បរិគ្គហា – តណ្ហាបរិគ្គហោ ច ទិដ្ឋិបរិគ្គហោ ច…បេ… អយំ តណ្ហាបរិគ្គហោ…បេ… អយំ ទិដ្ឋិបរិគ្គហោ. តណ្ហាបរិគ្គហោ អនិច្ចោ សង្ខតោ បដិច្ចសមុប្បន្នោ ខយធម្មោ វយធម្មោ វិរាគធម្មោ និរោធធម្មោ វិបរិណាមធម្មោ. ទិដ្ឋិបរិគ្គហោបិ អនិច្ចោ សង្ខតោ បដិច្ចសមុប្បន្នោ ខយធម្មោ វយធម្មោ វិរាគធម្មោ និរោធធម្មោ វិបរិណាមធម្មោ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘បស្សថ នោ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, តំ បរិគ្គហំ យ្វាយំ បរិគ្គហោ និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ អវិបរិណាមធម្មោ សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សតី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘សាធុ, ភិក្ខវេ! អហម្បិ ខោ ឯតំ, ភិក្ខវេ, បរិគ្គហំ ន សមនុបស្សាមិ, យ្វាយំ បរិគ្គហោ និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ អវិបរិណាមធម្មោ សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សតី’’តិ. បរិគ្គហា និច្ចា ធុវា សស្សតា អវិបរិណាមធម្មា នត្ថិ ន សន្តិ ន សំវិជ្ជន្តិ ន លព្ភន្តីតិ – ន ហិ សន្តិ និច្ចា បរិគ្គហា.

វិនាភាវំ សន្តមេវិទន្តិ. នានាភាវេ វិនាភាវេ អញ្ញថាភាវេ សន្តេ សំវិជ្ជមានេ ឧបលព្ភិយមានេ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘អលំ, អានន្ទ! មា សោចិ មា បរិទេវិ. ននុ ឯតំ, អានន្ទ, មយា បដិកច្ចេវ [បដិគច្ចេវ (សី.)] អក្ខាតំ – ‘សព្ពេហេវ បិយេហិ មនាបេហិ នានាភាវោ វិនាភាវោ អញ្ញថាភាវោ. តំ កុតេត្ថ, អានន្ទ, លព្ភា – យំ តំ ជាតំ ភូតំ សង្ខតំ បលោកធម្មំ តំ វត មា បលុជ្ជី’តិ! នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. បុរិមានំ បុរិមានំ ខន្ធានំ ធាតូនំ អាយតនានំ វិបរិណាមញ្ញថាភាវា បច្ឆិមា បច្ឆិមា ខន្ធា ច ធាតុយោ ច អាយតនានិ ច បវត្តន្តី’’តិ – វិនាភាវំ សន្តមេវិទំ.

ឥតិ ទិស្វា នាគារមាវសេតិ. ឥតីតិ បទសន្ធិ បទសំសគ្គោ បទបារិបូរី អក្ខរសមវាយោ ព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតា បទានុបុព្ពតាបេតំ. ឥតីតិ ឥតិ ទិស្វា បស្សិត្វា តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វា មមត្តេសូតិ – ឥតិ ទិស្វា. នាគារមាវសេតិ សព្ពំ ឃរាវាសបលិពោធំ ឆិន្ទិត្វា បុត្តទារបលិពោធំ ឆិន្ទិត្វា ញាតិបលិពោធំ ឆិន្ទិត្វា មិត្តាមច្ចបលិពោធំ ឆិន្ទិត្វា សន្និធិបលិពោធំ ឆិន្ទិត្វា កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិត្វា អកិញ្ចនភាវំ ឧបគន្ត្វា ឯកោ ចរេយ្យ វិហរេយ្យ ឥរិយេយ្យ វត្តេយ្យ បាលេយ្យ យបេយ្យ យាបេយ្យាតិ – ឥតិ ទិស្វា នាគារមាវសេ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘សោចន្តិ ជនា មមាយិតេ, ន ហិ សន្តិ និច្ចា បរិគ្គហា;

វិនាភាវំ សន្តមេវិទំ, ឥតិ ទិស្វា នាគារមាវសេ’’តិ.

៤១. មរណេនបិ តំ បហីយតិ [បហិយ្យតិ (ក.)] យំ បុរិសោ មមិទន្តិ មញ្ញតិ;

ឯតម្បិ វិទិត្វាន [ឯតំ ទិស្វាន (សី. ក.)] បណ្ឌិតោ, ន មមត្តាយ នមេថ មាមកោ.

មរណេនបិ តំ បហីយតីតិ. មរណន្តិ យា តេសំ តេសំ សត្តានំ តម្ហា តម្ហា សត្តនិកាយា ចុតិ ចវនតា ភេទោ អន្តរធានំ មច្ចុមរណំ កាលំកិរិយា ខន្ធានំ ភេទោ កឡេវរស្ស និក្ខេបោ ជីវិតិន្ទ្រិយស្សុបច្ឆេទោ. តន្តិ រូបគតំ វេទនាគតំ សញ្ញាគតំ សង្ខារគតំ វិញ្ញាណគតំ. បហីយតីតិ បហីយតិ ជហីយតិ វិជហីយតិ អន្តរធាយតិ វិប្បលុជ្ជតិ. ភាសិតម្បិ ហេតំ –

‘‘បុព្ពេវ មច្ចំ វិជហន្តិ ភោគា, មច្ចោវ នេ បុព្ពតរំ ជហាតិ;

អសស្សតា ភោគិនោ កាមកាមី, តស្មា ន សោចាមហំ សោកកាលេ.

‘‘ឧទេតិ អាបូរតិ វេតិ ចន្ទោ, អត្តំ គមេត្វាន បលេតិ សូរិយោ;

វិទិតា មយា សត្តុក លោកធម្មា, តស្មា ន សោចាមហំ សោកកាលេ’’តិ.

មរណេនបិ តំ បហីយតិ. យំ បុរិសោ មមិទន្តិ មញ្ញតីតិ. យន្តិ រូបគតំ វេទនាគតំ សញ្ញាគតំ សង្ខារគតំ វិញ្ញាណគតំ. បុរិសោតិ សង្ខា សមញ្ញា បញ្ញត្តិ វោហារោ [លោកវោហារោ (ស្យា.)] នាមំ នាមកម្មំ នាមធេយ្យំ និរុត្តិ ព្យញ្ជនំ អភិលាបោ. មមិទន្តិ មញ្ញតីតិ តណ្ហាមញ្ញនាយ មញ្ញតិ, ទិដ្ឋិមញ្ញនាយ មញ្ញតិ, មានមញ្ញនាយ មញ្ញតិ, កិលេសមញ្ញនាយ មញ្ញតិ, ទុច្ចរិតមញ្ញនាយ មញ្ញតិ, បយោគមញ្ញនាយ មញ្ញតិ, វិបាកមញ្ញនាយ មញ្ញតីតិ – យំ បុរិសោ មមិទន្តិ មញ្ញតិ.

ឯតម្បិ វិទិត្វាន បណ្ឌិតោតិ. ឯតំ អាទីនវំ ញត្វា ជានិត្វា តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វា មមត្តេសូតិ, ឯតម្បិ វិទិត្វា បណ្ឌិតោ ធីរោ បណ្ឌិតោ បញ្ញវា ពុទ្ធិមា ញាណី វិភាវី មេធាវីតិ – ឯតម្បិ វិទិត្វាន បណ្ឌិតោ.

ន មមត្តាយ នមេថ មាមកោតិ. មមត្តាតិ ទ្វេ មមត្តា – តណ្ហាមមត្តញ្ច ទិដ្ឋិមមត្តញ្ច…បេ… ឥទំ តណ្ហាមមត្តំ…បេ… ឥទំ ទិដ្ឋិមមត្តំ. មាមកោតិ ពុទ្ធមាមកោ ធម្មមាមកោ សង្ឃមាមកោ. សោ ភគវន្តំ មមាយតិ, ភគវា តំ បុគ្គលំ បរិគ្គណ្ហាតិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘យេ តេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ កុហា ថទ្ធា [ពទ្ធា (ក.) ឥតិវុ. ១០៨] លបា សិង្គី ឧន្នឡា អសមាហិតា, ន មេ តេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ មាមកា; អបគតា ច តេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ ឥមស្មា ធម្មវិនយា. ន ច តេ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជន្តិ. យេ ច ខោ តេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ និក្កុហា និល្លបា ធីរា អត្ថទ្ធា សុសមាហិតា, តេ ខោ មេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ មាមកា; អនបគតា ច តេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ ឥមស្មា ធម្មវិនយា. តេ ច ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជន្តិ’’.

‘‘កុហា ថទ្ធា លបា សិង្គី, ឧន្នឡា អសមាហិតា;

ន តេ ធម្មេ វិរូហន្តិ, សម្មាសម្ពុទ្ធទេសិតេ.

‘‘និក្កុហា និល្លបា ធីរា, អត្ថទ្ធា សុសមាហិតា;

តេ វេ ធម្មេ វិរូហន្តិ, សម្មាសម្ពុទ្ធទេសិតេ’’.

ន មមត្តាយ នមេថ មាមកោតិ. មាមកោ តណ្ហាមមត្តំ បហាយ ទិដ្ឋិមមត្តំ បដិនិស្សជ្ជិត្វា មមត្តាយ ន នមេយ្យ ន ឱនមេយ្យ, ន តំនិន្នោ អស្ស ន តប្បោណោ ន តប្បព្ភារោ ន តទធិមុត្តោ ន តទធិបតេយ្យោតិ – ន មមត្តាយ នមេថ មាមកោ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘មរណេនបិ តំ បហីយតិ, យំ បុរិសោ មមិទន្តិ មញ្ញតិ;

ឯតម្បិ វិទិត្វាន បណ្ឌិតោ, ន មមត្តាយ នមេថ មាមកោ’’តិ.

៤២. សុបិនេន យថាបិ សង្គតំ, បដិពុទ្ធោ បុរិសោ ន បស្សតិ;

ឯវម្បិ បិយាយិតំ ជនំ, បេតំ កាលង្កតំ [កាលកតំ (សី. ស្យា.)] ន បស្សតិ.

សុបិនេន យថាបិ សង្គតន្តិ. សង្គតំ សមាគតំ សមាហិតំ សន្និបតិតន្តិ – សុបិនេន យថាបិ សង្គតំ. បដិពុទ្ធោ បុរិសោ ន បស្សតីតិ យថា បុរិសោ សុបិនគតោ ចន្ទំ បស្សតិ, សូរិយំ បស្សតិ, មហាសមុទ្ទំ បស្សតិ, សិនេរុំ បព្ពតរាជានំ បស្សតិ, ហត្ថិំ បស្សតិ, អស្សំ បស្សតិ, រថំ បស្សតិ, បត្តិំ បស្សតិ, សេនាព្យូហំ បស្សតិ, អារាមរាមណេយ្យកំ បស្សតិ, វនរាមណេយ្យកំ…បេ… ភូមិរាមណេយ្យកំ… បោក្ខរណីរាមណេយ្យកំ បស្សតិ; បដិពុទ្ធោ ន កិញ្ចិ បស្សតីតិ – បដិពុទ្ធោ បុរិសោ ន បស្សតិ.

ឯវម្បិ បិយាយិតំ ជនន្តិ. ឯវន្តិ ឱបម្មសម្បដិបាទនំ. បិយាយិតំ ជនន្តិ មមាយិតំ ជនំ មាតរំ វា បិតរំ វា ភាតរំ វា ភគិនិំ វា បុត្តំ វា ធីតរំ វា មិត្តំ វា អមច្ចំ វា ញាតិំ វា សាលោហិតំ វាតិ – ឯវម្បិ បិយាយិតំ ជនំ.

បេតំ កាលង្កតំ ន បស្សតីតិ. បេតោ វុច្ចតិ មតោ. កាលង្កតំ ន បស្សតិ ន ទក្ខតិ នាធិគច្ឆតិ ន វិន្ទតិ ន បដិលភតីតិ – បេតំ កាលង្កតំ ន បស្សតិ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘សុបិនេន យថាបិ សង្គតំ, បដិពុទ្ធោ បុរិសោ ន បស្សតិ;

ឯវម្បិ បិយាយិតំ ជនំ, បេតំ កាលង្កតំ ន បស្សតី’’តិ.

៤៣. ទិដ្ឋាបិ សុតាបិ តេ ជនា, យេសំ នាមមិទំ បវុច្ចតិ;

នាមំយេវាវសិស្សតិ, [នាមមេវា’វសិស្សតិ (សី. ស្យា.)] អក្ខេយ្យំ បេតស្ស ជន្តុនោ.

ទិដ្ឋាបិ សុតាបិ តេ ជនាតិ. ទិដ្ឋាតិ យេ ចក្ខុវិញ្ញាណាភិសម្ភូតា. សុតាតិ យេ សោតវិញ្ញាណាភិសម្ភូតា. តេ ជនាតិ ខត្តិយា ច ព្រាហ្មណា ច វេស្សា ច សុទ្ទា ច គហដ្ឋា ច បព្ពជិតា ច ទេវា ច មនុស្សា ចាតិ – ទិដ្ឋាបិ សុតាបិ តេ ជនា.

យេសំ នាមមិទំ បវុច្ចតីតិ. យេសន្តិ យេសំ ខត្តិយានំ ព្រាហ្មណានំ វេស្សានំ សុទ្ទានំ គហដ្ឋានំ បព្ពជិតានំ ទេវានំ មនុស្សានំ. នាមន្តិ សង្ខា សមញ្ញា បញ្ញត្តិ វោហារោ នាមំ នាមកម្មំ នាមធេយ្យំ និរុត្តិ ព្យញ្ជនំ អភិលាបោ. បវុច្ចតីតិ វុច្ចតិ បវុច្ចតិ កថីយតិ ភណីយតិ ទីបីយតិ វោហរីយតីតិ – យេសំ នាមមិទំ បវុច្ចតិ.

នាមំយេវាវសិស្សតិ អក្ខេយ្យន្តិ. រូបគតំ វេទនាគតំ សញ្ញាគតំ សង្ខារគតំ វិញ្ញាណគតំ បហីយតិ ជហីយតិ វិជហីយតិ អន្តរធាយតិ វិប្បលុជ្ជតិ, នាមំយេវាវសិស្សតិ. អក្ខេយ្យន្តិ. អក្ខាតុំ កថេតុំ ភណិតុំ ទីបយិតុំ វោហរិតុន្តិ – នាមំ ឯវាវសិស្សតិ អក្ខេយ្យំ. បេតស្ស ជន្តុនោតិ. បេតស្សាតិ មតស្ស កាលង្កតស្ស. ជន្តុនោតិ សត្តស្ស នរស្ស មានវស្ស បោសស្ស បុគ្គលស្ស ជីវស្ស ជាគុស្ស ជន្តុស្ស ឥន្ទគុស្ស មនុជស្សាតិ – បេតស្ស ជន្តុនោ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘ទិដ្ឋាបិ សុតាបិ តេ ជនា, យេសំ នាមមិទំ បវុច្ចតិ;

នាមំយេវាវសិស្សតិ, អក្ខេយ្យំ បេតស្ស ជន្តុនោ’’តិ.

៤៤. សោកប្បរិទេវមច្ឆរំ, ន បជហន្តិ គិទ្ធា មមាយិតេ;

តស្មា មុនយោ បរិគ្គហំ, ហិត្វា អចរិំសុ ខេមទស្សិនោ.

សោកប្បរិទេវមច្ឆរំ ន បជហន្តិ គិទ្ធា មមាយិតេតិ. សោកោតិ ញាតិព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស ភោគព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស រោគព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស សីលព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស ទិដ្ឋិព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស អញ្ញតរញ្ញតរេន ព្យសនេន សមន្នាគតស្ស អញ្ញតរញ្ញតរេន ទុក្ខធម្មេន ផុដ្ឋស្ស សោកោ សោចនា សោចិតត្តំ អន្តោសោកោ អន្តោបរិសោកោ អន្តោទាហោ អន្តោបរិទាហោ [អន្តោឌាហោ អន្តោបរិឌាហោ (ស្យា.)] ចេតសោ បរិជ្ឈាយនា ទោមនស្សំ សោកសល្លំ. បរិទេវោតិ ញាតិព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស…បេ… ទិដ្ឋិព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស អញ្ញតរញ្ញតរេន ព្យសនេន សមន្នាគតស្ស អញ្ញតរញ្ញតរេន ទុក្ខធម្មេន ផុដ្ឋស្ស អាទេវោ បរិទេវោ អាទេវនា បរិទេវនា អាទេវិតត្តំ បរិទេវិតត្តំ វាចា បលាបោ វិប្បលាបោ លាលប្បោ លាលប្បាយនា លាលប្បាយិតត្តំ. មច្ឆរិយន្តិ បញ្ច មច្ឆរិយានិ – អាវាសមច្ឆរិយំ, កុលមច្ឆរិយំ, លាភមច្ឆរិយំ, វណ្ណមច្ឆរិយំ, ធម្មមច្ឆរិយំ. យំ ឯវរូបំ មច្ឆរិយំ មច្ឆរាយនា មច្ឆរាយិតត្តំ វេវិច្ឆំ កទរិយំ កដុកញ្ចុកតា អគ្គហិតត្តំ ចិត្តស្ស – ឥទំ វុច្ចតិ មច្ឆរិយំ. អបិ ច ខន្ធមច្ឆរិយម្បិ មច្ឆរិយំ, ធាតុមច្ឆរិយម្បិ មច្ឆរិយំ, អាយតនមច្ឆរិយម្បិ មច្ឆរិយំ គាហោ – ឥទំ វុច្ចតិ មច្ឆរិយំ. គេធោ វុច្ចតិ តណ្ហា. យោ រាគោ សារាគោ…បេ… អភិជ្ឈា លោភោ អកុសលមូលំ. មមត្តាតិ ទ្វេ មមត្តា – តណ្ហាមមត្តញ្ច ទិដ្ឋិមមត្តញ្ច …បេ… ឥទំ តណ្ហាមមត្តំ…បេ… ឥទំ ទិដ្ឋិមមត្តំ. មមាយិតំ វត្ថុំ អច្ឆេទសង្កិនោបិ សោចន្តិ, អច្ឆិជ្ជន្តេបិ សោចន្តិ, អច្ឆិន្នេបិ សោចន្តិ, មមាយិតំ វត្ថុំ វិបរិណាមសង្កិនោបិ សោចន្តិ, វិបរិណាមន្តេបិ សោចន្តិ, វិបរិណតេបិ សោចន្តិ, មមាយិតំ វត្ថុំ អច្ឆេទសង្កិនោបិ បរិទេវន្តិ, អច្ឆិជ្ជន្តេបិ បរិទេវន្តិ, អច្ឆិន្នេបិ បរិទេវន្តិ. មមាយិតំ វត្ថុំ វិបរិណាមសង្កិនោបិ បរិទេវន្តិ, វិបរិណាមន្តេបិ បរិទេវន្តិ, វិបរិណតេបិ បរិទេវន្តិ. មមាយិតំ វត្ថុំ រក្ខន្តិ គោបេន្តិ បរិគ្គណ្ហន្តិ មមាយន្តិ មច្ឆរាយន្តិ; មមាយិតស្មិំ វត្ថុស្មិំ សោកំ ន ជហន្តិ, បរិទេវំ ន ជហន្តិ, មច្ឆរិយំ ន ជហន្តិ, គេធំ ន ជហន្តិ នប្បជហន្តិ ន វិនោទេន្តិ ន ព្យន្តិំ ករោន្តិ ន អនភាវំ គមេន្តីតិ – សោកប្បរិទេវមច្ឆរំ នប្បជហន្តិ គិទ្ធា មមាយិតេ.

តស្មា មុនយោ បរិគ្គហំ, ហិត្វា អចរិំសុ ខេមទស្សិនោតិ. តស្មាតិ តស្មា តំការណា តំហេតុ តប្បច្ចយា តំនិទានា ឯតំ អាទីនវំ សម្បស្សមានា មមត្តេសូតិ – តស្មា. មុនយោតិ មោនំ វុច្ចតិ ញាណំ. យា បញ្ញា បជាននា…បេ… អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ. តេន ញាណេន សមន្នាគតា មុនយោ មោនប្បត្តា. តីណិ មោនេយ្យានិ – កាយមោនេយ្យំ, វចីមោនេយ្យំ, មនោមោនេយ្យំ…បេ… សង្គជាលមតិច្ច សោ មុនិ. បរិគ្គហោតិ ទ្វេ បរិគ្គហា – តណ្ហាបរិគ្គហោ ច ទិដ្ឋិបរិគ្គហោ ច…បេ… អយំ តណ្ហាបរិគ្គហោ…បេ… អយំ ទិដ្ឋិបរិគ្គហោ. មុនយោ តណ្ហាបរិគ្គហំ បរិច្ចជិត្វា ទិដ្ឋិបរិគ្គហំ បដិនិស្សជ្ជិត្វា ចជិត្វា បជហិត្វា វិនោទេត្វា ព្យន្តិំ ករិត្វា អនភាវំ គមេត្វា អចរិំសុ វិហរិំសុ ឥរិយិំសុ វត្តិំសុ បាលិំសុ យបិំសុ យាបិំសុ. ខេមទស្សិនោតិ ខេមំ វុច្ចតិ អមតំ និព្ពានំ. យោ សោ សព្ពសង្ខារសមថោ សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គោ តណ្ហក្ខយោ វិរាគោ និរោធោ និព្ពានំ. ខេមទស្សិនោតិ ខេមទស្សិនោ តាណទស្សិនោ លេណទស្សិនោ សរណទស្សិនោ អភយទស្សិនោ អច្ចុតទស្សិនោ អមតទស្សិនោ និព្ពានទស្សិនោតិ – តស្មា មុនយោ បរិគ្គហំ ហិត្វា អចរិំសុ ខេមទស្សិនោ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘សោកប្បរិទេវមច្ឆរំ, ន ជហន្តិ គិទ្ធា មមាយិតេ;

តស្មា មុនយោ បរិគ្គហំ, ហិត្វា អចរិំសុ ខេមទស្សិនោ’’តិ.

៤៥. បតិលីនចរស្ស ភិក្ខុនោ, ភជមានស្ស វិវិត្តមាសនំ;

សាមគ្គិយមាហុ តស្ស តំ, យោ អត្តានំ ភវនេ ន ទស្សយេ.

បតិលីនចរស្ស ភិក្ខុនោតិ. បតិលីនចរា វុច្ចន្តិ សត្ត សេក្ខា [សេខា (សី. ស្យា.)]. អរហា បតិលីនោ. កិំការណា បតិលីនចរា វុច្ចន្តិ សត្ត សេក្ខា? តេ តតោ តតោ ចិត្តំ បតិលីនេន្តា បតិកុដេន្តា បតិវដ្ដេន្តា សន្និរុទ្ធន្តា [សន្និរុម្ភេន្តា (សី.)] សន្និគ្គណ្ហន្តា សន្និវារេន្តា រក្ខន្តា គោបេន្តា ចរន្តិ វិចរន្តិ វិហរន្តិ ឥរិយន្តិ វត្តេន្តិ បាលេន្តិ យបេន្តិ យាបេន្តិ, ចក្ខុទ្វារេ ចិត្តំ បតិលីនេន្តា បតិកុដេន្តា បតិវដ្ដេន្តា សន្និរុទ្ធន្តា សន្និគ្គណ្ហន្តា សន្និវារេន្តា រក្ខន្តា គោបេន្តា ចរន្តិ វិចរន្តិ វិហរន្តិ ឥរិយន្តិ វត្តេន្តិ បាលេន្តិ យបេន្តិ យាបេន្តិ, សោតទ្វារេ ចិត្តំ…បេ… ឃានទ្វារេ ចិត្តំ… ជិវ្ហាទ្វារេ ចិត្តំ… កាយទ្វារេ ចិត្តំ… មនោទ្វារេ ចិត្តំ បតិលីនេន្តា បតិកុដេន្តា បតិវដ្ដេន្តា សន្និរុទ្ធន្តា សន្និគ្គណ្ហន្តា សន្និវារេន្តា រក្ខន្តា គោបេន្តា ចរន្តិ វិចរន្តិ វិហរន្តិ ឥរិយន្តិ វត្តេន្តិ បាលេន្តិ យបេន្តិ យាបេន្តិ. យថា កុក្កុដបត្តំ វា ន្ហារុទទ្ទុលំ វា អគ្គិម្ហិ បក្ខិត្តំ បតិលីយតិ បតិកុដតិ បតិវដ្ដតិ ន សម្បសារិយតិ; ឯវមេវ តតោ តតោ ចិត្តំ បតិលីនេន្តា បតិកុដេន្តា បតិវដ្ដេន្តា សន្និរុទ្ធន្តា សន្និគ្គណ្ហន្តា សន្និវារេន្តា រក្ខន្តា គោបេន្តា ចរន្តិ វិចរន្តិ វិហរន្តិ ឥរិយន្តិ វត្តេន្តិ បាលេន្តិ យបេន្តិ យាបេន្តិ, ចក្ខុទ្វារេ ចិត្តំ…បេ… សោតទ្វារេ ចិត្តំ… ឃានទ្វារេ ចិត្តំ… ជិវ្ហាទ្វារេ ចិត្តំ… កាយទ្វារេ ចិត្តំ… មនោទ្វារេ ចិត្តំ បតិលីនេន្តា បតិកុដេន្តា បតិវដ្ដេន្តា សន្និរុទ្ធន្តា សន្និគ្គណ្ហន្តា សន្និវារេន្តា រក្ខន្តា គោបេន្តា ចរន្តិ វិចរន្តិ វិហរន្តិ ឥរិយន្តិ វត្តេន្តិ បាលេន្តិ យបេន្តិ យាបេន្តិ. តំការណា បតិលីនចរា វុច្ចន្តិ សត្ត សេក្ខា. ភិក្ខុនោតិ បុថុជ្ជនកល្យាណកស្ស វា ភិក្ខុនោ សេក្ខស្ស វា ភិក្ខុនោតិ – បតិលីនចរស្ស ភិក្ខុនោ.

ភជមានស្ស វិវិត្តមាសនន្តិ អាសនំ វុច្ចតិ យត្ថ និសីទន្តិ – មញ្ចោ បីឋំ ភិសិ តដ្ដិកា ចម្មខណ្ឌោ តិណសន្ថារោ បណ្ណសន្ថារោ បលាលសន្ថារោ. តំ អាសនំ អសប្បាយរូបទស្សនេន រិត្តំ វិវិត្តំ បវិវិត្តំ, អសប្បាយសទ្ទស្សវនេន រិត្តំ វិវិត្តំ បវិវិត្តំ, អសប្បាយគន្ធឃាយនេន… អសប្បាយរសសាយនេន… អសប្បាយផោដ្ឋព្ពផុសនេន… អសប្បាយេហិ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ រិត្តំ វិវិត្តំ បវិវិត្តំ. តំ វិវិត្តំ អាសនំ ភជតោ សម្ភជតោ សេវតោ និសេវតោ សំសេវតោ បដិសេវតោតិ – ភជមានស្ស វិវិត្តមាសនំ.

សាមគ្គិយមាហុ តស្ស តំ, យោ អត្តានំ ភវនេ ន ទស្សយេតិ. សាមគ្គិយោតិ តិស្សោ សាមគ្គិយោ – គណសាមគ្គី, ធម្មសាមគ្គី, អនភិនិព្ពត្តិសាមគ្គី. កតមា គណសាមគ្គី? ពហុ ចេបិ ភិក្ខូ សមគ្គា សម្មោទមានា អវិវទមានា ខីរោទកីភូតា អញ្ញមញ្ញំ បិយចក្ខូហិ សម្បស្សន្តា វិហរន្តិ – អយំ គណសាមគ្គី. កតមា ធម្មសាមគ្គី? ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា, ចត្តារោ សម្មប្បធានា, ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា, បញ្ចិន្ទ្រិយានិ, បញ្ច ពលានិ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា, អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ. តេ ឯកតោ បក្ខន្ទន្តិ បសីទន្តិ សម្បតិដ្ឋន្តិ វិមុច្ចន្តិ; ន តេសំ ធម្មានំ វិវាទោ បវិវាទោ អត្ថិ – អយំ ធម្មសាមគ្គី. កតមា អនភិនិព្ពត្តិសាមគ្គី? ពហុ ចេបិ ភិក្ខូ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយន្តិ; ន តេសំ និព្ពានធាតុយា [តេន (សី.)] ឩនត្តំ វា បុណ្ណត្តំ វា បញ្ញាយតិ – អយំ អនភិនិព្ពត្តិសាមគ្គី. ភវនេតិ នេរយិកានំ និរយោ ភវនំ, តិរច្ឆានយោនិកានំ តិរច្ឆានយោនិ ភវនំ, បេត្តិវិសយិកានំ បេត្តិវិសយោ ភវនំ, មនុស្សានំ មនុស្សលោកោ ភវនំ, ទេវានំ ទេវលោកោ ភវនន្តិ. សាមគ្គិយមាហុ តស្ស តំ, យោ អត្តានំ ភវនេ ន ទស្សយេតិ. តស្សេសា សាមគ្គី ឯតំ ឆន្នំ ឯតំ បតិរូបំ ឯតំ អនុច្ឆវិកំ ឯតំ អនុលោមំ, យោ ឯវំ បដិច្ឆន្នេ និរយេ អត្តានំ ន ទស្សេយ្យ, តិរច្ឆានយោនិយំ អត្តានំ ន ទស្សេយ្យ, បេត្តិវិសយេ អត្តានំ ន ទស្សេយ្យ, មនុស្សលោកេ អត្តានំ ន ទស្សេយ្យ, ទេវលោកេ អត្តានំ ន ទស្សេយ្យាតិ ឯវមាហំសុ ឯវំ កថេន្តិ ឯវំ ភណន្តិ ឯវំ ទីបយន្តិ ឯវំ វោហរន្តីតិ – សាមគ្គិយមាហុ តស្ស តំ, យោ អត្តានំ ភវនេ ន ទស្សយេ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘បតិលីនចរស្ស ភិក្ខុនោ, ភជមានស្ស វិវិត្តមាសនំ;

សាមគ្គិយមាហុ តស្ស តំ, យោ អត្តានំ ភវនេ ន ទស្សយេ’’តិ.

៤៦. សព្ពត្ថ មុនី អនិស្សិតោ, ន បិយំ កុព្ពតិ នោបិ អប្បិយំ;

តស្មិំ បរិទេវមច្ឆរំ, បណ្ណេ វារិ យថា ន លិម្បតិ.

សព្ពត្ថ មុនី អនិស្សិតោតិ. សព្ពំ វុច្ចតិ ទ្វាទសាយតនានិ – ចក្ខុញ្ចេវ រូបា ច, សោតញ្ច សទ្ទា ច, ឃានញ្ច គន្ធា ច, ជិវ្ហា ច រសា ច, កាយោ ច ផោដ្ឋព្ពា ច, មនោ ច ធម្មា ច. មុនីតិ. មោនំ វុច្ចតិ ញាណំ…បេ… សង្គជាលមតិច្ច សោ មុនិ. អនិស្សិតោតិ. ទ្វេ និស្សយា – តណ្ហានិស្សយោ ច ទិដ្ឋិនិស្សយោ ច…បេ… អយំ តណ្ហានិស្សយោ…បេ… អយំ ទិដ្ឋិនិស្សយោ. មុនិ តណ្ហានិស្សយំ បហាយ ទិដ្ឋិនិស្សយំ បដិនិស្សជ្ជិត្វា ចក្ខុំ អនិស្សិតោ សោតំ អនិស្សិតោ ឃានំ អនិស្សិតោ ជិវ្ហំ អនិស្សិតោ កាយំ អនិស្សិតោ មនំ អនិស្សិតោ រូបេ… សទ្ទេ… គន្ធេ… រសេ… ផោដ្ឋព្ពេ… ធម្មេ… កុលំ… គណំ… អាវាសំ… លាភំ… យសំ… បសំសំ… សុខំ… ចីវរំ… បិណ្ឌបាតំ… សេនាសនំ… គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ… កាមធាតុំ… រូបធាតុំ… អរូបធាតុំ… កាមភវំ… រូបភវំ… អរូបភវំ… សញ្ញាភវំ… អសញ្ញាភវំ … នេវសញ្ញានាសញ្ញាភវំ… ឯកវោការភវំ… ចតុវោការភវំ… បញ្ចវោការភវំ… អតីតំ… អនាគតំ… បច្ចុប្បន្នំ… ទិដ្ឋំ… សុតំ… មុតំ… វិញ្ញាតំ… សព្ពេ ធម្មេ អនិស្សិតោ អនល្លីនោ អនុបគតោ អនជ្ឈោសិតោ អនធិមុត្តោ និក្ខន្តោ និស្សដោ វិប្បមុត្តោ វិសញ្ញុត្តោ វិមរិយាទិកតេន ចេតសា វិហរតីតិ – សព្ពត្ថ មុនិ អនិស្សិតោ.

ន បិយំ កុព្ពតិ នោបិ អប្បិយន្តិ. បិយាតិ ទ្វេ បិយា – សត្តា វា សង្ខារា វា. កតមេ សត្តា បិយា? ឥធ យស្ស តេ ហោន្តិ អត្ថកាមា ហិតកាមា ផាសុកាមា យោគក្ខេមកាមា មាតា វា បិតា វា ភាតា វា ភគិនី វា បុត្តា វា ធីតរា វា មិត្តា វា អមច្ចា វា ញាតី វា សាលោហិតា វា – ឥមេ សត្តា បិយា. កតមេ សង្ខារា បិយា? មនាបិកា រូបា មនាបិកា សទ្ទា មនាបិកា គន្ធា មនាបិកា រសា មនាបិកា ផោដ្ឋព្ពា – ឥមេ សង្ខារា បិយា. អប្បិយាតិ ទ្វេ អប្បិយា – សត្តា វា សង្ខារា វា. កតមេ សត្តា អប្បិយា? ឥធ យស្ស តេ ហោន្តិ អនត្ថកាមា អហិតកាមា អផាសុកាមា អយោគក្ខេមកាមា ជីវិតា វោរោបេតុកាមា – ឥមេ សត្តា អប្បិយា. កតមេ សង្ខារា អប្បិយា? អមនាបិកា រូបា អមនាបិកា សទ្ទា អមនាបិកា គន្ធា អមនាបិកា រសា អមនាបិកា ផោដ្ឋព្ពា – ឥមេ សង្ខារា អប្បិយា. ន បិយំ កុព្ពតិ នោបិ អប្បិយន្តិ. ‘‘អយំ មេ សត្តោ បិយោ, ឥមេ ច សង្ខារា មនាបា’’តិ រាគវសេន បិយំ ន ករោតិ; ‘‘អយំ មេ សត្តោ អប្បិយោ, ឥមេ ច សង្ខារា អមនាបា’’តិ បដិឃវសេន អប្បិយំ ន ករោតិ ន ជនេតិ ន សញ្ជនេតិ ន និព្ពត្តេតិ នាភិនិព្ពត្តេតីតិ – ន បិយំ កុព្ពតិ នោបិ អប្បិយំ.

តស្មិំ បរិទេវមច្ឆរំ បណ្ណេ វារិ យថា ន លិម្បតីតិ. តស្មិន្តិ តស្មិំ បុគ្គលេ អរហន្តេ ខីណាសវេ. បរិទេវោតិ ញាតិព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស ភោគព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស រោគព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស សីលព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស ទិដ្ឋិព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស អញ្ញតរញ្ញតរេន ព្យសនេន សមន្នាគតស្ស អញ្ញតរញ្ញតរេន ទុក្ខធម្មេន ផុដ្ឋស្ស អាទេវោ បរិទេវោ អាទេវនា បរិទេវនា អាទេវិតត្តំ បរិទេវិតត្តំ វាចា បលាបោ វិប្បលាបោ លាលប្បោ លាលប្បាយនា លាលប្បាយិតត្តំ. មច្ឆរិយន្តិ បញ្ច មច្ឆរិយានិ – អាវាសមច្ឆរិយំ, កុលមច្ឆរិយំ, លាភមច្ឆរិយំ, វណ្ណមច្ឆរិយំ, ធម្មមច្ឆរិយំ. យំ ឯវរូបំ មច្ឆរិយំ មច្ឆរាយនា មច្ឆរាយិតត្តំ វេវិច្ឆំ កទរិយំ កដុកញ្ចុកតា អគ្គហិតត្តំ ចិត្តស្ស – ឥទំ វុច្ចតិ មច្ឆរិយំ. អបិ ច ខន្ធមច្ឆរិយម្បិ មច្ឆរិយំ, ធាតុមច្ឆរិយម្បិ មច្ឆរិយំ, អាយតនមច្ឆរិយម្បិ មច្ឆរិយំ គាហោ – ឥទំ វុច្ចតិ មច្ឆរិយំ.

បណ្ណេ វារិ យថា ន លិម្បតីតិ. បណ្ណំ វុច្ចតិ បទុមបត្តំ. វារិ វុច្ចតិ ឧទកំ. យថា វារិ បទុមបត្តំ ន លិម្បតិ ន បលិម្បតិ ន ឧបលិម្បតិ អលិត្តំ អបលិត្តំ អនុបលិត្តំ, ឯវមេវ តស្មិំ បុគ្គលេ អរហន្តេ ខីណាសវេ បរិទេវោ មច្ឆរិយញ្ច ន លិម្បតិ ន បលិម្បតិ ន ឧបលិម្បតិ អលិត្តា អបលិត្តា អនុបលិត្តា. សោ ច បុគ្គលោ អរហន្តោ តេហិ កិលេសេហិ ន លិម្បតិ ន បលិម្បតិ ន ឧបលិម្បតិ អលិត្តោ អបលិត្តោ អនុបលិត្តោ និក្ខន្តោ និស្សដោ វិប្បមុត្តោ វិសញ្ញុត្តោ វិមរិយាទិកតេន ចេតសា វិហរតីតិ – តស្មិំ បរិទេវមច្ឆរំ បណ្ណេ វារិ យថា ន លិម្បតិ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘សព្ពត្ថ មុនី អនិស្សិតោ, ន បិយំ កុព្ពតិ នោបិ អប្បិយំ;

តស្មិំ បរិទេវមច្ឆរំ, បណ្ណេ វារិ យថា ន លិម្បតី’’តិ.

៤៧. ឧទពិន្ទុ យថាបិ បោក្ខរេ, បទុមេ វារិ យថា ន លិម្បតិ;

ឯវំ មុនិ នោបលិម្បតិ, យទិទំ ទិដ្ឋសុតមុតេសុ [ទិដ្ឋសុតេ មុតេសុ (សី.), ទិដ្ឋសុតំ មុតេសុ (ស្យា. ក.)] វា.

ឧទពិន្ទុ យថាបិ បោក្ខរេតិ. ឧទពិន្ទុ វុច្ចតិ ឧទកថេវោ. បោក្ខរំ វុច្ចតិ បទុមបត្តំ. យថា ឧទពិន្ទុ បទុមបត្តេ ន លិម្បតិ ន បលិម្បតិ ន ឧបលិម្បតិ អលិត្តំ អបលិត្តំ អនុបលិត្តន្តិ – ឧទពិន្ទុ យថាបិ បោក្ខរេ. បទុមេ វារិ យថា ន លិម្បតីតិ. បទុមំ វុច្ចតិ បទុមបុប្ផំ. វារិ វុច្ចតិ ឧទកំ. យថា វារិ បទុមបុប្ផំ ន លិម្បតិ ន បលិម្បតិ ន ឧបលិម្បតិ អលិត្តំ អបលិត្តំ អនុបលិត្តន្តិ – បទុមេ វារិ យថា ន លិម្បតិ.

ឯវំ មុនិ នោបលិម្បតិ, យទិទំ ទិដ្ឋសុតមុតេសុ វាតិ. ឯវន្តិ ឱបម្មសម្បដិបាទនំ. មុនីតិ. មោនំ វុច្ចតិ ញាណំ…បេ… សង្គជាលមតិច្ច សោ មុនិ. លេបាតិ ទ្វេ លេបា – តណ្ហាលេបោ ច ទិដ្ឋិលេបោ ច…បេ… អយំ តណ្ហាលេបោ…បេ… អយំ ទិដ្ឋិលេបោ. មុនិ តណ្ហាលេបំ បហាយ ទិដ្ឋិលេបំ បដិនិស្សជ្ជិត្វា ទិដ្ឋេ ន លិម្បតិ, សុតេ ន លិម្បតិ, មុតេ ន លិម្បតិ, វិញ្ញាតេ ន លិម្បតិ ន បលិម្បតិ ន ឧបលិម្បតិ អលិត្តោ អបលិត្តោ អនុបលិត្តោ និក្ខន្តោ និស្សដោ វិប្បមុត្តោ វិសញ្ញុត្តោ វិមរិយាទិកតេន ចេតសា វិហរតីតិ – ឯវំ មុនិ នោបលិម្បតិ, យទិទំ ទិដ្ឋសុតមុតេសុ វា.

តេនាហ ភគវា –

‘‘ឧទពិន្ទុ យថាបិ បោក្ខរេ, បទុមេ វារិ យថា ន លិម្បតិ;

ឯវំ មុនិ នោបលិម្បតិ, យទិទំ ទិដ្ឋសុតមុតេសុ វា’’តិ.

៤៨. ធោនោ ន ហិ តេន មញ្ញតិ, យទិទំ ទិដ្ឋសុតមុតេសុ វា;

នាញ្ញេន វិសុទ្ធិមិច្ឆតិ, ន ហិ សោ រជ្ជតិ នោ វិរជ្ជតិ.

ធោនោ ន ហិ តេន មញ្ញតិ, យទិទំ ទិដ្ឋសុតមុតេសុ វាតិ. ធោនោតិ ធោនា វុច្ចតិ បញ្ញា. យា បញ្ញា បជាននា…បេ… អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ. កិំការណា ធោនា វុច្ចតិ បញ្ញា? តាយ បញ្ញាយ កាយទុច្ចរិតំ ធុតញ្ច ធោត ច សន្ធោតញ្ច និទ្ធោតញ្ច, វចីទុច្ចរិតំ…បេ… មនោទុច្ចរិតំ ធុតញ្ច ធោតញ្ច សន្ធោតញ្ច និទ្ធោតញ្ច, រាគោ ធុតោ ច ធោតោ ច សន្ធោតោ ច និទ្ធោតោ ច, ទោសោ… មោហោ… កោធោ… ឧបនាហោ… មក្ខោ… បឡាសោ… ឥស្សា… មច្ឆរិយំ… មាយា… សាឋេយ្យំ… ថម្ភោ… សារម្ភោ… មានោ… អតិមានោ… មទោ… បមាទោ… សព្ពេ កិលេសា… សព្ពេ ទុច្ចរិតា… សព្ពេ ទរថា… សព្ពេ បរិឡាហា… សព្ពេ សន្តាបា… សព្ពាកុសលាភិសង្ខារា ធុតា ច ធោតា ច សន្ធោតា ច និទ្ធោតា ច. តំការណា ធោនា វុច្ចតិ បញ្ញា.

អថ វា សម្មាទិដ្ឋិយា មិច្ឆាទិដ្ឋិ ធុតា ច ធោតា ច សន្ធោតា ច និទ្ធោតា ច, សម្មាសង្កប្បេន មិច្ឆាសង្កប្បោ ធុតោ ច ធោតោ ច សន្ធោតោ ច និទ្ធោតោ ច, សម្មាវាចាយ មិច្ឆាវាចា ធុតា ច… សម្មាកម្មន្តេន មិច្ឆាកម្មន្តោ ធុតោ ច… សម្មាអាជីវេន មិច្ឆាអាជីវោ ធុតោ ច… សម្មាវាយាមេន មិច្ឆាវាយាមោ ធុតោ ច… សម្មាសតិយា មិច្ឆាសតិ ធុតា ច… សម្មាសមាធិនា មិច្ឆាសមាធិ ធុតោ ច… សម្មាញាណេន មិច្ឆាញាណំ ធុតញ្ច… សម្មាវិមុត្តិយា មិច្ឆាវិមុត្តិ ធុតា ច ធោតា ច សន្ធោតា ច និទ្ធោតា ច.

អថ វា អរិយេន អដ្ឋង្គិកេន មគ្គេន សព្ពេ កិលេសា… សព្ពេ ទុច្ចរិតា… សព្ពេ ទរថា… សព្ពេ បរិឡាហា… សព្ពេ សន្តាបា… សព្ពាកុសលាភិសង្ខារា ធុតា ច ធោតា ច សន្ធោតា ច និទ្ធោតា ច. អរហា ឥមេហិ ធោនេហិ ធម្មេហិ ឧបេតោ សមុបេតោ ឧបគតោ សមុបគតោ ឧបបន្នោ សមុបបន្នោ សមន្នាគតោ. តស្មា អរហា ធោនោ. សោ ធុតរាគោ ធុតបាបោ ធុតកិលេសោ ធុតបរិឡាហោតិ – ធោនោ.

ធោនោ ន ហិ តេន មញ្ញតិ, យទិទំ ទិដ្ឋសុតមុតេសុ វាតិ. ធោនោ ទិដ្ឋំ ន មញ្ញតិ, ទិដ្ឋស្មិំ ន មញ្ញតិ, ទិដ្ឋតោ ន មញ្ញតិ, ទិដ្ឋា មេតិ ន មញ្ញតិ; សុតំ ន មញ្ញតិ, សុតស្មិំ ន មញ្ញតិ, សុតតោ ន មញ្ញតិ, សុតំ មេតិ ន មញ្ញតិ; មុតំ ន មញ្ញតិ, មុតស្មិំ ន មញ្ញតិ, មុតតោ ន មញ្ញតិ, មុតំ មេតិ ន មញ្ញតិ; វិញ្ញាតំ ន មញ្ញតិ, វិញ្ញាតស្មិំ ន មញ្ញតិ, វិញ្ញាតតោ ន មញ្ញតិ, វិញ្ញាតំ មេតិ ន មញ្ញតិ. វុត្តម្បិ ហេតំ ភគវតា – ‘‘អស្មីតិ, ភិក្ខវេ, មញ្ញិតមេតំ, អយមហមស្មីតិ មញ្ញិតមេតំ, ភវិស្សន្តិ មញ្ញិតមេតំ, ន ភវិស្សន្តិ មញ្ញិតមេតំ, រូបី ភវិស្សន្តិ មញ្ញិតមេតំ, អរូបី ភវិស្សន្តិ មញ្ញិតមេតំ, សញ្ញី ភវិស្សន្តិ មញ្ញិតមេតំ, អសញ្ញី ភវិស្សន្តិ មញ្ញិតមេតំ, នេវសញ្ញីនាសញ្ញី ភវិស្សន្តិ មញ្ញិតមេតំ. មញ្ញិតំ [មញ្ញិតំ ហិ (សី.)], ភិក្ខវេ, រោគោ, មញ្ញិតំ គណ្ឌោ, មញ្ញិតំ សល្លំ, មញ្ញិតំ ឧបទ្ទវោ. តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, អមញ្ញមានេន ចេតសា វិហរិស្សាមាតិ, ឯវញ្ហិ វោ, ភិក្ខវេ, សិក្ខិតព្ព’’ន្តិ – ធោនោ ន ហិ តេន មញ្ញតិ យទិទំ ទិដ្ឋសុតមុតេសុ វា.

នាញ្ញេន វិសុទ្ធិមិច្ឆតីតិ. ធោនោ អញ្ញេន អសុទ្ធិមគ្គេន មិច្ឆាបដិបទាយ អនិយ្យានិកបថេន អញ្ញត្រ សតិបដ្ឋានេហិ អញ្ញត្រ សម្មប្បធានេហិ អញ្ញត្រ ឥទ្ធិបាទេហិ អញ្ញត្រ ឥន្ទ្រិយេហិ អញ្ញត្រ ពលេហិ អញ្ញត្រ ពោជ្ឈង្គេហិ អញ្ញត្រ អរិយា អដ្ឋង្គិកា មគ្គា សុទ្ធិំ វិសុទ្ធិំ បរិសុទ្ធិំ មុត្តិំ វិមុត្តិំ បរិមុត្តិំ ន ឥច្ឆតិ ន សាទិយតិ ន បត្ថេតិ ន បិហេតិ នាភិជប្បតីតិ – នាញ្ញេន វិសុទ្ធិមិច្ឆតិ.

ន ហិ សោ រជ្ជតិ នោ វិរជ្ជតីតិ. សព្ពេ ពាលបុថុជ្ជនា រជ្ជន្តិ, បុថុជ្ជនកល្យាណកំ ឧបាទាយ សត្ត សេក្ខា វិរជ្ជន្តិ; អរហា នេវ រជ្ជតិ នោ វិរជ្ជតិ. វិរត្តោ សោ ខយា រាគស្ស វីតរាគត្តា, ខយា ទោសស្ស វីតទោសត្តា, ខយា មោហស្ស វីតមោហត្តា. សោ វុដ្ឋវាសោ ចិណ្ណចរណោ…បេ… ជាតិជរាមរណសំសារោ, នត្ថិ តស្ស បុនព្ភវោតិ – ន ហិ សោ រជ្ជតិ នោ វិរជ្ជតិ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘ធោនោ ន ហិ តេន មញ្ញតិ, យទិទំ ទិដ្ឋសុតមុតេសុ វា;

នាញ្ញេន វិសុទ្ធិមិច្ឆតិ, ន ហិ សោ រជ្ជតិ នោ វិរជ្ជតី’’តិ.

ជរាសុត្តនិទ្ទេសោ ឆដ្ឋោ.