៥. បរមដ្ឋកសុត្តនិទ្ទេសោ

អថ បរមដ្ឋកសុត្តនិទ្ទេសំ វក្ខតិ –

៣១. បរមន្តិ ទិដ្ឋីសុ បរិព្ពសានោ, យទុត្តរិំ កុរុតេ ជន្តុ លោកេ;

ហីនាតិ អញ្ញេ តតោ សព្ពមាហ, តស្មា វិវាទានិ អវីតិវត្តោ.

បរមន្តិ ទិដ្ឋីសុ បរិព្ពសានោតិ. សន្តេកេ សមណព្រាហ្មណា ទិដ្ឋិគតិកា. តេ ទ្វាសដ្ឋិយា ទិដ្ឋិគតានំ អញ្ញតរញ្ញតរំ ទិដ្ឋិគតំ ‘‘ឥទំ បរមំ អគ្គំ សេដ្ឋំ វិសិដ្ឋំ បាមោក្ខំ ឧត្តមំ បវរ’’ន្តិ គហេត្វា ឧគ្គហេត្វា គណ្ហិត្វា បរាមសិត្វា អភិនិវិសិត្វា សកាយ សកាយ ទិដ្ឋិយា វសន្តិ បវសន្តិ អាវសន្តិ បរិវសន្តិ. យថា អាគារិកា វា ឃរេសុ វសន្តិ, សាបត្តិកា វា អាបត្តីសុ វសន្តិ, សកិលេសា វា កិលេសេសុ វសន្តិ; ឯវមេវ សន្តេកេ សមណព្រាហ្មណា ទិដ្ឋិគតិកា. តេ ទ្វាសដ្ឋិយា ទិដ្ឋិគតានំ អញ្ញតរញ្ញតរំ ទិដ្ឋិគតំ ‘‘ឥទំ បរមំ អគ្គំ សេដ្ឋំ វិសិដ្ឋំ បាមោក្ខំ ឧត្តមំ បវរ’’ន្តិ គហេត្វា ឧគ្គហេត្វា គណ្ហិត្វា បរាមសិត្វា អភិនិវិសិត្វា សកាយ សកាយ ទិដ្ឋិយា វសន្តិ បវសន្តិ [សំវសន្តិ (ស្យា.) នត្ថិ សីហឡបោត្ថកេ] អាវសន្តិ បរិវសន្តីតិ – បរមន្តិ ទិដ្ឋីសុ បរិព្ពសានោ.

យទុត្តរិំ កុរុតេ ជន្តុ លោកេតិ. យទន្តិ យំ. ឧត្តរិំ កុរុតេតិ ឧត្តរិំ ករោតិ, អគ្គំ សេដ្ឋំ វិសិដ្ឋំ បាមោក្ខំ ឧត្តមំ បវរំ ករោតិ ‘‘អយំ សត្ថា សព្ពញ្ញូ’’តិ ឧត្តរិំ ករោតិ, អគ្គំ សេដ្ឋំ វិសិដ្ឋំ បាមោក្ខំ ឧត្តមំ បវរំ ករោតិ. ‘‘អយំ ធម្មោ ស្វាក្ខាតោ…, អយំ គណោ សុប្បដិបន្នោ…, អយំ ទិដ្ឋិ ភទ្ទិកា…, អយំ បដិបទា សុបញ្ញត្តា…, អយំ មគ្គោ និយ្យានិកោ’’តិ ឧត្តរិំ ករោតិ, អគ្គំ សេដ្ឋំ វិសិដ្ឋំ បាមោក្ខំ ឧត្តមំ បវរំ ករោតិ និព្ពត្តេតិ អភិនិព្ពត្តេតិ. ជន្តូតិ សត្តោ នរោ…បេ… មនុជោ. លោកេតិ អបាយលោកេ…បេ… អាយតនលោកេតិ – យទុត្តរិំ កុរុតេ ជន្តុ លោកេ.

ហីនាតិ អញ្ញេ តតោ សព្ពមាហាតិ អត្តនោ សត្ថារំ ធម្មក្ខានំ គណំ ទិដ្ឋិំ បដិបទំ មគ្គំ ឋបេត្វា សព្ពេ បរប្បវាទេ ខិបតិ ឧក្ខិបតិ បរិក្ខិបតិ. ‘‘សោ សត្ថា ន សព្ពញ្ញូ, ធម្មោ ន ស្វាក្ខាតោ, គណោ ន សុប្បដិបន្នោ, ទិដ្ឋិ ន ភទ្ទិកា, បដិបទា ន សុបញ្ញត្តា, មគ្គោ ន និយ្យានិកោ, នត្ថេត្ថ សុទ្ធិ វា វិសុទ្ធិ វា បរិសុទ្ធិ វា មុត្តិ វា វិមុត្តិ វា បរិមុត្តិ វា, នត្ថេត្ថ សុជ្ឈន្តិ វា វិសុជ្ឈន្តិ វា បរិសុជ្ឈន្តិ វា មុច្ចន្តិ វា វិមុច្ចន្តិ វា បរិមុច្ចន្តិ វា, ហីនា និហីនា ឱមកា លាមកា ឆតុក្កា បរិត្តា’’តិ ឯវមាហ ឯវំ កថេតិ ឯវំ ភណតិ ឯវំ ទីបយតិ ឯវំ វោហរតីតិ – ហីនាតិ អញ្ញេ តតោ សព្ពមាហ.

តស្មា វិវាទានិ អវីតិវត្តោតិ. តស្មាតិ តំការណា តំហេតុ តប្បច្ចយា តំនិទានា. វិវាទានីតិ ទិដ្ឋិកលហានិ ទិដ្ឋិភណ្ឌនានិ ទិដ្ឋិវិគ្គហានិ ទិដ្ឋិវិវាទានិ ទិដ្ឋិមេធគានិ ច. អវីតិវត្តោតិ អនតិក្កន្តោ អសមតិក្កន្តោ អវីតិវត្តោតិ – តស្មា វិវាទានិ អវីតិវត្តោ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘បរមន្តិ ទិដ្ឋីសុ បរិព្ពសានោ, យទុត្តរិំ កុរុតេ ជន្តុ លោកេ;

ហីនាតិ អញ្ញេ តតោ សព្ពមាហ, តស្មា វិវាទានិ អវីតិវត្តោ’’តិ.

៣២. យទត្តនី បស្សតិ អានិសំសំ, ទិដ្ឋេ សុតេ សីលវតេ មុតេ វា;

តទេវ សោ តត្ថ សមុគ្គហាយ, និហីនតោ បស្សតិ សព្ពមញ្ញំ.

យទត្តនី បស្សតិ អានិសំសំ, ទិដ្ឋេ សុតេ សីលវតេ មុតេ វាតិ. យទត្តនីតិ យំ អត្តនិ. អត្តា វុច្ចតិ ទិដ្ឋិគតំ. អត្តនោ ទិដ្ឋិយា ទ្វេ អានិសំសេ បស្សតិ – ទិដ្ឋធម្មិកញ្ច អានិសំសំ, សម្បរាយិកញ្ច អានិសំសំ. កតមោ ទិដ្ឋិយា ទិដ្ឋធម្មិកោ អានិសំសោ? យំទិដ្ឋិកោ សត្ថា ហោតិ, តំទិដ្ឋិកា សាវកា ហោន្តិ. តំទិដ្ឋិកំ សត្ថារំ សាវកា សក្ករោន្តិ គរុំ ករោន្តិ មានេន្តិ បូជេន្តិ, លភតិ ច តតោនិទានំ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ. អយំ ទិដ្ឋិយា ទិដ្ឋធម្មិកោ អានិសំសោ. កតមោ ទិដ្ឋិយា សម្បរាយិកោ អានិសំសោ? អយំ ទិដ្ឋិ អលំ នាគត្តាយ វា សុបណ្ណត្តាយ វា យក្ខត្តាយ វា អសុរត្តាយ វា គន្ធព្ពត្តាយ វា មហារាជត្តាយ វា ឥន្ទត្តាយ វា ព្រហ្មត្តាយ វា ទេវត្តាយ វា; អយំ ទិដ្ឋិ អលំ សុទ្ធិយា វិសុទ្ធិយា បរិសុទ្ធិយា មុត្តិយា វិមុត្តិយា បរិមុត្តិយា; ឥមាយ ទិដ្ឋិយា សុជ្ឈន្តិ វិសុជ្ឈន្តិ បរិសុជ្ឈន្តិ មុច្ចន្តិ វិមុច្ចន្តិ បរិមុច្ចន្តិ; ឥមាយ ទិដ្ឋិយា សុជ្ឈិស្សាមិ វិសុជ្ឈិស្សាមិ បរិសុជ្ឈិស្សាមិ មុច្ចិស្សាមិ វិមុច្ចិស្សាមិ បរិមុច្ចិស្សាមិ អាយតិំ ផលបាដិកង្ខី ហោតិ. អយំ ទិដ្ឋិយា សម្បរាយិកោ អានិសំសោ. អត្តនោ ទិដ្ឋិយា ឥមេ ទ្វេ អានិសំសេ បស្សតិ, ទិដ្ឋសុទ្ធិយាបិ ទ្វេ អានិសំសេ បស្សតិ, សុតសុទ្ធិយាបិ ទ្វេ អានិសំសេ បស្សតិ, សីលសុទ្ធិយាបិ ទ្វេ អានិសំសេ បស្សតិ, វតសុទ្ធិយាបិ ទ្វេ អានិសំសេ បស្សតិ, មុតសុទ្ធិយាបិ ទ្វេ អានិសំសេ បស្សតិ – ទិដ្ឋធម្មិកញ្ច អានិសំសំ សម្បរាយិកញ្ច អានិសំសំ. កតមោ មុតសុទ្ធិយា ទិដ្ឋធម្មិកោ អានិសំសោ? យំទិដ្ឋិកោ សត្ថា ហោតិ តំទិដ្ឋិកា សាវកា ហោន្តិ…បេ… អយំ មុតសុទ្ធិយា ទិដ្ឋធម្មិកោ អានិសំសោ. កតមោ មុតសុទ្ធិយា សម្បរាយិកោ អានិសំសោ? អយំ ទិដ្ឋិ អលំ នាគត្តាយ វា…បេ… អយំ មុតសុទ្ធិយា សម្បរាយិកោ អានិសំសោ. មុតសុទ្ធិយាបិ ឥមេ ទ្វេ អានិសំសេ បស្សតិ ទក្ខតិ ឱលោកេតិ និជ្ឈាយតិ ឧបបរិក្ខតីតិ – យទត្តនី បស្សតិ អានិសំសំ ទិដ្ឋេ សុតេ សីលវតេ មុតេ វា.

តទេវ សោ តត្ថ សមុគ្គហាយាតិ. តទេវាតិ តំ ទិដ្ឋិគតំ. តត្ថាតិ សកាយ ទិដ្ឋិយា សកាយ ខន្តិយា សកាយ រុចិយា សកាយ លទ្ធិយា. សមុគ្គហាយាតិ ឥទំ បរមំ អគ្គំ សេដ្ឋំ វិសិដ្ឋំ បាមោក្ខំ ឧត្តមំ បវរន្តិ គហេត្វា ឧគ្គហេត្វា គណ្ហិត្វា បរាមសិត្វា អភិនិវិសិត្វាតិ – តទេវ សោ តត្ថ សមុគ្គហាយ.

និហីនតោ បស្សតិ សព្ពមញ្ញន្តិ. អញ្ញំ សត្ថារំ ធម្មក្ខានំ គណំ ទិដ្ឋិំ បដិបទំ មគ្គំ ហីនតោ និហីនតោ ឱមកតោ លាមកតោ ឆតុក្កតោ បរិត្តតោ ទិស្សតិ បស្សតិ ទក្ខតិ ឱលោកេតិ និជ្ឈាយតិ ឧបបរិក្ខតីតិ – និហីនតោ បស្សតិ សព្ពមញ្ញំ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘យទត្តនី បស្សតិ អានិសំសំ, ទិដ្ឋេ សុតេ សីលវតេ មុតេ វា;

តទេវ សោ តត្ថ សមុគ្គហាយ, និហីនតោ បស្សតិ សព្ពមញ្ញ’’ន្តិ.

៣៣. តំ វាបិ [ចាបិ (សី.)] គន្ថំ កុសលា វទន្តិ, យំ និស្សិតោ បស្សតិ ហីនមញ្ញំ;

តស្មា ហិ ទិដ្ឋំ វ សុតំ មុតំ វា, សីលព្ពតំ ភិក្ខុ ន និស្សយេយ្យ.

តំ វាបិ គន្ថំ កុសលា វទន្តីតិ. កុសលាតិ យេ តេ ខន្ធកុសលា ធាតុកុសលា អាយតនកុសលា បដិច្ចសមុប្បាទកុសលា សតិបដ្ឋានកុសលា សម្មប្បធានកុសលា ឥទ្ធិបាទកុសលា ឥន្ទ្រិយកុសលា ពលកុសលា ពោជ្ឈង្គកុសលា មគ្គកុសលា ផលកុសលា និព្ពានកុសលា, តេ កុសលា ឯវំ វទន្តិ – ‘‘គន្ថោ ឯសោ, លគ្គនំ ឯតំ, ពន្ធនំ ឯតំ, បលិពោធោ ឯសោ’’តិ. ឯវំ វទន្តិ ឯវំ កថេន្តិ ឯវំ ភណន្តិ ឯវំ ទីបយន្តិ ឯវំ វោហរន្តីតិ – តំ វាបិ គន្ថំ កុសលា វទន្តិ.

យំ និស្សិតោ បស្សតិ ហីនមញ្ញន្តិ. យំ និស្សិតោតិ យំ សត្ថារំ ធម្មក្ខានំ គណំ ទិដ្ឋិំ បដិបទំ មគ្គំ និស្សិតោ សន្និស្សិតោ អល្លីនោ ឧបគតោ អជ្ឈោសិតោ អធិមុត្តោ. បស្សតិ ហីនមញ្ញន្តិ អញ្ញំ សត្ថារំ ធម្មក្ខានំ គណំ ទិដ្ឋិំ បដិបទំ មគ្គំ ហីនតោ និហីនតោ ឱមកតោ លាមកតោ ឆតុក្កតោ បរិត្តតោ ទិស្សតិ បស្សតិ ទក្ខតិ ឱលោកេតិ និជ្ឈាយតិ ឧបនិជ្ឈាយតិ ឧបបរិក្ខតីតិ – យំ និស្សិតោ បស្សតិ ហីនមញ្ញំ.

តស្មា ហិ ទិដ្ឋំ វ សុតំ មុតំ វា, សីលព្ពតំ ភិក្ខុ ន និស្សយេយ្យាតិ. តស្មាតិ តស្មា តំការណា តំហេតុ តប្បច្ចយា តំនិទានា ទិដ្ឋំ វា ទិដ្ឋសុទ្ធិំ វា សុតំ វា សុតសុទ្ធិំ វា មុតំ វា មុតសុទ្ធិំ វា សីលំ វា សីលសុទ្ធិំ វា វតំ វា វតសុទ្ធិំ វា ន និស្សយេយ្យ ន គណ្ហេយ្យ ន បរាមសេយ្យ នាភិនិវេសេយ្យាតិ – តស្មា ហិ ទិដ្ឋំ វ សុតំ មុតំ វា សីលព្ពតំ ភិក្ខុ ន និស្សយេយ្យ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘តំ វាបិ គន្ថំ កុសលា វទន្តិ, យំ និស្សិតោ បស្សតិ ហីនមញ្ញំ;

តស្មា ហិ ទិដ្ឋំ វ សុតំ មុតំ វា, សីលព្ពតំ ភិក្ខុ ន និស្សយេយ្យា’’តិ.

៣៤. ទិដ្ឋិម្បិ លោកស្មិំ ន កប្បយេយ្យ, ញាណេន វា សីលវតេន វាបិ;

សមោតិ អត្តានមនូបនេយ្យ, ហីនោ ន មញ្ញេថ វិសេសិ វាបិ.

ទិដ្ឋិម្បិ លោកស្មិំ ន កប្បយេយ្យ, ញាណេន វា សីលវតេន វាបីតិ. អដ្ឋសមាបត្តិញាណេន វា បញ្ចាភិញ្ញាញាណេន វា មិច្ឆាញាណេន វា, សីលេន វា វតេន វា សីលព្ពតេន វា, ទិដ្ឋិំ ន កប្បយេយ្យ ន ជនេយ្យ ន សញ្ជនេយ្យ ន និព្ពត្តេយ្យ ន អភិនិព្ពត្តេយ្យ. លោកស្មិន្តិ អបាយលោកេ…បេ… អាយតនលោកេតិ – ទិដ្ឋិម្បិ លោកស្មិំ ន កប្បយេយ្យ ញាណេន វា សីលវតេន វាបិ.

សមោតិ អត្តានមនូបនេយ្យាតិ. សទិសោហមស្មីតិ អត្តានំ ន ឧបនេយ្យ ជាតិយា វា គោត្តេន វា កោលបុត្តិយេន វា វណ្ណបោក្ខរតាយ វា ធនេន វា អជ្ឈេនេន វា កម្មាយតនេន វា សិប្បាយតនេន វា វិជ្ជាដ្ឋានេន វា សុតេន វា បដិភានេន វា អញ្ញតរញ្ញតរេន វា វត្ថុនាតិ – សមោតិ អត្តានមនូបនេយ្យ.

ហីនោ ន មញ្ញេថ វិសេសិ វាបីតិ. ហីនោហមស្មីតិ អត្តានំ ន ឧបនេយ្យ ជាតិយា វា គោត្តេន វា…បេ… អញ្ញតរញ្ញតរេន វា វត្ថុនា. សេយ្យោហមស្មីតិ អត្តានំ ន ឧបនេយ្យ ជាតិយា វា គោត្តេន វា…បេ… អញ្ញតរញ្ញតរេន វា វត្ថុនាតិ – ហីនោ ន មញ្ញេថ វិសេសិ វាបិ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘ទិដ្ឋិម្បិ លោកស្មិំ ន កប្បយេយ្យ, ញាណេន វា សីលវតេន វាបិ;

សមោតិ អត្តានមនូបនេយ្យ, ហីនោ ន មញ្ញេថ វិសេសិ វាបី’’តិ.

៣៥. អត្តំ បហាយ អនុបាទិយានោ, ញាណេនបិ សោ និស្សយំ នោ ករោតិ;

ស វេ វិយត្តេសុ ន វគ្គសារី, ទិដ្ឋិម្បិ សោ ន បច្ចេតិ កិញ្ចិ.

អត្តំ បហាយ អនុបាទិយានោតិ. អត្តំ បហាយាតិ អត្តទិដ្ឋិំ បហាយ. អត្តំ បហាយាតិ គាហំ [អត្តគាហំ (សី. ក.)] បហាយ. អត្តំ បហាយាតិ តណ្ហាវសេន ទិដ្ឋិវសេន គហិតំ បរាមដ្ឋំ អភិនិវិដ្ឋំ អជ្ឈោសិតំ អធិមុត្តំ បហាយ បជហិត្វា វិនោទេត្វា ព្យន្តិំ ករិត្វា អនភាវំ គមេត្វាតិ – អត្តំ បហាយ. អនុបាទិយានោតិ ចតូហិ ឧបាទានេហិ អនុបាទិយមានោ អគណ្ហមានោ អបរាមាសមានោ អនភិនិវិសមានោតិ – អត្តំ បហាយ អនុបាទិយានោ.

ញាណេនបិ សោ និស្សយំ នោ ករោតីតិ អដ្ឋសមាបត្តិញាណេន វា បញ្ចាភិញ្ញាញាណេន វា មិច្ឆាញាណេន វា តណ្ហានិស្សយំ វា ទិដ្ឋិនិស្សយំ វា ន ករោតិ ន ជនេតិ ន សញ្ជនេតិ ន និព្ពត្តេតិ ន អភិនិព្ពត្តេតីតិ – ញាណេនបិ សោ និស្សយំ នោ ករោតិ.

ស វេ វិយត្តេសុ ន វគ្គសារីតិ ស វេ វិយត្តេសុ ភិន្នេសុ ទ្វេជ្ឈាបន្នេសុ ទ្វេឡ្ហកជាតេសុ នានាទិដ្ឋិកេសុ នានាខន្តិកេសុ នានារុចិកេសុ នានាលទ្ធិកេសុ នានាទិដ្ឋិនិស្សយំ និស្សិតេសុ ឆន្ទាគតិំ គច្ឆន្តេសុ ទោសាគតិំ គច្ឆន្តេសុ មោហាគតិំ គច្ឆន្តេសុ ភយាគតិំ គច្ឆន្តេសុ ន ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតិ ន ទោសាគតិំ គច្ឆតិ ន មោហាគតិំ គច្ឆតិ ន ភយាគតិំ គច្ឆតិ ន រាគវសេន គច្ឆតិ ន ទោសវសេន គច្ឆតិ ន មោហវសេន គច្ឆតិ ន មានវសេន គច្ឆតិ ន ទិដ្ឋិវសេន គច្ឆតិ ន ឧទ្ធច្ចវសេន គច្ឆតិ ន វិចិកិច្ឆាវសេន គច្ឆតិ ន អនុសយវសេន គច្ឆតិ ន វគ្គេហិ ធម្មេហិ យាយតិ និយ្យតិ វុយ្ហតិ សំហរីយតីតិ – ស វេ វិយត្តេសុ ន វគ្គសារី.

ទិដ្ឋិម្បិ សោ ន បច្ចេតិ កិញ្ចីតិ. តស្ស ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ បហីនានិ សមុច្ឆិន្នានិ វូបសន្តានិ បដិបស្សទ្ធានិ អភព្ពុប្បត្តិកានិ ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍានិ. សោ កិញ្ចិ ទិដ្ឋិគតំ ន បច្ចេតិ ន បច្ចាគច្ឆតីតិ – ទិដ្ឋិម្បិ សោ ន បច្ចេតិ កិញ្ចិ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘អត្តំ បហាយ អនុបាទិយានោ, ញាណេនបិ សោ និស្សយំ នោ ករោតិ;

ស វេ វិយត្តេសុ ន វគ្គសារី, ទិដ្ឋិម្បិ សោ ន បច្ចេតិ កិញ្ចី’’តិ.

៣៦. យស្សូភយន្តេ បណិធីធ នត្ថិ, ភវាភវាយ ឥធ វា ហុរំ វា;

និវេសនា តស្ស ន សន្តិ កេចិ, ធម្មេសុ និច្ឆេយ្យ សមុគ្គហីតំ.

យស្សូភយន្តេ បណិធីធ នត្ថិ, ភវាភវាយ ឥធ វា ហុរំ វាតិ យស្សាតិ អរហតោ ខីណាសវស្ស. អន្តោតិ [អន្តាតិ (ស្យា.)] ផស្សោ ឯកោ អន្តោ, ផស្សសមុទយោ ទុតិយោ អន្តោ; អតីតោ ឯកោ អន្តោ, អនាគតោ ទុតិយោ អន្តោ; សុខា វេទនា ឯកោ អន្តោ, ទុក្ខា វេទនា ទុតិយោ អន្តោ; នាមំ ឯកោ អន្តោ, រូបំ ទុតិយោ អន្តោ; ឆ អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានិ ឯកោ អន្តោ, ឆ ពាហិរានិ អាយតនានិ ទុតិយោ អន្តោ; សក្កាយោ ឯកោ អន្តោ, សក្កាយសមុទយោ ទុតិយោ អន្តោ. បណិធិ វុច្ចតិ តណ្ហា. យោ រាគោ សារាគោ…បេ… អភិជ្ឈា លោភោ អកុសលមូលំ.

ភវាភវាយាតិ ភវាភវាយ កម្មភវាយ បុនព្ភវាយ កាមភវាយ, កម្មភវាយ កាមភវាយ បុនព្ភវាយ រូបភវាយ, កម្មភវាយ រូបភវាយ បុនព្ភវាយ អរូបភវាយ, កម្មភវាយ អរូបភវាយ បុនព្ភវាយ បុនប្បុនភវាយ បុនប្បុនគតិយា បុនប្បុនឧបបត្តិយា បុនប្បុនបដិសន្ធិយា បុនប្បុនអត្តភាវាភិនិព្ពត្តិយា. ឥធាតិ សកត្តភាវោ, ហុរាតិ បរត្តភាវោ; ឥធាតិ សករូបវេទនាសញ្ញាសង្ខារវិញ្ញាណំ, ហុរាតិ បររូបវេទនាសញ្ញាសង្ខារវិញ្ញាណំ; ឥធាតិ ឆ អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានិ, ហុរាតិ ឆ ពាហិរានិ អាយតនានិ; ឥធាតិ មនុស្សលោកោ, ហុរាតិ ទេវលោកោ; ឥធាតិ កាមធាតុ, ហុរាតិ រូបធាតុ អរូបធាតុ; ឥធាតិ កាមធាតុ រូបធាតុ. ហុរាតិ អរូបធាតុ. យស្សូភយន្តេ បណិធីធ នត្ថិ ភវាភវាយ ឥធ វា ហុរំ វាតិ. យស្ស ឧភោ អន្តេ ច ភវាភវាយ ច ឥធ ហុរញ្ច បណិធិ តណ្ហា នត្ថិ ន សន្តិ ន សំវិជ្ជន្តិ នុបលព្ភន្តិ, បហីនា សមុច្ឆិន្នា វូបសន្តា បដិបស្សទ្ធា អភព្ពុប្បត្តិកា ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍាតិ – យស្សូភយន្តេ បណិធីធ នត្ថិ ភវាភវាយ ឥធ វា ហុរំ វា.

និវេសនា តស្ស ន សន្តិ កេចីតិ. និវេសនាតិ ទ្វេ និវេសនា – តណ្ហានិវេសនា ច ទិដ្ឋិនិវេសនា ច…បេ… អយំ តណ្ហានិវេសនា…បេ… អយំ ទិដ្ឋិនិវេសនា. តស្សាតិ អរហតោ ខីណាសវស្ស. និវេសនា តស្ស ន សន្តិ កេចីតិ និវេសនា តស្ស ន សន្តិ កេចិ នត្ថិ ន សន្តិ ន សំវិជ្ជន្តិ នុបលព្ភន្តិ, បហីនា សមុច្ឆិន្នា វូបសន្តា បដិបស្សទ្ធា អភព្ពុប្បត្តិកា ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍាតិ – និវេសនា តស្ស ន សន្តិ កេចិ.

ធម្មេសុ និច្ឆេយ្យ សមុគ្គហីតន្តិ. ធម្មេសូតិ ទ្វាសដ្ឋិយា ទិដ្ឋិគតេសុ. និច្ឆេយ្យាតិ និច្ឆិនិត្វា វិនិច្ឆិនិត្វា វិចិនិត្វា បវិចិនិត្វា តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វា. សមុគ្គហីតន្តិ ឱធិគ្គាហោ ពិលគ្គាហោ វរគ្គាហោ កោដ្ឋាសគ្គាហោ ឧច្ចយគ្គាហោ សមុច្ចយគ្គាហោ, ‘‘ឥទំ សច្ចំ តច្ឆំ តថំ ភូតំ យាថាវំ អវិបរីត’’ន្តិ គហិតំ បរាមដ្ឋំ អភិនិវិដ្ឋំ អជ្ឈោសិតំ អធិមុត្តំ នត្ថិ ន សន្តិ ន សំវិជ្ជន្តិ នុបលព្ភន្តិ, បហីនំ សមុច្ឆិន្នំ វូបសន្តំ បដិបស្សទ្ធំ អភព្ពុប្បត្តិកំ ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍន្តិ – ធម្មេសុ និច្ឆេយ្យ សមុគ្គហីតំ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘យស្សូភយន្តេ បណិធីធ នត្ថិ, ភវាភវាយ ឥធ វា ហុរំ វា;

និវេសនា តស្ស ន សន្តិ កេចិ, ធម្មេសុ និច្ឆេយ្យ សមុគ្គហីត’’ន្តិ.

៣៧. តស្សីធ ទិដ្ឋេ វ សុតេ មុតេ វា, បកប្បិតា នត្ថិ អណូបិ សញ្ញា;

តំ ព្រាហ្មណំ ទិដ្ឋិមនាទិយានំ, កេនីធ លោកស្មិំ វិកប្បយេយ្យ.

តស្សីធ ទិដ្ឋេ វ សុតេ មុតេ វា, បកប្បិតា នត្ថិ អណូបិ សញ្ញាតិ. តស្សាតិ អរហតោ ខីណាសវស្ស. តស្ស ទិដ្ឋេ វា ទិដ្ឋសុទ្ធិយា វា សុតេ វា សុតសុទ្ធិយា វា មុតេ វា មុតសុទ្ធិយា វា សញ្ញាបុព្ពង្គមតា សញ្ញាវិកប្បយេយ្យតា សញ្ញាវិគ្គហេន សញ្ញាយ ឧដ្ឋបិតា សមុដ្ឋបិតា កប្បិតា បកប្បិតា សង្ខតា អភិសង្ខតា សណ្ឋបិតា, ទិដ្ឋិ នត្ថិ ន សន្តិ ន សំវិជ្ជន្តិ នុបលព្ភន្តិ, បហីនា សមុច្ឆិន្នា វូបសន្តា បដិបស្សទ្ធា អភព្ពុប្បត្តិកា ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍាតិ – តស្សីធ ទិដ្ឋេ វ សុតេ មុតេ វា បកប្បិតា នត្ថិ អណូបិ សញ្ញា.

តំ ព្រាហ្មណំ ទិដ្ឋិមនាទិយានន្តិ. ព្រាហ្មណោតិ សត្តន្នំ ធម្មានំ ពាហិតត្តា ព្រាហ្មណោ – សក្កាយទិដ្ឋិ ពាហិតា ហោតិ…បេ… អសិតោ តាទិ បវុច្ចតេ ស ព្រហ្មា. តំ ព្រាហ្មណំ ទិដ្ឋិមនាទិយានន្តិ. តំ ព្រាហ្មណំ ទិដ្ឋិមនាទិយន្តំ អគណ្ហន្តំ អបរាមសន្តំ អនភិនិវេសន្តន្តិ – តំ ព្រាហ្មណំ ទិដ្ឋិមនាទិយានំ.

កេនីធ លោកស្មិំ វិកប្បយេយ្យាតិ. កប្បាតិ ទ្វេ កប្បា – តណ្ហាកប្បោ ច ទិដ្ឋិកប្បោ ច…បេ… អយំ តណ្ហាកប្បោ…បេ… អយំ ទិដ្ឋិកប្បោ. តស្ស តណ្ហាកប្បោ បហីនោ, ទិដ្ឋិកប្បោ បដិនិស្សដ្ឋោ. តណ្ហាកប្បស្ស បហីនត្តា, ទិដ្ឋិកប្បស្ស បដិនិស្សដ្ឋត្តា កេន រាគេន កប្បេយ្យ កេន ទោសេន កប្បេយ្យ កេន មោហេន កប្បេយ្យ កេន មានេន កប្បេយ្យ កាយ ទិដ្ឋិយា កប្បេយ្យ កេន ឧទ្ធច្ចេន កប្បេយ្យ កាយ វិចិកិច្ឆាយ កប្បេយ្យ កេហិ អនុសយេហិ កប្បេយ្យ – រត្តោតិ វា ទុដ្ឋោតិ វា មូឡ្ហោតិ វា វិនិពទ្ធោតិ វា បរាមដ្ឋោតិ វា វិក្ខេបគតោតិ វា អនិដ្ឋង្គតោតិ វា ថាមគតោតិ វា. តេ អភិសង្ខារា បហីនា. អភិសង្ខារានំ បហីនត្តា គតិយោ កេន កប្បេយ្យ – នេរយិកោតិ វា តិរច្ឆានយោនិកោតិ វា បេត្តិវិសយិកោតិ វា មនុស្សោតិ វា ទេវោតិ វា រូបីតិ វា អរូបីតិ វា សញ្ញីតិ វា អសញ្ញីតិ វា នេវសញ្ញីនាសញ្ញីតិ វា. សោ ហេតុ នត្ថិ បច្ចយោ នត្ថិ ការណំ នត្ថិ, យេន កប្បេយ្យ វិកប្បេយ្យ វិកប្បំ អាបជ្ជេយ្យ. លោកស្មិន្តិ អបាយលោកេ…បេ… អាយតនលោកេតិ – កេនីធ លោកស្មិំ វិកប្បយេយ្យ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘តស្សីធ ទិដ្ឋេ វ សុតេ មុតេ វា, បកប្បិតា នត្ថិ អណូបិ សញ្ញា;

តំ ព្រាហ្មណំ ទិដ្ឋិមនាទិយានំ, កេនីធ លោកស្មិំ វិកប្បយេយ្យា’’តិ.

៣៨. ន កប្បយន្តិ ន បុរេក្ខរោន្តិ, ធម្មាបិ តេសំ ន បដិច្ឆិតាសេ;

ន ព្រាហ្មណោ សីលវតេន នេយ្យោ, បារង្គតោ ន បច្ចេតិ តាទី.

ន កប្បយន្តិ ន បុរេក្ខរោន្តីតិ. កប្បាតិ ទ្វេ កប្បា – តណ្ហាកប្បោ ច ទិដ្ឋិកប្បោ ច. កតមោ តណ្ហាកប្បោ? យាវតា តណ្ហាសង្ខាតេន សីមកតំ មរិយាទិកតំ ឱធិកតំ បរិយន្តកតំ បរិគ្គហិតំ មមាយិតំ – ‘‘ឥទំ មមំ, ឯតំ មមំ, ឯត្តកំ មមំ, ឯត្តាវតា មមំ, មម រូបា សទ្ទា គន្ធា រសា ផោដ្ឋព្ពា, អត្ថរណា បាវុរណា ទាសិទាសា [ទាសីទាសា (ស្យា. ក.)] អជេឡកា កុក្កុដសូករា ហត្ថិគវាស្សវឡវា ខេត្តំ វត្ថុ ហិរញ្ញំ សុវណ្ណំ គាមនិគមរាជធានិយោ រដ្ឋញ្ច ជនបទោ ច កោសោ ច កោដ្ឋាគារញ្ច, កេវលម្បិ មហាបថវិំ តណ្ហាវសេន មមាយតិ, យាវតា អដ្ឋសតតណ្ហាវិចរិតំ – អយំ តណ្ហាកប្បោ. កតមោ ទិដ្ឋិកប្បោ? វីសតិវត្ថុកា សក្កាយទិដ្ឋិ, ទសវត្ថុកា មិច្ឆាទិដ្ឋិ, ទសវត្ថុកា អន្តគ្គាហិកាទិដ្ឋិ, យា ឯវរូបា ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតំ ទិដ្ឋិគហនំ ទិដ្ឋិកន្តារំ ទិដ្ឋិវិសូកាយិកំ ទិដ្ឋិវិប្ផន្ទិតំ ទិដ្ឋិសញ្ញោជនំ គាហោ បដិគ្គាហោ អភិនិវេសោ បរាមាសោ កុម្មគ្គោ មិច្ឆាបថោ មិច្ឆត្តំ តិត្ថាយតនំ វិបរិយាសគ្គាហោ [វិបរិយេសគ្គាហោ (សី. ស្យា. ក.)] វិបរីតគ្គាហោ វិបល្លាសគ្គាហោ មិច្ឆាគាហោ, អយាថាវកស្មិំ យាថាវកន្តិ គាហោ, យាវតា ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ – អយំ ទិដ្ឋិកប្បោ. តេសំ តណ្ហាកប្បោ បហីនោ, ទិដ្ឋិកប្បោ បដិនិស្សដ្ឋោ. តណ្ហាកប្បស្ស បហីនត្តា, ទិដ្ឋិកប្បស្ស បដិនិស្សដ្ឋត្តា តណ្ហាកប្បំ វា ទិដ្ឋិកប្បំ វា ន កប្បេន្តិ ន ជនេន្តិ ន សញ្ជនេន្តិ ន និព្ពត្តេន្តិ ន អភិនិព្ពត្តេន្តីតិ – ន កប្បយន្តិ.

ន បុរេក្ខរោន្តីតិ. បុរេក្ខារាតិ ទ្វេ បុរេក្ខារា – តណ្ហាបុរេក្ខារោ ច ទិដ្ឋិបុរេក្ខារោ ច…បេ… អយំ តណ្ហាបុរេក្ខារោ…បេ… អយំ ទិដ្ឋិបុរេក្ខារោ. តេសំ តណ្ហាបុរេក្ខារោ បហីនោ, ទិដ្ឋិបុរេក្ខារោ បដិនិស្សដ្ឋោ. តណ្ហាបុរេក្ខារស្ស បហីនត្តា, ទិដ្ឋិបុរេក្ខារស្ស បដិនិស្សដ្ឋត្តា ន តណ្ហំ វា ន ទិដ្ឋិំ វា បុរតោ កត្វា ចរន្តិ ន តណ្ហាធជា ន តណ្ហាកេតូ ន តណ្ហាធិបតេយ្យា ន ទិដ្ឋិធជា ន ទិដ្ឋិកេតូ ន ទិដ្ឋាធិបតេយ្យា. ន តណ្ហាយ វា ន ទិដ្ឋិយា វា បរិវារេត្វា ចរន្តីតិ – ន កប្បយន្តិ ន បុរេក្ខរោន្តិ.

ធម្មាបិ តេសំ ន បដិច្ឆិតាសេតិ. ធម្មា វុច្ចន្តិ ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ. តេសន្តិ តេសំ អរហន្តានំ ខីណាសវានំ. ន បដិច្ឆិតាសេតិ ‘‘សស្សតោ លោកោ, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ ន បដិច្ឆិតាសេ. ‘‘អសស្សតោ លោកោ… អន្តវា លោកោ… អនន្តវា លោកោ… តំ ជីវំ តំ សរីរំ… អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរំ… ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា… ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា… ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា… នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ ន បដិច្ឆិតាសេតិ – ធម្មាបិ តេសំ ន បដិច្ឆិតាសេ.

ន ព្រាហ្មណោ សីលវតេន នេយ្យោតិ. នាតិ បដិក្ខេបោ. ព្រាហ្មណោតិ សត្តន្នំ ធម្មានំ ពាហិតត្តា ព្រាហ្មណោ – សក្កាយទិដ្ឋិ ពាហិតា ហោតិ…បេ… អសិតោ តាទិ វុច្ចតេ ស ព្រហ្មា. ន ព្រាហ្មណោ សីលវតេន នេយ្យោតិ. ព្រាហ្មណោ សីលេន វា វតេន វា សីលព្ពតេន វា ន យាយតិ ន និយ្យតិ ន វុយ្ហតិ ន សំហរីយតីតិ – ន ព្រាហ្មណោ សីលវតេន នេយ្យោ.

បារង្គតោ ន បច្ចេតិ តាទីតិ. បារំ វុច្ចតិ អមតំ និព្ពានំ. យោ សោ សព្ពសង្ខារសមថោ សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គោ តណ្ហក្ខយោ វិរាគោ និរោធោ និព្ពានំ. សោ បារង្គតោ បារប្បត្តោ អន្តគតោ អន្តប្បត្តោ កោដិគតោ កោដិប្បត្តោ [វិត្ថារោ] ជាតិមរណសំសារោ, នត្ថិ តស្ស បុនព្ភវោតិ – បារង្គតោ. ន បច្ចេតីតិ សោតាបត្តិមគ្គេន យេ កិលេសា បហីនា, តេ កិលេសេ ន បុនេតិ ន បច្ចេតិ ន បច្ចាគច្ឆតិ. សកទាគាមិមគ្គេន យេ កិលេសា បហីនា, តេ កិលេសេ ន បុនេតិ ន បច្ចេតិ ន បច្ចាគច្ឆតិ. អនាគាមិមគ្គេន យេ កិលេសា បហីនា, តេ កិលេសេ ន បុនេតិ ន បច្ចេតិ ន បច្ចាគច្ឆតិ. អរហត្តមគ្គេន យេ កិលេសា បហីនា, តេ កិលេសេ ន បុនេតិ ន បច្ចេតិ ន បច្ចាគច្ឆតីតិ – បារង្គតោ ន បច្ចេតិ. តាទីតិ អរហា បញ្ចហាការេហិ តាទី – ឥដ្ឋានិដ្ឋេ តាទី, ចត្តាវីតិ តាទី, តិណ្ណាវីតិ តាទី, មុត្តាវីតិ តាទី, តំនិទ្ទេសា តាទី.

កថំ អរហា ឥដ្ឋានិដ្ឋេ តាទី? អរហា លាភេបិ តាទី, អលាភេបិ តាទី, យសេបិ តាទី, អយសេបិ តាទី, បសំសាយបិ តាទី, និន្ទាយបិ តាទី, សុខេបិ តាទី, ទុក្ខេបិ តាទី. ឯកច្ចេ ពាហំ [អង្គំ (សី.)] គន្ធេន លិម្បេយ្យុំ, ឯកច្ចេ ពាហំ [អង្គំ (សី.)] វាសិយា តច្ឆេយ្យុំ – អមុស្មិំ នត្ថិ រាគោ, អមុស្មិំ នត្ថិ បដិឃំ, អនុនយបដិឃវិប្បហីនោ ឧគ្ឃាតិនិឃាតិវីតិវត្តោ អនុរោធវិរោធសមតិក្កន្តោ. ឯវំ អរហា ឥដ្ឋានិដ្ឋេ តាទី.

កថំ អរហា ចត្តាវីតិ តាទី? អរហតោ រាគោ ចត្តោ វន្តោ មុត្តោ បហីនោ បដិនិស្សដ្ឋោ. ទោសោ…បេ… មោហោ… កោធោ… ឧបនាហោ… មក្ខោ… បឡាសោ… ឥស្សា… មច្ឆរិយំ… មាយា… សាឋេយ្យំ… ថម្ភោ… សារម្ភោ… មានោ… អតិមានោ… មទោ… បមាទោ… សព្ពេ កិលេសា… សព្ពេ ទុច្ចរិតា… សព្ពេ ទរថា… សព្ពេ បរិឡាហា… សព្ពេ សន្តាបា… សព្ពាកុសលាភិសង្ខារា ចត្តា វន្តា មុត្តា បហីនា បដិនិស្សដ្ឋា. ឯវំ អរហា ចត្តាវីតិ តាទី.

កថំ អរហា តិណ្ណាវីតិ តាទី? អរហា កាមោឃំ តិណ្ណោ ភវោឃំ តិណ្ណោ ទិដ្ឋោឃំ តិណ្ណោ អវិជ្ជោឃំ តិណ្ណោ សព្ពំ សំសារបថំ តិណ្ណោ ឧត្តិណ្ណោ និត្តិណ្ណោ អតិក្កន្តោ សមតិក្កន្តោ វីតិវត្តោ. សោ វុដ្ឋវាសោ ចិណ្ណចរណោ ជាតិមរណសំសារោ, នត្ថិ តស្ស បុនព្ភវោតិ. ឯវំ អរហា តិណ្ណាវីតិ តាទី.

កថំ អរហា មុត្តាវីតិ តាទី? អរហតោ រាគា ចិត្តំ មុត្តំ វិមុត្តំ សុវិមុត្តំ, ទោសា ចិត្តំ មុត្តំ វិមុត្តំ សុវិមុត្តំ, មោហា ចិត្តំ មុត្តំ វិមុត្តំ សុវិមុត្តំ, កោធា…បេ… ឧបនាហា… មក្ខា… បឡាសា… ឥស្សាយ… មច្ឆរិយា… មាយាយ… សាឋេយ្យា… ថម្ភា… សារម្ភា… មានា… អតិមានា… មទា… បមាទា… សព្ពកិលេសេហិ… សព្ពទុច្ចរិតេហិ… សព្ពទរថេហិ… សព្ពបរិឡាហេហិ… សព្ពសន្តាបេហិ… សព្ពាកុសលាភិសង្ខារេហិ ចិត្តំ មុត្តំ វិមុត្តំ សុវិមុត្តំ. ឯវំ អរហា មុត្តាវីតិ តាទី.

កថំ អរហា តំនិទ្ទេសា តាទី? អរហា សីលេ សតិ សីលវាតិ តំនិទ្ទេសា តាទី; សទ្ធាយ សតិ សទ្ធោតិ តំនិទ្ទេសា តាទី; វីរិយេ សតិ វីរិយវាតិ តំនិទ្ទេសា តាទី; សតិយា សតិ សតិមាតិ តំនិទ្ទេសា តាទី; សមាធិម្ហិ សតិ សមាហិតោតិ តំនិទ្ទេសា តាទី; បញ្ញាយ សតិ បញ្ញវាតិ តំនិទ្ទេសា តាទី; វិជ្ជាយ សតិ តេវិជ្ជោតិ តំនិទ្ទេសា តាទី; អភិញ្ញាយ សតិ ឆឡភិញ្ញោតិ តំនិទ្ទេសា តាទី. ឯវំ អរហា តំនិទ្ទេសា តាទីតិ – បារង្គតោ ន បច្ចេតិ តាទី.

តេនាហ ភគវា –

‘‘ន កប្បយន្តិ ន បុរេក្ខរោន្តិ, ធម្មាបិ តេសំ ន បដិច្ឆិតាសេ;

ន ព្រាហ្មណោ សីលវតេន នេយ្យោ, បារង្គតោ ន បច្ចេតិ តាទី’’តិ.

បរមដ្ឋកសុត្តនិទ្ទេសោ បញ្ចមោ.