៣. ទុដ្ឋដ្ឋកសុត្តនិទ្ទេសោ

អថ ទុដ្ឋដ្ឋកសុត្តនិទ្ទេសំ វក្ខតិ –

១៥. វទន្តិ វេ ទុដ្ឋមនាបិ ឯកេ,អថោបិ [អញ្ញេបិ តេ (សី.), អញ្ញេបិ (ស្យា.)] វេ សច្ចមនា វទន្តិ;

វាទញ្ច ជាតំ មុនិ នោ ឧបេតិ, តស្មា មុនី នត្ថិ ខិលោ កុហិញ្ចិ.

វទន្តិ វេ ទុដ្ឋមនាបិ ឯកេតិ តេ តិត្ថិយា ទុដ្ឋមនា វិរុទ្ធមនា បដិវិរុទ្ធមនា អាហតមនា បច្ចាហតមនា អាឃាតិតមនា បច្ចាឃាតិតមនា វទន្តិ ឧបវទន្តិ ភគវន្តញ្ច ភិក្ខុសង្ឃញ្ច អភូតេនាតិ – វទន្តិ វេ ទុដ្ឋមនាបិ ឯកេ.

អថោបិ វេ សច្ចមនា វទន្តីតិ យេ តេសំ តិត្ថិយានំ សទ្ទហន្តា ឱកប្បេន្តា អធិមុច្ចន្តា សច្ចមនា សច្ចសញ្ញិនោ ភូតមនា ភូតសញ្ញិនោ តថមនា តថសញ្ញិនោ យាថាវមនា យាថាវសញ្ញិនោ អវិបរីតមនា អវិបរីតសញ្ញិនោ វទន្តិ ឧបវទន្តិ ភគវន្តញ្ច ភិក្ខុសង្ឃញ្ច អភូតេនាតិ – អថោបិ វេ សច្ចមនា វទន្តិ.

វាទញ្ច ជាតំ មុនិ នោ ឧបេតីតិ. សោ វាទោ ជាតោ ហោតិ សញ្ជាតោ និព្ពត្តោ អភិនិព្ពត្តោ បាតុភូតោ បរតោឃោសោ អក្កោសោ ឧបវាទោ ភគវតោ ច ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច អភូតេនាតិ – វាទញ្ច ជាតំ. មុនិ នោ ឧបេតីតិ. មុនីតិ. មោនំ វុច្ចតិ ញាណំ. យា បញ្ញា បជាននា អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ, តេន ញាណេន សមន្នាគតោ មុនិ មោនប្បត្តោ…បេ… សង្គជាលមតិច្ច សោ មុនិ. យោ វាទំ ឧបេតិ សោ ទ្វីហិ ការណេហិ វាទំ ឧបេតិ – ការកោ ការកតាយ វាទំ ឧបេតិ, អថ វា វុច្ចមានោ ឧបវទិយមានោ កុប្បតិ ព្យាបជ្ជតិ បតិដ្ឋិយតិ កោបញ្ច ទោសញ្ច អប្បច្ចយញ្ច បាតុករោតិ. អការកោម្ហីតិ យោ វាទំ ឧបេតិ សោ ឥមេហិ ទ្វីហិ ការណេហិ វាទំ ឧបេតិ. មុនិ ទ្វីហិ ការណេហិ វាទំ ន ឧបេតិ – អការកោ មុនិ អការកតាយ វាទំ ន ឧបេតិ, អថ វា វុច្ចមានោ ឧបវទិយមានោ ន កុប្បតិ ន ព្យាបជ្ជតិ ន បតិដ្ឋិយតិ ន កោបញ្ច ទោសញ្ច អប្បច្ចយញ្ច បាតុករោតិ. អការកោម្ហីតិ មុនិ ឥមេហិ ទ្វីហិ ការណេហិ វាទំ ន ឧបេតិ ន ឧបគច្ឆតិ ន គណ្ហាតិ ន បរាមសតិ ន អភិនិវិសតីតិ – វាទញ្ច ជាតំ មុនិ នោ ឧបេតិ.

តស្មា មុនី នត្ថិ ខិលោ កុហិញ្ចីតិ. តស្មាតិ តស្មា តំការណា តំហេតុ តប្បច្ចយា តំនិទានំ មុនិនោ អាហតចិត្តតា ខិលជាតតាបិ នត្ថិ. បញ្ចបិ ចេតោខិលា នត្ថិ, តយោបិ ខិលា នត្ថិ. រាគខិលោ ទោសខិលោ មោហខិលោ នត្ថិ ន សន្តិ ន សំវិជ្ជតិ នុបលព្ភតិ, បហីនោ សមុច្ឆិន្នោ វូបសន្តោ បដិបស្សទ្ធោ អភព្ពុប្បត្តិកោ ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍោ. កុហិញ្ចីតិ កុហិញ្ចិ កិម្ហិចិ កត្ថចិ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា អជ្ឈត្តពហិទ្ធា វាតិ – តស្មា មុនី នត្ថិ ខិលោ កុហិញ្ចីតិ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘វទន្តិ វេ ទុដ្ឋមនាបិ ឯកេ, អថោបិ វេ សច្ចមនា វទន្តិ;

វាទញ្ច ជាតំ មុនិ នោ ឧបេតិ, តស្មា មុនី នត្ថិ ខិលោ កុហិញ្ចី’’តិ.

១៦. សកញ្ហិ ទិដ្ឋិំ កថមច្ចយេយ្យ, ឆន្ទានុនីតោ រុចិយា និវិដ្ឋោ;

សយំ សមត្តានិ បកុព្ពមានោ, យថា ហិ ជានេយ្យ តថា វទេយ្យ.

សកញ្ហិ ទិដ្ឋិំ កថមច្ចយេយ្យាតិ. យំ តេ តិត្ថិយា សុន្ទរិបរិព្ពាជិកំ ហន្ត្វា សមណានំ សក្យបុត្តិយានំ អវណ្ណំ បកាសយិត្វា ‘‘ឯវំ ឯតំ លាភំ យសសក្ការំ សម្មានំ បច្ចាហរិស្សាមា’’តិ តេ ឯវំទិដ្ឋិកា ឯវំខន្តិកា ឯវំរុចិកា ឯវំលទ្ធិកា ឯវំអជ្ឈាសយា ឯវំអធិប្បាយា, តេ នាសក្ខិំសុ សកំ ទិដ្ឋិំ សកំ ខន្តិំ សកំ រុចិំ សកំ លទ្ធិំ សកំ អជ្ឈាសយំ សកំ អធិប្បាយំ អតិក្កមិតុំ; អថ ខោ ស្វេវ អយសោ តេ បច្ចាគតោតិ, ឯវម្បិ – សកញ្ហិ ទិដ្ឋិំ កថមច្ចយេយ្យ. អថ វា ‘‘សស្សតោ លោកោ, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ យោ សោ ឯវំវាទោ, សោ សកំ ទិដ្ឋិំ សកំ ខន្តិំ សកំ រុចិំ សកំ លទ្ធិំ សកំ អជ្ឈាសយំ សកំ អធិប្បាយំ កថំ អច្ចយេយ្យ អតិក្កមេយ្យ សមតិក្កមេយ្យ វីតិវត្តេយ្យ? តំ កិស្ស ហេតុ? តស្ស សា ទិដ្ឋិ តថា សមត្តា សមាទិន្នា គហិតា បរាមដ្ឋា អភិនិវិដ្ឋា អជ្ឈោសិតា អធិមុត្តាតិ. ឯវម្បិ – សកញ្ហិ ទិដ្ឋិំ កថមច្ចយេយ្យ? ‘‘អសស្សតោ លោកោ…បេ… អន្តវា លោកោ… អនន្តវា លោកោ… តំ ជីវំ តំ សរីរំ… អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរំ… ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា… ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា… ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា… នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ យោ សោ ឯវំ វាទោ, សោ សកំ ទិដ្ឋិំ សកំ ខន្តិំ សកំ រុចិំ សកំ លទ្ធិំ សកំ អជ្ឈាសយំ សកំ អធិប្បាយំ កថំ អច្ចយេយ្យ អតិក្កមេយ្យ សមតិក្កមេយ្យ វីតិវត្តេយ្យ? តំ កិស្ស ហេតុ? តស្ស សា ទិដ្ឋិ តថា សមត្តា សមាទិន្នា គហិតា បរាមដ្ឋា អភិនិវិដ្ឋា អជ្ឈោសិតា អធិមុត្តាតិ. ឯវម្បិ – សកញ្ហិ ទិដ្ឋិំ កថមច្ចយេយ្យ.

ឆន្ទានុនីតោ រុចិយា និវិដ្ឋោតិ. ឆន្ទានុនីតោតិ សកាយ ទិដ្ឋិយា សកាយ ខន្តិយា សកាយ រុចិយា សកាយ លទ្ធិយា យាយតិ និយ្យតិ វុយ្ហតិ សំហរីយតិ. យថា ហត្ថិយានេន វា អស្សយានេន វា រថយានេន វា គោយានេន វា អជយានេន វា មេណ្ឌយានេន វា ឱដ្ឋយានេន វា ខរយានេន វា យាយតិ និយ្យតិ វុយ្ហតិ សំហរីយតិ, ឯវមេវ សកាយ ទិដ្ឋិយា សកាយ ខន្តិយា សកាយ រុចិយា សកាយ លទ្ធិយា យាយតិ និយ្យតិ វុយ្ហតិ សំហរីយតីតិ – ឆន្ទានុនីតោ. រុចិយា និវិដ្ឋោតិ សកាយ ទិដ្ឋិយា សកាយ រុចិយា សកាយ លទ្ធិយា និវិដ្ឋោ បតិដ្ឋិតោ អល្លីនោ ឧបគតោ អជ្ឈោសិតោ អធិមុត្តោតិ – ឆន្ទានុនីតោ រុចិយា និវិដ្ឋោ.

សយំ សមត្តានិ បកុព្ពមានោតិ. សយំ សមត្តំ ករោតិ បរិបុណ្ណំ ករោតិ អនោមំ ករោតិ អគ្គំ សេដ្ឋំ វិសិដ្ឋំ បាមោក្ខំ ឧត្តមំ បវរំ ករោតិ. ‘‘អយំ សត្ថា សព្ពញ្ញូ’’តិ សយំ សមត្តំ ករោតិ បរិបុណ្ណំ ករោតិ អនោមំ ករោតិ អគ្គំ សេដ្ឋំ វិសិដ្ឋំ បាមោក្ខំ ឧត្តមំ បវរំ ករោតិ. ‘‘អយំ ធម្មោ ស្វាក្ខាតោ…បេ… អយំ គណោ សុប្បដិបន្នោ… អយំ ទិដ្ឋិ ភទ្ទិកា… អយំ បដិបទា សុបញ្ញត្តា… អយំ មគ្គោ និយ្យានិកោ’’តិ សយំ សមត្តំ ករោតិ បរិបុណ្ណំ ករោតិ អនោមំ ករោតិ អគ្គំ សេដ្ឋំ វិសិដ្ឋំ បាមោក្ខំ ឧត្តមំ បវរំ ករោតិ ជនេតិ សញ្ជនេតិ និព្ពត្តេតិ អភិនិព្ពត្តេតីតិ – សយំ សមត្តានិ បកុព្ពមានោ.

យថា ហិ ជានេយ្យ តថា វទេយ្យាតិ យថា ជានេយ្យ, តថា វទេយ្យ កថេយ្យ ភណេយ្យ ទីបយេយ្យ វោហរេយ្យ. ‘‘សស្សតោ លោកោ, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ យថា ជានេយ្យ, តថា វទេយ្យ កថេយ្យ ភណេយ្យ ទីបយេយ្យ វោហរេយ្យ. ‘‘អសស្សតោ លោកោ…បេ… នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ យថា ជានេយ្យ, តថា វទេយ្យ កថេយ្យ ភណេយ្យ ទីបយេយ្យ វោហរេយ្យាតិ – យថា ហិ ជានេយ្យ តថា វទេយ្យ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘សកញ្ហិ ទិដ្ឋិំ កថមច្ចយេយ្យ, ឆន្ទានុនីតោ រុចិយា និវិដ្ឋោ;

សយំ សមត្តានិ បកុព្ពមានោ, យថា ហិ ជានេយ្យ តថា វទេយ្យា’’តិ.

១៧. យោ អត្តនោ សីលវតានិ ជន្តុ, អនានុបុដ្ឋោវ [អនានុបុដ្ឋោ ច (ស្យា.)] បរេស បាវ បាវា (សី. ស្យា.) ;

អនរិយធម្មំ កុសលា តមាហុ, យោ អាតុមានំ សយមេវ បាវ [បាវា (សី. ស្យា.)] .

យោ អត្តនោ សីលវតានិ ជន្តូតិ. យោតិ យោ យាទិសោ យថាយុត្តោ យថាវិហិតោ យថាបការោ យំឋានប្បត្តោ យំធម្មសមន្នាគតោ ខត្តិយោ វា ព្រាហ្មណោ វា វេស្សោ វា សុទ្ទោ វា គហដ្ឋោ វា បព្ពជិតោ វា ទេវោ វា មនុស្សោ វា. សីលវតានីតិ អត្ថិ សីលញ្ចេវ វតញ្ច [វត្តញ្ច (ស្យា.), ឯវមុបរិបិ], អត្ថិ វតំ ន សីលំ. កតមំ សីលញ្ចេវ វតញ្ច? ឥធ ភិក្ខុ សីលវា ហោតិ, បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ វិហរតិ អាចារគោចរសម្បន្នោ អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវី, សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសុ. យោ តត្ថ សំយមោ សំវរោ អវីតិក្កមោ, ឥទំ សីលំ. យំ សមាទានំ តំ វតំ. សំវរដ្ឋេន សីលំ; សមាទានដ្ឋេន វតំ – ឥទំ វុច្ចតិ សីលញ្ចេវ វតញ្ច. កតមំ វតំ, ន សីលំ? អដ្ឋ ធុតង្គានិ – អារញ្ញិកង្គំ, បិណ្ឌបាតិកង្គំ, បំសុកូលិកង្គំ, តេចីវរិកង្គំ, សបទានចារិកង្គំ, ខលុបច្ឆាភត្តិកង្គំ, នេសជ្ជិកង្គំ, យថាសន្ថតិកង្គំ – ឥទំ វុច្ចតិ វតំ, ន សីលំ. វីរិយសមាទានម្បិ វុច្ចតិ វតំ, ន សីលំ. ‘‘កាមំ តចោ ច ន្ហារុ [នហារុ (សី. ស្យា.)] ច អដ្ឋិ ច អវសិស្សតុ [អវសុស្សតុ (ស្យា.)], សរីរេ ឧបស្សុស្សតុ មំសលោហិតំ. យំ តំ បុរិសថាមេន បុរិសពលេន បុរិសវីរិយេន បុរិសបរក្កមេន បត្តព្ពំ, ន តំ អបាបុណិត្វា វីរិយស្ស សណ្ឋានំ ភវិស្សតី’’តិ – ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ. ឯវរូបំ វីរិយសមាទានំ – ឥទំ វុច្ចតិ វតំ, ន សីលំ.

‘‘នាសិស្សំ ន បិវិស្សាមិ, វិហារតោ ន និក្ខមេ;

នបិ បស្សំ និបាតេស្សំ, តណ្ហាសល្លេ អនូហតេ’’តិ.

ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ. ឯវរូបម្បិ វីរិយសមាទានំ វុច្ចតិ វតំ, ន សីលំ. ‘‘ន តាវាហំ ឥមំ បល្លង្កំ ភិន្ទិស្សាមិ យាវ មេ ន អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចិស្សតី’’តិ – ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ. ឯវរូបម្បិ វីរិយសមាទានំ វុច្ចតិ វតំ, ន សីលំ. ‘‘ន តាវាហំ ឥមម្ហា អាសនា វុដ្ឋហិស្សាមិ, ចង្កមា ឱរោហិស្សាមិ, វិហារា និក្ខមិស្សាមិ, អឌ្ឍយោគា និក្ខមិស្សាមិ, បាសាទា និក្ខមិស្សាមិ, ហម្មិយា និក្ខមិស្សាមិ, គុហាយ និក្ខមិស្សាមិ, លេណា និក្ខមិស្សាមិ, កុដិយា និក្ខមិស្សាមិ, កូដាគារា និក្ខមិស្សាមិ, អដ្ដា និក្ខមិស្សាមិ, មាឡា និក្ខមិស្សាមិ, ឧទ្ទណ្ឌា [ឧដ្ដណ្ឌា (ក.)] និក្ខមិស្សាមិ ឧបដ្ឋានសាលាយ និក្ខមិស្សាមិ មណ្ឌបា និក្ខមិស្សាមិ, រុក្ខមូលា និក្ខមិស្សាមិ យាវ មេ ន អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចិស្សតី’’តិ – ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ. ឯវរូបម្បិ វីរិយសមាទានំ វុច្ចតិ វតំ, ន សីលំ. ‘‘ឥមស្មិញ្ញេវ បុព្ពណ្ហសមយំ អរិយធម្មំ អាហរិស្សាមិ សមាហរិស្សាមិ អធិគច្ឆិស្សាមិ ផស្សយិស្សាមិ សច្ឆិករិស្សាមី’’តិ – ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ. ឯវរូបម្បិ វីរិយសមាទានំ វុច្ចតិ វតំ, ន សីលំ. ‘‘ឥមស្មិញ្ញេវ មជ្ឈន្ហិកសមយំ, សាយន្ហសមយំ, បុរេភត្តំ, បច្ឆាភត្តំ, បុរិមំ យាមំ, មជ្ឈិមំ យាមំ, បច្ឆិមំ យាមំ, កាឡេ, ជុណ្ហេ, វស្សេ, ហេមន្តេ, គិម្ហេ, បុរិមេ វយោខន្ធេ, មជ្ឈិមេ វយោខន្ធេ, បច្ឆិមេ វយោខន្ធេ អរិយធម្មំ អាហរិស្សាមិ សមាហរិស្សាមិ អធិគច្ឆិស្សាមិ ផស្សយិស្សាមិ សច្ឆិករិស្សាមី’’តិ – ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ. ឯវរូបម្បិ វីរិយសមាទានំ វុច្ចតិ វតំ, ន សីលំ. ជន្តូតិ សត្តោ នរោ មានវោ [មាណវោ (ក.)] បោសោ បុគ្គលោ ជីវោ ជាគុ ជន្តុ ឥន្ទគុ មនុជោតិ – យោ អត្តនោ សីលវតានិ ជន្តុ.

អនានុបុដ្ឋោវ បរេស បាវាតិ. បរេសន្តិ បរេសំ ខត្តិយានំ ព្រាហ្មណានំ វេស្សានំ សុទ្ទានំ គហដ្ឋានំ បព្ពជិតានំ ទេវានំ មនុស្សានំ. អនានុបុដ្ឋោតិ អបុដ្ឋោ អបុច្ឆិតោ អយាចិតោ អនជ្ឈេសិតោ អបសាទិតោ. បាវាតិ អត្តនោ សីលំ វា វតំ វា សីលព្ពតំ វា បាវទតិ. អហមស្មិ សីលសម្បន្នោតិ វា, វតសម្បន្នោតិ វា, សីលព្ពតសម្បន្នោតិ វា ជាតិយា វា គោត្តេន វា កោលបុត្តិយេន វា វណ្ណបោក្ខរតាយ វា ធនេន វា អជ្ឈេនេន វា កម្មាយតនេន វា សិប្បាយតនេន វា វិជ្ជាដ្ឋានេន [វិជ្ជដ្ឋានេន (ស្យា.)] វា សុតេន វា បដិភានេន [បដិភាណេន (សី. ស្យា. ក.)] វា អញ្ញតរញ្ញតរេន វា វត្ថុនា, ឧច្ចា កុលា បព្ពជិតោតិ វា, មហាកុលា បព្ពជិតោតិ វា, មហាភោគកុលា បព្ពជិតោតិ វា, ឧឡារភោគកុលា បព្ពជិតោតិ វា, ញាតោ យសស្សី សគហដ្ឋបព្ពជិតានន្តិ វា, លាភិម្ហិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារាន’’ន្តិ វា, សុត្តន្តិកោតិ វា, វិនយធរោតិ វា, ធម្មកថិកោតិ វា, អារញ្ញិកោតិ វា, បិណ្ឌបាតិកោតិ វា, បំសុកូលិកោតិ វា, តេចីវរិកោតិ វា, សបទានចារិកោតិ វា, ខលុបច្ឆាភត្តិកោតិ វា, នេសជ្ជិកោតិ វា, យថាសន្ថតិកោតិ វា, បឋមស្ស ឈានស្ស លាភីតិ វា, ទុតិយស្ស ឈានស្ស លាភីតិ វា, តតិយស្ស ឈានស្ស លាភីតិ វា, ចតុត្ថស្ស ឈានស្ស លាភីតិ វា, អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិយា លាភីតិ វា, វិញ្ញាណញ្ចាយតនសមាបត្តិយា លាភីតិ វា, អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិយា លាភីតិ វា, នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិយា លាភីតិ វា បាវទតិ កថេតិ ភណតិ ទីបយតិ វោហរតីតិ – អនានុបុដ្ឋោវ បរេសំ បាវ.

អនរិយធម្មំ កុសលា តមាហូតិ. កុសលាតិ យេ តេ ខន្ធកុសលា ធាតុកុសលា អាយតនកុសលា បដិច្ចសមុប្បាទកុសលា សតិបដ្ឋានកុសលា សម្មប្បធានកុសលា ឥទ្ធិបាទកុសលា ឥន្ទ្រិយកុសលា ពលកុសលា ពោជ្ឈង្គកុសលា មគ្គកុសលា ផលកុសលា និព្ពានកុសលា, តេ កុសលា ឯវមាហំសុ – ‘‘អនរិយានំ ឯសោ ធម្មោ, នេសោ ធម្មោ អរិយានំ; ពាលានំ ឯសោ ធម្មោ, នេសោ ធម្មោ បណ្ឌិតានំ; អសប្បុរិសានំ ឯសោ ធម្មោ, នេសោ ធម្មោ សប្បុរិសាន’’ន្តិ. ឯវមាហំសុ ឯវំ កថេន្តិ ឯវំ ភណន្តិ ឯវំ ទីបយន្តិ ឯវំ វោហរន្តីតិ – អនរិយធម្មំ កុសលា តមាហុ.

យោ អាតុមានំ សយមេវ បាវាតិ. អាតុមា វុច្ចតិ អត្តា. សយមេវ បាវាតិ សយមេវ អត្តានំ បាវទតិ – ‘‘អហមស្មិ សីលសម្បន្នោតិ វា, វតសម្បន្នោតិ វា, សីលព្ពតសម្បន្នោតិ វា, ជាតិយា វា គោត្តេន វា កោលបុត្តិយេន វា វណ្ណបោក្ខរតាយ វា ធនេន វា អជ្ឈេនេន វា កម្មាយតនេន វា សិប្បាយតនេន វា វិជ្ជាដ្ឋានេន វា សុតេន វា បដិភានេន វា អញ្ញតរញ្ញតរេន វា វត្ថុនា, ឧច្ចា កុលា បព្ពជិតោតិ វា, មហាកុលា បព្ពជិតោតិ វា, មហាភោគកុលា បព្ពជិតោតិ វា, ឧឡារភោគកុលា បព្ពជិតោតិ វា, ញាតោ យសស្សី សគហដ្ឋបព្ពជិតានន្តិ វា, លាភិម្ហិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានន្តិ វា, សុត្តន្តិកោតិ វា, វិនយធរោតិ វា, ធម្មកថិកោតិ វា, អារញ្ញិកោតិ វា, បិណ្ឌបាតិកោតិ វា, បំសុកូលិកោតិ វា, តេចីវរិកោតិ វា, សបទានចារិកោតិ វា, ខលុបច្ឆាភត្តិកោតិ វា, នេសជ្ជិកោតិ វា, យថាសន្ថតិកោតិ វា, បឋមស្ស ឈានស្ស លាភីតិ វា, ទុតិយស្ស ឈានស្ស លាភីតិ វា, តតិយស្ស ឈានស្ស លាភីតិ វា, ចតុត្ថស្ស ឈានស្ស លាភីតិ វា, អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិយា លាភីតិ វា, វិញ្ញាណញ្ចាយតនសមាបត្តិយា លាភីតិ វា,

វិភវញ្ច ភវញ្ច វិប្បហាយ, វុសិតវា ខីណបុនព្ភវោ ស ភិក្ខូ’’តិ.

អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិយា លាភីតិ វា, នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិយា លាភីតិ វា’’ បាវទតិ កថេតិ ភណតិ ទីបយតិ វោហរតីតិ – យោ អាតុមានំ សយមេវ បាវាតិ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘យោ អត្តនោ សីលវតានិ ជន្តុ, អនានុបុដ្ឋោវ បរេស បាវ;

អនរិយធម្មំ កុសលា តមាហុ, យោ អាតុមានំ សយមេវ បាវា’’តិ.

១៨. សន្តោ ច ភិក្ខុ អភិនិព្ពុតត្តោ,ឥតិហន្តិ សីលេសុ អកត្ថមានោ;

តមរិយធម្មំ កុសលា វទន្តិ, យស្សុស្សទា នត្ថិ កុហិញ្ចិ លោកេ.

សន្តោ ច ភិក្ខុ អភិនិព្ពុតត្តោតិ. សន្តោតិ រាគស្ស សមិតត្តា សន្តោ, ទោសស្ស សមិតត្តា សន្តោ, មោហស្ស សមិតត្តា សន្តោ, កោធស្ស…បេ… ឧបនាហស្ស… មក្ខស្ស… បឡាសស្ស [បលាសស្ស (សី. ក.)] … ឥស្សាយ… មច្ឆរិយស្ស… មាយាយ… សាឋេយ្យស្ស… ថម្ភស្ស… សារម្ភស្ស… មានស្ស… អតិមានស្ស… មទស្ស… បមាទស្ស… សព្ពកិលេសានំ… សព្ពទុច្ចរិតានំ… សព្ពទរថានំ… សព្ពបរិឡាហានំ… សព្ពសន្តាបានំ… សព្ពាកុសលាភិសង្ខារានំ សន្តត្តា សមិតត្តា វូបសមិតត្តា វិជ្ឈាតត្តា និព្ពុតត្តា វិគតត្តា បដិបស្សទ្ធត្តា សន្តោ ឧបសន្តោ វូបសន្តោ និព្ពុតោ បដិបស្សទ្ធោតិ – សន្តោ. ភិក្ខូតិ សត្តន្នំ ធម្មានំ ភិន្នត្តា ភិក្ខុ – សក្កាយទិដ្ឋិ ភិន្នា ហោតិ, វិចិកិច្ឆា ភិន្នា ហោតិ, សីលព្ពតបរាមាសោ ភិន្នោ ហោតិ, រាគោ ភិន្នោ ហោតិ, ទោសោ ភិន្នោ ហោតិ, មោហោ ភិន្នោ ហោតិ, មានោ ភិន្នោ ហោតិ. ភិន្នាស្ស ហោន្តិ បាបកា អកុសលា ធម្មា សំកិលេសិកា បោនោភវិកា [បោនោព្ភវិកា (ស្យា. ក.)] សទរា ទុក្ខវិបាកា អាយតិំ ជាតិជរាមរណិយា.

‘‘បជ្ជេន កតេន អត្តនា, [សភិយាតិ ភគវា]

បរិនិព្ពានគតោ វិតិណ្ណកង្ខោ;

វិភវញ្ច [វិភវំ (សី. ក.) សុ. និ. ៥១៩] ភវញ្ច វិប្បហាយ,

វុសិតវា ខីណបុនព្ភវោ ស ភិក្ខូ’’តិ.

សន្តោ ច ភិក្ខុ អភិនិព្ពុតត្តោតិ រាគស្ស និព្ពាបិតត្តា អភិនិព្ពុតត្តោ, ទោសស្ស និព្ពាបិតត្តា អភិនិព្ពុតត្តោ, មោហស្ស និព្ពាបិតត្តា អភិនិព្ពុតត្តោ, កោធស្ស…បេ… ឧបនាហស្ស… មក្ខស្ស… បឡាសស្ស… ឥស្សាយ… មច្ឆរិយស្ស… មាយាយ… សាឋេយ្យស្ស… ថម្ភស្ស… សារម្ភស្ស… មានស្ស… អតិមានស្ស… មទស្ស… បមាទស្ស… សព្ពកិលេសានំ… សព្ពទុច្ចរិតានំ… សព្ពទរថានំ… សព្ពបរិឡាហានំ… សព្ពសន្តាបានំ… សព្ពាកុសលាភិសង្ខារានំ និព្ពាបិតត្តា អភិនិព្ពុតត្តោតិ – សន្តោ ច ភិក្ខុ អភិនិព្ពុតត្តោ.

ឥតិហន្តិ សីលេសុ អកត្ថមានោតិ. ឥតិហន្តិ បទសន្ធិ បទសំសគ្គោ បទបារិបូរី អក្ខរសមវាយោ ព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតា បទានុបុព្ពតាបេតំ [បទានុបុព្ពតា មេតំ (ស្យា. ក.)] – ឥតិហន្តិ. សីលេសុ អកត្ថមានោតិ. ឥធេកច្ចោ កត្ថី ហោតិ វិកត្ថី. សោ កត្ថតិ វិកត្ថតិ. អហមស្មិ សីលសម្បន្នោតិ វា, វតសម្បន្នោតិ វា, សីលព្ពតសម្បន្នោតិ វា, ជាតិយា វា គោត្តេន វា កោលបុត្តិយេន វា វណ្ណបោក្ខរតាយ វា…បេ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិយា លាភីតិ វា កត្ថតិ វិកត្ថតិ. ឯវំ ន កត្ថតិ ន វិកត្ថតិ. កត្ថនា អារតោ វិរតោ បដិវិរតោ និក្ខន្តោ និស្សដោ វិប្បមុត្តោ វិសញ្ញុត្តោ វិមរិយាទិកតេន ចេតសា វិហរតីតិ – ឥតិហន្តិ សីលេសុ អកត្ថមានោ.

តមរិយធម្មំ កុសលា វទន្តីតិ. កុសលាតិ យេ តេ ខន្ធកុសលា ធាតុកុសលា អាយតនកុសលា បដិច្ចសមុប្បាទកុសលា សតិបដ្ឋានកុសលា សម្មប្បធានកុសលា ឥទ្ធិបាទកុសលា ឥន្ទ្រិយកុសលា ពលកុសលា ពោជ្ឈង្គកុសលា មគ្គកុសលា ផលកុសលា និព្ពានកុសលា, តេ កុសលា ឯវំ វទន្តិ – ‘‘អរិយានំ ឯសោ ធម្មោ, នេសោ ធម្មោ អនរិយានំ; បណ្ឌិតានំ ឯសោ ធម្មោ, នេសោ ធម្មោ ពាលានំ; សប្បុរិសានំ ឯសោ ធម្មោ, នេសោ ធម្មោ អសប្បុរិសាន’’ន្តិ. ឯវំ វទន្តិ, អរិយានំ ឯវំ កថេន្តិ ឯវំ ភណន្តិ ឯវំ ទីបយន្តិ ឯវំ វោហរន្តីតិ – តមរិយធម្មំ កុសលា វទន្តិ.

យស្សុស្សទា នត្ថិ កុហិញ្ចិ លោកេតិ. យស្សាតិ អរហតោ ខីណាសវស្ស. ឧស្សទាតិ សត្តុស្សទា – រាគុស្សទោ, ទោសុស្សទោ, មោហុស្សទោ, មានុស្សទោ, ទិដ្ឋុស្សទោ, កិលេសុស្សទោ, កម្មុស្សទោ. យស្សិមេ [តស្សិមេ (សី. ស្យា.)] ឧស្សទា នត្ថិ ន សន្តិ ន វិជ្ជន្តិ នុបលព្ភន្តិ, បហីនា សមុច្ឆិន្នា វូបសន្តា បដិបស្សទ្ធា អភព្ពុប្បត្តិកា ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍា. កុហិញ្ចីតិ កុហិញ្ចិ កិម្ហិចិ កត្ថចិ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា អជ្ឈត្តពហិទ្ធា វា. លោកេតិ អបាយលោកេ មនុស្សលោកេ ទេវលោកេ ខន្ធលោកេ ធាតុលោកេ អាយតនលោកេតិ – យស្សុស្សទា នត្ថិ កុហិញ្ចិ លោកេ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘សន្តោ ច ភិក្ខុ អភិនិព្ពុតត្តោ, ឥតិហន្តិ សីលេសុ អកត្ថមានោ;

តមរិយធម្មំ កុសលា វទន្តិ, យស្សុស្សទា នត្ថិ កុហិញ្ចិ លោកេ’’តិ.

១៩. បកប្បិតា សង្ខតា យស្ស ធម្មា,បុរក្ខតា [បុរេក្ខតា (សី. ក.)] សន្តិ អវីវទាតា;

យទត្តនិ បស្សតិ អានិសំសំ, តំ និស្សិតោ កុប្បបដិច្ចសន្តិំ.

បកប្បិតា សង្ខតា យស្ស ធម្មាតិ. បកប្បនាតិ ទ្វេ បកប្បនា – តណ្ហាបកប្បនា ច ទិដ្ឋិបកប្បនា ច…បេ… អយំ តណ្ហាបកប្បនា…បេ… អយំ ទិដ្ឋិបកប្បនា. សង្ខតាតិ សង្ខតា អភិសង្ខតា សណ្ឋបិតាតិបិ – សង្ខតា. អថ វា អនិច្ចា សង្ខតា បដិច្ចសមុប្បន្នា ខយធម្មា វយធម្មា វិរាគធម្មា និរោធធម្មាតិបិ – សង្ខតា. យស្សាតិ ទិដ្ឋិគតិកស្ស. ធម្មា វុច្ចន្តិ ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានីតិ – បកប្បិតា សង្ខតា យស្ស ធម្មា.

បុរក្ខតា សន្តិ អវីវទាតាតិ. បុរក្ខតាតិ ទ្វេ បុរេក្ខារា – តណ្ហាបុរេក្ខារោ ច ទិដ្ឋិបុរេក្ខារោ ច…បេ… អយំ តណ្ហាបុរេក្ខារោ…បេ… អយំ ទិដ្ឋិបុរេក្ខារោ. តស្ស តណ្ហាបុរេក្ខារោ អប្បហីនោ, ទិដ្ឋិបុរេក្ខារោ អប្បដិនិស្សដ្ឋោ. តស្ស តណ្ហាបុរេក្ខារស្ស អប្បហីនត្តា, ទិដ្ឋិបុរេក្ខារស្ស អប្បដិនិស្សដ្ឋត្តា សោ តណ្ហំ វា ទិដ្ឋិំ វា បុរតោ កត្វា ចរតិ តណ្ហាធជោ តណ្ហាកេតុ តណ្ហាធិបតេយ្យោ, ទិដ្ឋិធជោ ទិដ្ឋិកេតុ ទិដ្ឋាធិបតេយ្យោ, តណ្ហាយ វា ទិដ្ឋិយា វា បរិវារិតោ ចរតីតិ – បុរក្ខតា. សន្តីតិ សន្តិ សំវិជ្ជន្តិ អត្ថិ ឧបលព្ភន្តិ. អវីវទាតាតិ អវេវទាតា អវោទាតា អបរិសុទ្ធា សំកិលិដ្ឋា សំកិលេសិកាតិ – បុរក្ខតា សន្តិ អវីវទាតា.

យទត្តនិ បស្សតិ អានិសំសន្តិ. យទត្តនីតិ យំ អត្តនិ. អត្តា វុច្ចតិ ទិដ្ឋិគតំ. អត្តនោ ទិដ្ឋិយា ទ្វេ អានិសំសេ បស្សតិ – ទិដ្ឋធម្មិកញ្ច អានិសំសំ, សម្បរាយិកញ្ច អានិសំសំ. កតមោ ទិដ្ឋិយា ទិដ្ឋធម្មិកោ អានិសំសោ? យំទិដ្ឋិកោ សត្ថា ហោតិ, តំទិដ្ឋិកា សាវកា ហោន្តិ. តំទិដ្ឋិកំ សត្ថារំ សាវកា សក្ករោន្តិ គរុំ ករោន្តិ [គរុករោន្តិ (សី. ស្យា.)] មានេន្តិ បូជេន្តិ អបចិតិំ ករោន្តិ. លភតិ ច តតោនិទានំ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ – អយំ ទិដ្ឋិយា ទិដ្ឋធម្មិកោ អានិសំសោ. កតមោ ទិដ្ឋិយា សម្បរាយិកោ អានិសំសោ? អយំ ទិដ្ឋិ អលំ នាគត្តាយ វា សុបណ្ណត្តាយ វា យក្ខត្តាយ វា អសុរត្តាយ វា គន្ធព្ពត្តាយ វា មហារាជត្តាយ វា ឥន្ទត្តាយ វា ព្រហ្មត្តាយ វា ទេវត្តាយ វា. អយំ ទិដ្ឋិ សុទ្ធិយា វិសុទ្ធិយា បរិសុទ្ធិយា, មុត្តិយា វិមុត្តិយា បរិមុត្តិយា. ឥមាយ ទិដ្ឋិយា សុជ្ឈន្តិ វិសុជ្ឈន្តិ បរិសុជ្ឈន្តិ មុច្ចន្តិ វិមុច្ចន្តិ បរិមុច្ចន្តិ. ឥមាយ ទិដ្ឋិយា សុជ្ឈិស្សាមិ វិសុជ្ឈិស្សាមិ បរិសុជ្ឈិស្សាមិ, មុច្ចិស្សាមិ វិមុច្ចិស្សាមិ បរិមុច្ចិស្សាមីតិ អាយតិំ ផលបាដិកង្ខី ហោតិ – អយំ ទិដ្ឋិយា សម្បរាយិកោ អានិសំសោ. អត្តនោ ទិដ្ឋិយា ឥមេ ទ្វេ អានិសំសេ បស្សតិ ទក្ខតិ ឱលោកេតិ និជ្ឈាយតិ ឧបបរិក្ខតីតិ – យទត្តនិ បស្សតិ អានិសំសំ.

តំ និស្សិតោ កុប្បបដិច្ចសន្តិន្តិ. តិស្សោ សន្តិយោ – អច្ចន្តសន្តិ, តទង្គសន្តិ, សម្មុតិសន្តិ. កតមា អច្ចន្តសន្តិ? អច្ចន្តសន្តិ វុច្ចតិ អមតំ និព្ពានំ. យោ សោ សព្ពសង្ខារសមថោ សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គោ តណ្ហក្ខយោ វិរាគោ និរោធោ និព្ពានំ. អយំ អច្ចន្តសន្តិ. កតមា តទង្គសន្តិ? បឋមំ ឈានំ សមាបន្នស្ស នីវរណា សន្តា ហោន្តិ; ទុតិយំ ឈានំ សមាបន្នស្ស វិតក្កវិចារា សន្តា ហោន្តិ; តតិយំ ឈានំ សមាបន្នស្ស បីតិ សន្តា ហោតិ; ចតុត្ថំ ឈានំ សមាបន្នស្ស សុខទុក្ខា សន្តា ហោន្តិ; អាកាសានញ្ចាយតនំ សមាបន្នស្ស រូបសញ្ញា បដិឃសញ្ញា នានត្តសញ្ញា សន្តា ហោតិ; វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមាបន្នស្ស អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា សន្តា ហោតិ; អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមាបន្នស្ស វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា សន្តា ហោតិ; នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមាបន្នស្ស អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា សន្តា ហោតិ. អយំ តទង្គសន្តិ. កតមា សម្មុតិសន្តិ? សម្មុតិសន្តិយោ វុច្ចន្តិ ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ ទិដ្ឋិសន្តិយោ. អបិ ច សម្មុតិសន្តិ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតា សន្តីតិ. តំ និស្សិតោ កុប្បបដិច្ចសន្តិន្តិ. កុប្បសន្តិំ បកុប្បសន្តិំ ឯរិតសន្តិំ សមេរិតសន្តិំ ចលិតសន្តិំ ឃដ្ដិតសន្តិំ កប្បិតសន្តិំ បកប្បិតសន្តិំ អនិច្ចំ សង្ខតំ បដិច្ចសមុប្បន្នំ ខយធម្មំ វយធម្មំ វិរាគធម្មំ និរោធធម្មំ, សន្តិំ និស្សិតោ អសិតោ អល្លីនោ ឧបគតោ អជ្ឈោសិតោ អធិមុត្តោតិ – តំ និស្សិតោ កុប្បបដិច្ចសន្តិំ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘បកប្បិតា សង្ខតា យស្ស ធម្មា, បុរក្ខតា សន្តិ អវីវទាតា;

យទត្តនិ បស្សតិ អានិសំសំ, តំ និស្សិតោ កុប្បបដិច្ចសន្តិ’’ន្តិ.

២០. ទិដ្ឋីនិវេសា ន ហិ ស្វាតិវត្តា, ធម្មេសុ និច្ឆេយ្យ សមុគ្គហីតំ;

តស្មា នរោ តេសុ និវេសនេសុ, និរស្សតី អាទិយតី ច ធម្មំ.

ទិដ្ឋីនិវេសា ន ហិ ស្វាតិវត្តាតិ. ទិដ្ឋីនិវេសាតិ ‘‘សស្សតោ លោកោ, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ អភិនិវេសបរាមាសោ ទិដ្ឋិនិវេសនំ. ‘‘អសស្សតោ លោកោ…បេ… អន្តវា លោកោ… អនន្តវា លោកោ … តំ ជីវំ តំ សរីរំ… អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរំ… ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា… ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា… ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា… នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ អភិនិវេសបរាមាសោ ទិដ្ឋិនិវេសនន្តិ. ទិដ្ឋីនិវេសា ន ហិ ស្វាតិវត្តាតិ ទិដ្ឋិនិវេសា ន ហិ ស្វាតិវត្តា ទុរតិវត្តា ទុត្តរា ទុប្បតរា ទុស្សមតិក្កមា ទុព្ពិនិវត្តាតិ – [ទុព្ពីតិវត្តាតិ (សី. ស្យា. ក.)] ទិដ្ឋីនិវេសា ន ហិ ស្វាតិវត្តា.

ធម្មេសុ និច្ឆេយ្យ សមុគ្គហីតន្តិ. ធម្មេសូតិ ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតេសុ. និច្ឆេយ្យាតិ និច្ឆិនិត្វា វិនិច្ឆិនិត្វា វិចិនិត្វា បវិចិនិត្វា តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វា. សមុគ្គហីតន្តិ និវេសនេសុ ឱធិគ្គាហោ ពិលគ្គាហោ វរគ្គាហោ កោដ្ឋាសគ្គាហោ ឧច្ចយគ្គាហោ សមុច្ចយគ្គាហោ. ឥទំ សច្ចំ តច្ឆំ តថំ ភូតំ យាថាវំ អវិបរីតំ គហិតំ បរាមដ្ឋំ អភិនិវិដ្ឋំ អជ្ឈោសិតំ អធិមុត្តន្តិ – ធម្មេសុ និច្ឆេយ្យ សមុគ្គហីតំ.

តស្មា នរោ តេសុ និវេសនេសូតិ. តស្មាតិ តស្មា តំការណា តំហេតុ តប្បច្ចយា តំនិទានំ. នរោតិ សត្តោ នរោ មានវោ បោសោ បុគ្គលោ ជីវោ ជាគុ ជន្តុ ឥន្ទគុ មនុជោ. តេសុ និវេសនេសូតិ តេសុ ទិដ្ឋិនិវេសនេសូតិ – តស្មា នរោ តេសុ និវេសនេសុ.

និរស្សតី អាទិយតី ច ធម្មន្តិ. និរស្សតីតិ ទ្វីហិ ការណេហិ និរស្សតិ – បរវិច្ឆិន្ទនាយ វា និរស្សតិ, អនភិសម្ភុណន្តោ វា និរស្សតិ. កថំ បរវិច្ឆិន្ទនាយ និរស្សតិ? បរោ វិច្ឆិន្ទេតិ – សោ សត្ថា ន សព្ពញ្ញូ, ធម្មោ ន ស្វាក្ខាតោ, គណោ ន សុប្បដិបន្នោ, ទិដ្ឋិ ន ភទ្ទិកា, បដិបទា ន សុបញ្ញត្តា, មគ្គោ ន និយ្យានិកោ, នត្ថេត្ថ សុទ្ធិ វា វិសុទ្ធិ វា បរិសុទ្ធិ វា មុត្តិ វា វិមុត្តិ វា បរិមុត្តិ វា, នត្ថេត្ថ សុជ្ឈន្តិ វា វិសុជ្ឈន្តិ វា បរិសុជ្ឈន្តិ វា មុច្ចន្តិ វា វិមុច្ចន្តិ វា បរិមុច្ចន្តិ វា, ហីនា និហីនា ឱមកា លាមកា ឆតុក្កា [ជតុក្កា (សី. ស្យា.)] បរិត្តាតិ – ឯវំ បរោ វិច្ឆិន្ទេតិ. ឯវំ វិច្ឆិន្ទិយមានោ សត្ថារំ និរស្សតិ, ធម្មក្ខានំ និរស្សតិ, គណំ និរស្សតិ, ទិដ្ឋិំ និរស្សតិ, បដិបទំ និរស្សតិ, មគ្គំ និរស្សតិ. ឯវំ បរវិច្ឆិន្ទនាយ និរស្សតិ. កថំ អនភិសម្ភុណន្តោ និរស្សតិ? សីលំ អនភិសម្ភុណន្តោ សីលំ និរស្សតិ, វតំ អនភិសម្ភុណន្តោ វតំ និរស្សតិ, សីលព្ពតំ អនភិសម្ភុណន្តោ សីលព្ពតំ និរស្សតិ. ឯវំ អនភិសម្ភុណន្តោ និរស្សតិ. អាទិយតី ច ធម្មន្តិ. សត្ថារំ គណ្ហាតិ, ធម្មក្ខានំ គណ្ហាតិ, គណំ គណ្ហាតិ, ទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ, បដិបទំ គណ្ហាតិ, មគ្គំ គណ្ហាតិ បរាមសតិ អភិនិវិសតីតិ – និរស្សតី អាទិយតី ច ធម្មំ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘ទិដ្ឋីនិវេសា ន ហិ ស្វាតិវត្តា, ធម្មេសុ និច្ឆេយ្យ សមុគ្គហីតំ;

តស្មា នរោ តេសុ និវេសនេសុ, និរស្សតី អាទិយតី ច ធម្ម’’ន្តិ.

២១. ធោនស្ស ហិ នត្ថិ កុហិញ្ចិ លោកេ,បកប្បិតា ទិដ្ឋិ ភវាភវេសុ;

មាយញ្ច មានញ្ច បហាយ ធោនោ, ស កេន គច្ឆេយ្យ អនូបយោ សោ.

ធោនស្ស ហិ នត្ថិ កុហិញ្ចិ លោកេ បកប្បិតា ទិដ្ឋិ ភវាភវេសូតិ. ធោនោតិ. ធោនា វុច្ចតិ បញ្ញា – យា បញ្ញា បជាននា វិចយោ បវិចយោ ធម្មវិចយោ សល្លក្ខណា ឧបលក្ខណា បច្ចុបលក្ខណា បណ្ឌិច្ចំ កោសល្លំ នេបុញ្ញំ វេភព្យា ចិន្តា ឧបបរិក្ខា ភូរិ មេធា បរិណាយិកា វិបស្សនា សម្បជញ្ញំ បតោទោ បញ្ញា បញ្ញិន្ទ្រិយំ បញ្ញាពលំ បញ្ញាសត្ថំ បញ្ញាបាសាទោ បញ្ញាអាលោកោ បញ្ញាឱភាសោ បញ្ញាបជ្ជោតោ បញ្ញារតនំ អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ. កិំការណា ធោនា វុច្ចតិ បញ្ញា? តាយ បញ្ញាយ កាយទុច្ចរិតំ ធុតញ្ច ធោតញ្ច សន្ធោតញ្ច និទ្ធោតញ្ច; វចីទុច្ចរិតំ… មនោទុច្ចរិតំ ធុតញ្ច ធោតញ្ច សន្ធោតញ្ច និទ្ធោតញ្ច; រាគោ ធុតោ ច ធោតោ ច សន្ធោតោ ច និទ្ធោតោ ច; ទោសោ…បេ… មោហោ… កោធោ… ឧបនាហោ… មក្ខោ… បឡាសោ ធុតោ ច ធោតោ ច សន្ធោតោ ច និទ្ធោតោ ច; ឥស្សា ធុតា ច ធោតា ច សន្ធោតា ច និទ្ធោតា ច; មច្ឆរិយំ ធុតញ្ច ធោតញ្ច សន្ធោតញ្ច និទ្ធោតញ្ច; មាយា ធុតា ច ធោតា ច សន្ធោតា ច និទ្ធោតា ច; សាឋេយ្យំ ធុតញ្ច ធោតញ្ច សន្ធោតញ្ច និទ្ធោតញ្ច; ថម្ភោ ធុតោ ច ធោតោ ច សន្ធោតោ ច និទ្ធោតោ ច; សារម្ភោ… មានោ… អតិមានោ… មទោ… បមាទោ ធុតោ ច ធោតោ ច សន្ធោតោ ច និទ្ធោតោ ច; សព្ពេ កិលេសា, សព្ពេ ទុច្ចរិតា, សព្ពេ ទរថា, សព្ពេ បរិឡាហា, សព្ពេ សន្តាបា, សព្ពាកុសលាភិសង្ខារា ធុតា ច ធោតា ច សន្ធោតា ច និទ្ធោតា ច. តំការណា ធោនា វុច្ចតិ បញ្ញា.

អថ វា សម្មាទិដ្ឋិយា មិច្ឆាទិដ្ឋិ ធុតា ច ធោតា ច សន្ធោតា ច និទ្ធោតា ច; សម្មាសង្កប្បេន មិច្ឆាសង្កប្បោ ធុតោ ច ធោតោ ច សន្ធោតោ ច និទ្ធោតោ ច; សម្មាវាចាយ មិច្ឆាវាចា ធុតា ច ធោតា ច…បេ… សម្មាកម្មន្តេន មិច្ឆាកម្មន្តោ ធុតោ ច… សម្មាអាជីវេន មិច្ឆាអាជីវោ ធុតោ ច… សម្មាវាយាមេន មិច្ឆាវាយាមោ ធុតោ ច… សម្មាសតិយា មិច្ឆាសតិ ធុតា ច… សម្មាសមាធិនា មិច្ឆាសមាធិ ធុតោ ច ធោតោ ច សន្ធោតោ ច និទ្ធោតោ ច; សម្មាញាណេន មិច្ឆាញាណំ ធុតំ ច… សម្មាវិមុត្តិយា មិច្ឆាវិមុត្តិ ធុតា ច ធោតា ច សន្ធោតា ច និទ្ធោតា ច.

អថ វា អរិយេន អដ្ឋង្គិកេន មគ្គេន សព្ពេ កិលេសា, សព្ពេ ទុច្ចរិតា, សព្ពេ ទរថា, សព្ពេ បរិឡាហា, សព្ពេ សន្តាបា, សព្ពាកុសលាភិសង្ខារា ធុតា ច ធោតា ច សន្ធោតា ច និទ្ធោតា ច. អរហា ឥមេហិ ធោនេយ្យេហិ ធម្មេហិ ឧបេតោ សមុបេតោ ឧបគតោ សមុបគតោ ឧបបន្នោ សមុបបន្នោ សមន្នាគតោ; តស្មា អរហា ធោនោ. សោ ធុតរាគោ ធុតបាបោ ធុតកិលេសោ ធុតបរិឡាហោតិ – ធោនោ. កុហិញ្ចីតិ កុហិញ្ចិ កិម្ហិចិ កត្ថចិ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា អជ្ឈត្តពហិទ្ធា វា. លោកេតិ អបាយលោកេ…បេ… អាយតនលោកេ.

បកប្បិតាតិ ទ្វេ បកប្បនា – តណ្ហាបកប្បនា ច ទិដ្ឋិបកប្បនា ច…បេ… អយំ តណ្ហាបកប្បនា…បេ… អយំ ទិដ្ឋិបកប្បនា. ភវាភវេសូតិ ភវាភវេ កម្មភវេ បុនព្ភវេ កាមភវេ, កម្មភវេ កាមភវេ បុនព្ភវេ រូបភវេ, កម្មភវេ រូបភវេ បុនព្ភវេ អរូបភវេ, កម្មភវេ អរូបភវេ បុនព្ភវេ បុនប្បុនភវេ បុនប្បុនគតិយា បុនប្បុនឧបបត្តិយា បុនប្បុនបដិសន្ធិយា បុនប្បុនអត្តភាវាភិនិព្ពត្តិយា. ធោនស្ស ហិ នត្ថិ កុហិញ្ចិ លោកេ បកប្បិតា ទិដ្ឋិ ភវាភវេសូតិ ធោនស្ស កុហិញ្ចិ លោកេ ភវាភវេសុ ច កប្បិតា បកប្បិតា អភិសង្ខតា សណ្ឋបិតា ទិដ្ឋិ នត្ថិ ន សន្តិ ន សំវិជ្ជតិ នុបលព្ភតិ, បហីនា សមុច្ឆិន្នា វូបសន្តា បដិបស្សទ្ធា អភព្ពុប្បត្តិកា ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍាតិ – ធោនស្ស ហិ នត្ថិ កុហិញ្ចិ លោកេ បកប្បិតា ទិដ្ឋិ ភវាភវេសុ.

មាយញ្ច មានញ្ច បហាយ ធោនោតិ. មាយា វុច្ចតិ វញ្ចនិកា ចរិយា. ឥធេកច្ចោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា, វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា, មនសា ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា តស្ស បដិច្ឆាទនហេតុ បាបិកំ ឥច្ឆំ បណិទហតិ – ‘‘មា មំ ជញ្ញា’’តិ ឥច្ឆតិ, ‘‘មា មំ ជញ្ញា’’តិ សង្កប្បេតិ, ‘‘មា មំ ជញ្ញា’’តិ វាចំ ភាសតិ, ‘‘មា មំ ជញ្ញា’’តិ កាយេន បរក្កមតិ. យា ឯវរូបា មាយា មាយាវិតា អច្ចសរា វញ្ចនា និកតិ និកិរណា បរិហរណា គូហនា បរិគូហនា ឆាទនា បរិច្ឆាទនា អនុត្តានិកម្មំ អនាវិកម្មំ វោច្ឆាទនា បាបកិរិយា, អយំ វុច្ចតិ មាយា.

មានោតិ ឯកវិធេន មានោ – យា ចិត្តស្ស ឧន្នតិ [ឧណ្ណតិ (ស្យា. ក.)]. ទុវិធេន មានោ – អត្តុក្កំសនមានោ, បរវម្ភនមានោ. តិវិធេន មានោ – ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិ មានោ, ‘‘សទិសោហមស្មី’’តិ មានោ, ‘‘ហីនោហមស្មី’’តិ មានោ. ចតុព្ពិធេន មានោ – លាភេន មានំ ជនេតិ, យសេន មានំ ជនេតិ, បសំសាយ មានំ ជនេតិ, សុខេន មានំ ជនេតិ. បញ្ចវិធេន មានោ – ‘‘លាភិម្ហិ មនាបិកានំ រូបាន’’ន្តិ មានំ ជនេតិ, ‘‘លាភិម្ហិ មនាបិកានំ សទ្ទានំ…បេ… គន្ធានំ… រសានំ… ផោដ្ឋព្ពាន’’ន្តិ មានំ ជនេតិ. ឆព្ពិធេន មានោ – ចក្ខុសម្បទាយ មានំ ជនេតិ, សោតសម្បទាយ… ឃានសម្បទាយ… ជិវ្ហាសម្បទាយ… កាយសម្បទាយ… មនោសម្បទាយ មានំ ជនេតិ. សត្តវិធេន មានោ – មានោ, អតិមានោ, មានាតិមានោ, ឱមានោ, អធិមានោ, អស្មិមានោ, មិច្ឆាមានោ. អដ្ឋវិធេន មានោ – លាភេន មានំ ជនេតិ, អលាភេន ឱមានំ ជនេតិ, យសេន មានំ ជនេតិ, អយសេន ឱមានំ ជនេតិ, បសំសាយ មានំ ជនេតិ, និន្ទាយ ឱមានំ ជនេតិ, សុខេន មានំ ជនេតិ, ទុក្ខេន ឱមានំ ជនេតិ. នវវិធេន មានោ – សេយ្យស្ស សេយ្យោហមស្មីតិ មានោ, សេយ្យស្ស សទិសោហមស្មីតិ មានោ, សេយ្យស្ស ហីនោហមស្មីតិ មានោ, សទិសស្ស សេយ្យោហមស្មីតិ មានោ, សទិសស្ស សទិសោហមស្មីតិ មានោ, សទិសស្ស ហីនោហមស្មីតិ មានោ, ហីនស្ស សេយ្យោហមស្មីតិ មានោ, ហីនស្ស សទិសោហមស្មីតិ មានោ, ហីនស្ស ហីនោហមស្មីតិ មានោ. ទសវិធេន មានោ – ឥធេកច្ចោ មានំ ជនេតិ ជាតិយា វា គោត្តេន វា កោលបុត្តិយេន វា វណ្ណបោក្ខរតាយ វា ធនេន វា អជ្ឈេនេន វា កម្មាយតនេន វា សិប្បាយតនេន វា វិជ្ជាដ្ឋានេន វា សុតេន វា បដិភានេន វា អញ្ញតរញ្ញតរេន វា វត្ថុនា. យោ ឯវរូបោ មានោ មញ្ញនា មញ្ញិតត្តំ ឧន្នតិ ឧន្នាមោ [ឧណ្ណមោ (ស្យា. ក.)] ធជោ សម្បគ្គាហោ កេតុកម្យតា ចិត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ មានោ. មាយញ្ច មានញ្ច បហាយ ធោនោតិ. ធោនោ មាយញ្ច មានញ្ច បហាយ បជហិត្វា វិនោទេត្វា ព្យន្តិំ ករិត្វា អនភាវំ គមេត្វាតិ – មាយញ្ច មានញ្ច បហាយ ធោនោ.

ស កេន គច្ឆេយ្យ អនូបយោ សោតិ. ឧបយាតិ ទ្វេ ឧបយា – តណ្ហូបយោ ច ទិដ្ឋូបយោ ច…បេ… អយំ តណ្ហូបយោ…បេ… អយំ ទិដ្ឋូបយោ. តស្ស តណ្ហូបយោ បហីនោ, ទិដ្ឋូបយោ បដិនិស្សដ្ឋោ. តណ្ហូបយស្ស បហីនត្តា, ទិដ្ឋូបយស្ស បដិនិស្សដ្ឋត្តា អនូបយោ បុគ្គលោ កេន រាគេន គច្ឆេយ្យ, កេន ទោសេន គច្ឆេយ្យ, កេន មោហេន គច្ឆេយ្យ, កេន មានេន គច្ឆេយ្យ, កាយ ទិដ្ឋិយា គច្ឆេយ្យ, កេន ឧទ្ធច្ចេន គច្ឆេយ្យ, កាយ វិចិកិច្ឆាយ គច្ឆេយ្យ, កេហិ អនុសយេហិ គច្ឆេយ្យ – រត្តោតិ វា ទុដ្ឋោតិ វា មូឡ្ហោតិ វា វិនិពទ្ធោតិ វា បរាមដ្ឋោតិ វា វិក្ខេបគតោតិ វា អនិដ្ឋង្គតោតិ វា ថាមគតោតិ វា. តេ អភិសង្ខារា បហីនា. អភិសង្ខារានំ បហីនត្តា គតិយោ កេន គច្ឆេយ្យ – នេរយិកោតិ វា តិរច្ឆានយោនិកោតិ វា បេត្តិវិសយិកោតិ វា មនុស្សោតិ វា ទេវោតិ វា រូបីតិ វា អរូបីតិ វា សញ្ញីតិ វា អសញ្ញីតិ វា នេវសញ្ញីនាសញ្ញីតិ វា. សោ ហេតុ នត្ថិ បច្ចយោ នត្ថិ ការណំ នត្ថិ, យេន គច្ឆេយ្យាតិ – ស កេន គច្ឆេយ្យ អនូបយោ សោ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘ធោនស្ស ហិ នត្ថិ កុហិញ្ចិ លោកេ, បកប្បិតា ទិដ្ឋិ ភវាភវេសុ;

មាយញ្ច មានញ្ច បហាយ ធោនោ, ស កេន គច្ឆេយ្យ អនូបយោ សោ’’តិ.

២២. ឧបយោ ហិ ធម្មេសុ ឧបេតិ វាទំ,អនូបយំ កេន កថំ វទេយ្យ;

អត្តា និរត្តា ន ហិ តស្ស អត្ថិ, អធោសិ សោ ទិដ្ឋិមិធេវ សព្ពំ.

ឧបយោ ហិ ធម្មេសុ ឧបេតិ វាទន្តិ. ឧបយាតិ ទ្វេ ឧបយា – តណ្ហូបយោ ច ទិដ្ឋូបយោ ច…បេ… អយំ តណ្ហូបយោ…បេ… អយំ ទិដ្ឋូបយោ. តស្ស តណ្ហូបយោ អប្បហីនោ, ទិដ្ឋូបយោ អប្បដិនិស្សដ្ឋោ. តណ្ហូបយស្ស អប្បហីនត្តា, ទិដ្ឋូបយស្ស អប្បដិនិស្សដ្ឋត្តា ធម្មេសុ វាទំ ឧបេតិ – រត្តោតិ វា ទុដ្ឋោតិ វា មូឡ្ហោតិ វា វិនិពទ្ធោតិ វា បរាមដ្ឋោតិ វា វិក្ខេបគតោតិ វា អនិដ្ឋង្គតោតិ វា ថាមគតោតិ វា. តេ អភិសង្ខារា អប្បហីនា. អភិសង្ខារានំ អប្បហីនត្តា គតិយា វាទំ ឧបេតិ. នេរយិកោតិ វា តិរច្ឆានយោនិកោតិ វា បេត្តិវិសយិកោតិ វា មនុស្សោតិ វា ទេវោតិ វា រូបីតិ វា អរូបីតិ វា សញ្ញីតិ វា អសញ្ញីតិ វា នេវសញ្ញីនាសញ្ញីតិ វា វាទំ ឧបេតិ ឧបគច្ឆតិ គណ្ហាតិ បរាមសតិ អភិនិវិសតីតិ – ឧបយោ ហិ ធម្មេសុ ឧបេតិ វាទំ.

អនូបយំ កេន កថំ វទេយ្យាតិ. ឧបយាតិ ទ្វេ ឧបយា – តណ្ហូបយោ ច ទិដ្ឋូបយោ ច…បេ… អយំ តណ្ហូបយោ…បេ… អយំ ទិដ្ឋូបយោ. តស្ស តណ្ហូបយោ បហីនោ, ទិដ្ឋូបយោ បដិនិស្សដ្ឋោ. តណ្ហូបយស្ស បហីនត្តា, ទិដ្ឋូបយស្ស បដិនិស្សដ្ឋត្តា អនូបយំ បុគ្គលំ កេន រាគេន វទេយ្យ, កេន ទោសេន វទេយ្យ, កេន មោហេន វទេយ្យ, កេន មានេន វទេយ្យ, កាយ ទិដ្ឋិយា វទេយ្យ, កេន ឧទ្ធច្ចេន វទេយ្យ, កាយ វិចិកិច្ឆាយ វទេយ្យ, កេហិ អនុសយេហិ វទេយ្យ – រត្តោតិ វា ទុដ្ឋោតិ វា មូឡ្ហោតិ វា វិនិពទ្ធោតិ វា បរាមដ្ឋោតិ វា វិក្ខេបគតោតិ វា អនិដ្ឋង្គតោតិ វា ថាមគតោតិ វា. តេ អភិសង្ខារា បហីនា. អភិសង្ខារានំ បហីនត្តា គតិយោ កេន វទេយ្យ – នេរយិកោតិ វា…បេ… នេវសញ្ញីនាសញ្ញីតិ វា. សោ ហេតុ នត្ថិ, បច្ចយោ នត្ថិ, ការណំ នត្ថិ, យេន វទេយ្យ កថេយ្យ ភណេយ្យ ទីបយេយ្យ វោហរេយ្យាតិ – អនូបយំ កេន កថំ វទេយ្យ.

អត្តា និរត្តា ន ហិ តស្ស អត្ថីតិ. អត្តាតិ អត្តានុទិដ្ឋិ នត្ថិ. និរត្តាតិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ នត្ថិ. អត្តាតិ គហិតំ នត្ថិ. និរត្តាតិ មុញ្ចិតព្ពំ នត្ថិ. យស្សត្ថិ គហិតំ, តស្សត្ថិ មុញ្ចិតព្ពំ; យស្សត្ថិ មុញ្ចិតព្ពំ, តស្សត្ថិ គហិតំ. គហណំ មុញ្ចនា សមតិក្កន្តោ អរហា ពុទ្ធិបរិហានិវីតិវត្តោ. សោ វុដ្ឋវាសោ ចិណ្ណចរណោ គតទ្ធោ គតទិសោ ជាតិមរណសំសារោ, នត្ថិ តស្ស បុនព្ភវោតិ – អត្តា និរត្តា ន ហិ តស្ស អត្ថិ.

អធោសិ សោ ទិដ្ឋិមិធេវ សព្ពន្តិ តស្ស ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ បហីនានិ សមុច្ឆិន្នានិ វូបសន្តានិ បដិបស្សទ្ធានិ អភព្ពុប្បត្តិកានិ ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍានិ. សោ សព្ពទិដ្ឋិគតំ ឥធេវ អធោសិ ធុនិ សន្ធុនិ និទ្ធុនិ បជហិ វិនោទេសិ ព្យន្តិំ អកាសិ អនភាវំ គមេសីតិ – អធោសិ សោ ទិដ្ឋិមិធេវ សព្ពំ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘ឧបយោ ហិ ធម្មេសុ ឧបេតិ វាទំ, អនូបយំ កេន កថំ វទេយ្យ;

អត្តា និរត្តា ន ហិ តស្ស អត្ថិ, អធោសិ សោ ទិដ្ឋិមិធេវ សព្ព’’ន្តិ.

ទុដ្ឋដ្ឋកសុត្តនិទ្ទេសោ តតិយោ.