២. គុហដ្ឋកសុត្តនិទ្ទេសោ

អថ គុហដ្ឋកសុត្តនិទ្ទេសំ វក្ខតិ –

៧. សត្តោ គុហាយំ ពហុនាភិឆន្នោ, តិដ្ឋំ នរោ មោហនស្មិំ បគាឡ្ហោ;

ទូរេ វិវេកា ហិ តថាវិធោ សោ, កាមា ហិ លោកេ ន ហិ សុប្បហាយា.

សត្តោ គុហាយំ ពហុនាភិឆន្នោតិ. សត្តោតិ ហិ ខោ វុត្តំ, អបិ ច គុហា តាវ វត្តព្ពា. គុហា វុច្ចតិ កាយោ. កាយោតិ វា គុហាតិ វា ទេហោតិ វា សន្ទេហោតិ វា នាវាតិ វា រថោតិ វា ធជោតិ វា វម្មិកោតិ វា នគរន្តិ វា និឌ្ឌន្តិ វា កុដីតិ វា គណ្ឌោតិ វា កុម្ភោតិ វា នាគោតិ វា កាយស្សេតំ អធិវចនំ. សត្តោ គុហាយន្តិ គុហាយំ សត្តោ វិសត្តោ អាសត្តោ លគ្គោ លគ្គិតោ បលិពុទ្ធោ. យថា ភិត្តិខិលេ វា នាគទន្តេ វា គណ្ឌំ សត្តំ វិសត្តំ អាសត្តំ លគ្គំ លគ្គិតំ បលិពុទ្ធំ; ឯវមេវ គុហាយំ សត្តោ វិសត្តោ អាសត្តោ លគ្គោ លគ្គិតោ បលិពុទ្ធោ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘រូបេ ខោ, រាធ, យោ ឆន្ទោ យោ រាគោ យា នន្ទី យា តណ្ហា យេ ឧបយូបាទានា ចេតសោ អធិដ្ឋានាភិនិវេសានុសយា, តត្រ សត្តោ តត្រ វិសត្តោ; តស្មា សត្តោតិ វុច្ចតិ. វេទនាយ ខោ, រាធ…បេ… សញ្ញាយ ខោ, រាធ… សង្ខារេសុ ខោ, រាធ… វិញ្ញាណេ ខោ, រាធ, យោ ឆន្ទោ យោ រាគោ យា នន្ទី យា តណ្ហា យេ ឧបយូបាទានា ចេតសោ អធិដ្ឋានាភិនិវេសានុសយា, តត្រ សត្តោ តត្រ វិសត្តោ; តស្មា សត្តោតិ វុច្ចតិ. សត្តោតិ លគ្គនាធិវចន’’ន្តិ – សត្តោ គុហាយំ. ពហុនាភិឆន្នោតិ ពហុកេហិ កិលេសេហិ ឆន្នោ, រាគេន ឆន្នោ ទោសេន ឆន្នោ មោហេន ឆន្នោ កោធេន ឆន្នោ ឧបនាហេន ឆន្នោ មក្ខេន ឆន្នោ បឡាសេន ឆន្នោ ឥស្សាយ ឆន្នោ មច្ឆរិយេន ឆន្នោ មាយាយ ឆន្នោ សាឋេយ្យេន ឆន្នោ ថម្ភេន ឆន្នោ សារម្ភេន ឆន្នោ មានេន ឆន្នោ អតិមានេន ឆន្នោ មទេន ឆន្នោ បមាទេន ឆន្នោ. សព្ពកិលេសេហិ សព្ពទុច្ចរិតេហិ សព្ពទរថេហិ សព្ពបរិឡាហេហិ សព្ពសន្តាបេហិ សព្ពាកុសលាភិសង្ខារេហិ ឆន្នោ វិឆន្នោ ឧច្ឆន្នោ អាវុតោ និវុតោ ឱវុតោ [ឱផុតោ (ស្យា.)] បិហិតោ បដិច្ឆន្នោ បដិកុជ្ជិតោតិ – សត្តោ គុហាយំ ពហុនាភិឆន្នោ.

តិដ្ឋំ នរោ មោហនស្មិំ បគាឡ្ហោតិ តិដ្ឋន្តោ នរោ រត្តោ រាគវសេន តិដ្ឋតិ, ទុដ្ឋោ ទោសវសេន តិដ្ឋតិ, មូឡ្ហោ មោហវសេន តិដ្ឋតិ, វិនិពទ្ធោ មានវសេន តិដ្ឋតិ, បរាមដ្ឋោ ទិដ្ឋិវសេន តិដ្ឋតិ, វិក្ខេបគតោ ឧទ្ធច្ចវសេន តិដ្ឋតិ, អនិដ្ឋង្គតោ វិចិកិច្ឆាវសេន តិដ្ឋតិ, ថាមគតោ អនុសយវសេន តិដ្ឋតិ. ឯវម្បិ តិដ្ឋំ នរោ.

វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា រូបា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា, តញ្ចេ ភិក្ខុ អភិនន្ទតិ អភិវទតិ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ. សន្តិ, ភិក្ខវេ, សោតវិញ្ញេយ្យា សទ្ទា…បេ… ឃានវិញ្ញេយ្យា គន្ធា… ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យា រសា… កាយវិញ្ញេយ្យា ផោដ្ឋព្ពា… មនោវិញ្ញេយ្យា ធម្មា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា, តញ្ចេ ភិក្ខុ អភិនន្ទតិ អភិវទតិ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតី’’តិ. ឯវម្បិ តិដ្ឋំ នរោ.

វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘រូបូបយំ វា, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណំ តិដ្ឋមានំ តិដ្ឋតិ, រូបារម្មណំ រូបបតិដ្ឋំ នន្ទូបសេចនំ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជតិ. វេទនូបយំ វា, ភិក្ខវេ…បេ… សញ្ញូបយំ… សង្ខារូបយំ វា, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណំ តិដ្ឋមានំ តិដ្ឋតិ, សង្ខារារម្មណំ សង្ខារបតិដ្ឋំ នន្ទូបសេចនំ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជតី’’តិ. ឯវម្បិ តិដ្ឋំ នរោ.

វុត្តម្បិ ហេតំ ភគវតា – ‘‘កពឡីការេ ចេ, ភិក្ខវេ, អាហារេ អត្ថិ រាគោ អត្ថិ នន្ទី អត្ថិ តណ្ហា, បតិដ្ឋិតំ តត្ថ វិញ្ញាណំ វិរូឡ្ហំ. យត្ថ បតិដ្ឋិតំ វិញ្ញាណំ វិរូឡ្ហំ, អត្ថិ តត្ថ នាមរូបស្សាវក្កន្តិ. យត្ថ អត្ថិ នាមរូបស្សាវក្កន្តិ, អត្ថិ តត្ថ សង្ខារានំ វុទ្ធិ. យត្ថ អត្ថិ សង្ខារានំ វុទ្ធិ, អត្ថិ តត្ថ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ. យត្ថ អត្ថិ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ, អត្ថិ តត្ថ អាយតិំ ជាតិជរាមរណំ. យត្ថ អត្ថិ អាយតិំ ជាតិជរាមរណំ, សសោកំ តំ, ភិក្ខវេ, សរជំ សឧបាយាសន្តិ វទាមី’’តិ. ឯវម្បិ តិដ្ឋំ នរោ.

‘‘ផស្សេ ចេ, ភិក្ខវេ, អាហារេ…បេ… មនោសញ្ចេតនាយ ចេ, ភិក្ខវេ, អាហារេ… វិញ្ញាណេ ចេ, ភិក្ខវេ, អាហារេ អត្ថិ រាគោ អត្ថិ នន្ទី អត្ថិ តណ្ហា, បតិដ្ឋិតំ តត្ថ វិញ្ញាណំ វិរូឡ្ហំ. យត្ថ បតិដ្ឋិតំ វិញ្ញាណំ វិរូឡ្ហំ, អត្ថិ តត្ថ នាមរូបស្សាវក្កន្តិ. យត្ថ អត្ថិ នាមរូបស្សាវក្កន្តិ, អត្ថិ តត្ថ សង្ខារានំ វុទ្ធិ. យត្ថ អត្ថិ សង្ខារានំ វុទ្ធិ, អត្ថិ តត្ថ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ. យត្ថ អត្ថិ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ, អត្ថិ តត្ថ អាយតិំ ជាតិជរាមរណំ. យត្ថ អត្ថិ អាយតិំ ជាតិជរាមរណំ, សសោកំ តំ, ភិក្ខវេ, សរជំ សឧបាយាសន្តិ វទាមី’’តិ. ឯវម្បិ តិដ្ឋំ នរោ.

មោហនស្មិំ បគាឡ្ហោតិ. មោហនា វុច្ចន្តិ បញ្ច កាមគុណា. ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា រូបា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា; សោតវិញ្ញេយ្យា សទ្ទា… ឃានវិញ្ញេយ្យា គន្ធា… ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យា រសា… កាយវិញ្ញេយ្យា ផោដ្ឋព្ពា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា. កិំ ការណា មោហនា វុច្ចន្តិ បញ្ច កាមគុណា? យេភុយ្យេន ទេវមនុស្សា បញ្ចសុ កាមគុណេសុ មុយ្ហន្តិ សម្មុយ្ហន្តិ សម្បមុយ្ហន្តិ, មូឡ្ហា សម្មូឡ្ហា សម្បមូឡ្ហា អវិជ្ជាយ អន្ធីកតា អាវុតា និវុតា ឱវុតា បិហិតា បដិច្ឆន្នា បដិកុជ្ជិតា, តំ ការណា មោហនា វុច្ចន្តិ បញ្ច កាមគុណា. មោហនស្មិំ បគាឡ្ហោតិ មោហនស្មិំ បគាឡ្ហោ ឱគាឡ្ហោ អជ្ឈោគាឡ្ហោ និមុគ្គោតិ – តិដ្ឋំ នរោ មោហនស្មិំ បគាឡ្ហោ.

ទូរេ វិវេកា ហិ តថាវិធោ សោតិ. វិវេកាតិ តយោ វិវេកា – កាយវិវេកោ, ចិត្តវិវេកោ, ឧបធិវិវេកោ. កតមោ កាយវិវេកោ? ឥធ ភិក្ខុ វិវិត្តំ សេនាសនំ ភជតិ អរញ្ញំ រុក្ខមូលំ បព្ពតំ កន្ទរំ គិរិគុហំ សុសានំ វនបត្ថំ អព្ភោកាសំ បលាលបុញ្ជំ. កាយេន វិវិត្តោ វិហរតិ. សោ ឯកោ គច្ឆតិ, ឯកោ តិដ្ឋតិ, ឯកោ និសីទតិ, ឯកោ សេយ្យំ កប្បេតិ, ឯកោ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសតិ, ឯកោ បដិក្កមតិ, ឯកោ រហោ និសីទតិ, ឯកោ ចង្កមំ អធិដ្ឋាតិ, ឯកោ ចរតិ វិហរតិ ឥរិយតិ វត្តតិ បាលេតិ យបេតិ យាបេតិ. អយំ កាយវិវេកោ.

កតមោ ចិត្តវិវេកោ? បឋមំ ឈានំ សមាបន្នស្ស នីវរណេហិ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ. ទុតិយំ ឈានំ សមាបន្នស្ស វិតក្កវិចារេហិ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ. តតិយំ ឈានំ សមាបន្នស្ស បីតិយា ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ. ចតុត្ថំ ឈានំ សមាបន្នស្ស សុខទុក្ខេហិ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ. អាកាសានញ្ចាយតនំ សមាបន្នស្ស រូបសញ្ញាយ បដិឃសញ្ញាយ នានត្តសញ្ញាយ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ. វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមាបន្នស្ស អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញាយ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ. អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមាបន្នស្ស វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញាយ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ. នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមាបន្នស្ស អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញាយ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ. សោតាបន្នស្ស សក្កាយទិដ្ឋិយា វិចិកិច្ឆាយ សីលព្ពតបរាមាសា ទិដ្ឋានុសយា វិចិកិច្ឆានុសយា, តទេកដ្ឋេហិ ច កិលេសេហិ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ. សកទាគាមិស្ស ឱឡារិកា កាមរាគសញ្ញោជនា បដិឃសញ្ញោជនា ឱឡារិកា កាមរាគានុសយា បដិឃានុសយា, តទេកដ្ឋេហិ ច កិលេសេហិ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ. អនាគាមិស្ស អនុសហគតា កាមរាគសញ្ញោជនា បដិឃសញ្ញោជនា អនុសហគតា កាមរាគានុសយា បដិឃានុសយា, តទេកដ្ឋេហិ ច កិលេសេហិ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ. អរហតោ រូបារូបរាគា មានា ឧទ្ធច្ចា អវិជ្ជាយ មានានុសយា ភវរាគានុសយា អវិជ្ជានុសយា, តទេកដ្ឋេហិ ច កិលេសេហិ ពហិទ្ធា ច សព្ពនិមិត្តេហិ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ. អយំ ចិត្តវិវេកោ.

កតមោ ឧបធិវិវេកោ? ឧបធិ វុច្ចន្តិ កិលេសា ច ខន្ធា ច អភិសង្ខារា ច. ឧបធិវិវេកោ វុច្ចតិ អមតំ និព្ពានំ. យោ សព្ពសង្ខារសមថោ សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គោ តណ្ហក្ខយោ វិរាគោ និរោធោ និព្ពានំ. អយំ ឧបធិវិវេកោ. កាយវិវេកោ ច វិវេកដ្ឋកាយានំ [វូបកដ្ឋកាយានំ (ស្យា.)] នេក្ខម្មាភិរតានំ, ចិត្តវិវេកោ ច បរិសុទ្ធចិត្តានំ បរមវោទានប្បត្តានំ, ឧបធិវិវេកោ ច និរូបធីនំ បុគ្គលានំ វិសង្ខារគតានំ.

ទូរេ វិវេកា ហីតិ. យោ សោ ឯវំ គុហាយំ សត្តោ, ឯវំ ពហុកេហិ កិលេសេហិ ឆន្នោ, ឯវំ មោហនស្មិំ បគាឡ្ហោ, សោ កាយវិវេកាបិ ទូរេ, ចិត្តវិវេកាបិ ទូរេ, ឧបធិវិវេកាបិ ទូរេ វិទូរេ សុវិទូរេ ន សន្តិកេ ន សាមន្តា អនាសន្នេ វិវេកដ្ឋេ [វវកដ្ឋេ (សី.), អនុបកដ្ឋេ (ស្យា.)]. តថាវិធោតិ តាទិសោ តស្សណ្ឋិតោ តប្បការោ តប្បដិភាគោ យោ សោ មោហនស្មិំ បគាឡ្ហោតិ – ទូរេ វិវេកា ហិ តថាវិធោ សោ.

កាមា ហិ លោកេ ន ហិ សុប្បហាយាតិ. កាមាតិ ឧទ្ទានតោ ទ្វេ កាមា – វត្ថុកាមា ច កិលេសកាមា ច. កតមេ វត្ថុកាមា? មនាបិកា រូបា មនាបិកា សទ្ទា មនាបិកា គន្ធា មនាបិកា រសា មនាបិកា ផោដ្ឋព្ពា, អត្ថរណា បាវុរណា ទាសិទាសា អជេឡកា កុក្កុដសូករា ហត្ថិគវាស្សវឡវា, ខេត្តំ វត្ថុ ហិរញ្ញំ សុវណ្ណំ, គាមនិគមរាជធានិយោ រដ្ឋញ្ច ជនបទោ ច កោសោ ច កោដ្ឋាគារញ្ច, យំ កិញ្ចិ រជនីយំ វត្ថុ – វត្ថុកាមា. អបិ ច អតីតា កាមា អនាគតា កាមា បច្ចុប្បន្នា កាមា, អជ្ឈត្តា កាមា ពហិទ្ធា កាមា អជ្ឈត្តពហិទ្ធា កាមា, ហីនា កាមា មជ្ឈិមា កាមា បណីតា កាមា, អាបាយិកា កាមា មានុសិកា កាមា ទិព្ពា កាមា បច្ចុបដ្ឋិតា កាមា, និម្មិតា កាមា អនិម្មិតា កាមា បរនិម្មិតា កាមា, បរិគ្គហិតា កាមា អបរិគ្គហិតា កាមា, មមាយិតា កាមា អមមាយិតា កាមា, សព្ពេបិ កាមាវចរា ធម្មា, សព្ពេបិ រូបាវចរា ធម្មា, សព្ពេបិ អរូបាវចរា ធម្មា, តណ្ហាវត្ថុកា តណ្ហារម្មណា កាមនីយដ្ឋេន រជនីយដ្ឋេន មទនីយដ្ឋេន កាមា. ឥមេ វុច្ចន្តិ វត្ថុកាមា.

កតមេ កិលេសកាមា? ឆន្ទោ កាមោ រាគោ កាមោ ឆន្ទរាគោ កាមោ, សង្កប្បោ កាមោ រាគោ កាមោ សង្កប្បរាគោ កាមោ, យោ កាមេសុ កាមច្ឆន្ទោ កាមរាគោ កាមនន្ទី កាមតណ្ហា កាមស្នេហោ កាមបរិឡាហោ កាមមុច្ឆា កាមជ្ឈោសានំ កាមោឃោ កាមយោគោ កាមុបាទានំ កាមច្ឆន្ទនីវរណំ.

‘‘អទ្ទសំ កាម តេ មូលំ, សង្កប្បា កាម ជាយសិ;

ន តំ សង្កប្បយិស្សាមិ, ឯវំ កាម ន ហោហិសី’’តិ. –

ឥមេ វុច្ចន្តិ កិលេសកាមា. លោកេតិ អបាយលោកេ មនុស្សលោកេ ទេវលោកេ, ខន្ធលោកេ ធាតុលោកេ អាយតនលោកេ. កាមា ហិ លោកេ ន ហិ សុប្បហាយាតិ. កាមា ហិ លោកេ ទុប្បហាយា ទុច្ចជ្ជា ទុប្បរិច្ចជ្ជា ទុន្និម្មទយា ទុន្និវេឋយា ទុព្ពិនិវេឋយា ទុត្តរា ទុប្បតរា ទុស្សមតិក្កមា ទុព្ពិនិវត្តាតិ – កាមា ហិ លោកេ ន ហិ សុប្បហាយា.

តេនាហ ភគវា –

‘‘សត្តោ គុហាយំ ពហុនាភិឆន្នោ, តិដ្ឋំ នរោ មោហនស្មិំ បគាឡ្ហោ;

ទូរេ វិវេកា ហិ តថាវិធោ សោ, កាមា ហិ លោកេ ន ហិ សុប្បហាយា’’តិ.

៨. ឥច្ឆានិទានា ភវសាតពទ្ធា, តេ ទុប្បមុញ្ចា ន ហិ អញ្ញមោក្ខា;

បច្ឆា បុរេ វាបិ អបេក្ខមានា, ឥមេ វ កាមេ បុរិមេ វ ជប្បំ.

ឥច្ឆានិទានា ភវសាតពទ្ធាតិ. ឥច្ឆា វុច្ចតិ តណ្ហា. យោ រាគោ សារាគោ អនុនយោ អនុរោធោ នន្ទី នន្ទិរាគោ, ចិត្តស្ស សារាគោ ឥច្ឆា មុច្ឆា អជ្ឈោសានំ គេធោ បលិគេធោ សង្គោ បង្កោ, ឯជា មាយា ជនិកា សញ្ជននី សិព្ពិនី ជាលិនី សរិតា វិសត្តិកា, សុត្តំ វិសដា អាយូហិនី ទុតិយា បណិធិ ភវនេត្តិ, វនំ វនថោ សន្ធវោ ស្នេហោ អបេក្ខា បដិពន្ធុ, អាសា អាសីសនា អាសីសិតត្តំ, រូបាសា សទ្ទាសា គន្ធាសា រសាសា ផោដ្ឋព្ពាសា, លាភាសា ធនាសា បុត្តាសា ជីវិតាសា, ជប្បា បជប្បា អភិជប្បា ជប្បនា ជប្បិតត្តំ លោលុប្បំ លោលុប្បាយនា លោលុប្បាយិតត្តំ បុច្ឆញ្ឆិកតា សាធុកម្យតា, អធម្មរាគោ វិសមលោភោ និកន្តិ និកាមនា បត្ថនា បិហនា សម្បត្ថនា, កាមតណ្ហា ភវតណ្ហា វិភវតណ្ហា, រូបតណ្ហា អរូបតណ្ហា និរោធតណ្ហា, រូបតណ្ហា សទ្ទតណ្ហា គន្ធតណ្ហា រសតណ្ហា ផោដ្ឋព្ពតណ្ហា ធម្មតណ្ហា, ឱឃោ យោគោ គន្ថោ ឧបាទានំ អាវរណំ នីវរណំ ឆទនំ ពន្ធនំ, ឧបក្កិលេសោ អនុសយោ បរិយុដ្ឋានំ លតា វេវិច្ឆំ, ទុក្ខមូលំ ទុក្ខនិទានំ ទុក្ខប្បភវោ មារបាសោ មារពឡិសំ មារវិសយោ, តណ្ហានទី តណ្ហាជាលំ តណ្ហាគទ្ទុលំ តណ្ហាសមុទ្ទោ អភិជ្ឈា លោភោ អកុសលមូលំ. ឥច្ឆានិទានាតិ ឥច្ឆានិទានកា ឥច្ឆាហេតុកា ឥច្ឆាបច្ចយា ឥច្ឆាការណា ឥច្ឆាបភវាតិ – ឥច្ឆានិទានា.

ភវសាតពទ្ធាតិ. ឯកំ ភវសាតំ – សុខា វេទនា. ទ្វេ ភវសាតានិ – សុខា ច វេទនា ឥដ្ឋញ្ច វត្ថុ. តីណិ ភវសាតានិ – យោព្ពញ្ញំ, អារោគ្យំ, ជីវិតំ. ចត្តារិ ភវសាតានិ – លាភោ, យសោ, បសំសា, សុខំ. បញ្ច ភវសាតានិ – មនាបិកា រូបា, មនាបិកា សទ្ទា, មនាបិកា គន្ធា, មនាបិកា រសា, មនាបិកា ផោដ្ឋព្ពា. ឆ ភវសាតានិ – ចក្ខុសម្បទា, សោតសម្បទា, ឃានសម្បទា, ជិវ្ហាសម្បទា, កាយសម្បទា, មនោសម្បទា. ភវសាតពទ្ធា, សុខាយ វេទនាយ សាតពទ្ធា, ឥដ្ឋស្មិំ វត្ថុស្មិំ ពទ្ធា, យោព្ពញ្ញេ ពទ្ធា, អារោគ្យេ ពទ្ធា, ជីវិតេ ពទ្ធា, លាភេ ពទ្ធា, យសេ ពទ្ធា, បសំសាយំ ពទ្ធា, សុខេ ពទ្ធា, មនាបិកេសុ រូបេសុ ពទ្ធា, សទ្ទេសុ… គន្ធេសុ… រសេសុ… មនាបិកេសុ ផោដ្ឋព្ពេសុ ពទ្ធា, ចក្ខុសម្បទាយ ពទ្ធា, សោតឃានជិវ្ហាកាយមនោសម្បទាយ ពទ្ធា, វិពទ្ធា អាពទ្ធា លគ្គា លគ្គិតា បលិពទ្ធាតិ – ឥច្ឆានិទានា ភវសាតពទ្ធា.

តេ ទុប្បមុញ្ចា ន ហិ អញ្ញមោក្ខាតិ តេ វា ភវសាតវត្ថូ ទុប្បមុញ្ចា, សត្តា វា ឯត្តោ ទុម្មោចយា. កថំ តេ ភវសាតវត្ថូ ទុប្បមុញ្ចា? សុខា វេទនា ទុប្បមុញ្ចា, ឥដ្ឋំ វត្ថុ ទុប្បមុញ្ចំ, យោព្ពញ្ញំ ទុប្បមុញ្ចំ, អារោគ្យំ ទុប្បមុញ្ចំ, ជីវិតំ ទុប្បមុញ្ចំ, លាភោ ទុប្បមុញ្ចោ, យសោ ទុប្បមុញ្ចោ, បសំសា ទុប្បមុញ្ចា, សុខំ ទុប្បមុញ្ចំ, មនាបិកា រូបា ទុប្បមុញ្ចា, មនាបិកា សទ្ទា… គន្ធា… រសា… ផោដ្ឋព្ពា ទុប្បមុញ្ចា, ចក្ខុសម្បទា ទុប្បមុញ្ចា, សោតឃានជិវ្ហាកាយមនោសម្បទា ទុប្បមុញ្ចា ទុម្មោចយា ទុប្បមោចយា ទុន្និវេឋយា ទុព្ពិនិវេឋយា, ទុត្តរា ទុប្បតរា ទុស្សមតិក្កមា ទុព្ពិនិវត្តា. ឯវំ តេ ភវសាតវត្ថូ ទុប្បមុញ្ចា.

កថំ សត្តា ឯត្តោ ទុម្មោចយា? សុខាយ វេទនាយ សត្តា ទុម្មោចយា, ឥដ្ឋស្មា វត្ថុស្មា ទុម្មោចយា, យោព្ពញ្ញា ទុម្មោចយា, អារោគ្យា ទុម្មោចយា, ជីវិតា ទុម្មោចយា, លាភា ទុម្មោចយា, យសា ទុម្មោចយា, បសំសាយ ទុម្មោចយា, សុខា ទុម្មោចយា, មនាបិកេហិ រូបេហិ ទុម្មោចយា, មនាបិកេហិ សទ្ទេហិ… គន្ធេហិ… រសេហិ… ផោដ្ឋព្ពេហិ ទុម្មោចយា, ចក្ខុសម្បទាយ ទុម្មោចយា, សោតឃានជិវ្ហាកាយមនោសម្បទាយ ទុម្មោចយា ទុរុទ្ធរា [ទុទ្ធរា (ក.)], ទុស្សមុទ្ធរា ទុព្ពុដ្ឋាបយា ទុស្សមុដ្ឋាបយា ទុន្និវេឋយា ទុព្ពិនិវេឋយា ទុត្តរា ទុប្បតរា ទុស្សមតិក្កមា ទុព្ពិនិវត្តា. ឯវំ សត្តា ឯត្តោ ទុម្មោចយាតិ – តេ ទុប្បមុញ្ចា.

ន ហិ អញ្ញមោក្ខាតិ តេ អត្តនា បលិបបលិបន្នា ន សក្កោន្តិ បរំ បលិបបលិបន្នំ ឧទ្ធរិតុំ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘សោ វត, ចុន្ទ, អត្តនា បលិបបលិបន្នោ បរំ បលិបបលិបន្នំ ឧទ្ធរិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. សោ វត, ចុន្ទ, អត្តនា អទន្តោ អវិនីតោ អបរិនិព្ពុតោ បរំ ទមេស្សតិ វិនេស្សតិ បរិនិព្ពាបេស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ. ឯវម្បិ ន ហិ អញ្ញមោក្ខា.

អថ វា នត្ថញ្ញោ កោចិ មោចេតា. តេ យទិ មុញ្ចេយ្យុំ, សកេន ថាមេន សកេន ពលេន សកេន វីរិយេន សកេន បរក្កមេន សកេន បុរិសថាមេន សកេន បុរិសពលេន សកេន បុរិសវីរិយេន សកេន បុរិសបរក្កមេន អត្តនា សម្មាបដិបទំ អនុលោមបដិបទំ អបច្ចនីកបដិបទំ អន្វត្ថបដិបទំ ធម្មានុធម្មបដិបទំ បដិបជ្ជមានា មុញ្ចេយ្យុន្តិ. ឯវម្បិ ន ហិ អញ្ញមោក្ខា.

វុត្តម្បិ ហេតំ ភគវតា –

‘‘នាហំ សហិស្សាមិ បមោចនាយ, កថំកថិំ ធោតក កិញ្ចិ លោកេ;

ធម្មញ្ច សេដ្ឋំ អភិជានមានោ, ឯវំ តុវំ ឱឃមិមំ តរេសី’’តិ.

ឯវម្បិ ន ហិ អញ្ញមោក្ខា.

វុត្តម្បិ ហេតំ ភគវតា –

‘‘អត្តនាវ កតំ បាបំ, អត្តនា សំកិលិស្សតិ;

អត្តនា អកតំ បាបំ, អត្តនាវ វិសុជ្ឈតិ;

សុទ្ធី អសុទ្ធិ បច្ចត្តំ, នាញ្ញោ អញ្ញំ វិសោធយេ’’តិ.

ឯវម្បិ ន ហិ អញ្ញមោក្ខា.

វុត្តម្បិ ហេតំ ភគវតា – ‘‘ឯវមេវ ខោ, ព្រាហ្មណ, តិដ្ឋតេវ និព្ពានំ, តិដ្ឋតិ និព្ពានគាមិមគ្គោ, តិដ្ឋាមហំ សមាទបេតា. អថ ច បន មម សាវកា មយា ឯវំ ឱវទិយមានា ឯវំ អនុសាសិយមានា អប្បេកច្ចេ អច្ចន្តនិដ្ឋំ និព្ពានំ អារាធេន្តិ, ឯកច្ចេ នារាធេន្តិ. ឯត្ថ ក្យាហំ, ព្រាហ្មណ, ករោមិ? មគ្គក្ខាយី, ព្រាហ្មណ, តថាគតោ. មគ្គំ ពុទ្ធោ អាចិក្ខតិ. អត្តនា បដិបជ្ជមានា មុញ្ចេយ្យុ’’ន្តិ. ឯវម្បិ ន ហិ អញ្ញមោក្ខាតិ – តេ ទុប្បមុញ្ចា ន ហិ អញ្ញមោក្ខា.

បច្ឆា បុរេ វាបិ អបេក្ខមានាតិ. បច្ឆា វុច្ចតិ អនាគតំ, បុរេ វុច្ចតិ អតីតំ. អបិ ច អតីតំ ឧបាទាយ អនាគតញ្ច បច្ចុប្បន្នញ្ច បច្ឆា, អនាគតំ ឧបាទាយ អតីតញ្ច បច្ចុប្បន្នញ្ច បុរេ. កថំ បុរេ អបេក្ខំ ករោតិ? ‘‘ឯវំរូបោ អហោសិំ អតីតមទ្ធាន’’ន្តិ តត្ថ នន្ទិំ សមន្នានេតិ. ‘‘ឯវំវេទនោ អហោសិំ… ឯវំសញ្ញោ អហោសិំ… ឯវំសង្ខារោ អហោសិំ… ឯវំវិញ្ញាណោ អហោសិំ អតីតមទ្ធាន’’ន្តិ តត្ថ នន្ទិំ សមន្នានេតិ. ឯវម្បិ បុរេ អបេក្ខំ ករោតិ.

អថ វា ‘‘ឥតិ មេ ចក្ខុ អហោសិ អតីតមទ្ធានំ, ឥតិ រូបា’’តិ – តត្ថ ឆន្ទរាគបដិពទ្ធំ ហោតិ វិញ្ញាណំ. ឆន្ទរាគបដិពទ្ធត្តា វិញ្ញាណស្ស តទភិនន្ទតិ. តទភិនន្ទន្តោ ឯវម្បិ បុរេ អបេក្ខំ ករោតិ. ‘‘ឥតិ មេ សោតំ អហោសិ អតីតមទ្ធានំ, ឥតិ សទ្ទា’’តិ…បេ… ‘‘ឥតិ មេ ឃានំ អហោសិ អតីតមទ្ធានំ, ឥតិ គន្ធា’’តិ… ‘‘ឥតិ មេ ជិវ្ហា អហោសិ អតីតមទ្ធានំ, ឥតិ រសា’’តិ… ‘‘ឥតិ មេ កាយោ អហោសិ អតីតមទ្ធានំ, ឥតិ ផោដ្ឋព្ពា’’តិ… ‘‘ឥតិ មេ មនោ អហោសិ អតីតមទ្ធានំ, ឥតិ ធម្មា’’តិ – តត្ថ ឆន្ទរាគបដិពទ្ធំ ហោតិ វិញ្ញាណំ. ឆន្ទរាគបដិពទ្ធត្តា វិញ្ញាណស្ស តទភិនន្ទតិ. តទភិនន្ទន្តោ ឯវម្បិ បុរេ អបេក្ខំ ករោតិ.

អថ វា យានិស្ស តានិ បុព្ពេ មាតុគាមេន សទ្ធិំ ហសិតលបិតកីឡិតានិ តទស្សាទេតិ តំ និកាមេតិ, តេន ច វិត្តិំ អាបជ្ជតិ. ឯវម្បិ បុរេ អបេក្ខំ ករោតិ.

កថំ បច្ឆា អបេក្ខំ ករោតិ? ‘‘ឯវំរូបោ សិយំ អនាគតមទ្ធាន’’ន្តិ តត្ថ នន្ទិំ សមន្នានេតិ. ‘‘ឯវំវេទនោ សិយំ… ឯវំសញ្ញោ សិយំ… ឯវំសង្ខារោ សិយំ… ឯវំវិញ្ញាណោ សិយំ អនាគតមទ្ធាន’’ន្តិ តត្ថ នន្ទិំ សមន្នានេតិ. ឯវម្បិ បច្ឆា អបេក្ខំ ករោតិ.

អថ វា ‘‘ឥតិ មេ ចក្ខុ សិយា អនាគតមទ្ធានំ, ឥតិ រូបា’’តិ – អប្បដិលទ្ធស្ស បដិលាភាយ ចិត្តំ បណិទហតិ. ចេតសោ បណិធានបច្ចយា តទភិនន្ទតិ. តទភិនន្ទន្តោ ឯវម្បិ បច្ឆា អបេក្ខំ ករោតិ. ‘‘ឥតិ មេ សោតំ សិយា អនាគតមទ្ធានំ, ឥតិ សទ្ទា’’តិ… ‘‘ឥតិ មេ ឃានំ សិយា អនាគតមទ្ធានំ, ឥតិ គន្ធា’’តិ… ‘‘ឥតិ មេ ជិវ្ហា សិយា អនាគតមទ្ធានំ, ឥតិ រសា’’តិ… ‘‘ឥតិ មេ កាយោ សិយា អនាគតមទ្ធានំ, ឥតិ ផោដ្ឋព្ពា’’តិ… ‘‘ឥតិ មេ មនោ សិយា អនាគតមទ្ធានំ, ឥតិ ធម្មា’’តិ – អប្បដិលទ្ធស្ស បដិលាភាយ ចិត្តំ បណិទហតិ. ចេតសោ បណិធានបច្ចយា តទភិនន្ទតិ. តទភិនន្ទន្តោ ឯវម្បិ បច្ឆា អបេក្ខំ ករោតិ.

អថ វា ‘‘ឥមិនាហំ សីលេន វា វតេន វា តបេន វា ព្រហ្មចរិយេន វា ទេវោ វា ភវិស្សាមិ ទេវញ្ញតរោ វា’’តិ – អប្បដិលទ្ធស្ស បដិលាភាយ ចិត្តំ បណិទហតិ. ចេតសោ បណិធានបច្ចយា តទភិនន្ទតិ. តទភិនន្ទន្តោ ឯវម្បិ បច្ឆា អបេក្ខំ ករោតីតិ – បច្ឆា បុរេ វាបិ អបេក្ខមានា.

ឥមេ វ កាមេ បុរិមេ វ ជប្បន្តិ. ឥមេ វ កាមេតិ បច្ចុប្បន្នេ បញ្ច កាមគុណេ ឥច្ឆន្តា សាទិយន្តា បត្ថយន្តា បិហយន្តា អភិជប្បន្តា. បុរិមេ វ ជប្បន្តិ អតីតេ បញ្ច កាមគុណេ ជប្បន្តា បជប្បន្តា អភិជប្បន្តាតិ – ឥមេ វ កាមេ បុរិមេ វ ជប្បំ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘ឥច្ឆានិទានា ភវសាតពទ្ធា, តេ ទុប្បមុញ្ចា ន ហិ អញ្ញមោក្ខា;

បច្ឆា បុរេ វាបិ អបេក្ខមានា, ឥមេ វ កាមេ បុរិមេ វ ជប្ប’’ន្តិ.

៩. កាមេសុ គិទ្ធា បសុតា បមូឡ្ហា, អវទានិយា តេ វិសមេ និវិដ្ឋា;

ទុក្ខូបនីតា បរិទេវយន្តិ, កិំសូ ភវិស្សាម ឥតោ ចុតាសេ.

កាមេសុ គិទ្ធា បសុតា បមូឡ្ហាតិ. កាមាតិ ឧទ្ទានតោ ទ្វេ កាមា – វត្ថុកាមា ច កិលេសកាមា ច…បេ… ឥមេ វុច្ចន្តិ វត្ថុកាមា…បេ… ឥមេ វុច្ចន្តិ កិលេសកាមា. គេធោ វុច្ចតិ តណ្ហា. យោ រាគោ សារាគោ…បេ… អភិជ្ឈា លោភោ អកុសលមូលំ. កិលេសកាមេន វត្ថុកាមេសុ រត្តា គិទ្ធា គធិតា មុច្ឆិតា អជ្ឈោសន្នា [អជ្ឈោបន្នា (សី. ស្យា.)] លគ្គា លគ្គិតា បលិពុទ្ធាតិ – កាមេសុ គិទ្ធា.

បសុតាតិ យេបិ កាមេ ឯសន្តិ គវេសន្តិ បរិយេសន្តិ, តច្ចរិតា តព្ពហុលា តគ្គរុកា, តន្និន្នា តប្បោណា តប្បព្ភារា តទធិមុត្តា តទធិបតេយ្យា, តេបិ កាមបសុតា. យេបិ តណ្ហាវសេន រូបេ ឯសន្តិ គវេសន្តិ បរិយេសន្តិ… សទ្ទេ… គន្ធេ… រសេ… ផោដ្ឋព្ពេ…បេ… បរិយេសន្តិ តច្ចរិតា តព្ពហុលា តគ្គរុកា, តន្និន្នា តប្បោណា តប្បព្ភារា តទធិមុត្តា តទធិបតេយ្យា, តេបិ កាមបសុតា. យេបិ តណ្ហាវសេន រូបេ បដិលភន្តិ… សទ្ទេ… គន្ធេ … រសេ… ផោដ្ឋព្ពេ បដិលភន្តិ តច្ចរិតា តព្ពហុលា តគ្គរុកា, តន្និន្នា តប្បោណា តប្បព្ភារា តទធិមុត្តា តទធិបតេយ្យា, តេបិ កាមបសុតា. យេបិ តណ្ហាវសេន រូបេ បរិភុញ្ជន្តិ … សទ្ទេ… គន្ធេ… រសេ… ផោដ្ឋព្ពេ បរិភុញ្ជន្តិ តច្ចរិតា តព្ពហុលា តគ្គរុកា, តន្និន្នា តប្បោណា តប្បព្ភារា តទធិមុត្តា តទធិបតេយ្យា, តេបិ កាមបសុតា. យថា កលហការកោ កលហបសុតោ, កម្មការកោ កម្មបសុតោ, គោចរេ ចរន្តោ គោចរបសុតោ, ឈាយី ឈានបសុតោ; ឯវមេវ យេបិ កាមេ ឯសន្តិ គវេសតិ បរិយេសន្តិ, តច្ចរិតា តព្ពហុលា តគ្គរុកា តន្និន្នា តប្បោណា តប្បព្ភារា តទធិមុត្តា តទធិបតេយ្យា, តេបិ កាមបសុតា. យេបិ តណ្ហាវសេន រូបេ ឯសន្តិ គវេសន្តិ បរិយេសន្តិ… សទ្ទេ… គន្ធេ… រសេ… ផោដ្ឋព្ពេ…បេ… បរិយេសន្តិ តច្ចរិតា តព្ពហុលា តគ្គរុកា តន្និន្នា តប្បោណា តប្បព្ភារា តទធិមុត្តា តទធិបតេយ្យា, តេបិ កាមបសុតា. យេបិ តណ្ហាវសេន រូបេ បដិលភន្តិ… សទ្ទេ… គន្ធេ… រសេ… ផោដ្ឋព្ពេ បដិលភន្តិ តច្ចរិតា តព្ពហុលា តគ្គរុកា, តន្និន្នា តប្បោណា តប្បព្ភារា តទធិមុត្តា តទធិបតេយ្យា, តេបិ កាមបសុតា. យេបិ តណ្ហាវសេន រូបេ បរិភុញ្ជន្តិ… សទ្ទេ… គន្ធេ… រសេ… ផោដ្ឋព្ពេ បរិភុញ្ជន្តិ តច្ចរិតា តព្ពហុលា តគ្គរុកា, តន្និន្នា តប្បោណា តប្បព្ភារា តទធិមុត្តា តទធិបតេយ្យា, តេបិ កាមបសុតា.

បមូឡ្ហាតិ យេភុយ្យេន ទេវមនុស្សា បញ្ចសុ កាមគុណេសុ មុយ្ហន្តិ សម្មុយ្ហន្តិ សម្បមុយ្ហន្តិ មូឡ្ហា សម្មូឡ្ហា សម្បមូឡ្ហា អវិជ្ជាយ អន្ធីកតា អាវុតា និវុតា ឱវុតា បិហិតា បដិច្ឆន្នា បដិកុជ្ជិតាតិ – កាមេសុ គិទ្ធា បសុតា បមូឡ្ហា.

អវទានិយា តេ វិសមេ និវិដ្ឋាតិ. អវទានិយាតិ អវគច្ឆន្តីតិបិ អវទានិយា, មច្ឆរិនោបិ វុច្ចន្តិ អវទានិយា, ពុទ្ធានំ សាវកានំ វចនំ ព្យប្បថំ ទេសនំ អនុសិដ្ឋិំ នាទិយន្តីតិ – អវទានិយា. កថំ អវគច្ឆន្តីតិ អវទានិយា? និរយំ គច្ឆន្តិ, តិរច្ឆានយោនិំ គច្ឆន្តិ, បេត្តិវិសយំ គច្ឆន្តីតិ, ឯវំ អាគច្ឆន្តីតិ – អវទានិយា. កថំ មច្ឆរិនោ វុច្ចន្តិ អវទានិយា? បញ្ច មច្ឆរិយានិ – អាវាសមច្ឆរិយំ, កុលមច្ឆរិយំ, លាភមច្ឆរិយំ, វណ្ណមច្ឆរិយំ, ធម្មមច្ឆរិយំ. យំ ឯវរូបំ មច្ឆរិយំ មច្ឆរាយនា មច្ឆរាយិតត្តំ វេវិច្ឆំ កទរិយំ កដុកញ្ចុកតា អគ្គហិតត្តំ ចិត្តស្ស, ឥទំ វុច្ចតិ មច្ឆរិយំ. អបិ ច, ខន្ធមច្ឆរិយម្បិ មច្ឆរិយំ, ធាតុមច្ឆរិយម្បិ មច្ឆរិយំ, អាយតនមច្ឆរិយម្បិ មច្ឆរិយំ គាហោ. ឥទំ វុច្ចតិ មច្ឆរិយំ. ឥមិនា មច្ឆរិយេន អវទញ្ញុតាយ សមន្នាគតា ជនា បមត្តា. ឯវំ មច្ឆរិនោ វុច្ចន្តិ អវទានិយា. កថំ ពុទ្ធានំ សាវកានំ វចនំ ព្យប្បថំ ទេសនំ អនុសិដ្ឋិំ នាទិយន្តីតិ – អវទានិយា? ពុទ្ធានំ សាវកានំ វចនំ ព្យប្បថំ ទេសនំ អនុសិដ្ឋិំ ន អាទិយន្តិ ន សុស្សុសន្តិ, ន សោតំ ឱទហន្តិ, ន អញ្ញា ចិត្តំ ឧបដ្ឋបេន្តិ, អនស្សវា អវចនករា បដិលោមវុត្តិនោ, អញ្ញេនេវ មុខំ ករោន្តិ. ឯវំ ពុទ្ធានំ សាវកានំ [ពុទ្ធានំ ពុទ្ធសាវកានំ (សី. ស្យា.)] វចនំ ព្យប្បថំ ទេសនំ អនុសិដ្ឋិំ នាទិយន្តីតិ អវទានិយាតិ – អវទានិយា.

តេ វិសមេ និវិដ្ឋាតិ វិសមេ កាយកម្មេ និវិដ្ឋា, វិសមេ វចីកម្មេ និវិដ្ឋា, វិសមេ មនោកម្មេ និវិដ្ឋា, វិសមេ បាណាតិបាតេ និវិដ្ឋា, វិសមេ អទិន្នាទានេ និវិដ្ឋា, វិសមេ កាមេសុមិច្ឆាចារេ និវិដ្ឋា, វិសមេ មុសាវាទេ និវិដ្ឋា, វិសមាយ បិសុណាយ វាចាយ និវិដ្ឋា, វិសមាយ ផរុសាយ វាចាយ… វិសមេ សម្ផប្បលាបេ… វិសមាយ អភិជ្ឈាយ និវិដ្ឋា, វិសមេ ព្យាបាទេ… វិសមាយ មិច្ឆាទិដ្ឋិយា និវិដ្ឋា, វិសមេសុ សង្ខារេសុ និវិដ្ឋា, វិសមេសុ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ និវិដ្ឋា, វិសមេសុ បញ្ចសុ នីវរណេសុ និវិដ្ឋា វិនិវិដ្ឋា បតិដ្ឋិតា អល្លីនា ឧបគតា អជ្ឈោសិតា អធិមុត្តា លគ្គា លគ្គិតា បលិពុទ្ធាតិ – អវទានិយា តេ វិសមេ និវិដ្ឋា.

ទុក្ខូបនីតា បរិទេវយន្តីតិ. ទុក្ខូបនីតាតិ ទុក្ខប្បត្តា ទុក្ខសម្បត្តា ទុក្ខូបគតា, មារប្បត្តា មារសម្បត្តា មារូបគតា, មរណប្បត្តា មរណសម្បត្តា មរណូបគតា. បរិទេវយន្តីតិ លបន្តិ លាលបន្តិ [សល្លបន្តិ (សី.)], សោចន្តិ កិលមន្តិ បរិទេវន្តិ ឧរត្តាឡិំ កន្ទន្តិ សម្មោហំ អាបជ្ជន្តីតិ – ទុក្ខូបនីតា បរិទេវយន្តិ.

កិំសូ ភវិស្សាម ឥតោ ចុតាសេតិ ឥតោ ចុតា កិំ ភវិស្សាម? នេរយិកា ភវិស្សាម, តិរច្ឆានយោនិកា ភវិស្សាម, បេត្តិវិសយិកា ភវិស្សាម, មនុស្សា ភវិស្សាម, ទេវា ភវិស្សាម, រូបី ភវិស្សាម, អរូបី ភវិស្សាម, សញ្ញី ភវិស្សាម, អសញ្ញី ភវិស្សាម, នេវសញ្ញីនាសញ្ញី ភវិស្សាម, ‘‘ភវិស្សាម នុ ខោ មយំ អនាគតមទ្ធានំ, ននុ ខោ ភវិស្សាម អនាគតមទ្ធានំ, កិំ នុ ខោ ភវិស្សាម អនាគតមទ្ធានំ, កថំ នុ ខោ ភវិស្សាម អនាគតមទ្ធានំ, កិំ ហុត្វា កិំ ភវិស្សាម នុ ខោ មយំ អនាគតមទ្ធាន’’ន្តិ សំសយបក្ខន្ទា វិមតិបក្ខន្ទា ទ្វេឡ្ហកជាតា លបន្តិ លាលបន្តិ, សោចន្តិ កិលមន្តិ បរិទេវន្តិ ឧរត្តាឡិំ កន្ទន្តិ សម្មោហំ អាបជ្ជន្តីតិ – កិំសូ ភវិស្សាម ឥតោ ចុតាសេ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘កាមេសុ គិទ្ធា បសុតា បមូឡ្ហា, អវទានិយា តេ វិសមេ និវិដ្ឋា;

ទុក្ខូបនីតា បរិទេវយន្តិ, កិំសូ ភវិស្សាម ឥតោ ចុតាសេ’’តិ.

១០. តស្មា ហិ សិក្ខេថ ឥធេវ ជន្តុ,យំ កិញ្ចិ ជញ្ញា វិសមន្តិ លោកេ;

ន តស្ស ហេតូ វិសមំ ចរេយ្យ, អប្បញ្ហិទំ ជីវិតមាហុ ធីរា.

តស្មា ហិ សិក្ខេថ ឥធេវ ជន្តូតិ. តស្មាតិ តំការណា តំហេតុ តប្បច្ចយា តន្និទានា, ឯតមាទីនវំ សម្បស្សមានោ កាមេសូតិ – តស្មា. សិក្ខេថាតិ តិស្សោ សិក្ខា – អធិសីលសិក្ខា, អធិចិត្តសិក្ខា, អធិបញ្ញាសិក្ខា.

កតមា អធិសីលសិក្ខា? ឥធ ភិក្ខុ សីលវា ហោតិ, បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ វិហរតិ អាចារគោចរសម្បន្នោ, អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវី, សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសុ. ខុទ្ទកោ សីលក្ខន្ធោ, មហន្តោ សីលក្ខន្ធោ, សីលំ បតិដ្ឋា អាទិ ចរណំ សំយមោ សំវរោ មោក្ខំ បាមោក្ខំ កុសលានំ ធម្មានំ សមាបត្តិយា – អយំ អធិសីលសិក្ខា.

កតមា អធិចិត្តសិក្ខា? ឥធ ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. វិតក្កវិចារានំ វូបសមា អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. បីតិយា ច វិរាគា ឧបេក្ខកោ ច វិហរតិ សតោ ច សម្បជានោ សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេតិ, យំ តំ អរិយា អាចិក្ខន្តិ – ‘ឧបេក្ខកោ សតិមា សុខវិហារី’តិ តតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានា បុព្ពេវ សោមនស្សទោមនស្សានំ អត្ថង្គមា អទុក្ខមសុខំ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិំ ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ – អយំ អធិចិត្តសិក្ខា.

កតមា អធិបញ្ញាសិក្ខា? ឥធ ភិក្ខុ បញ្ញវា ហោតិ ឧទយត្ថគាមិនិយា បញ្ញាយ សមន្នាគតោ, អរិយាយ និព្ពេធិកាយ សម្មាទុក្ខក្ខយគាមិនិយា. សោ ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘‘អយំ ទុក្ខសមុទយោ’’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘‘អយំ ទុក្ខនិរោធោ’’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’’តិ យថាភូតំ បជានាតិ. ‘‘ឥមេ អាសវា’’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘‘អយំ អាសវសមុទយោ’’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘‘អយំ អាសវនិរោធោ’’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘‘អយំ អាសវនិរោធគាមិនី បដិបទា’’តិ យថាភូតំ បជានាតិ – អយំ អធិបញ្ញាសិក្ខា.

ឥមា តិស្សោ សិក្ខាយោ អាវជ្ជន្តោ សិក្ខេយ្យ, ជានន្តោ សិក្ខេយ្យ, បស្សន្តោ សិក្ខេយ្យ, បច្ចវេក្ខន្តោ សិក្ខេយ្យ, ចិត្តំ អធិដ្ឋហន្តោ សិក្ខេយ្យ, សទ្ធាយ អធិមុច្ចន្តោ សិក្ខេយ្យ, វីរិយំ បគ្គណ្ហន្តោ សិក្ខេយ្យ, សតិំ ឧបដ្ឋបេន្តោ សិក្ខេយ្យ, ចិត្តំ សមាទហន្តោ សិក្ខេយ្យ, បញ្ញាយ បជានន្តោ សិក្ខេយ្យ, អភិញ្ញេយ្យំ អភិជានន្តោ សិក្ខេយ្យ, បរិញ្ញេយ្យំ បរិជានន្តោ សិក្ខេយ្យ, បហាតព្ពំ បជហន្តោ សិក្ខេយ្យ, ភាវេតព្ពំ ភាវេន្តោ សិក្ខេយ្យ, សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិករោន្តោ សិក្ខេយ្យ អាចរេយ្យ សមាចរេយ្យ សមាទាយ វត្តេយ្យ.

ឥធាតិ ឥមិស្សា ទិដ្ឋិយា ឥមិស្សា ខន្តិយា ឥមិស្សា រុចិយា ឥមស្មិំ អាទាយេ ឥមស្មិំ ធម្មេ ឥមស្មិំ វិនយេ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ ឥមស្មិំ បាវចនេ ឥមស្មិំ ព្រហ្មចរិយេ ឥមស្មិំ សត្ថុសាសនេ ឥមស្មិំ អត្តភាវេ ឥមស្មិំ មនុស្សលោកេ – តេន វុច្ចតិ ឥធាតិ. ជន្តូតិ សត្តោ នរោ…បេ… មនុជោតិ – តស្មា ហិ សិក្ខេថ ឥធេវ ជន្តុ.

យំ កិញ្ចិ ជញ្ញា វិសមន្តិ លោកេតិ. យំ កិញ្ចីតិ សព្ពេន សព្ពំ សព្ពថា សព្ពំ អសេសំ និស្សេសំ បរិយាទិយនវចនមេតំ [បរិទាយវចនមេតំ (ស្យា.)] – យំ កិញ្ចីតិ. វិសមន្តិ ជញ្ញាតិ វិសមំ កាយកម្មំ វិសមន្តិ ជានេយ្យ, វិសមំ វចីកម្មំ វិសមន្តិ ជានេយ្យ, វិសមំ មនោកម្មំ វិសមន្តិ ជានេយ្យ, វិសមំ បាណាតិបាតំ វិសមោតិ ជានេយ្យ, វិសមំ អទិន្នាទានំ វិសមន្តិ ជានេយ្យ, វិសមំ កាមេសុមិច្ឆាចារំ វិសមោតិ ជានេយ្យ, វិសមំ មុសាវាទំ វិសមោតិ ជានេយ្យ, វិសមំ បិសុណំ វាចំ វិសមាតិ ជានេយ្យ, វិសមំ ផរុសំ វាចំ វិសមាតិ ជានេយ្យ, វិសមំ សម្ផប្បលាបំ វិសមោតិ ជានេយ្យ, វិសមំ អភិជ្ឈំ វិសមាតិ ជានេយ្យ, វិសមំ ព្យាបាទំ វិសមោតិ ជានេយ្យ, វិសមំ មិច្ឆាទិដ្ឋិំ វិសមាតិ ជានេយ្យ, វិសមេ សង្ខារេ វិសមាតិ ជានេយ្យ, វិសមេ បញ្ច កាមគុណេ វិសមាតិ ជានេយ្យ, វិសមេ បញ្ច នីវរណេ វិសមាតិ ជានេយ្យ អាជានេយ្យ វិជានេយ្យ បដិវិជានេយ្យ បដិវិជ្ឈេយ្យ. លោកេតិ អបាយលោកេ…បេ… អាយតនលោកេតិ – យំ កិញ្ចិ ជញ្ញា វិសមន្តិ លោកេ.

ន តស្ស ហេតូ វិសមំ ចរេយ្យាតិ. វិសមស្ស កាយកម្មស្ស ហេតុ វិសមំ ន ចរេយ្យ, វិសមស្ស វចីកម្មស្ស ហេតុ វិសមំ ន ចរេយ្យ, វិសមស្ស មនោកម្មស្ស ហេតុ វិសមំ ន ចរេយ្យ, វិសមស្ស បាណាតិបាតស្ស ហេតុ វិសមំ ន ចរេយ្យ, វិសមស្ស អទិន្នាទានស្ស ហេតុ វិសមំ ន ចរេយ្យ, វិសមស្ស កាមេសុមិច្ឆាចារស្ស ហេតុ វិសមំ ន ចរេយ្យ, វិសមស្ស មុសាវាទស្ស ហេតុ វិសមំ ន ចរេយ្យ, វិសមាយ បិសុណាយ វាចាយ ហេតុ វិសមំ ន ចរេយ្យ, វិសមាយ ផរុសាយ វាចាយ ហេតុ វិសមំ ន ចរេយ្យ, វិសមស្ស សម្ផប្បលាបស្ស ហេតុ វិសមំ ន ចរេយ្យ, វិសមាយ អភិជ្ឈាយ ហេតុ វិសមំ ន ចរេយ្យ, វិសមស្ស ព្យាបាទស្ស ហេតុ វិសមំ ន ចរេយ្យ, វិសមាយ មិច្ឆាទិដ្ឋិយា ហេតុ វិសមំ ន ចរេយ្យ, វិសមានំ សង្ខារានំ ហេតុ វិសមំ ន ចរេយ្យ, វិសមានំ បញ្ចន្នំ កាមគុណានំ ហេតុ វិសមំ ន ចរេយ្យ, វិសមានំ បញ្ចន្នំ នីវរណានំ ហេតុ វិសមំ ន ចរេយ្យ, វិសមាយ ចេតនាយ ហេតុ វិសមំ ន ចរេយ្យ, វិសមាយ បត្ថនាយ ហេតុ វិសមំ ន ចរេយ្យ, វិសមាយ បណិធិយា ហេតុ វិសមំ ន ចរេយ្យ ន អាចរេយ្យ ន សមាចរេយ្យ ន សមាទាយ វត្តេយ្យាតិ – ន តស្ស ហេតូ វិសមំ ចរេយ្យ.

អប្បញ្ហិទំ ជីវិតមាហុ ធីរាតិ. ជីវិតន្តិ អាយុ ឋិតិ យបនា យាបនា ឥរិយនា វត្តនា បាលនា ជីវិតំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ. អបិ ច, ទ្វីហិ ការណេហិ អប្បកំ ជីវិតំ – ឋិតិបរិត្តតាយ វា អប្បកំ ជីវិតំ, សរសបរិត្តតាយ វា អប្បកំ ជីវិតំ. កថំ ឋិតិបរិត្តតាយ អប្បកំ ជីវិតំ? អតីតេ ចិត្តក្ខណេ ជីវិត្ថ, ន ជីវតិ ន ជីវិស្សតិ; អនាគតេ ចិត្តក្ខណេ ជីវិស្សតិ, ន ជីវតិ ន ជីវិត្ថ; បច្ចុប្បន្នេ ចិត្តក្ខណេ ជីវតិ, ន ជីវិត្ថ ន ជីវិស្សតិ.

‘‘ជីវិតំ អត្តភាវោ ច, សុខទុក្ខា ច កេវលា;

ឯកចិត្តសមាយុត្តា, លហុសោ វត្តតេ ខណោ.

‘‘ចុល្លាសីតិសហស្សានិ, កប្បា តិដ្ឋន្តិ យេ មរូ;

នត្វេវ តេបិ ជីវន្តិ, ទ្វីហិ ចិត្តេហិ សំយុតា.

‘‘យេ និរុទ្ធា មរន្តស្ស, តិដ្ឋមានស្ស វា ឥធ;

សព្ពេបិ សទិសា ខន្ធា, គតា អប្បដិសន្ធិកា.

‘‘អនន្តរា ច យេ ភគ្គា [ភង្គា (សី. ស្យា.)], យេ ច ភគ្គា អនាគតា;

តទន្តរេ និរុទ្ធានំ, វេសមំ នត្ថិ លក្ខណេ.

‘‘អនិព្ពត្តេន ន ជាតោ, បច្ចុប្បន្នេន ជីវតិ;

ចិត្តភគ្គា មតោ លោកោ, បញ្ញត្តិ បរមត្ថិយា.

‘‘យថា និន្នា បវត្តន្តិ, ឆន្ទេន បរិណាមិតា;

អច្ឆិន្នធារា វត្តន្តិ, សឡាយតនបច្ចយា.

‘‘អនិធានគតា ភគ្គា, បុញ្ជោ នត្ថិ អនាគតេ;

និព្ពត្តា យេ ច [និព្ពត្តាយេវ (សព្ពត្ថ)] តិដ្ឋន្តិ, អារគ្គេ សាសបូបមា.

‘‘និព្ពត្តានញ្ច ធម្មានំ, ភង្គោ នេសំ បុរក្ខតោ;

បលោកធម្មា តិដ្ឋន្តិ, បុរាណេហិ អមិស្សិតា.

‘‘អទស្សនតោ អាយន្តិ, ភង្គា គច្ឆន្តិ ទស្សនំ;

វិជ្ជុប្បាទោវ អាកាសេ, ឧប្បជ្ជន្តិ វយន្តិ ចា’’តិ.

ឯវំ ឋិតិបរិត្តតាយ អប្បកំ ជីវិតំ.

កថំ សរសបរិត្តតាយ អប្បកំ ជីវិតំ? អស្សាសូបនិពន្ធំ ជីវិតំ, បស្សាសូបនិពន្ធំ ជីវិតំ, អស្សាសបស្សាសូបនិពន្ធំ ជីវិតំ, មហាភូតូបនិពន្ធំ ជីវិតំ, កពឡីការាហារូបនិពន្ធំ ជីវិតំ, ឧស្មូបនិពន្ធំ ជីវិតំ, វិញ្ញាណូបនិពន្ធំ ជីវិតំ. មូលម្បិ ឥមេសំ ទុព្ពលំ, បុព្ពហេតូបិ ឥមេសំ ទុព្ពលា. យេ បច្ចយា តេបិ ទុព្ពលា, យេបិ បភាវិកា តេបិ ទុព្ពលា. សហភូមិ ឥមេសំ ទុព្ពលា, សម្បយោគាបិ ឥមេសំ ទុព្ពលា, សហជាបិ ឥមេសំ ទុព្ពលា, យាបិ បយោជិកា សាបិ ទុព្ពលា, អញ្ញមញ្ញំ ឥមេ និច្ចទុព្ពលា, អញ្ញមញ្ញំ អនវដ្ឋិតា ឥមេ. អញ្ញមញ្ញំ បរិបាតយន្តិ ឥមេ, អញ្ញមញ្ញស្ស ហិ នត្ថិ តាយិតា, ន ចាបិ ឋបេន្តិ អញ្ញមញ្ញំ ឥមេ. យោបិ និព្ពត្តកោ សោ ន វិជ្ជតិ.

‘‘ន ច កេនចិ កោចិ ហាយតិ, គន្ធព្ពា ច ឥមេ ហិ សព្ពសោ;

បុរិមេហិ បភាវិកា ឥមេ, យេបិ បភាវិកា តេ បុរេ មតា;

បុរិមាបិ ច បច្ឆិមាបិ ច, អញ្ញមញ្ញំ ន កទាចិ មទ្ទសំសូ’’តិ.

ឯវំ សរសបរិត្តតាយ អប្បកំ ជីវិតំ.

អបិ ច ចាតុមហារាជិកានំ ទេវានំ ជីវិតំ ឧបាទាយ មនុស្សានំ អប្បកំ ជីវិតំ បរិត្តកំ ជីវិតំ ថោកំ [ថោកកំ (ក.)] ជីវិតំ ខណិកំ ជីវិតំ លហុកំ ជីវិតំ ឥត្តរំ ជីវិតំ អនទ្ធនីយំ ជីវិតំ នចិរដ្ឋិតិកំ ជីវិតំ. តាវតិំសានំ ទេវានំ…បេ… យាមានំ ទេវានំ… តុសិតានំ ទេវានំ… និម្មានរតីនំ ទេវានំ… បរនិម្មិតវសវត្តីនំ ទេវានំ… ព្រហ្មកាយិកានំ ទេវានំ ជីវិតំ ឧបាទាយ មនុស្សានំ អប្បកំ ជីវិតំ បរិត្តកំ ជីវិតំ ថោកំ ជីវិតំ ខណិកំ ជីវិតំ លហុកំ ជីវិតំ ឥត្តរំ ជីវិតំ អនទ្ធនីយំ ជីវិតំ នចិរដ្ឋិតិកំ ជីវិតំ.

វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘អប្បមិទំ, ភិក្ខវេ, មនុស្សានំ អាយុ. គមនិយោ សម្បរាយោ មន្តាយ ពោទ្ធព្ពំ, កត្តព្ពំ កុសលំ, ចរិតព្ពំ ព្រហ្មចរិយំ, នត្ថិ ជាតស្ស អមរណំ. យោ, ភិក្ខវេ, ចិរំ ជីវតិ សោ វស្សសតំ អប្បំ វា ភិយ្យោ’’.

‘‘អប្បមាយុ មនុស្សានំ, ហីឡេយ្យ នំ សុបោរិសោ;

ចរេយ្យាទិត្តសីសោវ នត្ថិ មច្ចុស្សនាគមោ.

‘‘អច្ចយន្តិ អហោរត្តា, ជីវិតំ ឧបរុជ្ឈតិ;

អាយុ ខិយ្យតិ មច្ចានំ, កុន្នទីនំវ ឱទក’’ន្តិ.

អប្បញ្ហិទំ ជីវិតមាហុ ធីរាតិ. ធីរាតិ ធីរា, ធិតិមាតិ ធីរា, ធិតិសម្បន្នាតិ ធីរា, ធីកតបាបាតិ ធីរា. ធី វុច្ចតិ បញ្ញា. យា បញ្ញា បជាននា វិចយោ បវិចយោ ធម្មវិចយោ សល្លក្ខណា ឧបលក្ខណា បច្ចុបលក្ខណា បណ្ឌិច្ចំ កោសល្លំ នេបុញ្ញំ វេភព្យា ចិន្តា ឧបបរិក្ខា ភូរិ មេធា បរិណាយិកា វិបស្សនា សម្បជញ្ញំ បតោទោ បញ្ញា បញ្ញិន្ទ្រិយំ បញ្ញាពលំ បញ្ញាសត្ថំ បញ្ញាបាសាទោ បញ្ញាអាលោកោ បញ្ញាឱភាសោ បញ្ញាបជ្ជោតោ បញ្ញារតនំ អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ, តាយ បញ្ញាយ សមន្នាគតត្តា ធីរា. អបិ ច ខន្ធធីរា ធាតុធីរា អាយតនធីរា, បដិច្ចសមុប្បាទធីរា សតិបដ្ឋានធីរា សម្មប្បធានធីរា ឥទ្ធិបាទធីរា, ឥន្ទ្រិយធីរា ពលធីរា ពោជ្ឈង្គធីរា មគ្គធីរា ផលធីរា និព្ពានធីរា. តេ ធីរា ឯវមាហំសុ – ‘‘មនុស្សានំ អប្បកំ ជីវិតំ, បរិត្តកំ ជីវិតំ, ថោកំ ជីវិតំ, ខណិកំ ជីវិតំ, លហុកំ ជីវិតំ, ឥត្តរំ ជីវិតំ, អនទ្ធនីយំ ជីវិតំ, នចិរដ្ឋិតិកំ ជីវិត’’ន្តិ. ឯវមាហំសុ ឯវំ កថេន្តិ ឯវំ ភណន្តិ ឯវំ ទីបយន្តិ ឯវំ វោហរន្តីតិ – អប្បញ្ហិទំ ជីវិតមាហុ ធីរា.

តេនាហ ភគវា –

‘‘តស្មា ហិ សិក្ខេថ ឥធេវ ជន្តុ, យំ កិញ្ចិ ជញ្ញា វិសមន្តិ លោកេ;

ន តស្ស ហេតូ វិសមំ ចរេយ្យ, អប្បញ្ហិទំ ជីវិតមាហុ ធីរា’’តិ.

១១. បស្សាមិ លោកេ បរិផន្ទមានំ, បជំ ឥមំ តណ្ហគតំ ភវេសុ;

ហីនា នរា មច្ចុមុខេ លបន្តិ, អវីតតណ្ហាសេ ភវាភវេសុ.

បស្សាមិ លោកេ បរិផន្ទមានន្តិ. បស្សាមីតិ មំសចក្ខុនាបិ បស្សាមិ, ទិព្ពចក្ខុនាបិ បស្សាមិ, បញ្ញាចក្ខុនាបិ បស្សាមិ, ពុទ្ធចក្ខុនាបិ បស្សាមិ, សមន្តចក្ខុនាបិ បស្សាមិ ទក្ខាមិ ឱលោកេមិ និជ្ឈាយាមិ ឧបបរិក្ខាមិ. លោកេតិ អបាយលោកេ មនុស្សលោកេ ទេវលោកេ ខន្ធលោកេ ធាតុលោកេ អាយតនលោកេ.

បរិផន្ទមានន្តិ តណ្ហាផន្ទនាយ ផន្ទមានំ, ទិដ្ឋិផន្ទនាយ ផន្ទមានំ, កិលេសផន្ទនាយ ផន្ទមានំ, បយោគផន្ទនាយ ផន្ទមានំ, វិបាកផន្ទនាយ ផន្ទមានំ, ទុច្ចរិតផន្ទនាយ ផន្ទមានំ, រត្តំ រាគេន ផន្ទមានំ, ទុដ្ឋំ ទោសេន ផន្ទមានំ, មូឡ្ហំ មោហេន ផន្ទមានំ, វិនិពទ្ធំ មានេន ផន្ទមានំ, បរាមដ្ឋំ ទិដ្ឋិយា ផន្ទមានំ, វិក្ខេបគតំ ឧទ្ធច្ចេន ផន្ទមានំ, អនិដ្ឋង្គតំ វិចិកិច្ឆាយ ផន្ទមានំ, ថាមគតំ អនុសយេហិ ផន្ទមានំ, លាភេន ផន្ទមានំ, អលាភេន ផន្ទមានំ, យសេន ផន្ទមានំ, អយសេន ផន្ទមានំ, បសំសាយ ផន្ទមានំ, និន្ទាយ ផន្ទមានំ, សុខេន ផន្ទមានំ, ទុក្ខេន ផន្ទមានំ, ជាតិយា ផន្ទមានំ, ជរាយ ផន្ទមានំ, ព្យាធិនា ផន្ទមានំ, មរណេន ផន្ទមានំ, សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសេហិ ផន្ទមានំ, នេរយិកេន ទុក្ខេន ផន្ទមានំ, តិរច្ឆានយោនិកេន ទុក្ខេន ផន្ទមានំ, បេត្តិវិសយិកេន ទុក្ខេន ផន្ទមានំ, មានុសិកេន ទុក្ខេន ផន្ទមានំ, គព្ភោក្កន្តិមូលកេន ទុក្ខេន ផន្ទមានំ, គព្ភេ ឋិតិមូលកេន ទុក្ខេន ផន្ទមានំ, គព្ភា វុដ្ឋានមូលកេន ទុក្ខេន ផន្ទមានំ, ជាតស្សូបនិពន្ធកេន ទុក្ខេន ផន្ទមានំ, ជាតស្ស បរាធេយ្យកេន ទុក្ខេន ផន្ទមានំ, អត្តូបក្កមេន ទុក្ខេន ផន្ទមានំ, បរូបក្កមេន ទុក្ខេន ផន្ទមានំ, ទុក្ខទុក្ខេន ផន្ទមានំ, សង្ខារទុក្ខេន ផន្ទមានំ, វិបរិណាមទុក្ខេន ផន្ទមានំ, ចក្ខុរោគេន ទុក្ខេន ផន្ទមានំ, សោតរោគេន ទុក្ខេន ផន្ទមានំ, ឃានរោគេន ទុក្ខេន…បេ… ជិវ្ហារោគេន… កាយរោគេន… សីសរោគេន… កណ្ណរោគេន… មុខរោគេន… ទន្តរោគេន… កាសេន… សាសេន… បិនាសេន… ទាហេន… ជរេន… កុច្ឆិរោគេន… មុច្ឆាយ… បក្ខន្ទិកាយ… សូលាយ … វិសុចិកាយ… កុដ្ឋេន… គណ្ឌេន… កិលាសេន… សោសេន… អបមារេន… ទទ្ទុយា… កណ្ឌុយា… កច្ឆុយា… រខសាយ… វិតច្ឆិកាយ… លោហិតេន… បិត្តេន… មធុមេហេន… អំសាយ… បិឡកាយ… ភគន្ទលេន [ភគន្ទលាយ (ស្យា.)] … បិត្តសមុដ្ឋានេន អាពាធេន… សេម្ហសមុដ្ឋានេន អាពាធេន… វាតសមុដ្ឋានេន អាពាធេន… សន្និបាតិកេន អាពាធេន… ឧតុបរិណាមជេន អាពាធេន… វិសមបរិហារជេន អាពាធេន… ឱបក្កមិកេន អាពាធេន … កម្មវិបាកជេន អាពាធេន… សីតេន… ឧណ្ហេន… ជិឃច្ឆាយ… បិបាសាយ … ឧច្ចារេន… បស្សាវេន… ឌំសមកសវាតាតបសរីសបសម្ផស្សេន ទុក្ខេន… មាតុមរណេន ទុក្ខេន… បិតុមរណេន ទុក្ខេន… ភាតុមរណេន ទុក្ខេន… ភគិនិមរណេន ទុក្ខេន… បុត្តមរណេន ទុក្ខេន… ធីតុមរណេន ទុក្ខេន… ញាតិព្យសនេន… ភោគព្យសនេន… រោគព្យសនេន… សីលព្យសនេន… ទិដ្ឋិព្យសនេន ទុក្ខេន ផន្ទមានំ សម្ផន្ទមានំ វិប្ផន្ទមានំ វេធមានំ បវេធមានំ សម្បវេធមានំ បស្សាមិ ទក្ខាមិ ឱលោកេមិ និជ្ឈាយាមិ ឧបបរិក្ខាមីតិ – បស្សាមិ លោកេ បរិផន្ទមានំ.

បជំ ឥមំ តណ្ហគតំ ភវេសូតិ. បជាតិ សត្តាធិវចនំ. តណ្ហាតិ រូបតណ្ហា, សទ្ទតណ្ហា, គន្ធតណ្ហា, រសតណ្ហា, ផោដ្ឋព្ពតណ្ហា, ធម្មតណ្ហា. តណ្ហគតន្តិ តណ្ហាគតំ តណ្ហានុគតំ តណ្ហាយានុសដំ តណ្ហាយាសន្នំ តណ្ហាយ បាតិតំ អភិភូតំ បរិយាទិន្នចិត្តំ. ភវេសូតិ កាមភវេ រូបភវេ អរូបភវេតិ – បជំ ឥមំ តណ្ហគតំ ភវេសុ.

ហីនា នរា មច្ចុមុខេ លបន្តីតិ. ហីនា នរាតិ ហីនា នរា ហីនេន កាយកម្មេន សមន្នាគតាតិ ហីនា នរា, ហីនេន វចីកម្មេន សមន្នាគតាតិ ហីនា នរា, ហីនេន មនោកម្មេន សមន្នាគតាតិ ហីនា នរា, ហីនេន បាណាតិបាតេន សមន្នាគតាតិ ហីនា នរា, ហីនេន អទិន្នាទានេន…បេ… ហីនេន កាមេសុមិច្ឆាចារេន… ហីនេន មុសាវាទេន… ហីនាយ បិសុណាយ វាចាយ… ហីនាយ ផរុសាយ វាចាយ… ហីនេន សម្ផប្បលាបេន… ហីនាយ អភិជ្ឈាយ… ហីនេន ព្យាបាទេន… ហីនាយ មិច្ឆាទិដ្ឋិយា… ហីនេហិ សង្ខារេហិ… ហីនេហិ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ នីវរណេហិ… ហីនាយ ចេតនាយ… ហីនាយ បត្ថនាយ… ហីនាយ បណិធិយា សមន្នាគតាតិ ហីនា នរា ហីនា និហីនា ឱហីនា ឱមកា លាមកា ឆតុក្កា បរិត្តាតិ – ហីនា នរា. មច្ចុមុខេ លបន្តីតិ. មច្ចុមុខេតិ មារមុខេ មរណមុខេ, មច្ចុប្បត្តា មច្ចុសម្បត្តា មច្ចូបាគតា, មារប្បត្តា មារសម្បត្តា មារូបាគតា, មរណប្បត្តា មរណសម្បត្តា មរណូបាគតា លបន្តិ លាលបន្តិ សោចន្តិ កិលមន្តិ បរិទេវន្តិ ឧរត្តាឡិំ កន្ទន្តិ សម្មោហំ អាបជ្ជន្តីតិ – ហីនា នរា មច្ចុមុខេ លបន្តិ.

អវីតតណ្ហាសេ ភវាភវេសូតិ. តណ្ហាតិ រូបតណ្ហា…បេ… ធម្មតណ្ហា. ភវាភវេសូតិ ភវាភវេ កម្មភវេ បុនព្ភវេ កាមភវេ, កម្មភវេ កាមភវេ បុនព្ភវេ រូបភវេ, កម្មភវេ រូបភវេ បុនព្ភវេ អរូបភវេ, កម្មភវេ អរូបភវេ បុនព្ភវេ បុនប្បុនព្ភវេ, បុនប្បុនគតិយា បុនប្បុនឧបបត្តិយា បុនប្បុនបដិសន្ធិយា បុនប្បុនអត្តភាវាភិនិព្ពត្តិយា, អវីតតណ្ហា អវិគតតណ្ហា អចត្តតណ្ហា អវន្តតណ្ហា. អមុត្តតណ្ហា អប្បហីនតណ្ហា អប្បដិនិស្សដ្ឋតណ្ហាតិ – អវីតតណ្ហាសេ ភវាភវេសុ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘បស្សាមិ លោកេ បរិផន្ទមានំ, បជំ ឥមំ តណ្ហគតំ ភវេសុ;

ហីនា នរា មច្ចុមុខេ លបន្តិ, អវីតតណ្ហាសេ ភវាភវេសូ’’តិ.

១២. មមាយិតេ បស្សថ ផន្ទមានេ,មច្ឆេវ [មច្ឆោវ (សី.)] អប្បោទកេ ខីណសោតេ;

ឯតម្បិ ទិស្វា អមមោ ចរេយ្យ, ភវេសុ អាសត្តិមកុព្ពមានោ.

មមាយិតេ បស្សថ ផន្ទមានេតិ. មមត្តាតិ ទ្វេ មមត្តា – តណ្ហាមមត្តញ្ច ទិដ្ឋិមមត្តញ្ច. កតមំ តណ្ហាមមត្តំ? យាវតា តណ្ហាសង្ខាតេន សីមកតំ មរិយាទិកតំ ឱធិកតំ បរិយន្តកតំ បរិគ្គហិតំ មមាយិតំ. ឥទំ មមំ, ឯតំ មមំ, ឯត្តកំ មមំ, ឯត្តាវតា មមំ, មម រូបា សទ្ទា គន្ធា រសា ផោដ្ឋព្ពា, អត្ថរណា បាវុរណា ទាសិទាសា អជេឡកា កុក្កុដសូករា ហត្ថិគវាស្សវឡវា ខេត្តំ វត្ថុ ហិរញ្ញំ សុវណ្ណំ គាមនិគមរាជធានិយោ រដ្ឋញ្ច ជនបទោ ច កោសោ ច កោដ្ឋាគារញ្ច, កេវលម្បិ មហាបថវិំ តណ្ហាវសេន មមាយតិ. យាវតា អដ្ឋសតំ តណ្ហាវិចរិតំ, ឥទំ តណ្ហាមមត្តំ.

កតមំ ទិដ្ឋិមមត្តំ? វីសតិវត្ថុកា សក្កាយទិដ្ឋិ, ទសវត្ថុកា មិច្ឆាទិដ្ឋិ, ទសវត្ថុកា អន្តគ្គាហិកា ទិដ្ឋិ; យា ឯវរូបា ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតំ ទិដ្ឋិគហនំ ទិដ្ឋិកន្តារោ ទិដ្ឋិវិសូកាយិកំ ទិដ្ឋិវិប្ផន្ទិកំ ទិដ្ឋិសញ្ញោជនំ គាហោ បដិគ្គាហោ អភិនិវេសោ បរាមាសោ កុម្មគ្គោ មិច្ឆាបថោ មិច្ឆត្តំ តិត្ថាយតនំ វិបរិយេសគ្គាហោ វិបរីតគ្គាហោ វិបល្លាសគ្គាហោ មិច្ឆាគាហោ ‘‘អយាថាវកស្មិំ យាថាវក’’ន្តិ គាហោ. យាវតា ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិគតានិ, ឥទំ ទិដ្ឋិមមត្តំ. មមាយិតេ បស្សថ ផន្ទមានេតិ មមាយិតំ វត្ថុំ អច្ឆេទសំកិនោបិ ផន្ទន្តិ, អច្ឆិន្ទន្តេបិ ផន្ទន្តិ, អច្ឆិន្នេបិ ផន្ទន្តិ, មមាយិតំ វត្ថុំ វិបរិណាមសំកិនោបិ ផន្ទន្តិ, វិបរិណាមន្តេបិ ផន្ទន្តិ, វិបរិណតេបិ ផន្ទន្តិ បផន្ទន្តិ សម្ផន្ទន្តិ វិប្ផន្ទន្តិ វេធន្តិ [វេធេន្តិ (ស្យា.)] បវេធន្តិ សម្បវេធន្តិ. ឯវំ ផន្ទមានេ បផន្ទមានេ សម្ផន្ទមានេ វិប្ផន្ទមានេ វេធមានេ បវេធមានេ សម្បវេធមានេ បស្សថ ទក្ខថ ឱលោកេថ និជ្ឈាយថ ឧបបរិក្ខថាតិ – មមាយិតេ បស្សថ ផន្ទមានេ.

មច្ឆេវ អប្បោទកេ ខីណសោតេតិ. យថា មច្ឆា អប្បោទកេ បរិត្តោទកេ ឧទកបរិយាទានេ កាកេហិ វា កុលលេហិ វា ពលាកាហិ វា បរិបាតិយមានា ឧក្ខិបិយមានា ខជ្ជមានា ផន្ទន្តិ បផន្ទន្តិ សម្ផន្ទន្តិ វិប្ផន្ទន្តិ វេធន្តិ បវេធន្តិ សម្បវេធន្តិ; ឯវមេវ បជា មមាយិតំ វត្ថុំ អច្ឆេទសំកិនោបិ ផន្ទន្តិ, អច្ឆិន្ទន្តេបិ ផន្ទន្តិ, អច្ឆិន្នេបិ ផន្ទន្តិ, មមាយិតំ វត្ថុំ វិបរិណាមសំកិនោបិ ផន្ទន្តិ, វិបរិណាមន្តេបិ ផន្ទន្តិ, វិបរិណតេបិ ផន្ទន្តិ បផន្ទន្តិ សម្ផន្ទន្តិ វិប្ផន្ទន្តិ វេធន្តិ បវេធន្តិ សម្បវេធន្តីតិ – មច្ឆេវ អប្បោទកេ ខីណសោតេ.

ឯតម្បិ ទិស្វា អមមោ ចរេយ្យាតិ. ឯតំ អាទីនវំ ទិស្វា បស្សិត្វា តុលយិត្វា តីរយិត្វា [តិរយិត្វា (ក.)] វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វា មមត្តេសូតិ – ឯតម្បិ ទិស្វា. អមមោ ចរេយ្យាតិ មមត្តាតិ ទ្វេ មមត្តា – តណ្ហាមមត្តញ្ច ទិដ្ឋិមមត្តញ្ច…បេ… ឥទំ តណ្ហាមមត្តំ…បេ… ឥទំ ទិដ្ឋិមមត្តំ. តណ្ហាមមត្តំ បហាយ ទិដ្ឋិមមត្តំ បដិនិស្សជ្ជិត្វា ចក្ខុំ អមមាយន្តោ សោតំ អមមាយន្តោ ឃានំ អមមាយន្តោ ជិវ្ហំ អមមាយន្តោ កាយំ អមមាយន្តោ មនំ អមមាយន្តោ រូបេ… សទ្ទេ… គន្ធេ… រសេ… ផោដ្ឋព្ពេ… ធម្មេ… កុលំ… គណំ… អាវាសំ… លាភំ… យសំ… បសំសំ… សុខំ… ចីវរំ… បិណ្ឌបាតំ… សេនាសនំ… គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ… កាមធាតុំ… រូបធាតុំ… អរូបធាតុំ… កាមភវំ… រូបភវំ… អរូបភវំ… សញ្ញាភវំ… អសញ្ញាភវំ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាភវំ… ឯកវោការភវំ… ចតុវោការភវំ… បញ្ចវោការភវំ… អតីតំ… អនាគតំ… បច្ចុប្បន្នំ… ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតព្ពេ ធម្មេ អមមាយន្តោ អគណ្ហន្តោ អបរាមសន្តោ អនភិនិវិសន្តោ ចរេយ្យ វិហរេយ្យ ឥរិយេយ្យ វត្តេយ្យ បាលេយ្យ យបេយ្យ យាបេយ្យាតិ – ឯតម្បិ ទិស្វា អមមោ ចរេយ្យ.

ភវេសុ អាសត្តិមកុព្ពមានោតិ. ភវេសូតិ កាមភវេ រូបភវេ អរូបភវេ. អាសត្តិ វុច្ចតិ តណ្ហា. យោ រាគោ សារាគោ…បេ… អភិជ្ឈា លោភោ អកុសលមូលំ. ភវេសុ អាសត្តិមកុព្ពមានោតិ. ភវេសុ អាសត្តិំ អកុព្ពមានោ, ឆន្ទំ បេមំ រាគំ ខន្តិំ អកុព្ពមានោ អជនយមានោ អសញ្ជនយមានោ អនិព្ពត្តយមានោ អនភិនិព្ពត្តយមានោតិ – ភវេសុ អាសត្តិមកុព្ពមានោ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘មមាយិតេ បស្សថ ផន្ទមានេ, មច្ឆេវ អប្បោទកេ ខីណសោតេ;

ឯតម្បិ ទិស្វា អមមោ ចរេយ្យ, ភវេសុ អាសត្តិមកុព្ពមានោ’’តិ.

១៣. ឧភោសុ អន្តេសុ វិនេយ្យ ឆន្ទំ, ផស្សំ បរិញ្ញាយ អនានុគិទ្ធោ;

យទត្តគរហី តទកុព្ពមានោ, ន លិម្បតី [ន លិប្បតិ (សី.)] ទិដ្ឋសុតេសុ ធីរោ.

ឧភោសុ អន្តេសុ វិនេយ្យ ឆន្ទន្តិ. អន្តាតិ ផស្សោ ឯកោ អន្តោ ផស្សសមុទយោ ទុតិយោ អន្តោ, អតីតោ ឯកោ អន្តោ អនាគតោ ទុតិយោ អន្តោ, សុខា វេទនា ឯកោ អន្តោ ទុក្ខា វេទនា ទុតិយោ អន្តោ, នាមំ ឯកោ អន្តោ រូបំ ទុតិយោ អន្តោ, ឆ អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានិ ឯកោ អន្តោ ឆ ពាហិរានិ អាយតនានិ ទុតិយោ អន្តោ, សក្កាយោ ឯកោ អន្តោ សក្កាយសមុទយោ ទុតិយោ អន្តោ. ឆន្ទោតិ យោ កាមេសុ កាមច្ឆន្ទោ កាមរាគោ កាមនន្ទី កាមតណ្ហា កាមស្នេហោ កាមបរិឡាហោ កាមមុច្ឆា កាមជ្ឈោសានំ កាមោឃោ កាមយោគោ កាមុបាទានំ កាមច្ឆន្ទនីវរណំ. ឧភោសុ អន្តេសុ វិនេយ្យ ឆន្ទន្តិ ឧភោសុ អន្តេសុ ឆន្ទំ វិនេយ្យ បដិវិនេយ្យ បជហេយ្យ វិនោទេយ្យ ព្យន្តិំ ករេយ្យ អនភាវំ គមេយ្យាតិ – ឧភោសុ អន្តេសុ វិនេយ្យ ឆន្ទំ.

ផស្សំ បរិញ្ញាយ អនានុគិទ្ធោតិ. ផស្សោតិ ចក្ខុសម្ផស្សោ សោតសម្ផស្សោ ឃានសម្ផស្សោ ជិវ្ហាសម្ផស្សោ កាយសម្ផស្សោ មនោសម្ផស្សោ, អធិវចនសម្ផស្សោ, បដិឃសម្ផស្សោ, សុខវេទនីយោ សម្ផស្សោ ទុក្ខវេទនីយោ សម្ផស្សោ អទុក្ខមសុខវេទនីយោ សម្ផស្សោ, កុសលោ ផស្សោ អកុសលោ ផស្សោ អព្យាកតោ ផស្សោ, កាមាវចរោ ផស្សោ រូបាវចរោ ផស្សោ អរូបាវចរោ ផស្សោ, សុញ្ញតោ ផស្សោ អនិមិត្តោ ផស្សោ អប្បណិហិតោ ផស្សោ, លោកិយោ ផស្សោ លោកុត្តរោ ផស្សោ, អតីតោ ផស្សោ អនាគតោ ផស្សោ បច្ចុប្បន្នោ ផស្សោ, យោ ឯវរូបោ ផស្សោ ផុសនា សម្ផុសនា សម្ផុសិតត្តំ – អយំ វុច្ចតិ ផស្សោ.

ផស្សំ បរិញ្ញាយាតិ ផស្សំ តីហិ បរិញ្ញាហិ បរិជានិត្វា – ញាតបរិញ្ញាយ, តីរណបរិញ្ញាយ [តិរណបរិញ្ញាយ (ស្យា.)], បហានបរិញ្ញាយ. កតមា ញាតបរិញ្ញា? ផស្សំ ជានាតិ – អយំ ចក្ខុសម្ផស្សោ, អយំ សោតសម្ផស្សោ, អយំ ឃានសម្ផស្សោ, អយំ ជិវ្ហាសម្ផស្សោ, អយំ កាយសម្ផស្សោ, អយំ មនោសម្ផស្សោ, អយំ អធិវចនសម្ផស្សោ, អយំ បដិឃសម្ផស្សោ, អយំ សុខវេទនីយោ ផស្សោ, អយំ ទុក្ខវេទនីយោ ផស្សោ, អយំ អទុក្ខមសុខវេទនីយោ ផស្សោ, អយំ កុសលោ ផស្សោ, អយំ អកុសលោ ផស្សោ, អយំ អព្យាកតោ ផស្សោ, អយំ កាមាវចរោ ផស្សោ, អយំ រូបាវចរោ ផស្សោ, អយំ អរូបាវចរោ ផស្សោ, អយំ សុញ្ញតោ ផស្សោ, អយំ អនិមិត្តោ ផស្សោ, អយំ អប្បណិហិតោ ផស្សោ, អយំ លោកិយោ ផស្សោ, អយំ លោកុត្តរោ ផស្សោ, អយំ អតីតោ ផស្សោ, អយំ អនាគតោ ផស្សោ, អយំ បច្ចុប្បន្នោ ផស្សោតិ ជានាតិ បស្សតិ – អយំ ញាតបរិញ្ញា.

កតមា តីរណបរិញ្ញា? ឯវំ ញាតំ កត្វា ផស្សំ តីរេតិ. អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ រោគតោ គណ្ឌតោ សល្លតោ អឃតោ អាពាធតោ បរតោ បលោកតោ ឦតិតោ ឧបទ្ទវតោ ភយតោ ឧបសគ្គតោ ចលតោ បភង្គុតោ អធុវតោ អតាណតោ អលេណតោ អសរណតោ រិត្តតោ តុច្ឆតោ សុញ្ញតោ អនត្តតោ អាទីនវតោ វិបរិណាមធម្មតោ អសារកតោ អឃមូលតោ វធកតោ វិភវតោ សាសវតោ សង្ខតតោ មារាមិសតោ ជាតិជរាព្យាធិមរណធម្មតោ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសធម្មតោ សំកិលេសធម្មតោ សមុទយតោ អត្ថង្គមតោ អស្សាទតោ អាទីនវតោ និស្សរណតោ តីរេតិ – អយំ តីរណបរិញ្ញា.

កតមា បហានបរិញ្ញា? ឯវំ តីរយិត្វា ផស្សេ ឆន្ទរាគំ បជហតិ វិនោទេតិ ព្យន្តិំ ករោតិ អនភាវំ គមេតិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘យោ, ភិក្ខវេ, ផស្សេសុ ឆន្ទរាគោ តំ បជហថ. ឯវំ សោ ផស្សោ បហីនោ ភវិស្សតិ ឧច្ឆិន្នមូលោ តាលាវត្ថុកតោ អនភាវំ កតោ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មោ’’តិ – អយំ បហានបរិញ្ញា. ផស្សំ បរិញ្ញាយាតិ. ផស្សំ ឥមាហិ តីហិ បរិញ្ញាហិ បរិជានិត្វា. អនានុគិទ្ធោតិ. គេធោវុច្ចតិ តណ្ហា. យោ រាគោ សារាគោ…បេ… អភិជ្ឈា លោភោ អកុសលមូលំ. យស្សេសោ គេធោ បហីនោ សមុច្ឆិន្នោ វូបសន្តោ បដិបស្សទ្ធោ អភព្ពុប្បត្តិកោ ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍោ, សោ វុច្ចតិ អគិទ្ធោ. សោ រូបេ អគិទ្ធោ សទ្ទេ អគិទ្ធោ គន្ធេ អគិទ្ធោ រសេ អគិទ្ធោ ផោដ្ឋព្ពេ អគិទ្ធោ កុលេ… គណេ… អាវាសេ… លាភេ… យសេ… បសំសាយ… សុខេ… ចីវរេ… បិណ្ឌបាតេ… សេនាសនេ… គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេ អគិទ្ធោ កាមធាតុយា… រូបធាតុយា… អរូបធាតុយា… កាមភវេ… រូបភវេ… អរូបភវេ… សញ្ញាភវេ… អសញ្ញាភវេ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាភវេ… ឯកវោការភវេ… ចតុវោការភវេ… បញ្ចវោការភវេ… អតីតេ… អនាគតេ… បច្ចុប្បន្នេ… ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតព្ពេសុ ធម្មេសុ អគិទ្ធោ អគធិតោ អមុច្ឆិតោ អនជ្ឈាបន្នោ វីតគេធោ វិគតគេធោ ចត្តគេធោ វន្តគេធោ មុត្តគេធោ បហីនគេធោ បដិនិស្សដ្ឋគេធោ វីតរាគោ វិគតរាគោ ចត្តរាគោ វន្តរាគោ មុត្តរាគោ បហីនរាគោ បដិនិស្សដ្ឋរាគោ និច្ឆាតោ និព្ពុតោ សីតិភូតោ សុខបដិសំវេទី ព្រហ្មភូតេន អត្តនា វិហរតីតិ – ផស្សំ បរិញ្ញាយ អនានុគិទ្ធោ.

យទត្តគរហី តទកុព្ពមានោតិ. យទន្តិ យំ. អត្តគរហីតិ ទ្វីហិ ការណេហិ អត្តានំ គរហតិ – កតត្តា ច អកតត្តា ច. កថំ កតត្តា ច អកតត្តា ច អត្តានំ គរហតិ? កតំ មេ កាយទុច្ចរិតំ, អកតំ មេ កាយសុចរិតន្តិ – អត្តានំ គរហតិ. កតំ មេ វចីទុច្ចរិតំ, អកតំ មេ វចីសុចរិតន្តិ – អត្តានំ គរហតិ. កតំ មេ មនោទុច្ចរិតំ, អកតំ មេ មនោសុចរិតន្តិ – អត្តានំ គរហតិ. កតោ មេ បាណាតិបាតោ, អកតា មេ បាណាតិបាតា វេរមណីតិ – អត្តានំ គរហតិ. កតំ មេ អទិន្នាទានំ, អកតា មេ អទិន្នាទានា វេរមណីតិ – អត្តានំ គរហតិ. កតោ មេ កាមេសុមិច្ឆាចារោ, អកតា មេ កាមេសុមិច្ឆាចារា វេរមណីតិ – អត្តានំ គរហតិ. កតោ មេ មុសាវាទោ, អកតា មេ មុសាវាទា វេរមណីតិ – អត្តានំ គរហតិ. កតា មេ បិសុណា វាចា, អកតា មេ បិសុណាយ វាចាយ វេរមណីតិ – អត្តានំ គរហតិ. កតា មេ ផរុសា វាចា, អកតា មេ ផរុសាយ វាចាយ វេរមណីតិ – អត្តានំ គរហតិ. កតោ មេ សម្ផប្បលាបោ, អកតា មេ សម្ផប្បលាបា វេរមណីតិ – អត្តានំ គរហតិ. កតា មេ អភិជ្ឈា, អកតា មេ អនភិជ្ឈាតិ – អត្តានំ គរហតិ. កតោ មេ ព្យាបាទោ, អកតោ មេ អព្យាបាទោតិ – អត្តានំ គរហតិ. កតា មេ មិច្ឆាទិដ្ឋិ, អកតា មេ សម្មាទិដ្ឋីតិ – អត្តានំ គរហតិ. ឯវំ កតត្តា ច អកតត្តា ច អត្តានំ គរហតិ. អថ វា, សីលេសុម្ហិ ន បរិបូរការីតិ – អត្តានំ គរហតិ. ឥន្ទ្រិយេសុម្ហិ អគុត្តទ្វារោតិ – អត្តានំ គរហតិ. ភោជនេម្ហិ [ភោជនេ (ស្យា.)] អមត្តញ្ញូតិ – អត្តានំ គរហតិ. ជាគរិយំ អននុយុត្តោតិ – អត្តានំ គរហតិ. សតិសម្បជញ្ញេន អសមន្នាគតោតិ – អត្តានំ គរហតិ. អភាវិតា មេ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានាតិ – អត្តានំ គរហតិ. អភាវិតា មេ ចត្តារោ សម្មប្បធានាតិ – អត្តានំ គរហតិ. អភាវិតា មេ ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទាតិ – អត្តានំ គរហតិ. អភាវិតានិ មេ បញ្ចិន្ទ្រិយានីតិ – អត្តានំ គរហតិ. អភាវិតានិ មេ បញ្ច ពលានីតិ – អត្តានំ គរហតិ. អភាវិតា មេ សត្ត ពោជ្ឈង្គាតិ – អត្តានំ គរហតិ. អភាវិតោ មេ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោតិ – អត្តានំ គរហតិ. ទុក្ខំ មេ អបរិញ្ញាតន្តិ – អត្តានំ គរហតិ. សមុទយោ មេ អប្បហីនោតិ – អត្តានំ គរហតិ. មគ្គោ មេ អភាវិតោតិ – អត្តានំ គរហតិ. និរោធោ មេ អសច្ឆិកតោតិ – អត្តានំ គរហតិ. ឯវំ កតត្តា ច អកតត្តា ច អត្តានំ គរហតិ. ឯវំ អត្តគរហិតំ កម្មំ អកុព្ពមានោ អជនយមានោ អសញ្ជនយមានោ អនិព្ពត្តយមានោ អនភិនិព្ពត្តយមានោតិ – យទត្តគរហី តទកុព្ពមានោ. ន លិម្បតី ទិដ្ឋសុតេសុ ធីរោតិ. លេបោតិ ទ្វេ លេបា – តណ្ហាលេបោ ច ទិដ្ឋិលេបោ ច…បេ… អយំ តណ្ហាលេបោ…បេ… អយំ ទិដ្ឋិលេបោ. ធីរោតិ បណ្ឌិតោ បញ្ញវា ពុទ្ធិមា ញាណី វិភាវី មេធាវី. ធីរោ តណ្ហាលេបំ បហាយ ទិដ្ឋិលេបំ បដិនិស្សជ្ជិត្វា ទិដ្ឋេ ន លិម្បតិ, សុតេ ន លិម្បតិ, មុតេ ន លិម្បតិ, វិញ្ញាតេ ន លិម្បតិ, ន បលិម្បតិ [ន សំលិម្បតិ (ស្យា.)], ន ឧបលិម្បតិ. អលិត្តោ អបលិត្តោ [អសំលិត្តោ (ស្យា.)] អនុបលិត្តោ និក្ខន្តោ និស្សដោ វិប្បមុត្តោ វិសញ្ញុត្តោ វិមរិយាទិកតេន ចេតសា វិហរតីតិ – ន លិម្បតី ទិដ្ឋសុតេសុ ធីរោតិ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘ឧភោសុ អន្តេសុ វិនេយ្យ ឆន្ទំ, ផស្សំ បរិញ្ញាយ អនានុគិទ្ធោ;

យទត្តគរហី តទកុព្ពមានោ, ន លិម្បតី ទិដ្ឋសុតេសុ ធីរោ’’តិ.

១៤. សញ្ញំ បរិញ្ញា វិតរេយ្យ ឱឃំ, បរិគ្គហេសុ មុនិ នោបលិត្តោ;

អព្ពូឡ្ហសល្លោ ចរមប្បមត្តោ, នាសីសតី លោកមិមំ បរញ្ច.

សញ្ញំ បរិញ្ញា វិតរេយ្យ ឱឃន្តិ. សញ្ញាតិ កាមសញ្ញា ព្យាបាទសញ្ញា វិហិំសាសញ្ញា នេក្ខម្មសញ្ញា អព្យាបាទសញ្ញា អវិហិំសាសញ្ញា រូបសញ្ញា សទ្ទសញ្ញា គន្ធសញ្ញា រសសញ្ញា ផោដ្ឋព្ពសញ្ញា ធម្មសញ្ញា – យា ឯវរូបា សញ្ញា សញ្ជាននា សញ្ជានិតត្តំ – អយំ វុច្ចតិ សញ្ញា. សញ្ញំ បរិញ្ញាតិ សញ្ញំ តីហិ បរិញ្ញាហិ បរិជានិត្វា – ញាតបរិញ្ញាយ, តីរណបរិញ្ញាយ, បហានបរិញ្ញាយ.

កតមា ញាតបរិញ្ញា? សញ្ញំ ជានាតិ – អយំ កាមសញ្ញា, អយំ ព្យាបាទសញ្ញា, អយំ វិហិំសាសញ្ញា, អយំ នេក្ខម្មសញ្ញា, អយំ អព្យាបាទសញ្ញា, អយំ អវិហិំសាសញ្ញា, អយំ រូបសញ្ញា, អយំ សទ្ទសញ្ញា, អយំ គន្ធសញ្ញា, អយំ រសសញ្ញា, អយំ ផោដ្ឋព្ពសញ្ញា, អយំ ធម្មសញ្ញាតិ ជានាតិ បស្សតិ – អយំ ញាតបរិញ្ញា.

កតមា តីរណបរិញ្ញា? ឯវំ ញាតំ កត្វា សញ្ញំ តីរេតិ. អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ រោគតោ គណ្ឌតោ សល្លតោ អឃតោ អាពាធតោ បរតោ បលោកតោ ឦតិតោ ឧបទ្ទវតោ ភយតោ ឧបសគ្គតោ ចលតោ បភង្គុតោ…បេ… សមុទយតោ អត្ថង្គមតោ អស្សាទតោ អាទីនវតោ និស្សរណតោ តីរេតិ – អយំ តីរណបរិញ្ញា.

កតមា បហានបរិញ្ញា? ឯវំ តីរយិត្វា សញ្ញាយ ឆន្ទរាគំ បជហតិ វិនោទេតិ អនភាវំ គមេតិ. វុត្តម្បិ ហេតំ ភគវតា – ‘‘យោ, ភិក្ខវេ, សញ្ញាយ ឆន្ទរាគោ, តំ បជហថ. ឯវំ សា សញ្ញា បហីនា ភវិស្សតិ ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវំ កតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា’’តិ – អយំ បហានបរិញ្ញា. សញ្ញំ បរិញ្ញាតិ សញ្ញំ ឥមាហិ តីហិ បរិញ្ញាហិ បរិជានិត្វា. វិតរេយ្យ ឱឃន្តិ កាមោឃំ ភវោឃំ ទិដ្ឋោឃំ អវិជ្ជោឃំ តរេយ្យ ឧត្តរេយ្យ បតរេយ្យ សមតិក្កមេយ្យ វីតិវត្តេយ្យាតិ – សញ្ញំ បរិញ្ញា វិតរេយ្យ ឱឃំ.

បរិគ្គហេសុ មុនិ នោបលិត្តោតិ. បរិគ្គហាតិ ទ្វេ បរិគ្គហា – តណ្ហាបរិគ្គហោ ច ទិដ្ឋិបរិគ្គហោ ច…បេ… អយំ តណ្ហាបរិគ្គហោ…បេ… អយំ ទិដ្ឋិបរិគ្គហោ. មុនីតិ. មោនំ វុច្ចតិ ញាណំ. យា បញ្ញា បជាននា…បេ… អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ, តេន ញាណេន សមន្នាគតោ មុនិ មោនប្បត្តោតិ. តីណិ មោនេយ្យានិ – កាយមោនេយ្យំ, វចីមោនេយ្យំ, មនោមោនេយ្យំ.

កតមំ កាយមោនេយ្យំ? តិវិធកាយទុច្ចរិតានំ បហានំ កាយមោនេយ្យំ, តិវិធំ កាយសុចរិតំ កាយមោនេយ្យំ, កាយារម្មណេ ញាណំ កាយមោនេយ្យំ, កាយបរិញ្ញា កាយមោនេយ្យំ, បរិញ្ញាសហគតោ មគ្គោ កាយមោនេយ្យំ, កាយេ ឆន្ទរាគស្ស បហានំ កាយមោនេយ្យំ, កាយសង្ខារនិរោធោ ចតុត្ថជ្ឈានសមាបត្តិ កាយមោនេយ្យំ – ឥទំ កាយមោនេយ្យំ.

កតមំ វចីមោនេយ្យំ? ចតុព្ពិធវចីទុច្ចរិតានំ បហានំ វចីមោនេយ្យំ, ចតុព្ពិធំ វចីសុចរិតំ វចីមោនេយ្យំ, វាចារម្មណេ ញាណំ វចីមោនេយ្យំ, វាចាបរិញ្ញា វចីមោនេយ្យំ, បរិញ្ញាសហគតោ មគ្គោ វចីមោនេយ្យំ, វាចាយ ឆន្ទរាគស្ស បហានំ វចីមោនេយ្យំ, វចីសង្ខារនិរោធោ ទុតិយជ្ឈានសមាបត្តិ វចីមោនេយ្យំ – ឥទំ វចីមោនេយ្យំ.