១៦. សារិបុត្តសុត្តនិទ្ទេសោ

អថ សារិបុត្តសុត្តនិទ្ទេសំ វក្ខតិ –

១៩០. ន មេ ទិដ្ឋោ ឥតោ បុព្ពេ, [ឥច្ចាយស្មា សារិបុត្តោ]

ន សុតោ ឧទ កស្សចិ;

ឯវំ វគ្គុវទោ សត្ថា, តុសិតា គណិមាគតោ.

ន មេ ទិដ្ឋោ ឥតោ បុព្ពេតិ. ឥតោ បុព្ពេ មេ មយា ន ទិដ្ឋបុព្ពោ សោ ភគវា ឥមិនា ចក្ខុនា ឥមិនា អត្តភាវេន. យទា ភគវា តាវតិំសភវនេ បារិច្ឆត្តកមូលេ បណ្ឌុកម្ពលសិលាយំ វស្សំវុត្ថោ [វស្សំវុដ្ឋោ (ស្យា.)] ទេវគណបរិវុតោ មជ្ឈេ មណិមយេន សោបាណេន សង្កស្សនគរំ ឱតិណ្ណោ ឥមំ ទស្សនំ បុព្ពេ ន ទិដ្ឋោតិ – ន មេ ទិដ្ឋោ ឥតោ បុព្ពេ.

ឥច្ចាយស្មា សារិបុត្តោតិ. ឥច្ចាតិ បទសន្ធិ បទសំសគ្គោ បទបារិបូរី អក្ខរសមវាយោ ព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតា បទានុបុព្ពតាបេតំ – ឥច្ចាតិ. អាយស្មាតិ បិយវចនំ គរុវចនំ សគារវសប្បតិស្សវចនមេតំ – អាយស្មាតិ. សារិបុត្តោតិ តស្ស ថេរស្ស នាមំ សង្ខា សមញ្ញា បញ្ញត្តិ វោហារោ នាមំ នាមកម្មំ នាមធេយ្យំ និរុត្តិ ព្យញ្ជនំ អភិលាបោតិ – ឥច្ចាយស្មា សារិបុត្តោ.

ន សុតោ ឧទ កស្សចីតិ. នាតិ បដិក្ខេបោ. ឧទាតិ បទសន្ធិ បទសំសគ្គោ បទបារិបូរី អក្ខរសមវាយោ ព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតា បទានុបុព្ពតាបេតំ – ឧទាតិ. កស្សចីតិ ខត្តិយស្ស វា ព្រាហ្មណស្ស វា វេស្សស្ស វា សុទ្ទស្ស វា គហដ្ឋស្ស វា បព្ពជិតស្ស វា ទេវស្ស វា មនុស្សស្ស វាតិ – ន សុតោ ឧទ កស្សចិ.

ឯវំ វគ្គុវទោ សត្ថាតិ. ឯវំ វគ្គុវទោ មធុរវទោ បេមនីយវទោ ហទយង្គមវទោ ករវីករុតមញ្ជុឃោសោ [ករវិករុទមញ្ជុស្សរោ (ស្យា.)]. អដ្ឋង្គសមន្នាគតោ ខោ បន តស្ស ភគវតោ មុខតោ ឃោសោ និច្ឆរតិ – វិសដ្ឋោ ច វិញ្ញេយ្យោ ច មញ្ជុ ច សវនីយោ ច ពិន្ទុ ច អវិសារី ច គម្ភីរោ ច និន្នាទិ ច. យថា បរិសំ ខោ បន សោ ភគវា សរេន វិញ្ញាបេតិ, ន អស្ស ពហិទ្ធា បរិសាយ ឃោសោ និច្ឆរតិ, ព្រហ្មស្សរោ ខោ បន សោ ភគវា ករវីកភាណីតិ – ឯវំ វគ្គុវទោ.

សត្ថាតិ សត្ថា ភគវា សត្ថវាហោ. យថា សត្ថវាហោ សត្តេ កន្តារំ តារេតិ, ចោរកន្តារំ តារេតិ, វាឡកន្តារំ តារេតិ, ទុព្ភិក្ខកន្តារំ តារេតិ, និរុទកកន្តារំ តារេតិ ឧត្តារេតិ និត្តារេតិ បតារេតិ ខេមន្តភូមិំ សម្បាបេតិ; ឯវមេវ ភគវា សត្ថវាហោ សត្តេ កន្តារំ តារេតិ, ជាតិកន្តារំ តារេតិ, ជរាកន្តារំ តារេតិ, ព្យាធិកន្តារំ…បេ… មរណកន្តារំ… សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសកន្តារំ តារេតិ រាគកន្តារំ តារេតិ ទោសកន្តារំ… មោហកន្តារំ… មានកន្តារំ… ទិដ្ឋិកន្តារំ… កិលេសកន្តារំ… ទុច្ចរិតកន្តារំ តារេតិ, រាគគហនំ តារេតិ, ទោសគហនំ… មោហគហនំ… មានគហនំ… ទិដ្ឋិគហនំ… កិលេសគហនំ… ទុច្ចរិតគហនំ តារេតិ ឧត្តារេតិ និត្តារេតិ បតារេតិ ខេមន្តំ អមតំ និព្ពានំ សម្បាបេតីតិ. ឯវម្បិ ភគវា សត្ថវាហោ.

អថ វា ភគវា នេតា វិនេតា អនុនេតា បញ្ញបេតា និជ្ឈាបេតា បេក្ខេតា បសាទេតាតិ. ឯវម្បិ ភគវា សត្ថវាហោ.

អថ វា ភគវា អនុប្បន្នស្ស មគ្គស្ស ឧប្បាទេតា, អសញ្ជាតស្ស មគ្គស្ស សញ្ជនេតា, អនក្ខាតស្ស មគ្គស្ស អក្ខាតា, មគ្គញ្ញូ មគ្គវិទូ មគ្គកោវិទោ មគ្គានុគា ច បន ឯតរហិ សាវកា វិហរន្តិ បច្ឆា សមន្នាគតាតិ. ឯវម្បិ ភគវា សត្ថវាហោតិ – ឯវំ វគ្គុវទោ សត្ថា.

តុសិតា គណិមាគតោតិ. ភគវា តុសិតកាយា ចវិត្វា សតោ សម្បជានោ មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កន្តោតិ. ឯវម្បិ តុសិតា គណិមាគតោ.

អថ វា ទេវា វុច្ចន្តិ តុសិតា. តេ តុដ្ឋា សន្តុដ្ឋា អត្តមនា បមុទិតា បីតិសោមនស្សជាតា ទេវលោកតោ គណិំ អាគតោតិ. ឯវម្បិ តុសិតា គណិមាគតោ. អថ វា អរហន្តោ វុច្ចន្តិ តុសិតា. តេ តុដ្ឋា សន្តុដ្ឋា អត្តមនា បរិបុណ្ណសង្កប្បា អរហន្តានំ គណិំ អាគតោតិ. ឯវម្បិ តុសិតា គណិមាគតោ. គណីតិ គណី ភគវា. គណាចរិយោតិ គណី, គណស្ស សត្ថាតិ គណី, គណំ បរិហរតីតិ គណី, គណំ ឱវទតីតិ គណី, គណមនុសាសតីតិ គណី, វិសារទោ គណំ ឧបសង្កមតីតិ គណី, គណស្ស [គណោស្ស (សី.)] សុស្សូសតិ សោតំ ឱទហតិ អញ្ញា ចិត្តំ ឧបដ្ឋបេតីតិ គណី, គណំ អកុសលា វុដ្ឋាបេត្វា កុសលេ បតិដ្ឋាបេតីតិ គណី, ភិក្ខុគណស្ស គណី, ភិក្ខុនិគណស្ស គណី, ឧបាសកគណស្ស គណី, ឧបាសិកាគណស្ស គណី, រាជគណស្ស គណី, ខត្តិយគណស្ស… ព្រាហ្មណគណស្ស… វេស្សគណស្ស… សុទ្ទគណស្ស… ទេវគណស្ស… ព្រហ្មគណស្ស គណី, សង្ឃី គណី គណាចរិយោ. អាគតោតិ ឧបគតោ សមុបគតោ សមុបបន្នោ [សម្បត្តោ (ស្យា. ក.)] សង្កស្សនគរន្តិ – តុសិតា គណិមាគតោ.

តេនាហ ថេរោ សារិបុត្តោ –

‘‘ន មេ ទិដ្ឋោ ឥតោ បុព្ពេ, [ឥច្ចាយស្មា សារិបុត្តោ]

ន សុតោ ឧទ កស្សចិ;

ឯវំ វគ្គុវទោ សត្ថា, តុសិតា គណិមាគតោ’’តិ.

១៩១. សទេវកស្ស លោកស្ស, យថា ទិស្សតិ ចក្ខុមា;

សព្ពំ តមំ វិនោទេត្វា, ឯកោវ រតិមជ្ឈគា.

សទេវកស្ស លោកស្សាតិ សទេវកស្ស លោកស្ស សមារកស្ស សព្រហ្មកស្ស សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយាតិ – សទេវកស្ស លោកស្ស.

យថា ទិស្សតិ ចក្ខុមាតិ យថា ភគវន្តំ តាវតិំសភវនេ បារិច្ឆត្តកមូលេ បណ្ឌុកម្ពលសិលាយំ និសិន្នំ ធម្មំ ទេសេន្តំ ទេវតា បស្សន្តិ តថា មនុស្សា បស្សន្តិ. យថា មនុស្សា បស្សន្តិ តថា ទេវតា បស្សន្តិ. យថា ទេវានំ ទិស្សតិ តថា មនុស្សានំ ទិស្សតិ. យថា មនុស្សានំ ទិស្សតិ តថា ទេវានំ ទិស្សតីតិ. ឯវម្បិ យថា ទិស្សតិ ចក្ខុមា. យថា វា បនេកេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា អទន្តា ទន្តវណ្ណេន ទិស្សន្តិ, អសន្តា សន្តវណ្ណេន ទិស្សន្តិ, អនុបសន្តា ឧបសន្តវណ្ណេន ទិស្សន្តិ, អនិព្ពុតា និព្ពុតវណ្ណេន ទិស្សន្តិ.

‘‘បតិរូបកោ មត្តិកាកុណ្ឌលោវ, លោហឌ្ឍមាសោវ [លោហមាសោវ (ស្យា.)] សុវណ្ណឆន្នោ;

ចរន្តិ លោកេ បរិវារឆន្នា, អន្តោ អសុទ្ធា ពហិ សោភមានា’’តិ [អយំ គាថា សំ. និ. ១.១២២ ទិស្សតិ].

ន ភគវា ឯវំ ទិស្សតិ. ភគវា ភូតេន តច្ឆេន តថេន យាថាវេន អវិបរីតេន សភាវេន ទន្តោ ទន្តវណ្ណេន ទិស្សតិ, សន្តោ សន្តវណ្ណេន ទិស្សតិ, ឧបសន្តោ ឧបសន្តវណ្ណេន ទិស្សតិ, និព្ពុតោ និព្ពុតវណ្ណេន ទិស្សតិ, អកប្បិតឥរិយាបថា ច ពុទ្ធា ភគវន្តោ បណិធិសម្បន្នាតិ. ឯវម្បិ យថា ទិស្សតិ ចក្ខុមា.

អថ វា ភគវា វិសុទ្ធសទ្ទោ គតកិត្តិសទ្ទសិលោកោ [ភដកិត្តិសទ្ទសិលោកោ (ស្យា.)] នាគភវនេ ច សុបណ្ណភវនេ ច យក្ខភវនេ ច អសុរភវនេ ច គន្ធព្ពភវនេ ច មហារាជភវនេ ច ឥន្ទភវនេ ច ព្រហ្មភវនេ ច ទេវភវនេ ច ឯទិសោ ច តាទិសោ ច តតោ ច ភិយ្យោតិ. ឯវម្បិ យថា ទិស្សតិ ចក្ខុមា.

អថ វា ភគវា ទសហិ ពលេហិ សមន្នាគតោ, ចតូហិ វេសារជ្ជេហិ, ចតូហិ បដិសម្ភិទាហិ, ឆហិ អភិញ្ញាហិ, ឆហិ ពុទ្ធធម្មេហិ, តេជេន ច ពលេន ច គុណេន ច វីរិយេន ច បញ្ញាយ ច ទិស្សតិ ញាយតិ បញ្ញាយតិ.

‘‘ទូរេ សន្តោ បកាសេន្តិ, ហិមវន្តោវ បព្ពតោ;

អសន្តេត្ថ ន ទិស្សន្តិ, រត្តិំ ខិត្តា [រត្តិខិត្តា (សី.) ធ. ប. ៣០៤] យថា សរា’’តិ.

ឯវម្បិ យថា ទិស្សតិ ចក្ខុមា.

ចក្ខុមាតិ ភគវា បញ្ចហិ ចក្ខូហិ ចក្ខុមា – មំសចក្ខុនាបិ ចក្ខុមា, ទិព្ពចក្ខុនាបិ ចក្ខុមា, បញ្ញាចក្ខុនាបិ ចក្ខុមា, ពុទ្ធចក្ខុនាបិ ចក្ខុមា, សមន្តចក្ខុនាបិ ចក្ខុមា.

កថំ ភគវា មំសចក្ខុនាបិ ចក្ខុមា? មំសចក្ខុម្ហិ ភគវតោ បញ្ច វណ្ណា សំវិជ្ជន្តិ – នីលោ ច វណ្ណោ, បីតកោ ច វណ្ណោ, លោហិតកោ ច វណ្ណោ, កណ្ហោ ច វណ្ណោ, ឱទាតោ ច វណ្ណោ. អក្ខិលោមានិ ច ភគវតោ. យត្ថ ច អក្ខិលោមានិ បតិដ្ឋិតានិ តំ នីលំ ហោតិ សុនីលំ បាសាទិកំ ទស្សនេយ្យំ ឧមាបុប្ផសមានំ. តស្ស បរតោ បីតកំ ហោតិ សុបីតកំ សុវណ្ណវណ្ណំ បាសាទិកំ ទស្សនេយ្យំ កណិការបុប្ផសមានំ. ឧភតោ អក្ខិកូដានិ ភគវតោ លោហិតកានិ ហោន្តិ សុលោហិតកានិ បាសាទិកានិ ទស្សនេយ្យានិ ឥន្ទគោបកសមានានិ. មជ្ឈេ កណ្ហំ ហោតិ សុកណ្ហំ អលូខំ សុទ្ធំ បាសាទិកំ ទស្សនេយ្យំ អទ្ទារិដ្ឋកសមានំ. តស្ស បរតោ ឱទាតំ ហោតិ សុឱទាតំ សេតំ បណ្ឌរំ បាសាទិកំ ទស្សនេយ្យំ ឱសធិតារកសមានំ. តេន ភគវា បាកតិកេន មំសចក្ខុនា អត្តភាវបរិយាបន្នេន បុរិមសុចរិតកម្មាភិនិព្ពត្តេន សមន្តា យោជនំ បស្សតិ ទិវា ចេវ រត្តិញ្ច. យទាបិ ចតុរង្គសមន្នាគតោ អន្ធការោ ហោតិ សូរិយោ ច អត្ថង្គតោ ហោតិ; កាឡបក្ខោ ច ឧបោសថោ ហោតិ, តិព្ពោ ច វនសណ្ឌោ ហោតិ, មហា ច កាឡមេឃោ អព្ភុដ្ឋិតោ ហោតិ. ឯវរូបេបិ ចតុរង្គសមន្នាគតេ អន្ធការេ សមន្តា យោជនំ បស្សតិ. នត្ថិ សោ កុដ្ដោ វា កវាដំ វា បាការោ វា បព្ពតោ វា គច្ឆោ វា លតា វា អាវរណំ រូបានំ ទស្សនាយ. ឯកញ្ចេ តិលផលំ និមិត្តំ កត្វា តិលវាហេ បក្ខិបេយ្យ, តញ្ញេវ តិលផលំ ឧទ្ធរេយ្យ. ឯវំ បរិសុទ្ធំ ភគវតោ បាកតិកមំសចក្ខុ. ឯវំ ភគវា មំសចក្ខុនាបិ ចក្ខុមា.

កថំ ភគវា ទិព្ពេន ចក្ខុនាបិ ចក្ខុមា? ភគវា ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន សត្តេ បស្សតិ ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេ ហីនេ បណីតេ សុវណ្ណេ ទុព្ពណ្ណេ សុគតេ ទុគ្គតេ; យថាកម្មូបគេ សត្តេ បជានាតិ – ‘‘ឥមេ វត ភោន្តោ សត្តា កាយទុច្ចរិតេន សមន្នាគតា វចីទុច្ចរិតេន សមន្នាគតា មនោទុច្ចរិតេន សមន្នាគតា អរិយានំ ឧបវាទកា មិច្ឆាទិដ្ឋិកា មិច្ឆាទិដ្ឋិកម្មសមាទានា, តេ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបន្នា; ឥមេ វា បន ភោន្តោ សត្តា កាយសុចរិតេន សមន្នាគតា វចីសុចរិតេន សមន្នាគតា មនោសុចរិតេន សមន្នាគតា អរិយានំ អនុបវាទកា សម្មាទិដ្ឋិកា សម្មាទិដ្ឋិកម្មសមាទានា, តេ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបន្នា’’តិ. ឥតិ ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន សត្តេ បស្សតិ ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេ ហីនេ បណីតេ សុវណ្ណេ ទុព្ពណ្ណេ សុគតេ ទុគ្គតេ; យថាកម្មូបគេ សត្តេ បជានាតិ. អាកង្ខមានោ ច ភគវា ឯកម្បិ លោកធាតុំ បស្សេយ្យ, ទ្វេបិ លោកធាតុយោ បស្សេយ្យ, តិស្សោបិ លោកធាតុយោ បស្សេយ្យ, ចតស្សោបិ លោកធាតុយោ បស្សេយ្យ, បញ្ចបិ លោកធាតុយោ បស្សេយ្យ, ទសបិ លោកធាតុយោ បស្សេយ្យ, វីសម្បិ [វីសតិម្បិ (សី.)] លោកធាតុយោ បស្សេយ្យ, តិំសម្បិ លោកធាតុយោ បស្សេយ្យ, ចត្តាលីសម្បិ លោកធាតុយោ បស្សេយ្យ, បញ្ញាសម្បិ លោកធាតុយោ បស្សេយ្យ, សតម្បិ លោកធាតុំ បស្សេយ្យ, សហស្សិម្បិ ចូឡនិកំ លោកធាតុំ បស្សេយ្យ, ទ្វិសហស្សិម្បិ មជ្ឈិមិកំ លោកធាតុំ បស្សេយ្យ, តិសហស្សិម្បិ លោកធាតុំ បស្សេយ្យ, មហាសហស្សិម្បិ លោកធាតុំ បស្សេយ្យ, យាវតកំ បន អាកង្ខេយ្យ តាវតកំ បស្សេយ្យ. ឯវំ បរិសុទ្ធំ ភគវតោ ទិព្ពចក្ខុ. ឯវំ ភគវា ទិព្ពេន ចក្ខុនាបិ ចក្ខុមា.

កថំ ភគវា បញ្ញាចក្ខុនាបិ ចក្ខុមា? ភគវា មហាបញ្ញោ បុថុបញ្ញោ ហាសបញ្ញោ ជវនបញ្ញោ តិក្ខបញ្ញោ និព្ពេធិកបញ្ញោ បញ្ញាបភេទកុសលោ បភិន្នញាណោ អធិគតបដិសម្ភិទោ ចតុវេសារជ្ជប្បត្តោ ទសពលធារី បុរិសាសភោ បុរិសសីហោ បុរិសនាគោ បុរិសាជញ្ញោ បុរិសធោរយ្ហោ អនន្តញាណោ អនន្តតេជោ អនន្តយសោ អឌ្ឍោ មហទ្ធនោ ធនវា នេតា វិនេតា អនុនេតា បញ្ញបេតា និជ្ឈាបេតា បេក្ខេតា បសាទេតា. សោ ហិ ភគវា អនុប្បន្នស្ស មគ្គស្ស ឧប្បាទេតា, អសញ្ជាតស្ស មគ្គស្ស សញ្ជនេតា, អនក្ខាតស្ស មគ្គស្ស អក្ខាតា, មគ្គញ្ញូ មគ្គវិទូ មគ្គកោវិទោ មគ្គានុគា ច បន ឯតរហិ សាវកា វិហរន្តិ បច្ឆា សមន្នាគតា.

សោ ហិ ភគវា ជានំ ជានាតិ, បស្សំ បស្សតិ, ចក្ខុភូតោ ញាណភូតោ ធម្មភូតោ ព្រហ្មភូតោ វត្តា បវត្តា អត្ថស្ស និន្នេតា អមតស្ស ទាតា ធម្មស្សាមី តថាគតោ. នត្ថិ តស្ស ភគវតោ អញ្ញាតំ អទិដ្ឋំ អវិទិតំ អសច្ឆិកតំ អផស្សិតំ បញ្ញាយ. អតីតំ អនាគតំ បច្ចុប្បន្នំ ឧបាទាយ សព្ពេ ធម្មា សព្ពាការេន ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណមុខេ អាបាថំ អាគច្ឆន្តិ. យំ កិញ្ចិ នេយ្យំ នាម អត្ថិ ជានិតព្ពំ [អត្ថិ ធម្មំ ជានិតព្ពំ (ក.) មហានិ. ១៥៦] អត្តត្ថោ វា, បរត្ថោ វា, ឧភយត្ថោ វា, ទិដ្ឋធម្មិកោ វា អត្ថោ, សម្បរាយិកោ វា អត្ថោ, ឧត្តានោ វា អត្ថោ, គម្ភីរោ វា អត្ថោ, គូឡ្ហោ វា អត្ថោ, បដិច្ឆន្នោ វា អត្ថោ, នេយ្យោ វា អត្ថោ, នីតោ វា អត្ថោ, អនវជ្ជោ វា អត្ថោ, និក្កិលេសោ វា អត្ថោ, វោទានោ វា អត្ថោ, បរមត្ថោ វា អត្ថោ, សព្ពំ តំ អន្តោពុទ្ធញាណេ បរិវត្តតិ.

អតីតេ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អប្បដិហតំ ញាណំ, អនាគតេ អប្បដិហតំ ញាណំ, បច្ចុប្បន្នេ អប្បដិហតំ ញាណំ. សព្ពំ កាយកម្មំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណានុបរិវត្តិ. សព្ពំ វចីកម្មំ… សព្ពំ មនោកម្មំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណានុបរិវត្តិ. យាវតកំ នេយ្យំ តាវតកំ ញាណំ, យាវតកំ ញាណំ តាវតកំ នេយ្យំ; នេយ្យបរិយន្តិកំ ញាណំ, ញាណបរិយន្តិកំ នេយ្យំ; នេយ្យំ អតិក្កមិត្វា ញាណំ នប្បវត្តតិ, ញាណំ អតិក្កមិត្វា នេយ្យបថោ នត្ថិ; អញ្ញមញ្ញបរិយន្តដ្ឋាយិនោ តេ ធម្មា. យថា ទ្វិន្នំ សមុគ្គបដលានំ សម្មាផុសិតានំ ហេដ្ឋិមំ សមុគ្គបដលំ ឧបរិមំ នាតិវត្តតិ, ឧបរិមំ សមុគ្គបដលំ ហេដ្ឋិមំ នាតិវត្តតិ, អញ្ញមញ្ញបរិយន្តដ្ឋាយិនោ; ឯវមេវំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ នេយ្យញ្ច ញាណញ្ច អញ្ញមញ្ញបរិយន្តដ្ឋាយិនោ. យាវតកំ នេយ្យំ តាវតកំ ញាណំ, យាវតកំ ញាណំ តាវតកំ នេយ្យំ, នេយ្យបរិយន្តិកំ ញាណំ, ញាណបរិយន្តិកំ នេយ្យំ; នេយ្យំ អតិក្កមិត្វា ញាណំ ន បវត្តតិ, ញាណំ អតិក្កមិត្វា នេយ្យបថោ នត្ថិ; អញ្ញមញ្ញបរិយន្តដ្ឋាយិនោ តេ ធម្មា.

សព្ពធម្មេសុ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណំ បវត្តតិ. សព្ពេ ធម្មា ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អាវជ្ជនបដិពទ្ធា អាកង្ខបដិពទ្ធា មនសិការបដិពទ្ធា ចិត្តុប្បាទបដិពទ្ធា. សព្ពសត្តេសុ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណំ បវត្តតិ. សព្ពេសំ សត្តានំ ភគវា អាសយំ ជានាតិ, អនុសយំ ជានាតិ, ចរិតំ ជានាតិ, អធិមុត្តិំ ជានាតិ, អប្បរជក្ខេ មហារជក្ខេ តិក្ខិន្ទ្រិយេ មុទិន្ទ្រិយេ ស្វាការេ ទ្វាការេ សុវិញ្ញាបយេ ទុវិញ្ញាបយេ ភព្ពាភព្ពេ សត្តេ បជានាតិ. សទេវកោ លោកោ សមារកោ សព្រហ្មកោ សស្សមណព្រាហ្មណី បជា សទេវមនុស្សា អន្តោពុទ្ធញាណេ បរិវត្តតិ.

យថា យេ កេចិ មច្ឆកច្ឆបា អន្តមសោ តិមិតិមិង្គលំ ឧបាទាយ អន្តោមហាសមុទ្ទេ បរិវត្តន្តិ; ឯវមេវ សទេវកោ លោកោ សមារកោ សព្រហ្មកោ សស្សមណព្រាហ្មណី បជា សទេវមនុស្សា អន្តោពុទ្ធញាណេ បរិវត្តតិ. យថា យេ កេចិ បក្ខី អន្តមសោ គរុឡំ វេនតេយ្យំ ឧបាទាយ អាកាសស្ស បទេសេ បរិវត្តន្តិ; ឯវមេវ យេបិ តេ សារិបុត្តសមា បញ្ញាយ តេបិ ពុទ្ធញាណស្ស បទេសេ បរិវត្តន្តិ; ពុទ្ធញាណំ ទេវមនុស្សានំ បញ្ញំ ផរិត្វា អភិភវិត្វា តិដ្ឋតិ. យេបិ តេ ខត្តិយបណ្ឌិតា ព្រាហ្មណបណ្ឌិតា គហបតិបណ្ឌិតា សមណបណ្ឌិតា និបុណា កតបរប្បវាទា វាលវេធិរូបា វោភិន្ទន្តា មញ្ញេ ចរន្តិ បញ្ញាគតេន ទិដ្ឋិគតានិ, តេ បញ្ហេ អភិសង្ខរិត្វា អភិសង្ខរិត្វា តថាគតំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆន្តិ គូឡ្ហានិ ច បដិច្ឆន្នានិ ច. កថិតា វិសជ្ជិតាវ តេ បញ្ហា ភគវតា ហោន្តិ និទ្ទិដ្ឋការណា ឧបក្ខិត្តកា ច. តេ ភគវតោ សម្បជ្ជន្តិ. អថ ខោ ភគវាវ តត្ថ អតិរោចតិ, យទិទំ បញ្ញាយាតិ. ឯវំ ភគវា បញ្ញាចក្ខុនាបិ ចក្ខុមា.

កថំ ភគវា ពុទ្ធចក្ខុនាបិ ចក្ខុមា? ភគវា ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ [ឱលោកេន្តោ (សី.)] អទ្ទស សត្តេ អប្បរជក្ខេ មហារជក្ខេ តិក្ខិន្ទ្រិយេ មុទិន្ទ្រិយេ ស្វាការេ ទ្វាការេ សុវិញ្ញាបយេ ទុវិញ្ញាបយេ អប្បេកច្ចេ បរលោកវជ្ជភយទស្សាវិនោ វិហរន្តេ អប្បេកច្ចេ នបរលោកវជ្ជភយទស្សាវិនោ វិហរន្តេ. សេយ្យថាបិ នាម ឧប្បលិនិយំ វា បទុមិនិយំ វា បុណ្ឌរីកិនិយំ វា អប្បេកច្ចានិ ឧប្បលានិ វា បទុមានិ វា បុណ្ឌរីកានិ វា ឧទកេ ជាតានិ ឧទកេ សំវឌ្ឍានិ ឧទកានុគ្គតានិ អន្តោនិមុគ្គបោសីនិ, អប្បេកច្ចានិ ឧប្បលានិ វា បទុមានិ វា បុណ្ឌរីកានិ វា ឧទកេ ជាតានិ ឧទកេ សំវឌ្ឍានិ សមោទកំ ឋិតានិ, អប្បេកច្ចានិ ឧប្បលានិ វា បទុមានិ វា បុណ្ឌរីកានិ វា ឧទកេ ជាតានិ ឧទកេ សំវឌ្ឍានិ ឧទកំ អច្ចុគ្គម្ម តិដ្ឋន្តិ អនុបលិត្តានិ ឧទកេន; ឯវមេវំ ភគវា ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ អទ្ទស សត្តេ អប្បរជក្ខេ មហារជក្ខេ តិក្ខិន្ទ្រិយេ មុទិន្ទ្រិយេ ស្វាការេ ទ្វាការេ សុវិញ្ញាបយេ ទុវិញ្ញាបយេ អប្បេកច្ចេ បរលោកវជ្ជភយទស្សាវិនោ វិហរន្តេ អប្បេកច្ចេ នបរលោកវជ្ជភយទស្សាវិនោ វិហរន្តេ. ជានាតិ ភគវា – ‘‘អយំ បុគ្គលោ រាគចរិតោ, អយំ ទោសចរិតោ, អយំ មោហចរិតោ, អយំ វិតក្កចរិតោ, អយំ សទ្ធាចរិតោ, អយំ ញាណចរិតោ’’តិ. រាគចរិតស្ស ភគវា បុគ្គលស្ស អសុភកថំ កថេតិ; ទោសចរិតស្ស ភគវា បុគ្គលស្ស មេត្តាភាវនំ អាចិក្ខតិ; មោហចរិតស្ស ភគវា បុគ្គលស្ស ឧទ្ទេសេ បរិបុច្ឆាយ កាលេន ធម្មស្សវនេ កាលេន ធម្មសាកច្ឆាយ គរុសំវាសេ និវេសេតិ; វិតក្កចរិតស្ស ភគវា បុគ្គលស្ស អានាបានស្សតិំ អាចិក្ខតិ; សទ្ធាចរិតស្ស ភគវា បុគ្គលស្ស បសាទនីយំ និមិត្តំ អាចិក្ខតិ ពុទ្ធសុពោធិំ ធម្មសុធម្មតំ សង្ឃសុប្បដិបត្តិំ សីលានិ ច អត្តនោ; ញាណចរិតស្ស ភគវា បុគ្គលស្ស វិបស្សនានិមិត្តំ អាចិក្ខតិ អនិច្ចាការំ ទុក្ខាការំ អនត្តាការំ.

‘‘សេលេ យថា បព្ពតមុទ្ធនិដ្ឋិតោ, យថាបិ បស្សេ ជនតំ សមន្តតោ;

តថូបមំ ធម្មមយំ សុមេធ, បាសាទមារុយ្ហ សមន្តចក្ខុ;

សោកាវតិណ្ណំ ជនតមបេតសោកោ, អវេក្ខស្សុ ជាតិជរាភិភូត’’ន្តិ.

ឯវំ ភគវា ពុទ្ធចក្ខុនាបិ ចក្ខុមា.

កថំ ភគវា សមន្តចក្ខុនាបិ ចក្ខុមា? សមន្តចក្ខុ វុច្ចតិ សព្ពញ្ញុតញាណំ. ភគវា សព្ពញ្ញុតញាណេន ឧបេតោ សមុបេតោ ឧបគតោ សមុបគតោ ឧបបន្នោ សមុបបន្នោ សមន្នាគតោ.

‘‘ន តស្ស អទិដ្ឋមិធត្ថិ កិញ្ចិ, អថោ អវិញ្ញាតមជានិតព្ពំ;

សព្ពំ អភិញ្ញាសិ យទត្ថិ នេយ្យំ, តថាគតោ តេន សមន្តចក្ខូ’’តិ.

ឯវំ ភគវា សមន្តចក្ខុនាបិ ចក្ខុមាតិ – យថា ទិស្សតិ ចក្ខុមា.

សព្ពំ តមំ វិនោទេត្វាតិ សព្ពំ រាគតមំ ទោសតមំ មោហតមំ មានតមំ ទិដ្ឋិតមំ កិលេសតមំ ទុច្ចរិតតមំ អន្ធករណំ អចក្ខុករណំ អញ្ញាណករណំ បញ្ញានិរោធិកំ វិឃាតបក្ខិកំ អនិព្ពានសំវត្តនិកំ នុទិត្វា បនុទិត្វា ជហិត្វា បជហិត្វា វិនោទេត្វា ព្យន្តិំ ករិត្វា អនភាវំ គមេត្វាតិ – សព្ពំ តមំ វិនោទេត្វា.

ឯកោវ រតិមជ្ឈគាតិ. ឯកោតិ ភគវា បព្ពជ្ជាសង្ខាតេន ឯកោ, អទុតិយដ្ឋេន ឯកោ, តណ្ហាយ បហានដ្ឋេន ឯកោ, ឯកន្តវីតរាគោតិ ឯកោ, ឯកន្តវីតទោសោតិ ឯកោ, ឯកន្តវីតមោហោតិ ឯកោ, ឯកន្តនិក្កិលេសោតិ ឯកោ, ឯកាយនមគ្គំ គតោតិ ឯកោ, អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោតិ ឯកោ.

កថំ ភគវា បព្ពជ្ជាសង្ខាតេន ឯកោ? ភគវា ទហរោវ សមានោ សុសុ កាឡកេសោ ភទ្រេន [ភទ្ទេន (ស្យា.)] យោព្ពនេន សមន្នាគតោ បឋមេន វយសា អកាមកានំ មាតាបិតូនំ អស្សុមុខានំ រុទន្តានំ វិលបន្តានំ ញាតិសង្ឃំ បហាយ សព្ពំ ឃរាវាសបលិពោធំ ឆិន្ទិត្វា បុត្តទារបលិពោធំ ឆិន្ទិត្វា ញាតិបលិពោធំ ឆិន្ទិត្វា មិត្តាមច្ចបលិពោធំ ឆិន្ទិត្វា សន្និធិបលិពោធំ ឆិន្ទិត្វា កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិត្វា អកិញ្ចនភាវំ ឧបគន្ត្វា ឯកោ ចរតិ វិហរតិ ឥរិយតិ វត្តតិ បាលេតិ យបេតិ យាបេតិ – ឯវំ ភគវា បព្ពជ្ជាសង្ខាតេន ឯកោ.

កថំ ភគវា អទុតិយដ្ឋេន ឯកោ? សោ ឯវំ បព្ពជិតោ សមានោ ឯកោ អរញ្ញវនបត្ថានិ បន្តានិ សេនាសនានិ បដិសេវតិ អប្បសទ្ទានិ អប្បនិគ្ឃោសានិ វិជនវាតានិ មនុស្សរាហស្សេយ្យកានិ បដិសល្លានសារុប្បានិ. សោ ឯកោ ចរតិ, ឯកោ គច្ឆតិ, ឯកោ តិដ្ឋតិ, ឯកោ និសីទតិ, ឯកោ សេយ្យំ កប្បេតិ, ឯកោ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសតិ, ឯកោ បដិក្កមតិ, ឯកោ រហោ និសីទតិ, ឯកោ ចង្កមំ អធិដ្ឋាតិ, ឯកោ ចរតិ វិហរតិ ឥរិយតិ វត្តតិ បាលេតិ យបេតិ យាបេតិ – ឯវំ ភគវា អទុតិយដ្ឋេន ឯកោ.

កថំ ភគវា តណ្ហាយ បហានដ្ឋេន ឯកោ? សោ ឯវំ ឯកោ អទុតិយោ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ នជ្ជា នេរញ្ជរាយ តីរេ ពោធិរុក្ខមូលេ មហាបធានំ បទហន្តោ មារំ សសេនំ កណ្ហំ នមុចិំ បមត្តពន្ធុំ វិធមិត្វា តណ្ហាជាលិនិំ វិសរិតំ វិសត្តិកំ បជហសិ វិនោទេសិ ព្យន្តិំ អកាសិ អនភាវំ គមេសិ.

‘‘តណ្ហាទុតិយោ បុរិសោ, ទីឃមទ្ធានសំសរំ;

ឥត្ថភាវញ្ញថាភាវំ [ឥត្ថំ ភាវញ្ញថាភាវំ (ក.) ឥតិវុ. ១៥, ១០៥], សំសារំ នាតិវត្តតិ.

‘‘ឯតមាទីនវំ ញត្វា, តណ្ហំ ទុក្ខស្ស សម្ភវំ;

វីតតណ្ហោ អនាទានោ, សតោ ភិក្ខុ បរិព្ពជេ’’តិ.

ឯវំ ភគវា តណ្ហាយ បហានដ្ឋេន ឯកោ.

កថំ ភគវា ឯកន្តវីតរាគោតិ ឯកោ? រាគស្ស បហីនត្តា ឯកន្តវីតរាគោតិ ឯកោ, ទោសស្ស បហីនត្តា ឯកន្តវីតទោសោតិ ឯកោ, មោហស្ស បហីនត្តា ឯកន្តវីតមោហោតិ ឯកោ, កិលេសានំ បហីនត្តា ឯកន្តនិក្កិលេសោតិ ឯកោ.

កថំ ភគវា ឯកាយនមគ្គំ គតោតិ ឯកោ? ឯកាយនមគ្គោ វុច្ចតិ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា ចត្តារោ សម្មប្បធានា ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា បញ្ចិន្ទ្រិយានិ បញ្ច ពលានិ សត្ត ពោជ្ឈង្គា អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ.

‘‘ឯកាយនំ ជាតិខយន្តទស្សី, មគ្គំ បជានាតិ ហិតានុកម្បី;

ឯតេន មគ្គេន តរិំសុ [អតរិំសុ (ស្យា.)] បុព្ពេ, តរិស្សន្តិ យេ ច តរន្តិ ឱឃ’’ន្តិ.

ឯវំ ភគវា ឯកាយនមគ្គំ គតោតិ ឯកោ.

កថំ ភគវា ឯកោ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោតិ ឯកោ? ពោធិ វុច្ចតិ ចតូសុ មគ្គេសុ ញាណំ បញ្ញិន្ទ្រិយំ បញ្ញាពលំ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គោ វីមំសា វិបស្សនា សម្មាទិដ្ឋិ. ភគវា តេន ពោធិញាណេន ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘សព្ពេ សង្ខារា ទុក្ខា’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិ ពុជ្ឈិ…បេ… ‘‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិ ពុជ្ឈិ; ‘‘អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោ’’តិ ពុជ្ឈិ…បេ… ‘‘ជាតិនិរោធា ជរាមរណនិរោធោ’’តិ ពុជ្ឈិ; ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘អយំ ទុក្ខសមុទយោ’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘អយំ ទុក្ខនិរោធោ’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’’តិ ពុជ្ឈិ; ‘‘ឥមេ អាសវា’’តិ ពុជ្ឈិ…បេ… ‘‘អយំ អាសវនិរោធគាមិនី បដិបទា’’តិ ពុជ្ឈិ; ‘‘ឥមេ ធម្មា បរិញ្ញេយ្យា’’តិ ពុជ្ឈិ… បហាតព្ពាតិ… ភាវេតព្ពាតិ… សច្ឆិកាតព្ពាតិ ពុជ្ឈិ, ឆន្នំ ផស្សាយតនានំ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច អស្សាទញ្ច អាទីនវញ្ច និស្សរណញ្ច ពុជ្ឈិ, បញ្ចន្នំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច អស្សាទញ្ច អាទីនវញ្ច និស្សរណញ្ច ពុជ្ឈិ, ចតុន្នំ មហាភូតានំ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច អស្សាទញ្ច អាទីនវញ្ច និស្សរណញ្ច ពុជ្ឈិ, ‘‘យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ, សព្ពំ តំ និរោធធម្ម’’ន្តិ ពុជ្ឈិ.

អថ វា យំ កិញ្ចិ ពុជ្ឈិតព្ពំ អនុពុជ្ឈិតព្ពំ បដិពុជ្ឈិតព្ពំ សម្ពុជ្ឈិតព្ពំ អធិគន្តព្ពំ ផស្សិតព្ពំ សច្ឆិកាតព្ពំ, សព្ពំ តំ តេន ពោធិញាណេន ពុជ្ឈិ អនុពុជ្ឈិ បដិពុជ្ឈិ សម្ពុជ្ឈិ សម្មាពុជ្ឈិ អធិគច្ឆិ ផស្សេសិ សច្ឆាកាសិ. ឯវំ ភគវា ឯកោ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោតិ ឯកោ.

រតិមជ្ឈគាតិ. រតិន្តិ នេក្ខម្មរតិំ វិវេករតិំ ឧបសមរតិំ សម្ពោធិរតិំ អជ្ឈគា សមជ្ឈគា អធិគច្ឆិ ផស្សេសិ សច្ឆាកាសីតិ – ឯកោវ រតិមជ្ឈគា.

តេនាហ ថេរោ សារិបុត្តោ –

‘‘សទេវកស្ស លោកស្ស, យថា ទិស្សតិ ចក្ខុមា;

សព្ពំ តមំ វិនោទេត្វា, ឯកោវ រតិមជ្ឈគា’’តិ.

១៩២. តំ ពុទ្ធំ អសិតំ តាទិំ, អកុហំ គណិមាគតំ;

ពហូនមិធ ពទ្ធានំ, អត្ថិ បញ្ហេន អាគមំ.

តំ ពុទ្ធំ អសិតំ តាទិន្តិ. ពុទ្ធោតិ យោ សោ ភគវា សយម្ភូ អនាចរិយកោ បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ សាមំ សច្ចានិ អភិសម្ពុជ្ឈិ, តត្ថ ច សព្ពញ្ញុតំ បាបុណិ [បត្តោ (ស្យា.)], ពលេសុ ច វសីភាវំ បាបុណិ. ពុទ្ធោតិ កេនដ្ឋេន ពុទ្ធោ? ពុជ្ឈិតា សច្ចានីតិ ពុទ្ធោ, ពោធេតា បជាយាតិ ពុទ្ធោ, សព្ពញ្ញុតាយ ពុទ្ធោ, សព្ពទស្សាវិតាយ ពុទ្ធោ, អនញ្ញនេយ្យតាយ ពុទ្ធោ, វិសវិតាយ ពុទ្ធោ, ខីណាសវសង្ខាតេន ពុទ្ធោ, និរុបក្កិលេសសង្ខាតេន ពុទ្ធោ, ឯកន្តវីតរាគោតិ ពុទ្ធោ, ឯកន្តវីតទោសោតិ ពុទ្ធោ, ឯកន្តវីតមោហោតិ ពុទ្ធោ, ឯកន្តនិក្កិលេសោតិ ពុទ្ធោ, ឯកាយនមគ្គំ គតោតិ ពុទ្ធោ, ឯកោ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោតិ ពុទ្ធោ, អពុទ្ធិវិហតត្តា ពុទ្ធិបដិលាភត្តា ពុទ្ធោ. ពុទ្ធោតិ នេតំ មាតរា កតំ ន បិតរា កតំ, ន ភាតរា កតំ, ន ភគិនិយា កតំ, ន មិត្តាមច្ចេហិ កតំ, ន ញាតិសាលោហិតេហិ កតំ, ន សមណព្រាហ្មណេហិ កតំ, ន ទេវតាហិ កតំ. វិមោក្ខន្តិកមេតំ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ ពោធិយា មូលេ សហ សព្ពញ្ញុតញាណស្ស បដិលាភា សច្ឆិកា បញ្ញត្តិ, យទិទំ ពុទ្ធោតិ – តំ ពុទ្ធំ. អសិតន្តិ ទ្វេ និស្សយា – តណ្ហានិស្សយោ ច ទិដ្ឋិនិស្សយោ ច. កតមោ តណ្ហានិស្សយោ? យាវ តណ្ហាសង្ខាតេន សីមកតំ ឱធិកតំ [បរិយាទិកតំ (ស្យា.)] បរិយន្តកតំ បរិគ្គហិតំ មមាយិតំ – ឥទំ មម, ឯតំ មម, ឯត្តកំ មម, ឯត្តាវតា មម, មម រូបា សទ្ទា គន្ធា រសា ផោដ្ឋព្ពា, អត្ថរណា បាវុរណា ទាសិទាសា អជេឡកា កុក្កុដសូករា ហត្ថិគវាស្សវឡវា, ខេត្តំ វត្ថុំ ហិរញ្ញំ សុវណ្ណំ, គាមនិគមរាជធានិយោ រដ្ឋញ្ច ជនបទោ ច កោសោ ច កោដ្ឋាគារញ្ច, កេវលម្បិ មហាបថវិំ តណ្ហាវសេន មមាយតិ, យាវតា អដ្ឋសតំ តណ្ហាវិចរិតំ – អយំ តណ្ហានិស្សយោ.

កតមោ ទិដ្ឋិនិស្សយោ? វីសតិវត្ថុកា សក្កាយទិដ្ឋិ, ទសវត្ថុកា មិច្ឆាទិដ្ឋិ, ទសវត្ថុកា អន្តគ្គាហិកា ទិដ្ឋិ. យា ឯវរូបា ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតំ ទិដ្ឋិគហនំ ទិដ្ឋិកន្តារោ ទិដ្ឋិវិសូកាយិកំ ទិដ្ឋិវិប្ផន្ទិតំ ទិដ្ឋិសញ្ញោជនំ គាហោ បដិគ្គាហោ អភិនិវេសោ បរាមាសោ កុម្មគ្គោ មិច្ឆាបថោ មិច្ឆត្តំ តិត្ថាយតនំ វិបរិយាសគ្គាហោ វិបរីតគ្គាហោ វិបល្លាសគ្គាហោ មិច្ឆាគាហោ ‘‘អយាថាវកស្មិំ យាថាវក’’ន្តិ គាហោ យាវតា ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ – អយំ ទិដ្ឋិនិស្សយោ.

ពុទ្ធស្ស ភគវតោ តណ្ហានិស្សយោ បហីនោ, ទិដ្ឋិនិស្សយោ បដិនិស្សដ្ឋោ; តណ្ហានិស្សយស្ស បហីនត្តា ទិដ្ឋិនិស្សយស្ស បដិនិស្សដ្ឋត្តា ភគវា ចក្ខុំ អសិតោ, សោតំ… ឃានំ… ជិវ្ហំ… កាយំ… មនំ អសិតោ, រូបេ… សទ្ទេ… គន្ធេ… រសេ… ផោដ្ឋព្ពេ… កុលំ… គណំ… អាវាសំ… លាភំ… យសំ… បសំសំ… សុខំ… ចីវរំ… បិណ្ឌបាតំ… សេនាសនំ… គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ… កាមធាតុំ… រូបធាតុំ… អរូបធាតុំ … កាមភវំ… រូបភវំ… អរូបភវំ… សញ្ញាភវំ… អសញ្ញាភវំ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាភវំ… ឯកវោការភវំ… ចតុវោការភវំ… បញ្ចវោការភវំ… អតីតំ… អនាគតំ… បច្ចុប្បន្នំ… ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតព្ពេ ធម្មេ អសិតោ អនិស្សិតោ អនល្លីនោ អនុបគតោ អនជ្ឈោសិតោ អនធិមុត្តោ និក្ខន្តោ និស្សដោ វិប្បមុត្តោ វិសញ្ញុត្តោ វិមរិយាទិកតេន ចេតសា វិហរតីតិ – តំ ពុទ្ធំ អសិតំ.

តាទិន្តិ ភគវា បញ្ចហាការេហិ តាទី – ឥដ្ឋានិដ្ឋេ តាទី, ចត្តាវីតិ តាទី, តិណ្ណាវីតិ តាទី, មុត្តាវីតិ តាទី, តំនិទ្ទេសា តាទី.

កថំ ភគវា ឥដ្ឋានិដ្ឋេ តាទី? ភគវា លាភេបិ តាទី, អលាភេបិ តាទី, យសេបិ តាទី, អយសេបិ តាទី, បសំសាយបិ តាទី និន្ទាយបិ តាទី, សុខេបិ តាទី, ទុក្ខេបិ តាទី; ឯកច្ចេ ពាហំ គន្ធេន លិម្បេយ្យុំ, ឯកច្ចេ ពាហំ វាសិយា តច្ឆេយ្យុំ, អមុកស្មិំ នត្ថិ រាគោ, អមុកស្មិំ នត្ថិ បដិឃំ, អនុនយបដិឃវិប្បហីនោ ឧគ្ឃាតិនិគ្ឃាតិវីតិវត្តោ អនុរោធវិរោធំ សមតិក្កន្តោ. ឯវំ ភគវា ឥដ្ឋានិដ្ឋេ តាទី.

កថំ ភគវា ចត្តាវីតិ តាទី? ភគវតា [ភគវតោ (ស្យា.)] រាគោ ចត្តោ វន្តោ មុត្តោ បហីនោ បដិនិស្សដ្ឋោ, ទោសោ…បេ… មោហោ… កោធោ… ឧបនាហោ… មក្ខោ… បឡាសោ… ឥស្សា… មច្ឆរិយំ… មាយា… សាឋេយ្យំ… ថម្ភោ… សារម្ភោ… មានោ… អតិមានោ… មទោ… បមាទោ… សព្ពេ កិលេសា… សព្ពេ ទុច្ចរិតា… សព្ពេ ទរថា… សព្ពេ បរិឡាហា… សព្ពេ សន្តាបា … សព្ពាកុសលាភិសង្ខារា ចត្តា វន្តា មុត្តា បហីនា បដិនិស្សដ្ឋា. ឯវំ ភគវា ចត្តាវីតិ តាទី.

កថំ ភគវា តិណ្ណាវីតិ តាទី? ភគវា កាមោឃំ តិណ្ណោ, ភវោឃំ តិណ្ណោ, ទិដ្ឋោឃំ តិណ្ណោ, អវិជ្ជោឃំ តិណ្ណោ, សព្ពំ សំសារបថំ តិណ្ណោ ឧត្តិណ្ណោ និត្តិណ្ណោ អតិក្កន្តោ សមតិក្កន្តោ វីតិវត្តោ. សោ វុដ្ឋវាសោ ចិណ្ណចរណោ គតទ្ធោ គតទិសោ គតកោដិយោ បាលិតព្រហ្មចរិយោ ឧត្តមទិដ្ឋិប្បត្តោ ភាវិតមគ្គោ បហីនកិលេសោ បដិវិទ្ធាកុប្បោ សច្ឆិកតនិរោធោ. ទុក្ខំ តស្ស បរិញ្ញាតំ, សមុទយោ បហីនោ, មគ្គោ ភាវិតោ, និរោធោ សច្ឆិកតោ, អភិញ្ញេយ្យំ អភិញ្ញាតំ, បរិញ្ញេយ្យំ បរិញ្ញាតំ, បហាតព្ពំ បហីនំ, ភាវេតព្ពំ ភាវិតំ, សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិកតំ. សោ ឧក្ខិត្តបឡិឃោ [ឧក្ខិត្តបលិឃោ (ស្យា. ក.) មហានិ. ៦] សំកិណ្ណបរិក្ខោ អព្ពូឡ្ហេសិកោ និរគ្គឡោ អរិយោ បន្នទ្ធជោ បន្នភារោ វិសញ្ញុត្តោ បញ្ចង្គវិប្បហីនោ ឆឡង្គសមន្នាគតោ ឯការក្ខោ ចតុរាបស្សេនោ បនុណ្ណបច្ចេកសច្ចោ សមវយសដ្ឋេសនោ អនាវិលសង្កប្បោ បស្សទ្ធកាយសង្ខារោ សុវិមុត្តចិត្តោ សុវិមុត្តបញ្ញោ កេវលី វុសិតវា ឧត្តមបុរិសោ បរមបុរិសោ បរមបត្តិប្បត្តោ. សោ នេវាចិនតិ, នាបចិនតិ; អបចិនិត្វា ឋិតោ នេវ បជហតិ, ន ឧបាទិយតិ; បជហិត្វា ឋិតោ នេវ សំសិព្ពតិ, ន ឧសិនេតិ; វិសិនេត្វា ឋិតោ នេវ វិធូបេតិ, ន សន្ធូបេតិ; វិធូបេត្វា ឋិតោ, អសេខេន សីលក្ខន្ធេន សមន្នាគតត្តា ឋិតោ, អសេខេន សមាធិក្ខន្ធេន សមន្នាគតត្តា ឋិតោ, អសេខេន បញ្ញាក្ខន្ធេន សមន្នាគតត្តា ឋិតោ, អសេខេន វិមុត្តិក្ខន្ធេន សមន្នាគតត្តា ឋិតោ, អសេខេន វិមុត្តិញាណទស្សនក្ខន្ធេន សមន្នាគតត្តា ឋិតោ, សច្ចំ សម្បដិបាទិយិត្វា ឋិតោ, ឯជំ សមតិក្កមិត្វា ឋិតោ, កិលេសគ្គិំ បរិយាទិយិត្វា ឋិតោ, អបរិគមនតាយ ឋិតោ, កដំ សមាទាយ ឋិតោ, មុត្តបដិសេវនតាយ ឋិតោ, មេត្តាយ បារិសុទ្ធិយា ឋិតោ, ករុណាយ បារិសុទ្ធិយា ឋិតោ, មុទិតាយ បារិសុទ្ធិយា ឋិតោ, ឧបេក្ខាយ បារិសុទ្ធិយា ឋិតោ, អច្ចន្តបារិសុទ្ធិយា ឋិតោ, អតម្មយតាយ បារិសុទ្ធិយា ឋិតោ, វិមុត្តត្តា ឋិតោ, សន្តុសិតត្តា ឋិតោ, ខន្ធបរិយន្តេ ឋិតោ, ធាតុបរិយន្តេ ឋិតោ, អាយតនបរិយន្តេ ឋិតោ, គតិបរិយន្តេ ឋិតោ, ឧបបត្តិបរិយន្តេ ឋិតោ, បដិសន្ធិបរិយន្តេ ឋិតោ, ភវបរិយន្តេ ឋិតោ, សំសារបរិយន្តេ ឋិតោ, វដ្ដបរិយន្តេ ឋិតោ, អន្តិមេ ភវេ ឋិតោ, អន្តិមេ សមុស្សយេ ឋិតោ, អន្តិមទេហធរោ ភគវា.

‘‘តស្សាយំ បច្ឆិមកោ ភវោ, ចរិមោយំ សមុស្សយោ;

ជាតិមរណសំសារោ, នត្ថិ តស្ស បុនព្ភវោ’’តិ.

ឯវំ ភគវា តិណ្ណាវីតិ តាទី.

កថំ ភគវា មុត្តាវីតិ តាទី? ភគវតោ រាគា ចិត្តំ មុត្តំ វិមុត្តំ សុវិមុត្តំ, ទោសា ចិត្តំ… មោហា ចិត្តំ… កោធា… ឧបនាហា… មក្ខា… បឡាសា… ឥស្សាយ… មច្ឆរិយា… មាយាយ… សាឋេយ្យា… ថម្ភា… សារម្ភា… មានា… អតិមានា… មទា… បមាទា… សព្ពកិលេសេហិ… សព្ពទុច្ចរិតេហិ… សព្ពទរថេហិ… សព្ពបរិឡាហេហិ… សព្ពសន្តាបេហិ… សព្ពាកុសលាភិសង្ខារេហិ ចិត្តំ មុត្តំ វិមុត្តំ សុវិមុត្តំ. ឯវំ ភគវា មុត្តាវីតិ តាទី.

កថំ ភគវា តំនិទ្ទេសា តាទី? ភគវា សីលេ សតិ សីលវាតិ តំនិទ្ទេសា តាទី, សទ្ធាយ សតិ សទ្ធោតិ តំនិទ្ទេសា តាទី, វីរិយេ សតិ វីរិយវាតិ តំនិទ្ទេសា តាទី, សតិយា សតិ សតិមាតិ តំនិទ្ទេសា តាទី, សមាធិស្មិំ សតិ សមាហិតោតិ តំនិទ្ទេសា តាទី, បញ្ញាយ សតិ បញ្ញវាតិ តំនិទ្ទេសា តាទី, វិជ្ជាយ សតិ តេវិជ្ជោតិ តំនិទ្ទេសា តាទី, អភិញ្ញាយ សតិ ឆឡភិញ្ញោតិ តំនិទ្ទេសា តាទី, ទសពលេ សតិ ទសពលោតិ តំនិទ្ទេសា តាទី. ឯវំ ភគវា តំនិទ្ទេសា តាទីតិ – តំ ពុទ្ធំ អសិតំ តាទិំ.

អកុហំ គណិមាគតន្តិ. អកុហោតិ តីណិ កុហនវត្ថូនិ – បច្ចយបដិសេវនសង្ខាតំ កុហនវត្ថុ, ឥរិយាបថសង្ខាតំ កុហនវត្ថុ, សាមន្តជប្បនសង្ខាតំ កុហនវត្ថុ.

កតមំ បច្ចយបដិសេវនសង្ខាតំ កុហនវត្ថុ? ឥធ គហបតិកា ភិក្ខុំ និមន្តេន្តិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេហិ. សោ បាបិច្ឆោ ឥច្ឆាបកតោ អត្ថិកោ [អតិត្តិកោ (សី.), ឥត្ថិកោ (ស្យា.), បុរាភេទសុត្តនិទ្ទេសេ បាឋនានត្តំ នត្ថិ] ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានំ ភិយ្យោកម្យតំ ឧបាទាយ ចីវរំ បច្ចក្ខាតិ, បិណ្ឌបាតំ បច្ចក្ខាតិ, សេនាសនំ បច្ចក្ខាតិ, គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ បច្ចក្ខាតិ. សោ ឯវមាហ – ‘‘កិំ សមណស្ស មហគ្ឃេន ចីវរេន! ឯតំ សារុប្បំ, យំ សមណោ សុសានា វា សង្ការកូដា វា បាបណិកា វា នន្តកានិ ឧច្ចិនិត្វា សង្ឃាដិំ ករិត្វា ធារេយ្យ. កិំ សមណស្ស មហគ្ឃេន បិណ្ឌបាតេន! ឯតំ សារុប្បំ, យំ សមណោ ឧញ្ឆាចរិយាយ បិណ្ឌិយាលោបេន ជីវិតំ កប្បេយ្យ. កិំ សមណស្ស មហគ្ឃេន សេនាសនេន! ឯតំ សារុប្បំ, យំ សមណោ រុក្ខមូលិកោ វា អស្ស សោសានិកោ វា អព្ភោកាសិកោ វា. កិំ សមណស្ស មហគ្ឃេន គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេន! ឯតំ សារុប្បំ, យំ សមណោ បូតិមុត្តេន ហរិតកីខណ្ឌេន ឱសធំ ករេយ្យា’’តិ តទុបាទាយ លូខំ ចីវរំ ធារេតិ, លូខំ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជតិ, លូខំ សេនាសនំ បដិសេវតិ, លូខំ គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ បដិសេវតិ. តមេនំ គហបតិកា ឯវំ ជានន្តិ – ‘‘អយំ សមណោ អប្បិច្ឆោ សន្តុដ្ឋោ បវិវិត្តោ អសំសដ្ឋោ អារទ្ធវីរិយោ ធុតវាទោ’’តិ ភិយ្យោ ភិយ្យោ និមន្តេន្តិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេហិ. សោ ឯវមាហ – ‘‘តិណ្ណំ សម្មុខីភាវា សទ្ធោ កុលបុត្តោ ពហុំ បុញ្ញំ បសវតិ, សទ្ធាយ សម្មុខីភាវា សទ្ធោ កុលបុត្តោ ពហុំ បុញ្ញំ បសវតិ, ទេយ្យធម្មស្ស សម្មុខីភាវា សទ្ធោ កុលបុត្តោ ពហុំ បុញ្ញំ បសវតិ, ទក្ខិណេយ្យានំ សម្មុខីភាវា សទ្ធោ កុលបុត្តោ ពហុំ បុញ្ញំ បសវតិ. តុម្ហាកញ្ចេវាយំ សទ្ធា អត្ថិ, ទេយ្យធម្មោ ច សំវិជ្ជតិ, អហញ្ច បដិគ្គាហកោ. សចេ អហំ ន បដិគ្គហេស្សាមិ, ឯវំ តុម្ហេ បុញ្ញេន បរិពាហិរា [បដិពាហិរា (ក.)] ភវិស្សថ, ន មយ្ហំ ឥមិនា អត្ថោ, អបិ ច តុម្ហាកំយេវ អនុកម្បាយ បដិគ្គណ្ហាមី’’តិ. តទុបាទាយ ពហុម្បិ ចីវរំ បដិគ្គណ្ហាតិ [បដិគណ្ហតិ (សី.)], ពហុម្បិ បិណ្ឌបាតំ បដិគ្គណ្ហាតិ, ពហុម្បិ សេនាសនំ បដិគ្គណ្ហាតិ, ពហុម្បិ គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ បដិគ្គណ្ហាតិ. យា ឯវរូបា ភាកុដិកា ភាកុដិយំ កុហនា កុហាយនា កុហិតត្តំ – ឥទំ បច្ចយបដិសេវនសង្ខាតំ កុហនវត្ថុ.

កតមំ ឥរិយាបថសង្ខាតំ កុហនវត្ថុ? ឥធេកច្ចោ បាបិច្ឆោ ឥច្ឆាបកតោ សម្ភាវនាធិប្បាយោ, ‘‘ឯវំ មំ ជនោ សម្ភាវេស្សតី’’តិ គមនំ សណ្ឋបេតិ, ឋានំ សណ្ឋបេតិ, និសជ្ជំ សណ្ឋបេតិ, សយនំ សណ្ឋបេតិ, បណិធាយ គច្ឆតិ, បណិធាយ តិដ្ឋតិ, បណិធាយ និសីទតិ, បណិធាយ សេយ្យំ កប្បេតិ, សមាហិតោ វិយ គច្ឆតិ, សមាហិតោ វិយ តិដ្ឋតិ, សមាហិតោ វិយ និសីទតិ, សមាហិតោ វិយ សេយ្យំ កប្បេតិ, អាបាថកជ្ឈាយីវ ហោតិ. យា ឯវរូបា ឥរិយាបថស្ស អាឋបនា ឋបនា សណ្ឋបនា ភាកុដិកា ភាកុដិយំ កុហនា កុហាយនា កុហិតត្តំ – ឥទំ ឥរិយាបថសង្ខាតំ កុហនវត្ថុ.

កតមំ សាមន្តជប្បនសង្ខាតំ កុហនវត្ថុ? ឥធេកច្ចោ បាបិច្ឆោ ឥច្ឆាបកតោ សម្ភាវនាធិប្បាយោ ‘‘ឯវំ មំ ជនោ សម្ភាវេស្សតី’’តិ, អរិយធម្មសន្និស្សិតំ វាចំ ភាសតិ. ‘‘យោ ឯវរូបំ ចីវរំ ធារេតិ សោ សមណោ មហេសក្ខោ’’តិ ភណតិ; ‘‘យោ ឯវរូបំ បត្តំ ធារេតិ… លោហថាលកំ ធារេតិ… ធម្មករណំ [ធម្មករកំ (សី. ស្យា.) អភិធានប្បទីបិកាភិនវនិស្សយំ ឱលោកេតព្ពំ] ធារេតិ… បរិស្សាវនំ ធារេតិ… កុញ្ចិកំ ធារេតិ… ឧបាហនំ ធារេតិ… កាយពន្ធនំ ធារេតិ… អាយោគំ ធារេតិ, សោ សមណោ មហេសក្ខោ’’តិ ភណតិ; ‘‘យស្ស ឯវរូបោ ឧបជ្ឈាយោ សោ សមណោ មហេសក្ខោ’’តិ ភណតិ; ‘‘យស្ស ឯវរូបោ អាចរិយោ… ឯវរូបា សមានុបជ្ឈាយកា… សមានាចរិយកា… មិត្តា… សន្ទិដ្ឋា… សម្ភត្តា… សហាយា, សោ សមណោ មហេសក្ខោ’’តិ ភណតិ; ‘‘យោ ឯវរូបេ វិហារេ វសតិ, សោ សមណោ មហេសក្ខោ’’តិ ភណតិ; ‘‘យោ ឯវរូបេ អឌ្ឍយោគេ វសតិ… បាសាទេ វសតិ… ហម្មិយេ វសតិ… គុហាយំ វសតិ… លេណេ វសតិ… កុដិយា វសតិ… កូដាគារេ វសតិ… អដ្ដេ វសតិ … មាឡេ វសតិ… ឧទ្ទណ្ឌេ វសតិ… ឧបដ្ឋានសាលាយំ វសតិ… មណ្ឌបេ វសតិ… រុក្ខមូលេ វសតិ, សោ សមណោ មហេសក្ខោ’’តិ ភណតិ.

អថ វា កោរជិកកោរជិកោ, ភាកុដិកភាកុដិកោ, កុហកកុហកោ, លបកលបកោ, មុខសម្ភាវិតោ ‘‘អយំ សមណោ ឥមាសំ ឯវរូបានំ វិហារសមាបត្តីនំ លាភី’’តិ. តាទិសំ គម្ភីរំ គូឡ្ហំ និបុណំ បដិច្ឆន្នំ លោកុត្តរំ សុញ្ញតាបដិសញ្ញុត្តំ កថំ កថេតិ. យា ឯវរូបា ភាកុដិកា ភាកុដិយំ កុហនា កុហាយនា កុហិតត្តំ – ឥទំ សាមន្តជប្បនសង្ខាតំ កុហនវត្ថុ. ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ឥមានិ តីណិ កុហនវត្ថូនិ បហីនានិ សមុច្ឆិន្នានិ វូបសន្តានិ បដិបស្សទ្ធានិ អភព្ពុប្បត្តិកានិ ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍានិ. តស្មា ពុទ្ធោ អកុហោតិ – អកុហំ.

គណិមាគតន្តិ. គណីតិ គណី ភគវា. គណាចរិយោតិ គណី, គណស្ស សត្ថាតិ គណី, គណំ បរិហរតីតិ គណី, គណំ ឱវទតីតិ គណី, គណំ អនុសាសតីតិ គណី, វិសារទោ គណំ ឧបសង្កមតីតិ គណី, គណស្ស សុស្សូសតិ សោតំ ឱទហតិ អញ្ញា ចិត្តំ ឧបដ្ឋបេតីតិ គណី, គណំ អកុសលា វុដ្ឋាបេត្វា កុសលេ បតិដ្ឋាបេតីតិ គណី, ភិក្ខុគណស្ស គណី, ភិក្ខុនីគណស្ស គណី, ឧបាសកគណស្ស គណី, ឧបាសិកាគណស្ស គណី, រាជគណស្ស គណី, ខត្តិយគណស្ស គណី, ព្រាហ្មណគណស្ស គណី, វេស្សគណស្ស គណី, សុទ្ទគណស្ស គណី, ព្រហ្មគណស្ស គណី, ទេវគណស្ស គណី, សង្ឃិំ [សំឃគណស្ស គណី (សី.)] គណិំ គណាចរិយំ. អាគតន្តិ ឧបគតំ សមុបគតំ សមុបបន្នំ [សម្បត្តំ (ពហូសុ)] សង្កស្សនគរន្តិ – អកុហំ គណិមាគតំ.

ពហូនមិធ ពទ្ធានន្តិ. ពហូនំ ខត្តិយានំ ព្រាហ្មណានំ វេស្សានំ សុទ្ទានំ គហដ្ឋានំ បព្ពជិតានំ ទេវានំ មនុស្សានំ. ពទ្ធានន្តិ ពទ្ធានំ ពទ្ធចរានំ បរិចារកានំ សិស្សានន្តិ – ពហូនមិធ ពទ្ធានំ.

អត្ថិ បញ្ហេន អាគមន្តិ. បញ្ហេន អត្ថិកោ អាគតោម្ហិ [អត្ថិកាម្ហ អាគតា (សី. ក.) ឯវមីទិសេសុ ទ្វីសុ បទេសុបិ ពហុវចនេន], បញ្ហំ បុច្ឆិតុកាមោ អាគតោម្ហិ, បញ្ហំ សោតុកាមោ អាគតោម្ហីតិ. ឯវម្បិ អត្ថិ បញ្ហេន អាគមំ. អថ វា បញ្ហត្ថិកានំ បញ្ហំ បុច្ឆិតុកាមានំ បញ្ហំ សោតុកាមានំ អាគមនំ អភិក្កមនំ ឧបសង្កមនំ បយិរុបាសនំ [បយិរុបាសនា (ស្យា. ក.)] សិយា អត្ថីតិ. ឯវម្បិ អត្ថិ បញ្ហេន អាគមំ. អថ វា បញ្ហាគមោ តុយ្ហំ អត្ថិ, ត្វម្បិ បហុ [ឥមានិ តីណិ បទានិ នត្ថិ ស្យា. បោត្ថកេ], ត្វមសិ អលមត្ថោ មយា បុច្ឆិតំ កថេតុំ វិសជ្ជេតុំ ‘‘វហស្សេតំ ភារ’’ន្តិ. ឯវម្បិ អត្ថិ បញ្ហេន អាគមំ.

តេនាហ ថេរោ សារិបុត្តោ –

‘‘តំ ពុទ្ធំ អសិតំ តាទិំ, អកុហំ គណិមាគតំ;

ពហូនមិធ ពទ្ធានំ, អត្ថិ បញ្ហេន អាគម’’ន្តិ.

១៩៣. ភិក្ខុនោ វិជិគុច្ឆតោ, ភជតោ រិត្តមាសនំ;

រុក្ខមូលំ សុសានំ វា, បព្ពតានំ គុហាសុ វា.

ភិក្ខុនោ វិជិគុច្ឆតោតិ. ភិក្ខុនោតិ បុថុជ្ជនកល្យាណស្ស វា ភិក្ខុនោ សេក្ខស្ស វា ភិក្ខុនោ. វិជិគុច្ឆតោតិ ជាតិយា វិជិគុច្ឆតោ, ជរាយ… ព្យាធិនា… មរណេន… សោកេហិ… បរិទេវេហិ… ទុក្ខេហិ… ទោមនស្សេហិ… ឧបាយាសេហិ វិជិគុច្ឆតោ, នេរយិកេន ទុក្ខេន… តិរច្ឆានយោនិកេន ទុក្ខេន… បេត្តិវិសយិកេន ទុក្ខេន… មានុសិកេន [មានុសកេន (សី. ស្យា.) មហានិ. ១៧១] ទុក្ខេន… គព្ភោក្កន្តិមូលកេន ទុក្ខេន… គព្ភដ្ឋិតិមូលកេន ទុក្ខេន… គព្ភវុដ្ឋានមូលកេន ទុក្ខេន… ជាតស្សូបនិពន្ធកេន ទុក្ខេន… ជាតស្ស បរាធេយ្យកេន ទុក្ខេន… អត្តូបក្កមេន ទុក្ខេន… បរូបក្កមេន ទុក្ខេន… ទុក្ខទុក្ខេន… សង្ខារទុក្ខេន … វិបរិណាមទុក្ខេន… ចក្ខុរោគេន ទុក្ខេន… សោតរោគេន ទុក្ខេន… ឃានរោគេន ទុក្ខេន… ជិវ្ហារោគេន ទុក្ខេន… កាយរោគេន ទុក្ខេន… សីសរោគេន ទុក្ខេន… កណ្ណរោគេន ទុក្ខេន… មុខរោគេន ទុក្ខេន… ទន្តរោគេន ទុក្ខេន… កាសេន… សាសេន… បិនាសេន… ឌាហេន… ជរេន… កុច្ឆិរោគេន… មុច្ឆាយ… បក្ខន្ទិកាយ… សូលាយ… វិសូចិកាយ… កុដ្ឋេន… គណ្ឌេន… កិលាសេន… សោសេន… អបមារេន… ទទ្ទុយា… កណ្ឌុយា… កច្ឆុយា… រខសាយ… វិតច្ឆិកាយ… លោហិតេន… បិត្តេន… មធុមេហេន… អំសាយ… បិឡកាយ… ភគន្ទលេន… បិត្តសមុដ្ឋានេន អាពាធេន… សេម្ហសមុដ្ឋានេន អាពាធេន… វាតសមុដ្ឋានេន អាពាធេន… សន្និបាតិកេន អាពាធេន… ឧតុបរិណាមជេន អាពាធេន… វិសមបរិហារជេន អាពាធេន… ឱបក្កមិកេន អាពាធេន… កម្មវិបាកជេន អាពាធេន… សីតេន… ឧណ្ហេន… ជិឃច្ឆាយ… បិបាសាយ… ឧច្ចារេន … បស្សាវេន… ឌំសមកសវាតាតបសរីសបសម្ផស្សេន ទុក្ខេន… មាតុមរណេន ទុក្ខេន… បិតុមរណេន ទុក្ខេន… ភាតុមរណេន… ភគិនិមរណេន… បុត្តមរណេន … ធីតុមរណេន… ញាតិព្យសនេន… ភោគព្យសនេន… រោគព្យសនេន… សីលព្យសនេន… ទិដ្ឋិព្យសនេន ទុក្ខេន វិជិគុច្ឆតោ អដ្ដីយតោ ហរាយតោ ជិគុច្ឆតោតិ – ភិក្ខុនោ វិជិគុច្ឆតោ.

ភជតោ រិត្តមាសនន្តិ. អាសនំ វុច្ចតិ យត្ថ និសីទតិ – មញ្ចោ បីឋំ ភិសិ តដ្ដិកា ចម្មខណ្ឌោ តិណសន្ថារោ បណ្ណសន្ថារោ បលាលសន្ថារោ [បលាសសន្ថារោ (សី. ស្យា.)]. តំ អាសនំ អសប្បាយរូបទស្សនេន រិត្តំ វិវិត្តំ បវិវិត្តំ, អសប្បាយសទ្ទស្សវនេន រិត្តំ វិវិត្តំ បវិវិត្តំ, អសប្បាយេហិ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ រិត្តំ វិវិត្តំ បវិវិត្តំ. តំ បវិវិត្តំ អាសនំ ភជតោ សម្ភជតោ សេវតោ និសេវតោ សំសេវតោ បដិសេវតោតិ – ភជតោ រិត្តមាសនំ.

រុក្ខមូលំ សុសានំ វាតិ. រុក្ខមូលំយេវ រុក្ខមូលំ, សុសានំយេវ សុសានន្តិ – រុក្ខមូលំ សុសានំ វា. បព្ពតានំ គុហាសុ វាតិ. បព្ពតាយេវ បព្ពតា, កន្ទរាយេវ កន្ទរា, គិរិគុហាយេវ គិរិគុហា. បព្ពតន្តរិកាយោ វុច្ចន្តិ បព្ពតបព្ភារាតិ – បព្ពតានំ គុហាសុ វា.

តេនាហ ថេរោ សារិបុត្តោ –

‘‘ភិក្ខុនោ វិជិគុច្ឆតោ, ភជតោ រិត្តមាសនំ;

រុក្ខមូលំ សុសានំ វា, បព្ពតានំ គុហាសុ វា’’តិ.

១៩៤. ឧច្ចាវចេសុ សយនេសុ, កិវន្តោ [គីវន្តោ (ស្យា.) មោគ្គល្លានព្យាករណំ ឱលោកេតព្ពំ] តត្ថ ភេរវា;

យេ ហិ ភិក្ខុ ន វេធេយ្យ, និគ្ឃោសេ សយនាសនេ.

ឧច្ចាវចេសុ សយនេសូតិ. ឧច្ចាវចេសូតិ ឧច្ចាវចេសុ ហីនប្បណីតេសុ ឆេកបាបកេសុ. សយនំ វុច្ចតិ សេនាសនំ វិហារោ អឌ្ឍយោគោ បាសាទោ ហម្មិយំ គុហាតិ – ឧច្ចាវចេសុ សយនេសុ. កិវន្តោ តត្ថ ភេរវាតិ. កិវន្តោតិ កិវន្តោ [កុវន្តោ (សី.), គីវន្តោ (ស្យា.)] កូជន្តោ នទន្តោ សទ្ទំ ករោន្តោ. អថ វា កិវន្តោតិ កតិ កិត្តកា កីវតកា កីវពហុកា តេ. ភេរវាតិ សីហា ព្យគ្ឃា ទីបី អច្ឆា តរច្ឆា កោកា មហិំសា ហត្ថី អហិ វិច្ឆិកា សតបទី, ចោរា វា អស្សុ មានវា វា កតកម្មា វា អកតកម្មា វាតិ – កិវន្តោ តត្ថ ភេរវា.

យេ ហិ ភិក្ខុ ន វេធេយ្យាតិ. យេ ហីតិ យេ ហិ ភេរវេ បស្សិត្វា វា សុណិត្វា វា ន វេធេយ្យ នប្បវេធេយ្យ ន សម្បវេធេយ្យ ន តសេយ្យ ន ឧត្តសេយ្យ ន បរិត្តសេយ្យ ន ភាយេយ្យ ន សន្តាសំ អាបជ្ជេយ្យ, អភីរូ អស្ស អច្ឆម្ភី អនុត្រាសី អបលាយី, បហីនភយភេរវោ វិគតលោមហំសោ វិហរេយ្យាតិ – យេ ហិ ភិក្ខុ ន វេធេយ្យ.

និគ្ឃោសេ សយនាសនេតិ. អប្បសទ្ទេ អប្បនិគ្ឃោសេ វិជនវាតេ មនុស្សរាហស្សេយ្យកេ បដិសល្លានសារុប្បេ សេនាសនេតិ – និគ្ឃោសេ សយនាសនេ.

តេនាហ ថេរោ សារិបុត្តោ –

‘‘ឧច្ចាវចេសុ សយនេសុ, កិវន្តោ តត្ថ ភេរវា;

យេ ហិ ភិក្ខុ ន វេធេយ្យ, និគ្ឃោសេ សយនាសនេ’’តិ.

១៩៥. កតិ បរិស្សយា លោកេ, គច្ឆតោ អគតំ ទិសំ;

យេ ភិក្ខុ អភិសម្ភវេ, បន្តម្ហិ សយនាសនេ.

កតិ បរិស្សយា លោកេតិ. កតីតិ កតិ កិត្តកា កីវតកា កីវពហុកា. បរិស្សយាតិ ទ្វេ បរិស្សយា – បាកដបរិស្សយា ច បដិច្ឆន្នបរិស្សយា ច. កតមេ បាកដបរិស្សយា? សីហា ព្យគ្ឃា ទីបី អច្ឆា តរច្ឆា កោកា មហិំសា ហត្ថី អហិ វិច្ឆិកា សតបទី, ចោរា វា អស្សុ មានវា វា កតកម្មា វា អកតកម្មា វា, ចក្ខុរោគោ សោតរោគោ ឃានរោគោ ជិវ្ហារោគោ កាយរោគោ សីសរោគោ កណ្ណរោគោ មុខរោគោ ទន្តរោគោ កាសោ សាសោ បិនាសោ ឌាហោ ជរោ កុច្ឆិរោគោ មុច្ឆា បក្ខន្ទិកា សូលា វិសូចិកា កុដ្ឋំ គណ្ឌោ កិលាសោ សោសោ អបមារោ ទទ្ទុ កណ្ឌុ កច្ឆុ រខសា វិតច្ឆិកា លោហិតំ បិត្តំ មធុមេហោ អំសា បិឡកា ភគន្ទលា, បិត្តសមុដ្ឋានា អាពាធា…បេ… សីតំ ឧណ្ហំ ជិឃច្ឆា បិបាសា ឧច្ចារោ បស្សាវោ ឌំសមកសវាតាតបសរីសបសម្ផស្សា – ឥមេ វុច្ចន្តិ បាកដបរិស្សយា.

កតមេ បដិច្ឆន្នបរិស្សយា? កាយទុច្ចរិតំ វចីទុច្ចរិតំ មនោទុច្ចរិតំ កាមច្ឆន្ទនីវរណំ ព្យាបាទនីវរណំ ថិនមិទ្ធនីវរណំ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចនីវរណំ វិចិកិច្ឆានីវរណំ រាគោ ទោសោ មោហោ កោធោ ឧបនាហោ មក្ខោ បឡាសោ ឥស្សា មច្ឆរិយំ មាយា សាឋេយ្យំ ថម្ភោ សារម្ភោ មានោ អតិមានោ មទោ បមាទោ, សព្ពេ កិលេសា សព្ពេ ទុច្ចរិតា សព្ពេ ទរថា សព្ពេ បរិឡាហា សព្ពេ សន្តាបា សព្ពាកុសលាភិសង្ខារា – ឥមេ វុច្ចន្តិ បដិច្ឆន្នបរិស្សយា.

បរិស្សយាតិ កេនដ្ឋេន បរិស្សយា? បរិសហន្តីតិ បរិស្សយា, បរិហានាយ សំវត្តន្តីតិ បរិស្សយា, តត្រាសយាតិ បរិស្សយា.

កថំ បរិសហន្តីតិ បរិស្សយា? តេ បរិស្សយា តំ បុគ្គលំ សហន្តិ បរិសហន្តិ អភិភវន្តិ អជ្ឈោត្ថរន្តិ បរិយាទិយន្តិ មទ្ទន្តិ. ឯវំ បរិសហន្តីតិ – បរិស្សយា.

កថំ បរិហានាយ សំវត្តន្តីតិ បរិស្សយា? តេ បរិស្សយា កុសលានំ ធម្មានំ អន្តរាយាយ បរិហានាយ សំវត្តន្តិ. កតមេសំ កុសលានំ ធម្មានំ? សម្មាបដិបទាយ អនុលោមបដិបទាយ អបច្ចនីកបដិបទាយ អវិរុទ្ធបដិបទាយ អន្វត្ថបដិបទាយ ធម្មានុធម្មបដិបទាយ សីលេសុ បរិបូរការិតាយ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតាយ ភោជនេ មត្តញ្ញុតាយ ជាគរិយានុយោគស្ស សតិសម្បជញ្ញស្ស ចតុន្នំ សតិបដ្ឋានានំ ភាវនានុយោគស្ស ចតុន្នំ សម្មប្បធានានំ ចតុន្នំ ឥទ្ធិបាទានំ បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ បញ្ចន្នំ ពលានំ សត្តន្នំ ពោជ្ឈង្គានំ អរិយស្ស អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្ស ភាវនានុយោគស្ស – ឥមេសំ កុសលានំ ធម្មានំ អន្តរាយាយ បរិហានាយ សំវត្តន្តិ. ឯវំ បរិហានាយ សំវត្តន្តីតិ – បរិស្សយា.

កថំ តត្រាសយាតិ បរិស្សយា? តត្ថេតេ បាបកា អកុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ អត្តភាវសន្និស្សយា. យថា ពិលេ ពិលាសយា បាណា សយន្តិ, ទកេ ទកាសយា បាណា សយន្តិ, វនេ វនាសយា បាណា សយន្តិ, រុក្ខេ រុក្ខាសយា បាណា សយន្តិ; ឯវមេវ តត្ថេតេ បាបកា អកុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ អត្តភាវសន្និស្សយាតិ. ឯវម្បិ តត្រាសយាតិ – បរិស្សយា.

វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘សាន្តេវាសិកោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សាចរិយកោ ទុក្ខំ ន ផាសុ វិហរតិ. កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សាន្តេវាសិកោ សាចរិយកោ ទុក្ខំ ន ផាសុ វិហរតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ឧប្បជ្ជន្តិ បាបកា អកុសលា ធម្មា សរសង្កប្បា សញ្ញោជនិយា, ត្យស្ស អន្តោ វសន្តិ អន្វាស្សវន្តិ បាបកា អកុសលា ធម្មាតិ. តស្មា សាន្តេវាសិកោតិ វុច្ចតិ. តេ នំ សមុទាចរន្តិ, សមុទាចរន្តិ នំ បាបកា អកុសលា ធម្មាតិ. តស្មា សាចរិយកោតិ វុច្ចតិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ សោតេន សទ្ទំ សុត្វា…បេ… ឃានេន គន្ធំ ឃាយិត្វា… ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា… កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសិត្វា… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ ឧប្បជ្ជន្តិ បាបកា អកុសលា ធម្មា សរសង្កប្បា សញ្ញោជនិយា, ត្យស្ស អន្តោ វសន្តិ អន្វាស្សវន្តិ បាបកា អកុសលា ធម្មាតិ. តស្មា សាន្តេវាសិកោតិ វុច្ចតិ. តេ នំ សមុទាចរន្តិ, សមុទាចរន្តិ នំ បាបកា អកុសលា ធម្មាតិ. តស្មា សាចរិយកោតិ វុច្ចតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សាន្តេវាសិកោ សាចរិយកោ ទុក្ខំ ន ផាសុ វិហរតី’’តិ. ឯវម្បិ តត្រាសយាតិ – បរិស្សយា.

វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ, អន្តរាមលា អន្តរាអមិត្តា អន្តរាសបត្តា អន្តរាវធកា អន្តរាបច្ចត្ថិកា. កតមេ តយោ? លោភោ, ភិក្ខវេ, អន្តរាមលោ អន្តរាអមិត្តោ អន្តរាសបត្តោ អន្តរាវធកោ អន្តរាបច្ចត្ថិកោ, ទោសោ, ភិក្ខវេ…បេ… មោហោ, ភិក្ខវេ, អន្តរាមលោ អន្តរាអមិត្តោ អន្តរាសបត្តោ អន្តរាវធកោ អន្តរាបច្ចត្ថិកោ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, តយោ អន្តរាមលា អន្តរាអមិត្តា អន្តរាសបត្តា អន្តរាវធកា អន្តរាបច្ចត្ថិកា’’.

‘‘អនត្ថជននោ លោភោ, លោភោ ចិត្តប្បកោបនោ;

ភយមន្តរតោ ជាតំ, តំ ជនោ នាវពុជ្ឈតិ.

‘‘លុទ្ធោ អត្ថំ ន ជានាតិ, លុទ្ធោ ធម្មំ ន បស្សតិ;

អន្ធន្តមំ [អន្ធតមំ (ស្យា. ក.) មហានិ. ១៥៦; ឥតិវុ. ៨៨] តទា ហោតិ, យំ លោភោ សហតេ នរំ.

‘‘អនត្ថជននោ ទោសោ, ទោសោ ចិត្តប្បកោបនោ;

ភយមន្តរតោ ជាតំ, តំ ជនោ នាវពុជ្ឈតិ.

‘‘កុទ្ធោ អត្ថំ ន ជានាតិ, កុទ្ធោ ធម្មំ ន បស្សតិ;

អន្ធន្តមំ តទា ហោតិ, យំ ទោសោ សហតេ នរំ.

‘‘អនត្ថជននោ មោហោ, មោហោ ចិត្តប្បកោបនោ;

ភយមន្តរតោ ជាតំ, តំ ជនោ នាវពុជ្ឈតិ.

‘‘មូឡ្ហោ អត្ថំ ន ជានាតិ, មូឡ្ហោ ធម្មំ ន បស្សតិ;

អន្ធន្តមំ តទា ហោតិ, យំ មោហោ សហតេ នរ’’ន្តិ.

ឯវម្បិ តត្រាសយាតិ – បរិស្សយា. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘តយោ ខោ, មហារាជ, បុរិសស្ស ធម្មា អជ្ឈត្តំ ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជន្តិ អហិតាយ ទុក្ខាយ អផាសុវិហារាយ. កតមេ តយោ? លោភោ ខោ, មហារាជ, បុរិសស្ស ធម្មោ អជ្ឈត្តំ ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតិ អហិតាយ ទុក្ខាយ អផាសុវិហារាយ; ទោសោ ខោ, មហារាជ…បេ… មោហោ ខោ, មហារាជ, បុរិសស្ស ធម្មោ អជ្ឈត្តំ ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតិ អហិតាយ ទុក្ខាយ អផាសុវិហារាយ. ឥមេ ខោ, មហារាជ, តយោ បុរិសស្ស ធម្មា អជ្ឈត្តំ ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជន្តិ អហិតាយ ទុក្ខាយ អផាសុវិហារាយា’’តិ.

‘‘លោភោ ទោសោ ច មោហោ ច, បុរិសំ បាបចេតសំ;

ហិំសន្តិ អត្តសម្ភូតា, តចសារំវ សម្ផល’’ន្តិ.

ឯវម្បិ តត្រាសយាតិ – បរិស្សយា.

វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘រាគោ ច ទោសោ ច ឥតោនិទានា, អរតី រតី លោមហំសោ ឥតោជា;

ឥតោ សមុដ្ឋាយ មនោវិតក្កា, កុមារកា ធង្កមិវោស្សជន្តី’’តិ.

ឯវម្បិ តត្រាសយាតិ – បរិស្សយា. លោកេតិ មនុស្សលោកេតិ – កតិ បរិស្សយា លោកេ.

គច្ឆតោ អគតំ ទិសន្តិ. អគតា ទិសា វុច្ចតិ អមតំ និព្ពានំ. យោ សោ សព្ពសង្ខារសមថោ សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គោ តណ្ហក្ខយោ វិរាគោ និរោធោ និព្ពានំ. អគតបុព្ពា សា ទិសា ន សា ទិសា គតបុព្ពា ឥមិនា ទីឃេន អទ្ធុនា.

‘‘សមតិត្តិកំ អនវសេសំ, តេលបត្តំ យថា បរិហរេយ្យ;

ឯវំ សចិត្តមនុរក្ខេ, បត្ថយានោ [បត្ថយមានោ (ស្យា.)] ទិសំ អគតបុព្ពំ’’.

អគតបុព្ពំ ទិសំ វជតោ គច្ឆតោ អភិក្កមតោតិ – គច្ឆតោ អគតំ ទិសំ.

យេ ភិក្ខុ អភិសម្ភវេតិ. យេតិ យេ បរិស្សយេ អភិសម្ភវេយ្យ អភិភវេយ្យ អជ្ឈោត្ថរេយ្យ បរិយាទិយេយ្យ មទ្ទេយ្យាតិ – យេ ភិក្ខុ អភិសម្ភវេ.

បន្តម្ហិ សយនាសនេតិ. អន្តេ បន្តេ បរិយន្តេ សេលន្តេ វា វនន្តេ វា នទន្តេ វា ឧទកន្តេ វា យត្ថ ន កសីយតិ ន វបីយតិ, ជនន្តំ អតិក្កមិត្វា មនុស្សានំ អនុបចារេ សេនាសនេតិ – បន្តម្ហិ សយនាសនេ.

តេនាហ ថេរោ សារិបុត្តោ –