១៥. អត្តទណ្ឌសុត្តនិទ្ទេសោ

អថ អត្តទណ្ឌសុត្តនិទ្ទេសំ វក្ខតិ –

១៧០. អត្តទណ្ឌា ភយំ ជាតំ, ជនំ បស្សថ មេធគំ;

សំវេគំ កិត្តយិស្សាមិ, យថា សំវិជិតំ មយា.

អត្តទណ្ឌា ភយំ ជាតន្តិ. ទណ្ឌាតិ តយោ ទណ្ឌា – កាយទណ្ឌោ, វចីទណ្ឌោ, មនោទណ្ឌោ. តិវិធំ កាយទុច្ចរិតំ កាយទណ្ឌោ, ចតុព្ពិធំ វចីទុច្ចរិតំ វចីទណ្ឌោ, តិវិធំ មនោទុច្ចរិតំ មនោទណ្ឌោ. ភយន្តិ ទ្វេ ភយានិ – ទិដ្ឋធម្មិកញ្ច ភយំ សម្បរាយិកញ្ច ភយំ. កតមំ ទិដ្ឋធម្មិកំ ភយំ? ឥធេកច្ចោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរតិ, វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរតិ, មនសា ទុច្ចរិតំ ចរតិ, បាណម្បិ ហនតិ, អទិន្នម្បិ អាទិយតិ, សន្ធិម្បិ ឆិន្ទតិ, និល្លោបម្បិ ហរតិ, ឯកាគារិកម្បិ ករោតិ, បរិបន្ថេបិ តិដ្ឋតិ, បរទារម្បិ គច្ឆតិ, មុសាបិ ភណតិ. តមេនំ គហេត្វា រញ្ញោ ទស្សេន្តិ – ‘‘អយំ, ទេវ, ចោរោ អាគុចារី. ឥមស្ស យំ ឥច្ឆសិ តំ ទណ្ឌំ បណេហី’’តិ. តមេនំ រាជា បរិភាសតិ. សោ បរិភាសបច្ចយា ភយម្បិ ឧប្បាទេតិ, ទុក្ខំ ទោមនស្សំ [ទុក្ខទោមនស្សំ (ស្យា.)] បដិសំវេទេតិ. ឯតំ ភយំ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ កុតោ តស្ស? អត្តទណ្ឌតោ ជាតំ សញ្ជាតំ និព្ពត្តំ អភិនិព្ពត្តំ បាតុភូតំ.

ឯត្តកេនបិ រាជា ន តុស្សតិ. តមេនំ រាជា ពន្ធាបេតិ អន្ទុពន្ធនេន វា រជ្ជុពន្ធនេន វា សង្ខលិកពន្ធនេន វា វេត្តពន្ធនេន វា លតាពន្ធនេន វា បក្ខេបពន្ធនេន វា [បេក្ខពន្ធនេន វា (ស្យា.)] បរិក្ខេបពន្ធនេន វា គាមពន្ធនេន វា និគមពន្ធនេន វា នគរពន្ធនេន វា រដ្ឋពន្ធនេន វា ជនបទពន្ធនេន វា អន្តមសោ សវចនីយម្បិ ករោតិ – ‘‘ន តេ លព្ភា ឥតោ បក្កមិតុ’’ន្តិ. សោ ពន្ធនបច្ចយាបិ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ. ឯតំ ភយំ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ កុតោ តស្ស? អត្តទណ្ឌតោ ជាតំ សញ្ជាតំ និព្ពត្តំ អភិនិព្ពត្តំ បាតុភូតំ.

ឯត្តកេនបិ រាជា ន តុស្សតិ. រាជា តស្ស ធនំ អាហរាបេតិ – សតំ វា សហស្សំ វា សតសហស្សំ វា. សោ ធនជានិបច្ចយាបិ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ. ឯតំ ភយំ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ កុតោ តស្ស? អត្តទណ្ឌតោ ជាតំ សញ្ជាតំ និព្ពត្តំ អភិនិព្ពត្តំ បាតុភូតំ.

ឯត្តកេនបិ រាជា ន តុស្សតិ. តមេនំ រាជា វិវិធា កម្មការណា ការាបេតិ – កសាហិបិ តាឡេតិ, វេត្តេហិបិ តាឡេតិ, អឌ្ឍទណ្ឌកេហិបិ តាឡេតិ, ហត្ថម្បិ ឆិន្ទតិ, បាទម្បិ ឆិន្ទតិ, ហត្ថបាទម្បិ ឆិន្ទតិ, កណ្ណម្បិ ឆិន្ទតិ, នាសម្បិ ឆិន្ទតិ, កណ្ណនាសម្បិ ឆិន្ទតិ, ពិលង្គថាលិកម្បិ ករោតិ, សង្ខមុណ្ឌិកម្បិ ករោតិ, រាហុមុខម្បិ ករោតិ, ជោតិមាលិកម្បិ ករោតិ, ហត្ថបជ្ជោតិកម្បិ ករោតិ, ឯរកបត្តិកម្បិ ករោតិ, ចីរកវាសិកម្បិ ករោតិ, ឯណេយ្យកម្បិ ករោតិ, ពឡិសមំសិកម្បិ ករោតិ, កហាបណិកម្បិ ករោតិ, ខារាបតច្ឆិកម្បិ ករោតិ, បលិឃបរិវត្តកម្បិ ករោតិ, បលាលបីឋកម្បិ ករោតិ, តត្តេនបិ តេលេន ឱសិញ្ចតិ, សុនខេហិបិ ខាទាបេតិ, ជីវន្តម្បិ សូលេ ឧត្តាសេតិ, អសិនាបិ សីសំ ឆិន្ទតិ. សោ កម្មការណបច្ចយាបិ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ. ឯតំ ភយំ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ កុតោ តស្ស? អត្តទណ្ឌតោ ជាតំ សញ្ជាតំ និព្ពត្តំ អភិនិព្ពត្តំ បាតុភូតំ. រាជា ឥមេសំ ចតុន្នំ ទណ្ឌានំ ឥស្សរោ.

សោ សកេន កម្មេន កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតិ. តមេនំ និរយបាលា បញ្ចវិធពន្ធនំ នាម កម្មការណំ ការេន្តិ – តត្តំ អយោខិលំ ហត្ថេ គមេន្តិ, តត្តំ អយោខិលំ ទុតិយេ ហត្ថេ គមេន្តិ, តត្តំ អយោខិលំ បាទេ គមេន្តិ, តត្តំ អយោខិលំ ទុតិយេ បាទេ គមេន្តិ, តត្តំ អយោខិលំ មជ្ឈេ ឧរស្មិំ គមេន្តិ. សោ តត្ថ ទុក្ខា តិព្ពា [តិប្បា (ស្យា.)] កដុកា វេទនា វេទេតិ; ន ច តាវ កាលំករោតិ យាវ ន តំ បាបកម្មំ ព្យន្តីហោតិ. ឯតំ ភយំ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ កុតោ តស្ស? អត្តទណ្ឌតោ ជាតំ សញ្ជាតំ និព្ពត្តំ អភិនិព្ពត្តំ បាតុភូតំ.

តមេនំ និរយបាលា សំវេសេត្វា [សំវេសិត្វា (ស្យា.) ម. និ. ៣.២៦៧] កុឋារីហិ [កុធារីហិ (ស្យា. ក.)] តច្ឆេន្តិ. សោ តត្ថ ទុក្ខា តិព្ពា កដុកា វេទនា វេទេតិ; ន ច តាវ កាលំករោតិ យាវ ន តំ បាបកម្មំ ព្យន្តីហោតិ. តមេនំ និរយបាលា ឧទ្ធំបាទំ [ឧទ្ធបាទំ (សី.)] អធោសិរំ គហេត្វា វាសីហិ តច្ឆេន្តិ. តមេនំ និរយបាលា រថេ យោជេត្វា អាទិត្តាយ បថវិយា សម្បជ្ជលិតាយ សជោតិភូតាយ សារេន្តិបិ បច្ចាសារេន្តិបិ [ហារេន្តិបិ បច្ចាហារេន្តិបិ (សី. ក.)] …បេ… តមេនំ និរយបាលា មហន្តំ អង្គារបព្ពតំ អាទិត្តំ សម្បជ្ជលិតំ សជោតិភូតំ អារោបេន្តិបិ ឱរោបេន្តិបិ…បេ… តមេនំ និរយបាលា ឧទ្ធំបាទំ អធោសិរំ គហេត្វា តត្តាយ លោហកុម្ភិយា បក្ខិបន្តិ អាទិត្តាយ សម្បជ្ជលិតាយ សជោតិភូតាយ. សោ តត្ថ ផេណុទ្ទេហកំ បច្ចតិ. សោ តត្ថ ផេណុទ្ទេហកំ បច្ចមានោ សកិម្បិ ឧទ្ធំ គច្ឆតិ, សកិម្បិ អធោ គច្ឆតិ, សកិម្បិ តិរិយំ គច្ឆតិ. សោ តត្ថ ទុក្ខា តិព្ពា កដុកា វេទនា វេទេតិ; ន ច តាវ កាលំករោតិ យាវ ន តំ បាបកម្មំ ព្យន្តីហោតិ. ឯតំ ភយំ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ កុតោ តស្ស? អត្តទណ្ឌតោ ជាតំ សញ្ជាតំ និព្ពត្តំ អភិនិព្ពត្តំ បាតុភូតំ. តមេនំ និរយបាលា មហានិរយេ បក្ខិបន្តិ. សោ ខោ បន មហានិរយោ –

‘‘ចតុក្កណ្ណោ ចតុទ្វារោ, វិភត្តោ ភាគសោ មិតោ;

អយោបាការបរិយន្តោ [… បរិយត្តោ (ស្យា. ក.)], អយសា បដិកុជ្ជិតោ.

‘‘តស្ស អយោមយា ភូមិ, ជលិតា តេជសា យុតា;

សមន្តា យោជនសតំ, ផរិត្វា តិដ្ឋតិ សព្ពទា.

‘‘កទរិយាតបនា ឃោរា, អច្ចិមន្តោ ទុរាសទា;

លោមហំសនរូបា ច, ភិស្មា បដិភយា ទុខា.

‘‘បុរត្ថិមាយ ភិត្តិយា, អច្ចិក្ខន្ធោ សមុដ្ឋិតោ;

ទហន្តោ បាបកម្មន្តេ, បច្ឆិមាយ បដិហញ្ញតិ.

‘‘បច្ឆិមាយ ច ភិត្តិយា, អច្ចិក្ខន្ធោ សមុដ្ឋិតោ;

ទហន្តោ បាបកម្មន្តេ, បុរត្ថិមាយ បដិហញ្ញតិ.

‘‘ឧត្តរាយ ច ភិត្តិយា, អច្ចិក្ខន្ធោ សមុដ្ឋិតោ;

ទហន្តោ បាបកម្មន្តេ, ទក្ខិណាយ បដិហញ្ញតិ.

‘‘ទក្ខិណាយ ច ភិត្តិយា, អច្ចិក្ខន្ធោ សមុដ្ឋិតោ;

ទហន្តោ បាបកម្មន្តេ, ឧត្តរាយ បដិហញ្ញតិ.

‘‘ហេដ្ឋតោ ច សមុដ្ឋាយ, អច្ចិក្ខន្ធោ ភយានកោ;

ទហន្តោ បាបកម្មន្តេ, ឆទនស្មិំ បដិហញ្ញតិ.

‘‘ឆទនម្ហា សមុដ្ឋាយ, អច្ចិក្ខន្ធោ ភយានកោ;

ទហន្តោ បាបកម្មន្តេ, ភូមិយំ បដិហញ្ញតិ.

‘‘អយោកបាលមាទិត្តំ, សន្តត្តំ ជលិតំ យថា;

ឯវំ អវីចិនិរយោ, ហេដ្ឋា ឧបរិ បស្សតោ.

‘‘តត្ថ សត្តា មហាលុទ្ទា, មហាកិព្ពិសការិនោ;

អច្ចន្តបាបកម្មន្តា, បច្ចន្តិ ន ច មិយ្យរេ [មីយរេ (សី.)].

‘‘ជាតវេទសមោ កាយោ, តេសំ និរយវាសិនំ;

បស្ស កម្មានំ ទឡ្ហត្តំ, ន ភស្មា ហោតិ នបី មសិ.

‘‘បុរត្ថិមេនបិ ធាវន្តិ, តតោ ធាវន្តិ បច្ឆិមំ;

ឧត្តរេនបិ ធាវន្តិ, តតោ ធាវន្តិ ទក្ខិណំ.

‘‘យំ យំ ទិសំ បធាវន្តិ [ទិសម្បិ ធាវន្តិ (ស្យា.)], តំ តំ ទ្វារំ បិធីយតិ [បិថីយតិ (សី. ស្យា.)];

អភិនិក្ខមិតាសា តេ, សត្តា មោក្ខគវេសិនោ.

‘‘ន តេ តតោ និក្ខមិតុំ, លភន្តិ កម្មបច្ចយា;

តេសញ្ច បាបកម្មន្តំ, អវិបក្កំ កតំ ពហុ’’ន្តិ.

ឯតំ ភយំ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ កុតោ តស្ស? អត្តទណ្ឌតោ ជាតំ សញ្ជាតំ និព្ពត្តំ អភិនិព្ពត្តំ បាតុភូតំ. យានិ ច នេរយិកានិ ទុក្ខានិ យានិ ច តិរច្ឆានយោនិកានិ ទុក្ខានិ យានិ ច បេត្តិវិសយិកានិ ទុក្ខានិ យានិ ច មានុសិកានិ ទុក្ខានិ; តានិ កុតោ ជាតានិ កុតោ សញ្ជាតានិ កុតោ និព្ពត្តានិ កុតោ អភិនិព្ពត្តានិ កុតោ បាតុភូតានិ? អត្តទណ្ឌតោ ជាតានិ សញ្ជាតានិ និព្ពត្តានិ អភិនិព្ពត្តានិ បាតុភូតានីតិ – អត្តទណ្ឌា ភយំ ជាតំ.

ជនំ បស្សថ មេធគន្តិ. ជនន្តិ ខត្តិយា ច ព្រាហ្មណា ច វេស្សា ច សុទ្ទា ច គហដ្ឋា ច បព្ពជិតា ច ទេវា ច មនុស្សា ច មេធគំ ជនំ កលហំ ជនំ វិរុទ្ធំ ជនំ បដិវិរុទ្ធំ ជនំ អាហតំ ជនំ បច្ចាហតំ ជនំ អាឃាតិតំ ជនំ បច្ចាឃាតិតំ ជនំ បស្សថ ទក្ខថ ឱលោកេថ និជ្ឈាយេថ ឧបបរិក្ខថាតិ – ជនំ បស្សថ មេធគំ.

សំវេគំ កិត្តយិស្សាមីតិ. សំវេគំ ឧព្ពេគំ ឧត្រាសំ ភយំ បីឡនំ ឃដ្ដនំ ឧបទ្ទវំ ឧបសគ្គំ. កិត្តយិស្សាមីតិ បកិត្តយិស្សាមិ អាចិក្ខិស្សាមិ ទេសេស្សាមិ បញ្ញបេស្សាមិ បដ្ឋបេស្សាមិ វិវរិស្សាមិ វិភជិស្សាមិ ឧត្តានីករិស្សាមិ បកាសិស្សាមីតិ – សំវេគំ កិត្តយិស្សាមិ.

យថា សំវិជិតំ មយាតិ. យថា មយា អត្តនាយេវ អត្តានំ សំវេជិតោ ឧព្ពេជិតោ សំវេគមាបាទិតោតិ – យថា សំវិជិតំ មយា.

តេនាហ ភគវា –

‘‘អត្តទណ្ឌា ភយំ ជាតំ, ជនំ បស្សថ មេធគំ;

សំវេគំ កិត្តយិស្សាមិ, យថា សំវិជិតំ មយា’’តិ.

១៧១. ផន្ទមានំ បជំ ទិស្វា, មច្ឆេ អប្បោទកេ យថា;

អញ្ញមញ្ញេហិ ព្យារុទ្ធេ, ទិស្វា មំ ភយមាវិសិ.

ផន្ទមានំ បជំ ទិស្វាតិ. បជាតិ សត្តាធិវចនំ. បជំ តណ្ហាផន្ទនាយ ផន្ទមានំ ទិដ្ឋិផន្ទនាយ ផន្ទមានំ កិលេសផន្ទនាយ ផន្ទមានំ ទុច្ចរិតផន្ទនាយ ផន្ទមានំ បយោគផន្ទនាយ ផន្ទមានំ វិបាកផន្ទនាយ ផន្ទមានំ រត្តំ រាគេន ផន្ទមានំ ទុដ្ឋំ ទោសេន ផន្ទមានំ មូឡ្ហំ មោហេន ផន្ទមានំ វិនិពទ្ធំ មានេន ផន្ទមានំ បរាមដ្ឋំ ទិដ្ឋិយា ផន្ទមានំ វិក្ខេបគតំ ឧទ្ធច្ចេន ផន្ទមានំ អនិដ្ឋង្គតំ វិចិកិច្ឆាយ ផន្ទមានំ ថាមគតំ អនុសយេហិ ផន្ទមានំ លាភេន ផន្ទមានំ អលាភេន ផន្ទមានំ យសេន ផន្ទមានំ អយសេន ផន្ទមានំ បសំសាយ ផន្ទមានំ និន្ទាយ ផន្ទមានំ សុខេន ផន្ទមានំ ទុក្ខេន ផន្ទមានំ ជាតិយា ផន្ទមានំ ជរាយ ផន្ទមានំ ព្យាធិនា ផន្ទមានំ មរណេន ផន្ទមានំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសេហិ ផន្ទមានំ នេរយិកេន ទុក្ខេន ផន្ទមានំ តិរច្ឆានយោនិកេន ទុក្ខេន ផន្ទមានំ បេត្តិវិសយិកេន ទុក្ខេន ផន្ទមានំ មានុសិកេន ទុក្ខេន ផន្ទមានំ គព្ភោក្កន្តិមូលកេន ទុក្ខេន… គព្ភដ្ឋិតិមូលកេន [គព្ភេឋិតីមូលកេន (ក.) មហានិ. ១១] ទុក្ខេន… គព្ភាវុដ្ឋានមូលកេន ទុក្ខេន… ជាតស្សូបនិពន្ធកេន ទុក្ខេន… ជាតស្ស បរាធេយ្យកេន ទុក្ខេន… អត្តូបក្កមេន ទុក្ខេន… បរូបក្កមេន ទុក្ខេន… ទុក្ខទុក្ខេន… សង្ខារទុក្ខេន… វិបរិណាមទុក្ខេន… ចក្ខុរោគេន ទុក្ខេន… សោតរោគេន … ឃានរោគេន… ជិវ្ហារោគេន … កាយរោគេន… សីសរោគេន … កណ្ណរោគេន… មុខរោគេន… ទន្តរោគេន… កាសេន… សាសេន… បិនាសេន… ឌាហេន… ជរេន… កុច្ឆិរោគេន… មុច្ឆាយ… បក្ខន្ទិកាយ… សូលាយ… វិសូចិកាយ… កុដ្ឋេន… គណ្ឌេន… កិលាសេន… សោសេន… អបមារេន… ទទ្ទុយា… កណ្ឌុយា… កច្ឆុយា… រខសាយ… វិតច្ឆិកាយ… លោហិតេន… បិត្តេន… មធុមេហេន… អំសាយ… បីឡកាយ… ភគន្ទលេន… បិត្តសមុដ្ឋានេន អាពាធេន… សេម្ហសមុដ្ឋានេន អាពាធេន… វាតសមុដ្ឋានេន អាពាធេន… សន្និបាតិកេន អាពាធេន… ឧតុបរិណាមជេន អាពាធេន… វិសមបរិហារជេន អាពាធេន … ឱបក្កមិកេន អាពាធេន… កម្មវិបាកជេន អាពាធេន… សីតេន… ឧណ្ហេន… ជិឃច្ឆាយ… បិបាសាយ… ឧច្ចារេន… បស្សាវេន… ឌំសមកសវាតាតបសរីសបសម្ផស្សេន ទុក្ខេន… មាតុមរណេន ទុក្ខេន… បិតុមរណេន ទុក្ខេន… ភាតុមរណេន ទុក្ខេន… ភគិនិមរណេន ទុក្ខេន… បុត្តមរណេន ទុក្ខេន… ធីតុមរណេន ទុក្ខេន… ញាតិមរណេន ទុក្ខេន… ភោគព្យសនេន ទុក្ខេន… រោគព្យសនេន ទុក្ខេន… សីលព្យសនេន ទុក្ខេន… ទិដ្ឋិព្យសនេន ទុក្ខេន ផន្ទមានំ សម្ផន្ទមានំ វិប្ផន្ទមានំ វេធមានំ បវេធមានំ សម្បវេធមានំ. ទិស្វាតិ ទិស្វា បស្សិត្វា តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វាតិ – ផន្ទមានំ បជំ ទិស្វា.

មច្ឆេ អប្បោទកេ យថាតិ យថា មច្ឆា អប្បោទកេ ឧទកបរិយាទានេ កាកេហិ វា កុលលេហិ វា ពលាកាហិ វា បរិបាតិយមានា ឧក្ខិបិយមានា ខជ្ជមានា ផន្ទន្តិ សម្ផន្ទន្តិ វិប្ផន្ទន្តិ វេធន្តិ បវេធន្តិ សម្បវេធន្តិ; ឯវមេវ បជា តណ្ហាផន្ទនាយ ផន្ទន្តិ…បេ… ទិដ្ឋិព្យសនេន ទុក្ខេន ផន្ទន្តិ សម្ផន្ទន្តិ វិប្ផន្ទន្តិ វេធន្តិ បវេធន្តិ សម្បវេធន្តីតិ – មច្ឆេ អប្បោទកេ យថា.

អញ្ញមញ្ញេហិ ព្យារុទ្ធេតិ អញ្ញមញ្ញំ សត្តា វិរុទ្ធា បដិវិរុទ្ធា អាហតា បច្ចាហតា អាឃាតិតា បច្ចាឃាតិតា. រាជានោបិ រាជូហិ វិវទន្តិ, ខត្តិយាបិ ខត្តិយេហិ វិវទន្តិ, ព្រាហ្មណាបិ ព្រាហ្មណេហិ វិវទន្តិ, គហបតីបិ គហបតីហិ វិវទន្តិ, មាតាបិ បុត្តេន វិវទតិ, បុត្តោបិ មាតរា វិវទតិ, បិតាបិ បុត្តេន វិវទតិ, បុត្តោបិ បិតរា វិវទតិ, ភាតាបិ ភាតរា វិវទតិ, ភគិនីបិ ភគិនិយា វិវទតិ, ភាតាបិ ភគិនិយា វិវទតិ, ភគិនិបិ ភាតរា វិវទតិ, សហាយោបិ សហាយេន វិវទតិ; តេ តត្ថ កលហវិគ្គហវិវាទាបន្នា អញ្ញមញ្ញំ បាណីហិបិ ឧបក្កមន្តិ, លេឌ្ឌូហិបិ ឧបក្កមន្តិ, ទណ្ឌេហិបិ ឧបក្កមន្តិ, សត្ថេហិបិ ឧបក្កមន្តិ, តេ តត្ថ មរណម្បិ និគច្ឆន្តិ មរណមត្តម្បិ ទុក្ខន្តិ – អញ្ញមញ្ញេហិ ព្យារុទ្ធេ.

ទិស្វា មំ ភយមាវិសីតិ. ទិស្វាតិ ទិស្វា បស្សិត្វា តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វា ភយំ បីឡនំ ឃដ្ដនំ ឧបទ្ទវោ ឧបសគ្គោ អាវិសីតិ [អាវីសីតិ (សី.), អាវិសតីតិ (ស្យា.)] – ទិស្វា មំ ភយមាវិសិ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘ផន្ទមានំ បជំ ទិស្វា, មច្ឆេ អប្បោទកេ យថា;

អញ្ញមញ្ញេហិ ព្យារុទ្ធេ, ទិស្វា មំ ភយមាវិសី’’តិ.

១៧២. សមន្តមសារោ លោកោ, ទិសា សព្ពា សមេរិតា;

ឥច្ឆំ ភវនមត្តនោ, នាទ្ទសាសិំ អនោសិតំ.

សមន្តមសារោ លោកោតិ. លោកោតិ និរយលោកោ តិរច្ឆានយោនិលោកោ បេត្តិវិសយលោកោ មនុស្សលោកោ ទេវលោកោ, ខន្ធលោកោ ធាតុលោកោ អាយតនលោកោ, អយំ លោកោ បរោ លោកោ, ព្រហ្មលោកោ ទេវលោកោ – អយំ វុច្ចតិ លោកោ. និរយលោកោ អសារោ និស្សារោ សារាបគតោ និច្ចសារសារេន វា សុខសារសារេន វា អត្តសារសារេន វា និច្ចេន វា ធុវេន វា សស្សតេន វា អវិបរិណាមធម្មេន វា. តិរច្ឆានយោនិលោកោ…បេ… បេត្តិវិសយលោកោ… មនុស្សលោកោ… ទេវលោកោ… ខន្ធលោកោ… ធាតុលោកោ… អាយតនលោកោ… អយំ លោកោ… បរោ លោកោ… ព្រហ្មលោកោ… ទេវលោកោ អសារោ និស្សារោ សារាបគតោ និច្ចសារសារេន វា សុខសារសារេន វា អត្តសារសារេន វា និច្ចេន វា ធុវេន វា សស្សតេន វា អវិបរិណាមធម្មេន វា.

យថា បន នឡោ អសារោ និស្សារោ សារាបគតោ, យថា ឯរណ្ឌោ អសារោ និស្សារោ សារាបគតោ, យថា ឧទុម្ពរោ អសារោ និស្សារោ សារាបគតោ, យថា សេតកច្ឆោ អសារោ និស្សារោ សារាបគតោ, យថា បារិភទ្ទកោ អសារោ និស្សារោ សារាបគតោ, យថា ផេណបិណ្ឌោ អសារោ និស្សារោ សារាបគតោ, យថា ឧទកបុព្ពុឡំ [ពុព្ពុលកំ (សី.), បុព្ពុឡកំ (ស្យា.)] អសារំ និស្សារំ សារាបគតំ, យថា មរីចិ អសារា និស្សារា សារាបគតា, យថា កទលិក្ខន្ធោ អសារោ និស្សារោ សារាបគតោ, យថា មាយា អសារា និស្សារា សារាបគតា; ឯវមេវ និរយលោកោ អសារោ និស្សារោ សារាបគតោ និច្ចសារសារេន វា សុខសារសារេន វា អត្តសារសារេន វា និច្ចេន វា ធុវេន វា សស្សតេន វា អវិបរិណាមធម្មេន វា.

តិរច្ឆានយោនិលោកោ… បេត្តិវិសយលោកោ… មនុស្សលោកោ… ទេវលោកោ អសារោ និស្សារោ សារាបគតោ និច្ចសារសារេន វា សុខសារសារេន វា អត្តសារសារេន វា និច្ចេន វា ធុវេន វា សស្សតេន វា អវិបរិណាមធម្មេន វា. ខន្ធលោកោ… ធាតុលោកោ… អាយតនលោកោ… អយំ លោកោ… បរោ លោកោ… ព្រហ្មលោកោ… ទេវលោកោ អសារោ និស្សារោ សារាបគតោ និច្ចសារសារេន វា សុខសារសារេន វា អត្តសារសារេន វា និច្ចេន វា ធុវេន វា សស្សតេន វា អវិបរិណាមធម្មេន វាតិ – សមន្តមសារោ លោកោ.

ទិសា សព្ពា សមេរិតាតិ. យេ បុរត្ថិមាយ ទិសាយ សង្ខារា, តេបិ ឯរិតា សមេរិតា ចលិតា ឃដ្ដិតា អនិច្ចតាយ ជាតិយា អនុគតា ជរាយ អនុសដា ព្យាធិនា អភិភូតា មរណេន អព្ភាហតា ទុក្ខេ បតិដ្ឋិតា អតាណា អលេណា អសរណា អសរណីភូតា. យេ បច្ឆិមាយ ទិសាយ សង្ខារា…បេ… យេ ឧត្តរាយ ទិសាយ សង្ខារា… យេ ទក្ខិណាយ ទិសាយ សង្ខារា… យេ បុរត្ថិមាយ អនុទិសាយ សង្ខារា… យេ បច្ឆិមាយ អនុទិសាយ សង្ខារា… យេ ឧត្តរាយ អនុទិសាយ សង្ខារា… យេ ទក្ខិណាយ អនុទិសាយ សង្ខារា… យេ ហេដ្ឋិមាយ ទិសាយ សង្ខារា… យេ ឧបរិមាយ ទិសាយ សង្ខារា… យេ ទសសុ ទិសាសុ សង្ខារា, តេបិ ឯរិតា សមេរិតា ចលិតា ឃដ្ដិតា អនិច្ចតាយ ជាតិយា អនុគតា ជរាយ អនុសដា ព្យាធិនា អភិភូតា មរណេន អព្ភាហតា ទុក្ខេ បតិដ្ឋិតា អតាណា អលេណា អសរណា អសរណីភូតា. ភាសិតម្បិ ចេតំ –

‘‘កិញ្ចាបិ ចេតំ ជលតី វិមានំ, ឱភាសយំ ឧត្តរិយំ ទិសាយ;

រូបេ រណំ ទិស្វា សទា បវេធិតំ, តស្មា ន រូបេ រមតី សុមេធោ.

‘‘មច្ចុនាព្ភាហតោ លោកោ, ជរាយ បរិវារិតោ;

តណ្ហាសល្លេន ឱតិណ្ណោ, ឥច្ឆាធូមាយិតោ [ឥច្ឆាធុមាយិកោ (ស្យា.)] សទា.

‘‘សព្ពោ អាទីបិតោ លោកោ, សព្ពោ លោកោ បធូបិតោ;

សព្ពោ បជ្ជលិតោ លោកោ, សព្ពោ លោកោ បកម្បិតោ’’តិ.

ទិសា សព្ពា សមេរិតា.

ឥច្ឆំ ភវនមត្តនោតិ. អត្តនោ ភវនំ តាណំ លេណំ សរណំ គតិំ បរាយនំ ឥច្ឆន្តោ សាទិយន្តោ បត្ថយន្តោ បិហយន្តោ អភិជប្បន្តោតិ – ឥច្ឆំ ភវនមត្តនោ. នាទ្ទសាសិំ អនោសិតន្តិ. អជ្ឈោសិតំយេវ អទ្ទសំ, អនជ្ឈោសិតំ នាទ្ទសំ, សព្ពំ យោព្ពញ្ញំ ជរាយ ឱសិតំ, សព្ពំ អារោគ្យំ ព្យាធិនា ឱសិតំ, សព្ពំ ជីវិតំ មរណេន ឱសិតំ, សព្ពំ លាភំ អលាភេន ឱសិតំ, សព្ពំ យសំ អយសេន ឱសិតំ, សព្ពំ បសំសំ និន្ទាយ ឱសិតំ, សព្ពំ សុខំ ទុក្ខេន ឱសិតំ.

‘‘លាភោ អលាភោ យសោ អយសោ ច, និន្ទា បសំសា ច សុខំ ទុខញ្ច;

ឯតេ អនិច្ចា មនុជេសុ ធម្មា, អសស្សតា វិបរិណាមធម្មា’’តិ.

នាទ្ទសាសិំ អនោសិតំ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘សមន្តមសារោ លោកោ, ទិសា សព្ពា សមេរិតា;

ឥច្ឆំ ភវនមត្តនោ, នាទ្ទសាសិំ អនោសិត’’ន្តិ.

១៧៣. ឱសានេ ត្វេវ ព្យារុទ្ធេ, ទិស្វា មេ អរតី អហុ;

អថេត្ថ សល្លមទ្ទក្ខិំ, ទុទ្ទសំ ហទយស្សិតំ.

ឱសានេ ត្វេវ ព្យារុទ្ធេតិ. ឱសានេ ត្វេវាតិ សព្ពំ យោព្ពញ្ញំ ជរា ឱសាបេតិ, សព្ពំ អារោគ្យំ ព្យាធិ ឱសាបេតិ, សព្ពំ ជីវិតំ មរណំ ឱសាបេតិ, សព្ពំ លាភំ អលាភោ ឱសាបេតិ, សព្ពំ យសំ អយសោ ឱសាបេតិ, សព្ពំ បសំសំ និន្ទា ឱសាបេតិ, សព្ពំ សុខំ ទុក្ខំ ឱសាបេតីតិ – ឱសានេ ត្វេវ. ព្យារុទ្ធេតិ យោព្ពញ្ញកាមា សត្តា ជរាយ បដិវិរុទ្ធា, អារោគ្យកាមា សត្តា ព្យាធិនា បដិវិរុទ្ធា, ជីវិតុកាមា សត្តា មរណេន បដិវិរុទ្ធា, លាភកាមា សត្តា អលាភេន បដិវិរុទ្ធា, យសកាមា សត្តា អយសេន បដិវិរុទ្ធា, បសំសកាមា សត្តា និន្ទាយ បដិវិរុទ្ធា, សុខកាមា សត្តា ទុក្ខេន បដិវិរុទ្ធា អាហតា បច្ចាហតា អាឃាតិតា បច្ចាឃាតិតាតិ – ឱសានេ ត្វេវ ព្យារុទ្ធេ.

ទិស្វា មេ អរតី អហូតិ. ទិស្វាតិ ទិស្វា បស្សិត្វា តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វាតិ – ទិស្វា. មេ អរតីតិ យា អរតិ យា អនភិរតិ យា អនភិរមនា យា ឧក្កណ្ឋិតា យា បរិតសិតា អហូតិ – ទិស្វា មេ អរតី អហុ.

អថេត្ថ សល្លមទ្ទក្ខិន្តិ. អថាតិ បទសន្ធិ…បេ… បទានុបុព្ពតាបេតំ – អថាតិ. ឯត្ថាតិ សត្តេសុ. សល្លន្តិ សត្ត សល្លានិ – រាគសល្លំ, ទោសសល្លំ, មោហសល្លំ, មានសល្លំ, ទិដ្ឋិសល្លំ, សោកសល្លំ, កថំកថាសល្លំ. អទ្ទក្ខិន្តិ អទ្ទសំ អទក្ខិំ អបស្សិំ បដិវិជ្ឈិន្តិ – អថេត្ថ សល្លមទ្ទក្ខិំ.

ទុទ្ទសំ ហទយស្សិតន្តិ. ទុទ្ទសន្តិ ទុទ្ទសំ ទុទ្ទក្ខំ ទុប្បស្សំ ទុព្ពុជ្ឈំ ទុរនុពុជ្ឈំ ទុប្បដិវិជ្ឈន្តិ – ទុទ្ទសំ. ហទយស្សិតន្តិ ហទយំ វុច្ចតិ ចិត្តំ. យំ ចិត្តំ មនោ មានសំ ហទយំ បណ្ឌរំ មនោ មនាយតនំ មនិន្ទ្រិយំ វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ តជ្ជា មនោវិញ្ញាណធាតុ. ហទយស្សិតន្តិ ហទយនិស្សិតំ ចិត្តសិតំ ចិត្តនិស្សិតំ ចិត្តេន សហគតំ សហជាតំ សំសដ្ឋំ សម្បយុត្តំ ឯកុប្បាទំ ឯកនិរោធំ ឯកវត្ថុកំ ឯការម្មណន្តិ – ទុទ្ទសំ ហទយស្សិតំ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘ឱសានេ ត្វេវ ព្យារុទ្ធេ, ទិស្វា មេ អរតី អហុ;

អថេត្ថ សល្លមទ្ទក្ខិំ, ទុទ្ទសំ ហទយស្សិត’’ន្តិ.

១៧៤. យេន សល្លេន ឱតិណ្ណោ, ទិសា សព្ពា វិធាវតិ;

តមេវ សល្លមព្ពុយ្ហ, ន ធាវតិ ន សីទតិ.

យេន សល្លេន ឱតិណ្ណោ, ទិសា សព្ពា វិធាវតីតិ. សល្លន្តិ. សត្ត សល្លានិ – រាគសល្លំ, ទោសសល្លំ, មោហសល្លំ, មានសល្លំ, ទិដ្ឋិសល្លំ, សោកសល្លំ, កថំកថាសល្លំ. កតមំ រាគសល្លំ? យោ រាគោ សារាគោ អនុនយោ អនុរោធោ នន្ទិរាគោ ចិត្តស្ស សារាគោ…បេ… អភិជ្ឈា លោភោ អកុសលមូលំ – ឥទំ រាគសល្លំ.

កតមំ ទោសសល្លំ? ‘‘អនត្ថំ មេ អចរី’’តិ អាឃាតោ ជាយតិ ‘‘អនត្ថំ មេ ចរតី’’តិ អាឃាតោ ជាយតិ, ‘‘អនត្ថំ មេ ចរិស្សតី’’តិ អាឃាតោ ជាយតិ…បេ… ចណ្ឌិក្កំ អសុរោបោ អនត្តមនតា ចិត្តស្ស – ឥទំ ទោសសល្លំ.

កតមំ មោហសល្លំ? ទុក្ខេ អញ្ញាណំ…បេ… ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ អញ្ញាណំ, បុព្ពន្តេ អញ្ញាណំ, អបរន្តេ អញ្ញាណំ, បុព្ពន្តាបរន្តេ អញ្ញាណំ, ឥទប្បច្ចយតាបដិច្ចសមុប្បន្នេសុ ធម្មេសុ អញ្ញាណំ. យំ ឯវរូបំ អទស្សនំ អនភិសមយោ អននុពោធោ អសម្ពោធោ អប្បដិវេធោ អសង្គាហណា អបរិយោគាហណា [អសង្គាហតា អបរិយោគាហតា (ស្យា.), អសង្គាហនា អបរិយោគាហនា (ក.)] អសមបេក្ខនា អបច្ចវេក្ខនា អបច្ចក្ខកម្មំ ទុម្មេជ្ឈំ ពាល្យំ មោហោ បមោហោ សម្មោហោ អវិជ្ជា អវិជ្ជោឃោ អវិជ្ជាយោគោ អវិជ្ជានុសយោ អវិជ្ជាបរិយុដ្ឋានំ អវិជ្ជាលង្គី មោហោ អកុសលមូលំ – ឥទំ មោហសល្លំ.

កតមំ មានសល្លំ? ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិ មានោ, ‘‘សទិសោហមស្មី’’តិ មានោ, ‘‘ហីនោហមស្មី’’តិ មានោ. យោ ឯវរូបោ មានោ មញ្ញនា មញ្ញិតត្តំ ឧន្នតិ ឧន្នមោ ធជោ សម្បគ្គាហោ កេតុកម្យតា ចិត្តស្ស – ឥទំ មានសល្លំ.

កតមំ ទិដ្ឋិសល្លំ? វីសតិវត្ថុកា សក្កាយទិដ្ឋិ, ទសវត្ថុកា មិច្ឆាទិដ្ឋិ, ទសវត្ថុកា អន្តគ្គាហិកា ទិដ្ឋិ. យា ឯវរូបា ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតំ ទិដ្ឋិគហនំ ទិដ្ឋិកន្តារោ ទិដ្ឋិវិសូកាយិកំ ទិដ្ឋិវិប្ផន្ទិតំ ទិដ្ឋិសញ្ញោជនំ គាហោ បដិគ្គាហោ អភិនិវេសោ បរាមាសោ កុម្មគ្គោ [កុមគ្គោ (ក.) មហានិ. ៣៨] មិច្ឆាបថោ មិច្ឆត្តំ តិត្ថាយតនំ វិបរិយាសគ្គាហោ វិបរីតគ្គាហោ វិបល្លាសគ្គាហោ មិច្ឆាគាហោ អយាថាវកស្មិំ ‘‘យាថាវក’’ន្តិ គាហោ យាវតា ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ – ឥទំ ទិដ្ឋិសល្លំ.

កតមំ សោកសល្លំ? ញាតិព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស រោគព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស ភោគព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស សីលព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស ទិដ្ឋិព្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស អញ្ញតរញ្ញតរេន ព្យសនេន សមន្នាគតស្ស អញ្ញតរញ្ញតរេន ទុក្ខធម្មេន ផុដ្ឋស្ស សោកោ សោចនា សោចិតត្តំ អន្តោសោកោ អន្តោបរិសោកោ អន្តោឌាហោ អន្តោបរិឌាហោ ចេតសោ បរិជ្ឈាយនា ទោមនស្សំ – ឥទំ សោកសល្លំ.

កតមំ កថំកថាសល្លំ? ទុក្ខេ កង្ខា, ទុក្ខសមុទយេ កង្ខា, ទុក្ខនិរោធេ កង្ខា, ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ កង្ខា, បុព្ពន្តេ កង្ខា, អបរន្តេ កង្ខា, បុព្ពន្តាបរន្តេ កង្ខា, ឥទប្បច្ចយតាបដិច្ចសមុប្បន្នេសុ ធម្មេសុ កង្ខា. យា ឯវរូបា កង្ខា កង្ខាយនា កង្ខាយិតត្តំ វិមតិ វិចិកិច្ឆា ទ្វេឡ្ហកំ ទ្វេធាបថោ សំសយោ អនេកំសគ្គាហោ អាសប្បនា បរិសប្បនា អបរិយោគាហណា ឆម្ភិតត្តំ ចិត្តស្ស មនោវិលេខោ – ឥទំ កថំកថាសល្លំ.

យេន សល្លេន ឱតិណ្ណោ, ទិសា សព្ពា វិធាវតីតិ. រាគសល្លេន ឱតិណ្ណោ វិទ្ធោ ផុដ្ឋោ បរេតោ សមោហិតោ សមន្នាគតោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរតិ, វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរតិ, មនសា ទុច្ចរិតំ ចរតិ, បាណម្បិ ហនតិ, អទិន្នម្បិ អាទិយតិ, សន្ធិម្បិ ឆិន្ទតិ, និល្លោបម្បិ ហរតិ, ឯកាគារិកម្បិ ករោតិ, បរិបន្ថេបិ តិដ្ឋតិ, បរទារម្បិ គច្ឆតិ, មុសាបិ ភណតិ; ឯវម្បិ រាគសល្លេន ឱតិណ្ណោ វិទ្ធោ ផុដ្ឋោ បរេតោ សមោហិតោ សមន្នាគតោ ធាវតិ វិធាវតិ សន្ធាវតិ សំសរតិ. អថ វា រាគសល្លេន ឱតិណ្ណោ វិទ្ធោ ផុដ្ឋោ បរេតោ សមោហិតោ សមន្នាគតោ ភោគេ បរិយេសន្តោ នាវាយ មហាសមុទ្ទំ បក្ខន្ទតិ. សីតស្ស បុរក្ខតោ ឧណ្ហស្ស បុរក្ខតោ ឌំសមកសវាតាតបសរីសបសម្ផស្សេហិ បីឡិយមានោ [រិស្សមានោ (សី. ស្យា.)] ខុប្បិបាសាយ មិយ្យមានោ តិគុម្ពំ គច្ឆតិ, តក្កោលំ គច្ឆតិ, តក្កសីលំ គច្ឆតិ, កាឡមុខំ គច្ឆតិ, បុរបូរំ គច្ឆតិ, វេសុង្គំ គច្ឆតិ, វេរាបថំ គច្ឆតិ, ជវំ គច្ឆតិ, តាមលិំ គច្ឆតិ, វង្កំ គច្ឆតិ, ឯឡពន្ធនំ គច្ឆតិ, សុវណ្ណកូដំ គច្ឆតិ, សុវណ្ណភូមិំ គច្ឆតិ, តម្ពបណ្ណិំ គច្ឆតិ, សុប្បាទកំ [សុប្បារកំ (សី. ក.), សុប្បារំ (ស្យា.)] គច្ឆតិ, ភារុកច្ឆំ គច្ឆតិ, សុរដ្ឋំ គច្ឆតិ, ភង្គលោកំ [អង្គលោកំ (សី.), អង្គណេកំ (ស្យា.)] គច្ឆតិ, ភង្គណំ [គង្គណំ (សី. ស្យា.)] គច្ឆតិ, បរមភង្គណំ គច្ឆតិ, យោនំ គច្ឆតិ, បរមយោនំ គច្ឆតិ, វិនកំ គច្ឆតិ, មូលបទំ គច្ឆតិ, មរុកន្តារំ គច្ឆតិ, ជណ្ណុបថំ គច្ឆតិ, អជបថំ គច្ឆតិ, មេណ្ឌបថំ គច្ឆតិ, សង្កុបថំ គច្ឆតិ, ឆត្តបថំ គច្ឆតិ, វំសបថំ គច្ឆតិ, សកុណបថំ គច្ឆតិ, មូសិកបថំ គច្ឆតិ, ទរិបថំ គច្ឆតិ, វេត្តាចារំ គច្ឆតិ; បរិយេសន្តោ ន លភតិ, អលាភមូលកម្បិ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ, បរិយេសន្តោ លភតិ, លទ្ធា អារក្ខមូលកម្បិ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ ‘‘កិន្តិ មេ ភោគេ នេវ រាជានោ ហរេយ្យុំ ន ចោរា ហរេយ្យុំ ន អគ្គិ ទហេយ្យ ន ឧទកំ វហេយ្យ ន អប្បិយា ទាយាទា ហរេយ្យុ’’ន្តិ. តស្ស ឯវំ អារក្ខតោ គោបយតោ តេ ភោគា វិប្បលុជ្ជន្តិ, សោ វិប្បយោគមូលកម្បិ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ. ឯវម្បិ រាគសល្លេន ឱតិណ្ណោ វិទ្ធោ ផុដ្ឋោ បរេតោ សមោហិតោ សមន្នាគតោ ធាវតិ វិធាវតិ សន្ធាវតិ សំសរតិ.

ទោសសល្លេន…បេ… មោហសល្លេន… មានសល្លេន ឱតិណ្ណោ វិទ្ធោ ផុដ្ឋោ បរេតោ សមោហិតោ សមន្នាគតោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរតិ, វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរតិ, មនសា ទុច្ចរិតំ ចរតិ, បាណម្បិ ហនតិ, អទិន្នម្បិ អាទិយតិ, សន្ធិម្បិ ឆិន្ទតិ, និល្លោបម្បិ ហរតិ, ឯកាគារិកម្បិ ករោតិ, បរិបន្ថេបិ តិដ្ឋតិ, បរទារម្បិ គច្ឆតិ, មុសាបិ ភណតិ. ឯវំ មានសល្លេន ឱតិណ្ណោ វិទ្ធោ ផុដ្ឋោ បរេតោ សមោហិតោ សមន្នាគតោ ធាវតិ វិធាវតិ សន្ធាវតិ សំសរតិ.

ទិដ្ឋិសល្លេន ឱតិណ្ណោ វិទ្ធោ ផុដ្ឋោ បរេតោ សមោហិតោ សមន្នាគតោ អចេលកោ ហោតិ មុត្តាចារោ ហត្ថាបលេខនោ [ហត្ថាវលេខនោ (ស្យា.)], ន ឯហិភទន្តិកោ, ន តិដ្ឋភទន្តិកោ; នាភិហដំ, ន ឧទ្ទិស្សកតំ, ន និមន្តនំ សាទិយតិ, សោ ន កុម្ភិមុខា បដិគ្គណ្ហាតិ, ន កឡោបិមុខា [ខឡោបិមុខា (សី.)] បដិគ្គណ្ហាតិ, ន ឯឡកមន្តរំ, ន ទណ្ឌមន្តរំ, ន មុសលមន្តរំ, ន ទ្វិន្នំ ភុញ្ជមានានំ, ន គព្ភិនិយា, ន បាយមានាយ, ន បុរិសន្តរគតាយ, ន សំកិត្តីសុ, ន យត្ថ សា ឧបដ្ឋិតោ ហោតិ, ន យត្ថ មក្ខិកា សណ្ឌសណ្ឌចារិនី. ន មច្ឆំ ន មំសំ ន សុរំ ន មេរយំ ន ថុសោទកំ បិវតិ. សោ ឯកាគារិកោ វា ហោតិ ឯកាលោបិកោ, ទ្វាគារិកោ វា ហោតិ ទ្វាលោបិកោ…បេ… សត្តាគារិកោ វា ហោតិ សត្តាលោបិកោ. ឯកិស្សាបិ ភត្តិយា យាបេតិ, ទ្វីហិបិ ភត្តីហិ យាបេតិ…បេ… សត្តហិបិ ភត្តីហិ យាបេតិ. ឯកាហិកម្បិ អាហារំ អាហារេតិ, ទ្វីហិកម្បិ អាហារំ អាហារេតិ…បេ… សត្តាហិកម្បិ អាហារំ អាហារេតិ. ឥតិ ឯវរូបំ អឌ្ឍមាសិកម្បិ បរិយាយភត្តភោជនានុយោគមនុយុត្តោ វិហរតិ. ឯវម្បិ ទិដ្ឋិសល្លេន ឱតិណ្ណោ វិទ្ធោ ផុដ្ឋោ បរេតោ សមោហិតោ សមន្នាគតោ ធាវតិ វិធាវតិ សន្ធាវតិ សំសរតិ.

អថ វា ទិដ្ឋិសល្លេន ឱតិណ្ណោ វិទ្ធោ ផុដ្ឋោ បរេតោ សមោហិតោ សមន្នាគតោ សោ សាកភក្ខោ វា ហោតិ, សាមាកភក្ខោ វា ហោតិ, នីវារភក្ខោ វា ហោតិ, ទទ្ទុលភក្ខោ វា ហោតិ, ហដភក្ខោ វា ហោតិ, កណភក្ខោ វា ហោតិ, អាចាមភក្ខោ វា ហោតិ, បិញ្ញាកភក្ខោ វា ហោតិ, តិលភក្ខោ វា ហោតិ, តិណភក្ខោ វា ហោតិ, គោមយភក្ខោ វា ហោតិ, វនមូលផលាហារោ យាបេតិ បវត្តផលភោជនោ. សោ សាណានិបិ ធារេតិ, មសាណានិបិ ធារេតិ, ឆវទុស្សានិបិ ធារេតិ, បំសុកូលានិបិ ធារេតិ, តិរីដានិបិ ធារេតិ, អជិនានិបិ ធារេតិ, អជិនក្ខិបម្បិ ធារេតិ, កុសចីរម្បិ ធារេតិ, វាកចីរម្បិ ធារេតិ, ផលកចីរម្បិ ធារេតិ, កេសកម្ពលម្បិ ធារេតិ, ឧលូកបក្ខម្បិ ធារេតិ, កេសមស្សុលោចកោបិ ហោតិ, កេសមស្សុលោចនានុយោគមនុយុត្តោ វិហរតិ. ឧព្ភដ្ឋកោបិ ហោតិ អាសនបដិក្ខិត្តោ, ឧក្កុដិកោបិ ហោតិ ឧក្កុដិកប្បធានមនុយុត្តោ, កណ្ដកាបស្សយិកោ ហោតិ, កណ្ដកាបស្សយេ សេយ្យំ កប្បេតិ, ផលកសេយ្យម្បិ កប្បេតិ, ថណ្ឌិលសេយ្យម្បិ កប្បេតិ, ឯកាបស្សយិកោ ហោតិ រជោជល្លធរោ, អព្ភោកាសិកោបិ ហោតិ យថាសន្ថតិកោ, វេកដិកោបិ ហោតិ វិកដភោជនានុយោគមនុយុត្តោ, អបានកោបិ ហោតិ អបានកត្តមនុយុត្តោ, សាយតតិយកម្បិ ឧទកោរោហនានុយោគមនុយុត្តោ វិហរតិ. ឥតិ ឯវរូបំ អនេកវិហិតំ កាយស្ស អាតាបនបរិតាបនានុយោគមនុយុត្តោ វិហរតិ. ឯវម្បិ ទិដ្ឋិសល្លេន ឱតិណ្ណោ វិទ្ធោ ផុដ្ឋោ បរេតោ សមោហិតោ សមន្នាគតោ ធាវតិ វិធាវតិ សន្ធាវតិ សំសរតិ.

សោកសល្លេន ឱតិណ្ណោ វិទ្ធោ ផុដ្ឋោ បរេតោ សមោហិតោ សមន្នាគតោ សោចតិ កិលមតិ បរិទេវតិ ឧរត្តាឡិំ កន្ទតិ សម្មោហំ អាបជ្ជតិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘ភូតបុព្ពំ, ព្រាហ្មណ, ឥមិស្សាយេវ សាវត្ថិយា អញ្ញតរិស្សា ឥត្ថិយា មាតា កាលមកាសិ. សា តស្សា កាលំ កិរិយាយ ឧម្មត្តិកា ខិត្តចិត្តា រថិយាយ រថិយំ, សិង្ឃាដកេន សិង្ឃាដកំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមាហ – ‘អបិ មេ មាតរំ អទ្ទស្សថ, អបិ មេ មាតរំ អទ្ទស្សថា’តិ.

‘‘ភូតបុព្ពំ, ព្រាហ្មណ, ឥមិស្សាយេវ សាវត្ថិយា អញ្ញតរិស្សា ឥត្ថិយា បិតា កាលមកាសិ… ភាតា កាលមកាសិ… ភគិនី កាលមកាសិ… បុត្តោ កាលមកាសិ… ធីតា កាលមកាសិ… សាមិកោ កាលមកាសិ. សា តស្ស កាលំ កិរិយាយ ឧម្មត្តិកា ខិត្តចិត្តា រថិយាយ រថិយំ, សិង្ឃាដកេន សិង្ឃាដកំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមាហ – ‘អបិ មេ សាមិកំ អទ្ទស្សថ, អបិ មេ សាមិកំ អទ្ទស្សថា’តិ.

‘‘ភូតបុព្ពំ, ព្រាហ្មណ, ឥមិស្សាយេវ សាវត្ថិយា អញ្ញតរស្ស បុរិសស្ស មាតា កាលមកាសិ. សោ តស្សា កាលំ កិរិយាយ ឧម្មត្តកោ ខិត្តចិត្តោ រថិយាយ រថិយំ, សិង្ឃាដកេន សិង្ឃាដកំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមាហ – ‘អបិ មេ មាតរំ អទ្ទស្សថ, អបិ មេ មាតរំ អទ្ទស្សថា’តិ.

‘‘ភូតបុព្ពំ, ព្រាហ្មណ, ឥមិស្សាយេវ សាវត្ថិយា អញ្ញតរស្ស បុរិសស្ស បិតា កាលមកាសិ… ភាតា កាលមកាសិ… ភគិនី កាលមកាសិ… បុត្តោ កាលមកាសិ… ធីតា កាលមកាសិ… បជាបតិ កាលមកាសិ. សោ តស្សា កាលំ កិរិយាយ ឧម្មត្តកោ ខិត្តចិត្តោ រថិយាយ រថិយំ, សិង្ឃាដកេន សិង្ឃាដកំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមាហ – ‘អបិ មេ បជាបតិំ អទ្ទស្សថ, អបិ មេ បជាបតិំ អទ្ទស្សថា’តិ.

‘‘ភូតបុព្ពំ, ព្រាហ្មណ, ឥមិស្សាយេវ សាវត្ថិយា អញ្ញតរា ឥត្ថី ញាតិកុលំ អគមាសិ. តស្សា តេ ញាតកា សាមិកំ អច្ឆិន្ទិត្វា អញ្ញស្ស ទាតុកាមា, សា ច នំ ន ឥច្ឆតិ. អថ ខោ សា ឥត្ថី សាមិកំ ឯតទវោច – ‘ឥមេ, អយ្យបុត្ត, ញាតកា តវ អច្ឆិន្ទិត្វា អញ្ញស្ស ទាតុកាមា, ឧភោ មយំ មរិស្សាមា’តិ. អថ ខោ សោ បុរិសោ តំ ឥត្ថិំ ទ្វិធា ឆេត្វា អត្តានំ ឱបាតេតិ – ‘ឧភោ បេច្ច ភវិស្សាមា’’’តិ. ឯវំ សោកសល្លេន ឱតិណ្ណោ វិទ្ធោ ផុដ្ឋោ បរេតោ សមោហិតោ សមន្នាគតោ ធាវតិ វិធាវតិ សន្ធាវតិ សំសរតិ.

កថំកថាសល្លេន ឱតិណ្ណោ វិទ្ធោ ផុដ្ឋោ បរេតោ សមោហិតោ សមន្នាគតោ សំសយបក្ខន្ទោ ហោតិ វិមតិបក្ខន្ទោ ទ្វេឡ្ហកជាតោ – ‘‘អហោសិំ នុ ខោ អហំ អតីតមទ្ធានំ, ននុ ខោ អហោសិំ អតីតមទ្ធានំ, កិំ នុ ខោ អហោសិំ អតីតមទ្ធានំ, កថំ នុ ខោ អហោសិំ អតីតមទ្ធានំ, កិំ ហុត្វា កិំ អហោសិំ នុ ខោ អតីតមទ្ធានំ, ភវិស្សាមិ នុ ខោ អហំ អនាគតមទ្ធានំ, ននុ ខោ ភវិស្សាមិ អនាគតមទ្ធានំ, កិំ នុ ខោ ភវិស្សាមិ អនាគតមទ្ធានំ, កថំ នុ ខោ ភវិស្សាមិ អនាគតមទ្ធានំ, កិំ ហុត្វា កិំ ភវិស្សាមិ នុ ខោ អនាគតមទ្ធានំ, ឯតរហិ វា បច្ចុប្បន្នំ អទ្ធានំ អជ្ឈត្តំ កថំកថី ហោតិ, អហំ នុ ខោស្មិ, នោ នុ ខោស្មិ, កិំ នុ ខោស្មិ កថំ នុ ខោស្មិ, អយំ នុ ខោ សត្តោ កុតោ អាគតោ, សោ កុហិំ គាមី ភវិស្សតី’’តិ. ឯវំ កថំកថាសល្លេន ឱតិណ្ណោ វិទ្ធោ ផុដ្ឋោ បរេតោ សមោហិតោ សមន្នាគតោ ធាវតិ វិធាវតិ សន្ធាវតិ សំសរតិ.

តេ សល្លេ អភិសង្ខរោតិ; តេ សល្លេ អភិសង្ខរោន្តោ សល្លាភិសង្ខារវសេន បុរត្ថិមំ ទិសំ ធាវតិ, បច្ឆិមំ ទិសំ ធាវតិ, ឧត្តរំ ទិសំ ធាវតិ, ទក្ខិណំ ទិសំ ធាវតិ. តេ សល្លាភិសង្ខារា អប្បហីនា; សល្លាភិសង្ខារានំ អប្បហីនត្តា គតិយា ធាវតិ, និរយេ ធាវតិ, តិរច្ឆានយោនិយា ធាវតិ, បេត្តិវិសយេ ធាវតិ, មនុស្សលោកេ ធាវតិ, ទេវលោកេ ធាវតិ, គតិយា គតិំ, ឧបបត្តិយា ឧបបត្តិំ, បដិសន្ធិយា បដិសន្ធិំ, ភវេន ភវំ, សំសារេន សំសារំ, វដ្ដេន វដ្ដំ ធាវតិ វិធាវតិ សន្ធាវតិ សំសរតីតិ – យេន សល្លេន ឱតិណ្ណោ ទិសា សព្ពា វិធាវតិ.

តមេវ សល្លមព្ពុយ្ហ, ន ធាវតិ ន សីទតីតិ. តមេវ រាគសល្លំ ទោសសល្លំ មោហសល្លំ មានសល្លំ ទិដ្ឋិសល្លំ សោកសល្លំ កថំកថាសល្លំ អព្ពុយ្ហ អព្ពុហិត្វា ឧទ្ធរិត្វា សមុទ្ធរិត្វា ឧប្បាដយិត្វា សមុប្បាដយិត្វា [ឧប្បាទយិត្វា សមុប្បាទយិត្វា (ស្យា. ក.)] បជហិត្វា វិនោទេត្វា ព្យន្តិំ ករិត្វា អនភាវំ គមេត្វា នេវ បុរត្ថិមំ ទិសំ ធាវតិ ន បច្ឆិមំ ទិសំ ធាវតិ ន ឧត្តរំ ទិសំ ធាវតិ ន ទក្ខិណំ ទិសំ ធាវតិ. តេ សល្លាភិសង្ខារា បហីនា; សល្លាភិសង្ខារានំ បហីនត្តា គតិយា ន ធាវតិ, និរយេ ន ធាវតិ, តិរច្ឆានយោនិយា ន ធាវតិ, បេត្តិវិសយេ ន ធាវតិ, មនុស្សលោកេ ន ធាវតិ, ទេវលោកេ ន ធាវតិ, ន គតិយា គតិំ, ន ឧបបត្តិយា ឧបបត្តិំ, ន បដិសន្ធិយា បដិសន្ធិំ, ន ភវេន ភវំ, ន សំសារេន សំសារំ, ន វដ្ដេន វដ្ដំ ធាវតិ វិធាវតិ សន្ធាវតិ សំសរតីតិ – តមេវ សល្លមព្ពុយ្ហ ន ធាវតិ. ន សីទតីតិ កាមោឃេ ន សីទតិ, ភវោឃេ ន សីទតិ, ទិដ្ឋោឃេ ន សីទតិ, អវិជ្ជោឃេ ន សីទតិ, ន សំសីទតិ ន ឱសីទតិ ន អវសីទតិ ន គច្ឆតិ ន អវគច្ឆតីតិ – តមេវ សល្លមព្ពុយ្ហ, ន ធាវតិ ន សីទតិ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘យេន សល្លេន ឱតិណ្ណោ, ទិសា សព្ពា វិធាវតិ;

តមេវ សល្លមព្ពុយ្ហ, ន ធាវតិ ន សីទតី’’តិ.

១៧៥. តត្ថ សិក្ខានុគីយន្តិ, យានិ លោកេ គធិតានិ;

ន តេសុ បសុតោ សិយា, និព្ពិជ្ឈ សព្ពសោ កាមេ;

សិក្ខេ និព្ពានមត្តនោ.

តត្ថ សិក្ខានុគីយន្តិ, យានិ លោកេ គធិតានីតិ. សិក្ខាតិ ហត្ថិសិក្ខា អស្សសិក្ខា រថសិក្ខា ធនុសិក្ខា សាលាកិយំ សល្លកត្តិយំ កាយតិកិច្ឆំ ភូតិយំ កោមារភច្ចំ [កោមារតិកិច្ឆំ (ស្យា.), កោមារសច្ចំ (ក.)]. អនុគីយន្តីតិ គីយន្តិ និគ្គីយន្តិ កថីយន្តិ ភណីយន្តិ ទីបីយន្តិ វោហរីយន្តិ. អថ វា គីយន្តិ គណ្ហីយន្តិ ឧគ្គណ្ហីយន្តិ ធារីយន្តិ ឧបធារីយន្តិ ឧបលក្ខីយន្តិ គធិតបដិលាភាយ. គធិតា វុច្ចន្តិ បញ្ច កាមគុណា – ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា រូបា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសញ្ហិតា រជនីយា, សោតវិញ្ញេយ្យា សទ្ទា…បេ… ឃានវិញ្ញេយ្យា គន្ធា… ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យា រសា… កាយវិញ្ញេយ្យា ផោដ្ឋព្ពា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសញ្ហិតា រជនីយា. កិំការណា គធិតា វុច្ចន្តិ បញ្ច កាមគុណា? យេភុយ្យេន ទេវមនុស្សា បញ្ច កាមគុណេ ឥច្ឆន្តិ សាទិយន្តិ បត្ថយន្តិ បិហយន្តិ អភិជប្បន្តិ តំការណា គធិតា វុច្ចន្តិ បញ្ច កាមគុណា. លោកេតិ មនុស្សលោកេតិ – តត្ថ សិក្ខានុគីយន្តិ, យានិ លោកេ គធិតានិ.

ន តេសុ បសុតោ សិយាតិ. តាសុ វា សិក្ខាសុ តេសុ វា បញ្ចសុ កាមគុណេសុ ន បសុតោ សិយា, ន តន្និន្នោ អស្ស, ន តប្បោណោ, ន តប្បព្ភារោ, ន តទធិមុត្តោ, ន តទធិបតេយ្យោតិ – ន តេសុ បសុតោ សិយា.

និព្ពិជ្ឈ សព្ពសោ កាមេតិ. និព្ពិជ្ឈាតិ បដិវិជ្ឈិត្វា. ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា’’តិ បដិវិជ្ឈិត្វា, ‘‘សព្ពេ សង្ខារា ទុក្ខា’’តិ បដិវិជ្ឈិត្វា…បេ… ‘‘យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ សព្ពំ តំ និរោធធម្ម’’ន្តិ បដិវិជ្ឈិត្វា. សព្ពសោតិ សព្ពេន សព្ពំ សព្ពថា សព្ពំ អសេសំ និស្សេសំ បរិយាទិយនវចនមេតំ – សព្ពសោតិ. កាមាតិ ឧទ្ទានតោ ទ្វេ កាមា – វត្ថុកាមា ច កិលេសកាមា ច…បេ… ឥមេ វុច្ចន្តិ វត្ថុកាមា…បេ… ឥមេ វុច្ចន្តិ កិលេសកាមាតិ – និព្ពិជ្ឈ សព្ពសោ កាមេ.

សិក្ខេ និព្ពានមត្តនោតិ. សិក្ខាតិ តិស្សោ សិក្ខា – អធិសីលសិក្ខា, អធិចិត្តសិក្ខា, អធិបញ្ញាសិក្ខា…បេ… អយំ អធិបញ្ញាសិក្ខា. និព្ពានមត្តនោតិ អត្តនោ រាគស្ស និព្ពាបនាយ ទោសស្ស និព្ពាបនាយ មោហស្ស និព្ពាបនាយ…បេ… សព្ពាកុសលាភិសង្ខារានំ សមាយ ឧបសមាយ វូបសមាយ និព្ពាបនាយ បដិនិស្សគ្គាយ បដិបស្សទ្ធិយា អធិសីលម្បិ សិក្ខេយ្យ អធិចិត្តម្បិ សិក្ខេយ្យ អធិបញ្ញម្បិ សិក្ខេយ្យ, ឥមា តិស្សោ សិក្ខាយោ អាវជ្ជន្តោ សិក្ខេយ្យ ជានន្តោ សិក្ខេយ្យ…បេ… សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិករោន្តោ សិក្ខេយ្យ អាចរេយ្យ សមាចរេយ្យ សមាទាយ វត្តេយ្យាតិ – សិក្ខេ និព្ពានមត្តនោ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘តត្ថ សិក្ខានុគីយន្តិ, យានិ លោកេ គធិតានិ;

ន តេសុ បសុតោ សិយា, និព្ពិជ្ឈ សព្ពសោ កាមេ;

សិក្ខេ និព្ពានមត្តនោ’’តិ.

១៧៦. សច្ចោ សិយា អប្បគព្ភោ, អមាយោ រិត្តបេសុណោ;

អក្កោធនោ លោភបាបំ, វេវិច្ឆំ វិតរេ មុនិ.

សច្ចោ សិយា អប្បគព្ភោតិ. សច្ចោ សិយាតិ សច្ចវាចាយ សមន្នាគតោ សិយា, សម្មាទិដ្ឋិយា សមន្នាគតោ សិយា, អរិយេន អដ្ឋង្គិកេន មគ្គេន សមន្នាគតោ សិយាតិ – សច្ចោ សិយា. អប្បគព្ភោតិ តីណិ បាគព្ភិយានិ – កាយិកំ បាគព្ភិយំ, វាចសិកំ បាគព្ភិយំ, ចេតសិកំ បាគព្ភិយំ…បេ… ឥទំ ចេតសិកំ បាគព្ភិយំ. យស្សិមានិ តីណិ បាគព្ភិយានិ បហីនានិ សមុច្ឆិន្នានិ វូបសន្តានិ បដិបស្សទ្ធានិ អភព្ពុប្បត្តិកានិ ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍានិ, សោ វុច្ចតិ អប្បគព្ភោតិ – សច្ចោ សិយា អប្បគព្ភោ.

អមាយោ រិត្តបេសុណោតិ. មាយា វុច្ចតិ វញ្ចនិកា ចរិយា. ឥធេកច្ចោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា មនសា ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា តស្ស បដិច្ឆាទនហេតុ បាបិកំ ឥច្ឆំ បណិទហតិ, មា មំ ជញ្ញាតិ ឥច្ឆតិ, មា មំ ជញ្ញាតិ សង្កប្បេតិ, មា មំ ជញ្ញាតិ វាចំ ភាសតិ, មា មំ ជញ្ញាតិ កាយេន បរក្កមតិ. យា ឯវរូបា មាយា មាយាវិតា អច្ចសរា វញ្ចនា និកតិ និកិរណា បរិហរណា គូហនា បរិគូហនា ឆាទនា បរិច្ឆាទនា អនុត្តានីកម្មំ អនាវិកម្មំ វោច្ឆាទនា បាបកិរិយា – អយំ វុច្ចតិ មាយា. យស្សេសា មាយា បហីនា សមុច្ឆិន្នា វូបសន្តា បដិបស្សទ្ធា អភព្ពុប្បត្តិកា ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍា, សោ វុច្ចតិ អមាយោ. រិត្តបេសុណោតិ បេសុញ្ញន្តិ ឥធេកច្ចោ បិសុណវាចោ ហោតិ…បេ… ឯវំ ភេទាធិប្បាយេន បេសុញ្ញំ ឧបសំហរតិ. យស្សេតំ បេសុញ្ញំ បហីនំ សមុច្ឆិន្នំ វូបសន្តំ បដិបស្សទ្ធំ អភព្ពុប្បត្តិកំ ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍំ, សោ វុច្ចតិ រិត្តបេសុណោ វិវិត្តបេសុណោ បវិវិត្តបេសុណោតិ – អមាយោ រិត្តបេសុណោ.

អក្កោធនោ លោភបាបំ, វេវិច្ឆំ វិតរេ មុនីតិ. អក្កោធនោតិ ហិ ខោ វុត្តំ, អបិ ច កោធោ តាវ វត្តព្ពោ. ទសហាការេហិ កោធោ ជាយតិ. ‘‘អនត្ថំ មេ អចរី’’តិ កោធោ ជាយតិ…បេ… យស្សេសោ កោធោ បហីនោ សមុច្ឆិន្នោ វូបសន្តោ បដិបស្សទ្ធោ អភព្ពុប្បត្តិកោ ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍោ, សោ វុច្ចតិ អក្កោធនោ. កោធស្ស បហីនត្តា អក្កោធនោ, កោធវត្ថុស្ស បរិញ្ញាតត្តា អក្កោធនោ, កោធហេតុស្ស ឧបច្ឆិន្នត្តា អក្កោធនោ. លោភោតិ យោ លោភោ លុព្ភនា លុព្ភិតត្តំ…បេ… អភិជ្ឈា លោភោ អកុសលមូលំ. វេវិច្ឆំ វុច្ចតិ បញ្ច មច្ឆរិយានិ – អាវាសមច្ឆរិយំ…បេ… គាហោ វុច្ចតិ មច្ឆរិយំ. មុនីតិ. មោនំ វុច្ចតិ ញាណំ…បេ… សង្គជាលមតិច្ច សោ មុនិ. អក្កោធនោ លោភបាបំ, វេវិច្ឆំ វិតរេ មុនីតិ. មុនិ លោភបាបញ្ច វេវិច្ឆញ្ច អតរិ ឧត្តរិ បតរិ សមតិក្កមិ វីតិវត្តយីតិ [វីតិវត្តីតិ (ក.)] – អក្កោធនោ លោភបាបំ, វេវិច្ឆំ វិតរេ មុនិ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘សច្ចោ សិយា អប្បគព្ភោ, អមាយោ រិត្តបេសុណោ;

អក្កោធនោ លោភបាបំ, វេវិច្ឆំ វិតរេ មុនី’’តិ.

១៧៧. និទ្ទំ តន្ទិំ សហេ ថីនំ, បមាទេន ន សំវសេ;

អតិមានេ ន តិដ្ឋេយ្យ, និព្ពានមនសោ នរោ.

និទ្ទំ តន្ទិំ សហេ ថីនន្តិ. និទ្ទាតិ យា កាយស្ស អកល្យតា អកម្មញ្ញតា ឱនាហោ បរិយោនាហោ អន្តោសមោរោធោ មិទ្ធំ សុប្បំ បចលាយិកា សុប្បំ សុប្បនា សុប្បិតត្តំ. តន្ទិន្តិ យា តន្ទី [តន្ទិ (សី. ស្យា. ក.)] តន្ទិយនា តន្ទិយិតត្តំ តន្ទិមនកតា អាលស្យំ អាលស្យាយតា អាលស្យាយិតត្តំ. ថីនន្តិ យា ចិត្តស្ស អកល្យតា អកម្មញ្ញតា ឱលីយនា សល្លីយនា លីនំ លីយនា លីយិតត្តំ, ថិនំ ថិយនា ថិយិតត្តំ ចិត្តស្ស. និទ្ទំ តន្ទិំ សហេ ថីនន្តិ. និទ្ទញ្ច តន្ទិញ្ច ថិនញ្ច សហេ សហេយ្យ បរិសហេយ្យ អភិភវេយ្យ អជ្ឈោត្ថរេយ្យ បរិយាទិយេយ្យ មទ្ទេយ្យាតិ – និទ្ទំ តន្ទិំ សហេ ថីនំ.

បមាទេន ន សំវសេតិ. បមាទោ វត្តព្ពោ កាយទុច្ចរិតេ វា វចីទុច្ចរិតេ វា មនោទុច្ចរិតេ វា បញ្ចសុ វា កាមគុណេសុ. ចិត្តស្ស វោសគ្គោ វោសគ្គានុប្បាទនំ [វោស្សគ្គោ វោស្សគ្គានុប្បាទនំ (ពហូសុ)] វា កុសលានំ វា ធម្មានំ ភាវនាយ អសក្កច្ចកិរិយតា អសាតច្ចកិរិយតា អនដ្ឋិតកិរិយតា ឱលីនវុត្តិតា និក្ខិត្តច្ឆន្ទតា និក្ខិត្តធុរតា អនាសេវនា អភាវនា អពហុលីកម្មំ អនធិដ្ឋានំ អននុយោគោ បមាទោ. យោ ឯវរូបោ បមាទោ បមជ្ជនា បមជ្ជិតត្តំ – អយំ វុច្ចតិ បមាទោ. បមាទេន ន សំវសេតិ បមាទេន ន វសេយ្យ ន សំវសេយ្យ ន អាវសេយ្យ ន បរិវសេយ្យ, បមាទំ បជហេយ្យ វិនោទេយ្យ ព្យន្តិំ ករេយ្យ អនភាវំ គមេយ្យ, បមាទា អារតោ អស្ស វិរតោ បដិវិរតោ និក្ខន្តោ និស្សដោ វិប្បមុត្តោ វិសញ្ញុត្តោ វិមរិយាទិកតេន ចេតសា វិហរេយ្យាតិ – បមាទេន ន សំវសេ.

អតិមានេ ន តិដ្ឋេយ្យាតិ. អតិមានោតិ ឥធេកច្ចោ បរំ អតិមញ្ញតិ ជាតិយា វា គោត្តេន វា…បេ… អញ្ញតរញ្ញតរេន វា វត្ថុនា. យោ ឯវរូបោ មានោ មញ្ញនា មញ្ញិតត្តំ ឧន្នតិ ឧន្នមោ ធជោ សម្បគ្គាហោ កេតុកម្យតា ចិត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ អតិមានោ. អតិមានេ ន តិដ្ឋេយ្យាតិ. អតិមានេ ន តិដ្ឋេយ្យ ន សំតិដ្ឋេយ្យ, អតិមានំ បជហេយ្យ វិនោទេយ្យ ព្យន្តិំ ករេយ្យ អនភាវំ គមេយ្យ, អតិមានា អារតោ អស្ស វិរតោ បដិវិរតោ និក្ខន្តោ និស្សដោ វិប្បមុត្តោ វិសញ្ញុត្តោ វិមរិយាទិកតេន ចេតសា វិហរេយ្យាតិ – អតិមានេ ន តិដ្ឋេយ្យ.

និព្ពានមនសោ នរោតិ. ឥធេកច្ចោ ទានំ ទេន្តោ សីលំ សមាទិយន្តោ ឧបោសថកម្មំ ករោន្តោ បានីយំ បរិភោជនីយំ ឧបដ្ឋបេន្តោ បរិវេណំ សម្មជ្ជន្តោ ចេតិយំ វន្ទន្តោ ចេតិយេ គន្ធមាលំ អារោបេន្តោ ចេតិយំ បទក្ខិណំ ករោន្តោ យំ កិញ្ចិ តេធាតុកំ កុសលាភិសង្ខារំ អភិសង្ខរោន្តោ ន គតិហេតុ ន ឧបបត្តិហេតុ ន បដិសន្ធិហេតុ ន ភវហេតុ ន សំសារហេតុ ន វដ្ដហេតុ, សព្ពំ តំ វិសំយោគាធិប្បាយោ និព្ពាននិន្នោ និព្ពានបោណោ និព្ពានបព្ភារោ អភិសង្ខរោតីតិ. ឯវម្បិ និព្ពានមនសោ នរោ. អថ វា សព្ពសង្ខារធាតុយា ចិត្តំ បដិវាបេត្វា [បដិវាសេត្វា (ក.)] អមតាយ ធាតុយា ចិត្តំ ឧបសំហរតិ – ‘‘ឯតំ សន្តំ ឯតំ បណីតំ យទិទំ សព្ពសង្ខារសមថោ សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គោ តណ្ហក្ខយោ វិរាគោ និរោធោ និព្ពាន’’ន្តិ. ឯវម្បិ និព្ពានមនសោ នរោ.

‘‘ន បណ្ឌិតា ឧបធិសុខស្ស ហេតុ, ទទន្តិ ទានានិ បុនព្ភវាយ;

កាមញ្ច តេ ឧបធិបរិក្ខយាយ, ទទន្តិ ទានំ អបុនព្ភវាយ.

‘‘ន បណ្ឌិតា ឧបធិសុខស្ស ហេតុ, ភាវេន្តិ ឈានានិ បុនព្ភវាយ;

កាមញ្ច តេ ឧបធិបរិក្ខយាយ, ភាវេន្តិ ឈានំ អបុនព្ភវាយ.

‘‘តេ និព្ពុត្តិំ អាសិសមានសា [អាសិំសមានា (សី.), អភិមានា (ស្យា.)] ទទន្តិ, តន្និន្នចិត្តា [តន្និន្នា តញ្ចិត្តា (ក.)] តទធិមុត្តា;

នជ្ជោ យថា សាគរមជ្ឈុបេតា [សាគរមជ្ឈគតា (ស្យា.)], ភវន្តិ និព្ពានបរាយនា តេ’’តិ.

និព្ពានមនសោ នរោ. តេនាហ ភគវា –

‘‘និទ្ទំ តន្ទិ សហេ ថីនំ, បមាទេន ន សំវសេ;

អតិមានេ ន តិដ្ឋេយ្យ, និព្ពានមនសោ នរោ’’តិ.

១៧៨. មោសវជ្ជេ ន និយ្យេថ, [នីយេថ (ក.)] រូបេ ស្នេហំ ន កុព្ពយេ;

មានញ្ច បរិជានេយ្យ, សាហសា វិរតោ ចរេ.

មោសវជ្ជេ ន និយ្យេថាតិ. មោសវជ្ជំ វុច្ចតិ មុសាវាទោ. ឥធេកច្ចោ សភគ្គតោ វា បរិសគ្គតោ វា ញាតិមជ្ឈគតោ វា បូគមជ្ឈគតោ វា រាជកុលមជ្ឈគតោ វា អភិនីតោ សក្ខិបុដ្ឋោ – ‘‘ឯហម្ភោ បុរិស, យំ ជានាសិ តំ វទេហី’’តិ, សោ អជានំ វា អាហ – ‘‘ជានាមី’’តិ, ជានំ វា អាហ – ‘‘ន ជានាមី’’តិ, អបស្សំ វា អាហ – ‘‘បស្សាមី’’តិ, បស្សំ វា អាហ – ‘‘ន បស្សាមី’’តិ. ឥតិ អត្តហេតុ វា បរហេតុ វា អាមិសកិញ្ចិក្ខហេតុ វា សម្បជានមុសា ភាសិតា ហោតិ – ឥទំ វុច្ចតិ មោសវជ្ជំ. អបិ ច តីហាការេហិ…បេ… ចតូហាការេហិ… បញ្ចហាការេហិ… ឆហាការេហិ… សត្តហាការេហិ… អដ្ឋហាការេហិ…បេ… ឥមេហិ អដ្ឋហាការេហិ មុសាវាទោ ហោតិ. មោសវជ្ជេ ន និយ្យេថាតិ. មោសវជ្ជេ ន យាយេយ្យ ន និយ្យាយេយ្យ ន វហេយ្យ ន សំហរេយ្យ, មោសវជ្ជំ បជហេយ្យ វិនោទេយ្យ ព្យន្តិំ ករេយ្យ អនភាវំ គមេយ្យ, មោសវជ្ជា អារតោ អស្ស វិរតោ បដិវិរតោ និក្ខន្តោ និស្សដោ វិប្បមុត្តោ វិសញ្ញុត្តោ វិមរិយាទិកតេន ចេតសា វិហរេយ្យាតិ – មោសវជ្ជេ ន និយ្យេថ.

រូបេ ស្នេហំ ន កុព្ពយេតិ. រូបន្តិ ចត្តារោ ច មហាភូតា, ចតុន្នញ្ច មហាភូតានំ ឧបាទាយ រូបំ. រូបេ ស្នេហំ ន កុព្ពយេតិ. រូបេ ស្នេហំ ន ករេយ្យ ឆន្ទំ ន ករេយ្យ បេមំ ន ករេយ្យ រាគំ ន ករេយ្យ ន ជនេយ្យ ន សញ្ជនេយ្យ ន និព្ពត្តេយ្យ នាភិនិព្ពត្តេយ្យាតិ – រូបេ ស្នេហំ ន កុព្ពយេ.

មានញ្ច បរិជានេយ្យាតិ. មានោតិ ឯកវិធេន មានោ – យា ចិត្តស្ស ឧន្នតិ. ទុវិធេន មានោ – អត្តុក្កំសនមានោ, បរវម្ភនមានោ. តិវិធេន មានោ – ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិ មានោ, ‘‘សទិសោហមស្មី’’តិ មានោ, ‘‘ហីនោហមស្មី’’តិ មានោ. ចតុវិធេន មានោ – លាភេន មានំ ជនេតិ, យសេន មានំ ជនេតិ, បសំសាយ មានំ ជនេតិ, សុខេន មានំ ជនេតិ. បញ្ចវិធេន មានោ – ‘‘លាភិម្ហិ មនាបិកានំ រូបាន’’ន្តិ មានំ ជនេតិ, ‘‘លាភិម្ហិ មនាបិកានំ សទ្ទានំ…បេ… គន្ធានំ… រសានំ… ផោដ្ឋព្ពាន’’ន្តិ មានំ ជនេតិ. ឆព្ពិធេន មានោ – ចក្ខុសម្បទាយ មានំ ជនេតិ, សោតសម្បទាយ…បេ… ឃានសម្បទាយ… ជិវ្ហាសម្បទាយ… កាយសម្បទាយ… មនោសម្បទាយ មានំ ជនេតិ. សត្តវិធេន មានោ – អតិមានោ, មានាតិមានោ, ឱមានោ, សទិសមានោ, អធិមានោ, អស្មិមានោ, មិច្ឆាមានោ. អដ្ឋវិធេន មានោ – លាភេន មានំ ជនេតិ, អលាភេន ឱមានំ ជនេតិ, យសេន មានំ ជនេតិ, អយសេន ឱមានំ ជនេតិ, បសំសាយ មានំ ជនេតិ, និន្ទាយ ឱមានំ ជនេតិ, សុខេន មានំ ជនេតិ, ទុក្ខេន ឱមានំ ជនេតិ. នវវិធេន មានោ – សេយ្យស្ស ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិ មានោ, សេយ្យស្ស ‘‘សទិសោហមស្មី’’តិ មានោ, សេយ្យស្ស ‘‘ហីនោហមស្មី’’តិ មានោ, សទិសស្ស ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិ មានោ, សទិសស្ស ‘‘សទិសោហមស្មី’’តិ មានោ, សទិសស្ស ‘‘ហីនោហមស្មី’’តិ មានោ, ហីនស្ស ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិ មានោ, ហីនស្ស ‘‘សទិសោហមស្មី’’តិ មានោ, ហីនស្ស ‘‘ហីនោហមស្មី’’តិ មានោ. ទសវិធេន មានោ – ឥធេកច្ចោ មានំ ជនេតិ ជាតិយា វា គោត្តេន វា…បេ… អញ្ញតរញ្ញតរេន វា វត្ថុនា. យោ ឯវរូបោ មានោ មញ្ញនា មញ្ញិតត្តំ ឧន្នតិ ឧន្នមោ ធជោ សម្បគ្គាហោ កេតុកម្យតា ចិត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ មានោ.

មានញ្ច បរិជានេយ្យាតិ. មានំ តីហិ បរិញ្ញាហិ បរិជានេយ្យ – ញាតបរិញ្ញាយ, តីរណបរិញ្ញាយ, បហានបរិញ្ញាយ. កតមា ញាតបរិញ្ញា? មានំ ជានាតិ អយំ ឯកវិធេន មានោ – យា ចិត្តស្ស ឧន្នតិ. អយំ ទុវិធេន មានោ – អត្តុក្កំសនមានោ បរវម្ភនមានោ…បេ… អយំ ទសវិធេន មានោ – ឥធេកច្ចោ មានំ ជនេតិ ជាតិយា វា គោត្តេន វា…បេ… អញ្ញតរញ្ញតរេន វា វត្ថុនាតិ ជានាតិ បស្សតិ – អយំ ញាតបរិញ្ញា.