១៤. តុវដ្ដកសុត្តនិទ្ទេសោ

អថ តុវដ្ដកសុត្តនិទ្ទេសំ វក្ខតិ –

១៥០. បុច្ឆាមិ តំ អាទិច្ចពន្ធុ, [អាទិច្ចពន្ធូ (សី. ស្យា.)] វិវេកំ សន្តិបទញ្ច មហេសិ [មហេសិំ (សី. ស្យា.)] ;

កថំ ទិស្វា និព្ពាតិ ភិក្ខុ, អនុបាទិយានោ លោកស្មិំ កិញ្ចិ.

បុច្ឆាមិ តំ អាទិច្ចពន្ធូតិ. បុច្ឆាតិ តិស្សោ បុច្ឆា – អទិដ្ឋជោតនា បុច្ឆា, ទិដ្ឋសំសន្ទនា បុច្ឆា, វិមតិច្ឆេទនា បុច្ឆា. កតមា អទិដ្ឋជោតនា បុច្ឆា? បកតិយា លក្ខណំ អញ្ញាតំ ហោតិ អទិដ្ឋំ អតុលិតំ អតីរិតំ អវិភូតំ អវិភាវិតំ, តស្ស ញាណាយ ទស្សនាយ តុលនាយ តីរណាយ វិភាវនាយ បញ្ហំ បុច្ឆតិ – អយំ អទិដ្ឋជោតនា បុច្ឆា. កតមា ទិដ្ឋសំសន្ទនា បុច្ឆា? បកតិយា លក្ខណំ ញាតំ ហោតិ ទិដ្ឋំ តុលិតំ តីរិតំ វិភូតំ វិភាវិតំ, អញ្ញេហិ បណ្ឌិតេហិ សទ្ធិំ សំសន្ទនត្ថាយ បញ្ហំ បុច្ឆតិ – អយំ ទិដ្ឋសំសន្ទនា បុច្ឆា. កតមា វិមតិច្ឆេទនា បុច្ឆា? បកតិយា សំសយបក្ខន្ទោ [សំសយបក្ខន្នោ (សី. ស្យា.)] ហោតិ វិមតិបក្ខន្ទោ ទ្វេឡ្ហកជាតោ, ‘‘ឯវំ នុ ខោ, ន នុ ខោ, កិំ នុ ខោ, កថំ នុ ខោ’’តិ សោ វិមតិច្ឆេទនត្ថាយ បញ្ហំ បុច្ឆតិ – អយំ វិមតិច្ឆេទនា បុច្ឆា. ឥមា តិស្សោ បុច្ឆា.

អបរាបិ តិស្សោ បុច្ឆា – មនុស្សបុច្ឆា, អមនុស្សបុច្ឆា, និម្មិតបុច្ឆា. កតមា មនុស្សបុច្ឆា? មនុស្សា ពុទ្ធំ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ, ភិក្ខូ បុច្ឆន្តិ, ភិក្ខុនិយោ បុច្ឆន្តិ, ឧបាសកា បុច្ឆន្តិ, ឧបាសិកាយោ បុច្ឆន្តិ, រាជានោ បុច្ឆន្តិ, ខត្តិយា បុច្ឆន្តិ, ព្រាហ្មណា បុច្ឆន្តិ, វេស្សា បុច្ឆន្តិ, សុទ្ទា បុច្ឆន្តិ, គហដ្ឋា បុច្ឆន្តិ, បព្ពជិតា បុច្ឆន្តិ – អយំ មនុស្សបុច្ឆា. កតមា អមនុស្សបុច្ឆា? អមនុស្សា ពុទ្ធំ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ, នាគា បុច្ឆន្តិ, សុបណ្ណា បុច្ឆន្តិ, យក្ខា បុច្ឆន្តិ, អសុរា បុច្ឆន្តិ, គន្ធព្ពា បុច្ឆន្តិ, មហារាជានោ បុច្ឆន្តិ, ឥន្ទា បុច្ឆន្តិ, ព្រហ្មានោ បុច្ឆន្តិ, ទេវតាយោ បុច្ឆន្តិ – អយំ អមនុស្សបុច្ឆា. កតមា និម្មិតបុច្ឆា? យំ ភគវា រូបំ អភិនិម្មិនាតិ មនោមយំ សព្ពង្គបច្ចង្គំ អហីនិន្ទ្រិយំ តំ សោ និម្មិតោ ពុទ្ធំ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ហំ បុច្ឆតិ, ភគវា តស្ស [នត្ថិ សី. ស្យា. បោត្ថកេសុ] វិសជ្ជេតិ – អយំ និម្មិតបុច្ឆា. ឥមា តិស្សោ បុច្ឆា.

អបរាបិ តិស្សោ បុច្ឆា – អត្តត្ថបុច្ឆា, បរត្ថបុច្ឆា, ឧភយត្ថបុច្ឆា. អបរាបិ តិស្សោ បុច្ឆា – ទិដ្ឋធម្មិកត្ថបុច្ឆា, សម្បរាយិកត្ថបុច្ឆា, បរមត្ថបុច្ឆា. អបរាបិ តិស្សោ បុច្ឆា – អនវជ្ជត្ថបុច្ឆា, និក្កិលេសត្ថបុច្ឆា [និក្ខេបត្ថបុច្ឆា (សី. ក.)], វោទានត្ថបុច្ឆា. អបរាបិ តិស្សោ បុច្ឆា – អតីតបុច្ឆា, អនាគតបុច្ឆា, បច្ចុប្បន្នបុច្ឆា. អបរាបិ តិស្សោ បុច្ឆា – អជ្ឈត្តបុច្ឆា, ពហិទ្ធាបុច្ឆា, អជ្ឈត្តពហិទ្ធាបុច្ឆា. អបរាបិ តិស្សោ បុច្ឆា – កុសលបុច្ឆា, អកុសលបុច្ឆា, អព្យាកតបុច្ឆា. អបរាបិ តិស្សោ បុច្ឆា – ខន្ធបុច្ឆា, ធាតុបុច្ឆា, អាយតនបុច្ឆា. អបរាបិ តិស្សោ បុច្ឆា – សតិបដ្ឋានបុច្ឆា, សម្មប្បធានបុច្ឆា, ឥទ្ធិបាទបុច្ឆា. អបរាបិ តិស្សោ បុច្ឆា – ឥន្ទ្រិយបុច្ឆា, ពលបុច្ឆា, ពោជ្ឈង្គបុច្ឆា. អបរាបិ តិស្សោ បុច្ឆា – មគ្គបុច្ឆា, ផលបុច្ឆា, និព្ពានបុច្ឆា.

បុច្ឆាមិ តន្តិ បុច្ឆាមិ តំ យាចាមិ តំ អជ្ឈេសាមិ តំ បសាទេមិ តំ, ‘‘កថយស្សុ មេ’’តិ – បុច្ឆាមិ តំ. អាទិច្ចពន្ធូតិ. អាទិច្ចោ វុច្ចតិ សូរិយោ [សុរិយោ (សី. ស្យា.)]. សូរិយោ គោតមោ គោត្តេន, ភគវាបិ គោតមោ គោត្តេន, ភគវា សូរិយស្ស គោត្តញាតកោ គោត្តពន្ធុ; តស្មា ពុទ្ធោ អាទិច្ចពន្ធូតិ – បុច្ឆាមិ តំ អាទិច្ចពន្ធុ.

វិវេកំ សន្តិបទញ្ច មហេសីតិ. វិវេកាតិ តយោ វិវេកា – កាយវិវេកោ, ចិត្តវិវេកោ, ឧបធិវិវេកោ. កតមោ កាយវិវេកោ? ឥធ ភិក្ខុ វិវិត្តំ សេនាសនំ ភជតិ អរញ្ញំ រុក្ខមូលំ បព្ពតំ កន្ទរំ គិរិគុហំ សុសានំ វនបត្ថំ អព្ភោកាសំ បលាលបុញ្ជំ កាយេន វិវិត្តេន វិហរតិ. សោ ឯកោ គច្ឆតិ, ឯកោ តិដ្ឋតិ, ឯកោ និសីទតិ, ឯកោ សេយ្យំ កប្បេតិ, ឯកោ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសតិ, ឯកោ បដិក្កមតិ, ឯកោ រហោ និសីទតិ, ឯកោ ចង្កមំ អធិដ្ឋាតិ, ឯកោ ចរតិ វិហរតិ ឥរិយតិ វត្តតិ បាលេតិ យបេតិ យាបេតិ – អយំ កាយវិវេកោ.

កតមោ ចិត្តវិវេកោ? បឋមំ ឈានំ សមាបន្នស្ស នីវរណេហិ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ, ទុតិយំ ឈានំ សមាបន្នស្ស វិតក្កវិចារេហិ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ, តតិយំ ឈានំ សមាបន្នស្ស បីតិយា ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ, ចតុត្ថំ ឈានំ សមាបន្នស្ស សុខទុក្ខេហិ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ, អាកាសានញ្ចាយតនំ សមាបន្នស្ស រូបសញ្ញាយ បដិឃសញ្ញាយ នានត្តសញ្ញាយ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ, វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមាបន្នស្ស អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញាយ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ, អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមាបន្នស្ស វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញាយ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ, នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមាបន្នស្ស អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញាយ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ. សោតាបន្នស្ស សក្កាយទិដ្ឋិយា វិចិកិច្ឆាយ សីលព្ពតបរាមាសា ទិដ្ឋានុសយា វិចិកិច្ឆានុសយា, តទេកដ្ឋេហិ ច កិលេសេហិ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ. សកទាគាមិស្ស ឱឡារិកា កាមរាគសញ្ញោជនា បដិឃសញ្ញោជនា ឱឡារិកា កាមរាគានុសយា បដិឃានុសយា, តទេកដ្ឋេហិ ច កិលេសេហិ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ. អនាគាមិស្ស អនុសហគតា កាមរាគសញ្ញោជនា បដិឃសញ្ញោជនា អនុសហគតា កាមរាគានុសយា បដិឃានុសយា, តទេកដ្ឋេហិ ច កិលេសេហិ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ. អរហតោ រូបរាគា អរូបរាគា មានា ឧទ្ធច្ចា អវិជ្ជាយ មានានុសយា ភវរាគានុសយា អវិជ្ជានុសយា, តទេកដ្ឋេហិ ច កិលេសេហិ ពហិទ្ធា ច សព្ពនិមិត្តេហិ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ – អយំ ចិត្តវិវេកោ.

កតមោ ឧបធិវិវេកោ? ឧបធិ វុច្ចតិ កិលេសា ច ខន្ធា ច អភិសង្ខារា ច. ឧបធិវិវេកោ វុច្ចតិ អមតំ និព្ពានំ. យោ សោ សព្ពសង្ខារសមថោ សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គោ តណ្ហក្ខយោ វិរាគោ និរោធោ និព្ពានំ – អយំ ឧបធិវិវេកោ. កាយវិវេកោ ច វិវេកដ្ឋកាយានំ [វូបកដ្ឋកាយានំ (សី.)] នេក្ខម្មាភិរតានំ, ចិត្តវិវេកោ ច បរិសុទ្ធចិត្តានំ បរមវោទានបត្តានំ, ឧបធិវិវេកោ ច និរុបធីនំ បុគ្គលានំ វិសង្ខារគតានំ. សន្តីតិ ឯកេន អាការេន សន្តិបិ សន្តិបទម្បិ តំយេវ អមតំ និព្ពានំ, យោ សោ សព្ពសង្ខារសមថោ សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គោ តណ្ហក្ខយោ វិរាគោ និរោធោ និព្ពានំ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘សន្តមេតំ បទំ, បណីតមេតំ បទំ, យទិទំ សព្ពសង្ខារសមថោ សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គោ តណ្ហក្ខយោ វិរាគោ និរោធោ និព្ពាន’’ន្តិ. អថ អបរេន អាការេន យេ ធម្មា សន្តាធិគមាយ សន្តិផុសនាយ សន្តិសច្ឆិកិរិយាយ សំវត្តន្តិ, សេយ្យថិទំ – ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា, ចត្តារោ សម្មប្បធានា, ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា, បញ្ចិន្ទ្រិយានិ, បញ្ច ពលានិ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា, អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ – ឥមេ វុច្ចន្តិ សន្តិបទំ តាណបទំ លេណបទំ សរណបទំ អភយបទំ អច្ចុតបទំ អមតបទំ និព្ពានបទំ.

មហេសីតិ មហេសិ ភគវា. មហន្តំ សីលក្ខន្ធំ ឯសី គវេសី បរិយេសីតិ មហេសិ, មហន្តំ សមាធិក្ខន្ធំ…បេ… មហន្តំ បញ្ញាក្ខន្ធំ… មហន្តំ វិមុត្តិក្ខន្ធំ… មហន្តំ វិមុត្តិញាណទស្សនក្ខន្ធំ ឯសី គវេសី បរិយេសីតិ មហេសិ; មហតោ តមោកាយស្ស បទាលនំ, មហតោ វិបល្លាសស្ស ភេទនំ, មហតោ តណ្ហាសល្លស្ស អព្ពហនំ [អព្ពូហនំ (សី. ស្យា.), អព្ភុហនំ (ក.)], មហតោ ទិដ្ឋិសង្ឃាតស្ស វិនិវេឋនំ, មហតោ មានធជស្ស បបាតនំ [បវាហនំ (ស្យា.)], មហតោ អភិសង្ខារស្ស វូបសមំ, មហតោ ឱឃស្ស និត្ថរណំ, មហតោ ភារស្ស និក្ខេបនំ, មហតោ សំសារវដ្ដស្ស ឧបច្ឆេទំ, មហតោ សន្តាបស្ស និព្ពាបនំ, មហតោ បរិឡាហស្ស បដិបស្សទ្ធិំ, មហតោ ធម្មធជស្ស ឧស្សាបនំ ឯសី គវេសី បរិយេសីតិ មហេសិ, មហន្តេ សតិបដ្ឋានេ មហន្តេ សម្មប្បធានេ មហន្តេ ឥទ្ធិបាទេ មហន្តានិ ឥន្ទ្រិយានិ មហន្តានិ ពលានិ មហន្តេ ពោជ្ឈង្គេ មហន្តំ អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ មហន្តំ បរមត្ថំ អមតំ និព្ពានំ ឯសី គវេសី បរិយេសីតិ មហេសិ; មហេសក្ខេហិ វា សត្តេហិ ឯសិតោ គវេសិតោ បរិយេសិតោ កហំ ពុទ្ធោ កហំ ភគវា កហំ ទេវទេវោ កហំ នរាសភោតិ មហេសីតិ – វិវេកំ សន្តិបទញ្ច មហេសិ.

កថំ ទិស្វា និព្ពាតិ ភិក្ខូតិ. កថំ ទិស្វា បស្សិត្វា តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វា អត្តនោ រាគំ និព្ពាបេតិ, ទោសំ និព្ពាបេតិ, មោហំ និព្ពាបេតិ, កោធំ…បេ… ឧបនាហំ… មក្ខំ… បឡាសំ… ឥស្សំ… មច្ឆរិយំ… មាយំ… សាឋេយ្យំ… ថម្ភំ… សារម្ភំ… មានំ… អតិមានំ… មទំ… បមាទំ… សព្ពេ កិលេសេ… សព្ពេ ទុច្ចរិតេ… សព្ពេ ទរថេ… សព្ពេ បរិឡាហេ… សព្ពេ សន្តាបេ … សព្ពាកុសលាភិសង្ខារេ និព្ពាបេតិ សមេតិ ឧបសមេតិ វូបសមេតិ បដិបស្សម្ភេតិ. ភិក្ខូតិ បុថុជ្ជនកល្យាណកោ វា ភិក្ខុ សេខោ វា ភិក្ខូតិ – កថំ ទិស្វា និព្ពាតិ ភិក្ខុ.

អនុបាទិយានោ លោកស្មិំ កិញ្ចីតិ. ចតូហិ ឧបាទានេហិ អនុបាទិយមានោ អគណ្ហយមានោ អបរាមសមានោ អនភិនិវិសមានោ. លោកស្មិន្តិ អបាយលោកេ មនុស្សលោកេ ទេវលោកេ, ខន្ធលោកេ ធាតុលោកេ អាយតនលោកេ. កិញ្ចីតិ កិញ្ចិ រូបគតំ វេទនាគតំ សញ្ញាគតំ សង្ខារគតំ វិញ្ញាណគតន្តិ – អនុបាទិយានោ លោកស្មិំ កិញ្ចិ.

តេនាហ សោ និម្មិតោ –

‘‘បុច្ឆាមិ តំ អាទិច្ចពន្ធុ, វិវេកំ សន្តិបទញ្ច មហេសិ;

កថំ ទិស្វា និព្ពាតិ ភិក្ខុ, អនុបាទិយានោ លោកស្មិំ កិញ្ចី’’តិ.

១៥១. មូលំ បបញ្ចសង្ខាយ, [ឥតិ ភគវា]

មន្តា អស្មីតិ សព្ពមុបរុន្ធេ [សព្ពមុបរុទ្ធេ (ស្យា.)] ;

យា កាចិ តណ្ហា អជ្ឈត្តំ, តាសំ វិនយា សទា សតោ សិក្ខេ.

មូលំ បបញ្ចសង្ខាយ, [ឥតិ ភគវា] មន្តា អស្មីតិ សព្ពមុបរុន្ធេតិ. បបញ្ចាយេវ បបញ្ចសង្ខា. តណ្ហាបបញ្ចសង្ខា ទិដ្ឋិបបញ្ចសង្ខា. កតមំ តណ្ហាបបញ្ចស្ស មូលំ? អវិជ្ជាមូលំ, អយោនិសោមនសិការោ មូលំ, អស្មិមានោ មូលំ, អហិរិកំ មូលំ, អនោត្តប្បំ មូលំ, ឧទ្ធច្ចំ មូលំ – ឥទំ តណ្ហាបបញ្ចស្ស មូលំ. កតមំ ទិដ្ឋិបបញ្ចស្ស មូលំ? អវិជ្ជាមូលំ, អយោនិសោមនសិការោ មូលំ, អស្មិមានោ មូលំ, អហិរិកំ មូលំ, អនោត្តប្បំ មូលំ, ឧទ្ធច្ចំ មូលំ – ឥទំ ទិដ្ឋិបបញ្ចស្ស មូលំ.

ភគវាតិ គារវាធិវចនំ. អបិ ច ភគ្គរាគោតិ ភគវា, ភគ្គទោសោតិ ភគវា, ភគ្គមោហោតិ ភគវា, ភគ្គមានោតិ ភគវា, ភគ្គទិដ្ឋីតិ ភគវា, ភគ្គកណ្ឌកោតិ ភគវា, ភគ្គកិលេសោតិ ភគវា, ភជិ វិភជិ បវិភជិ ធម្មរតនន្តិ ភគវា, ភវានំ អន្តករោតិ ភគវា, ភាវិតកាយោ ភាវិតសីលោ ភាវិតចិត្តោ ភាវិតបញ្ញោតិ ភគវា; ភាគី វា ភគវា អរញ្ញវនបត្ថានិ បន្តានិ សេនាសនានិ អប្បសទ្ទានិ អប្បនិគ្ឃោសានិ វិជនវាតានិ មនុស្សរាហស្សេយ្យកានិ បដិសល្លានសារុប្បានីតិ ភគវា, ភាគី វា ភគវា ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានន្តិ ភគវា, ភាគី វា ភគវា អត្ថរសស្ស ធម្មរសស្ស វិមុត្តិរសស្ស អធិសីលស្ស អធិចិត្តស្ស អធិបញ្ញាយាតិ ភគវា, ភាគី វា ភគវា ចតុន្នំ ឈានានំ ចតុន្នំ អប្បមញ្ញានំ ចតុន្នំ អរូបសមាបត្តីនន្តិ ភគវា, ភាគី វា ភគវា អដ្ឋន្នំ វិមោក្ខានំ អដ្ឋន្នំ អភិភាយតនានំ នវន្នំ អនុបុព្ពវិហារសមាបត្តីនន្តិ ភគវា, ភាគី វា ភគវា ទសន្នំ សញ្ញាភាវនានំ ទសន្នំ កសិណសមាបត្តីនំ អានាបានស្សតិសមាធិស្ស អសុភសមាបត្តិយាតិ ភគវា, ភាគី វា ភគវា ចតុន្នំ សតិបដ្ឋានានំ ចតុន្នំ សម្មប្បធានានំ ចតុន្នំ ឥទ្ធិបាទានំ បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ បញ្ចន្នំ ពលានំ សត្តន្នំ ពោជ្ឈង្គានំ អរិយស្ស អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្សាតិ ភគវា, ភាគី វា ភគវា ទសន្នំ តថាគតពលានំ ចតុន្នំ វេសារជ្ជានំ ចតុន្នំ បដិសម្ភិទានំ ឆន្នំ អភិញ្ញានំ ឆន្នំ ពុទ្ធធម្មានន្តិ ភគវា, ភគវាតិ នេតំ នាមំ មាតរា កតំ ន បិតរា កតំ ន ភាតរា កតំ ន ភគិនិយា កតំ ន មិត្តាមច្ចេហិ កតំ ន ញាតិសាលោហិតេហិ កតំ ន សមណព្រាហ្មណេហិ កតំ ន ទេវតាហិ កតំ; វិមោក្ខន្តិកមេតំ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ ពោធិយា មូលេ សហ សព្ពញ្ញុតញាណស្ស បដិលាភា សច្ឆិកា បញ្ញត្តិ យទិទំ ភគវាតិ – មូលំ បបញ្ចសង្ខាយ ឥតិ ភគវា.

មន្តា អស្មីតិ សព្ពមុបរុន្ធេតិ. មន្តា វុច្ចតិ បញ្ញា. យា បញ្ញា បជាននា…បេ… អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ. អស្មីតិ រូបេ អស្មីតិ មានោ អស្មីតិ ឆន្ទោ អស្មីតិ អនុសយោ; វេទនាយ… សញ្ញាយ… សង្ខារេសុ… វិញ្ញាណេ អស្មីតិ មានោ អស្មីតិ ឆន្ទោ អស្មីតិ អនុសយោតិ. មូលំ បបញ្ចសង្ខាយ ឥតិ ភគវា. មន្តា អស្មីតិ សព្ពមុបរុន្ធេតិ. បបញ្ចសង្ខាយ មូលញ្ច អស្មិមានញ្ច មន្តាយ សព្ពំ រុន្ធេយ្យ ឧបរុន្ធេយ្យ និរោធេយ្យ វូបសមេយ្យ អត្ថង្គមេយ្យ បដិបស្សម្ភេយ្យាតិ – មូលំ បបញ្ចសង្ខាយ ឥតិ ភគវា, មន្តា អស្មីតិ សព្ពមុបរុន្ធេ.

យា កាចិ តណ្ហា អជ្ឈត្តន្តិ. យា កាចីតិ សព្ពេន សព្ពំ សព្ពថា សព្ពំ អសេសំ និស្សេសំ បរិយាទិយនវចនមេតំ – យា កាចីតិ. តណ្ហាតិ រូបតណ្ហា…បេ… ធម្មតណ្ហា. អជ្ឈត្តន្តិ អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានា វា [អជ្ឈត្តំ សមុដ្ឋាតិ (ស្យា.)] សា តណ្ហាតិ – អជ្ឈត្តំ. អថ វា អជ្ឈត្តិកំ វុច្ចតិ ចិត្តំ. យំ ចិត្តំ មនោ មានសំ ហទយំ បណ្ឌរំ មនោ មនាយតនំ មនិន្ទ្រិយំ វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ តជ្ជា មនោវិញ្ញាណធាតុ. ចិត្តេន សា តណ្ហា សហគតា សហជាតា សំសដ្ឋា សម្បយុត្តា ឯកុប្បាទា ឯកនិរោធា ឯកវត្ថុកា ឯការម្មណាតិបិ អជ្ឈត្តន្តិ – យា កាចិ តណ្ហា អជ្ឈត្តំ.

តាសំ វិនយា សទា សតោ សិក្ខេតិ. សទាតិ សទា សព្ពទា សព្ពកាលំ និច្ចកាលំ ធុវកាលំ, សតតំ សមិតំ អព្ពោកិណ្ណំ បោង្ខានុបោង្ខំ ឧទកូមិគជាតំ អវីចិសន្តតិសហិតំ ផុសិតំ, បុរេភត្តំ បច្ឆាភត្តំ, បុរិមំ យាមំ មជ្ឈិមំ យាមំ បច្ឆិមំ យាមំ, កាឡេ ជុណ្ហេ, វស្សេ ហេមន្តេ គិម្ហេ, បុរិមេ វយោខន្ធេ មជ្ឈិមេ វយោខន្ធេ បច្ឆិមេ វយោខន្ធេ. សតោតិ ចតូហិ ការណេហិ សតោ – កាយេ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ ភាវេន្តោ សតោ, វេទនាសុ…បេ… ចិត្តេ…បេ… ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ ភាវេន្តោ សតោ. អបរេហិបិ ចតូហិ ការណេហិ សតោ – អសតិ បរិវជ្ជនាយ សតោ, សតិករណីយានំ ធម្មានំ កតត្តា សតោ, សតិបដិបក្ខានំ ធម្មានំ ហតត្តា សតោ, សតិនិមិត្តានំ អសម្មុដ្ឋត្តា សតោ. អបរេហិបិ ចតូហិ ការណេហិ សតោ – សតិយា សមន្នាគតត្តា សតោ, សតិយា វសិតត្តា សតោ, សតិយា បាគុញ្ញតាយ សតោ, សតិយា អបច្ចោរោហនតាយ សតោ. អបរេហិបិ ចតូហិ ការណេហិ សតោ – សត្តត្តា សតោ, សន្តត្តា សតោ, សមិតត្តា សតោ, សន្តធម្មសមន្នាគតត្តា សតោ. ពុទ្ធានុស្សតិយា សតោ, ធម្មានុស្សតិយា សតោ, សង្ឃានុស្សតិយា សតោ, សីលានុស្សតិយា សតោ, ចាគានុស្សតិយា សតោ, ទេវតានុស្សតិយា សតោ, អានាបានស្សតិយា សតោ, មរណស្សតិយា សតោ, កាយគតាសតិយា សតោ, ឧបសមានុស្សតិយា សតោ. យា សតិ អនុស្សតិ បដិស្សតិ, សតិ សរណតា ធារណតា អបិលាបនតា អសម្មុស្សនតា, សតិ សតិន្ទ្រិយំ សតិពលំ សម្មាសតិ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ឯកាយនមគ្គោ – អយំ វុច្ចតិ សតិ. ឥមាយ សតិយា ឧបេតោ សមុបេតោ, ឧបគតោ សមុបគតោ, ឧបបន្នោ សមុបបន្នោ, សមន្នាគតោ សោ វុច្ចតិ សតោ.

សិក្ខេតិ តិស្សោ សិក្ខា – អធិសីលសិក្ខា, អធិចិត្តសិក្ខា, អធិបញ្ញាសិក្ខា. កតមា អធិសីលសិក្ខា? ឥធ ភិក្ខុ សីលវា ហោតិ, បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ វិហរតិ អាចារគោចរសម្បន្នោ, អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវី, សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសុ, ខុទ្ទកោ សីលក្ខន្ធោ… មហន្តោ សីលក្ខន្ធោ, សីលំ បតិដ្ឋា អាទិ ចរណំ សំយមោ សំវរោ មុខំ បមុខំ កុសលានំ ធម្មានំ សមាបត្តិយា – អយំ អធិសីលសិក្ខា.

កតមា អធិចិត្តសិក្ខា? ឥធ ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. វិតក្កវិចារានំ វូបសមា អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. បីតិយា ច វិរាគា ឧបេក្ខកោ ច វិហរតិ សតោ ច សម្បជានោ សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេតិ, យំ តំ អរិយា អាចិក្ខន្តិ ‘‘ឧបេក្ខកោ សតិមា សុខវិហារី’’តិ តតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានា បុព្ពេវ សោមនស្សទោមនស្សានំ អត្ថង្គមា អទុក្ខមសុខំ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិំ ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ – អយំ អធិចិត្តសិក្ខា.

កតមា អធិបញ្ញាសិក្ខា? ឥធ ភិក្ខុ បញ្ញវា ហោតិ, ឧទយត្ថគាមិនិយា បញ្ញាយ សមន្នាគតោ អរិយាយ និព្ពេធិកាយ សម្មាទុក្ខក្ខយគាមិនិយា. សោ ឥទំ ទុក្ខន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ, អយំ ទុក្ខសមុទយោតិ យថាភូតំ បជានាតិ, អយំ ទុក្ខនិរោធោតិ យថាភូតំ បជានាតិ, អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទាតិ យថាភូតំ បជានាតិ, ឥមេ អាសវាតិ យថាភូតំ បជានាតិ, អយំ អាសវសមុទយោតិ យថាភូតំ បជានាតិ, អយំ អាសវនិរោធោតិ យថាភូតំ បជានាតិ, អយំ អាសវនិរោធគាមិនី បដិបទាតិ យថាភូតំ បជានាតិ – អយំ អធិបញ្ញាសិក្ខា.

តាសំ វិនយា សទា សតោ សិក្ខេតិ. តាសំ តណ្ហានំ វិនយាយ បដិវិនយាយ បហានាយ វូបសមាយ បដិនិស្សគ្គាយ បដិបស្សទ្ធិយា អធិសីលម្បិ សិក្ខេយ្យ, អធិចិត្តម្បិ សិក្ខេយ្យ, អធិបញ្ញម្បិ សិក្ខេយ្យ; ឥមា តិស្សោ សិក្ខាយោ អាវជ្ជន្តោ សិក្ខេយ្យ, បជានន្តោ សិក្ខេយ្យ, បស្សន្តោ សិក្ខេយ្យ, បច្ចវេក្ខន្តោ សិក្ខេយ្យ, ចិត្តំ អធិដ្ឋហន្តោ សិក្ខេយ្យ, សទ្ធាយ អធិមុច្ចន្តោ សិក្ខេយ្យ, វីរិយំ បគ្គណ្ហន្តោ សិក្ខេយ្យ, សតិំ ឧបដ្ឋបេន្តោ សិក្ខេយ្យ, ចិត្តំ សមាទហន្តោ សិក្ខេយ្យ, បញ្ញាយ បជានន្តោ សិក្ខេយ្យ, អភិញ្ញេយ្យំ អភិជានន្តោ សិក្ខេយ្យ, បរិញ្ញេយ្យំ បរិជានន្តោ សិក្ខេយ្យ, បហាតព្ពំ បជហន្តោ សិក្ខេយ្យ, ភាវេតព្ពំ ភាវេន្តោ សិក្ខេយ្យ, សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិករោន្តោ សិក្ខេយ្យ អាចរេយ្យ សមាចរេយ្យ សមាទាយ វត្តេយ្យាតិ – តាសំ វិនយា សទា សតោ សិក្ខេ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘មូលំ បបញ្ចសង្ខាយ, [ឥតិ ភគវា]

មន្តា អស្មីតិ សព្ពមុបរុន្ធេ;

យា កាចិ តណ្ហា អជ្ឈត្តំ, តាសំ វិនយា សទា សតោ សិក្ខេ’’តិ.

១៥២. យំ កិញ្ចិ ធម្មមភិជញ្ញា, អជ្ឈត្តំ អថ វាបិ ពហិទ្ធា;

ន តេន ថាមំ កុព្ពេថ, ន ហិ សា និព្ពុតិ សតំ វុត្តា.

យំ កិញ្ចិ ធម្មមភិជញ្ញា អជ្ឈត្តន្តិ. យំ កិញ្ចិ អត្តនោ គុណំ ជានេយ្យ កុសលេ វា ធម្មេ អព្យាកតេ វា ធម្មេ. កតមេ អត្តនោ គុណា? ឧច្ចា កុលា បព្ពជិតោ វា អស្សំ [អស្ស (ស្យា.)], មហាភោគកុលា បព្ពជិតោ វា អស្សំ, ឧឡារភោគកុលា បព្ពជិតោ វា អស្សំ, ញាតោ យសស្សី សគហដ្ឋបព្ពជិតានន្តិ វា អស្សំ, លាភិម្ហិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានន្តិ វា អស្សំ, សុត្តន្តិកោ វា អស្សំ, វិនយធរោ វា អស្សំ, ធម្មកថិកោ វា អស្សំ, អារញ្ញិកោ វា អស្សំ, បិណ្ឌបាតិកោ វា អស្សំ, បំសុកូលិកោ វា អស្សំ, តេចីវរិកោ វា អស្សំ, សបទានចារិកោ វា អស្សំ, ខលុបច្ឆាភត្តិកោ វា អស្សំ, នេសជ្ជិកោ វា អស្សំ, យថាសន្ថតិកោ វា អស្សំ, បឋមស្ស ឈានស្ស លាភីតិ វា អស្សំ, ទុតិយស្ស ឈានស្ស លាភីតិ វា អស្សំ, តតិយស្ស ឈានស្ស លាភីតិ វា អស្សំ, ចតុត្ថស្ស ឈានស្ស លាភីតិ វា អស្សំ, អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិយា លាភីតិ វា អស្សំ, វិញ្ញាណញ្ចាយតនសមាបត្តិយា… អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិយា… នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិយា លាភីតិ វា អស្សំ – ឥមេ វុច្ចន្តិ អត្តនោ គុណា. យំ កិញ្ចិ អត្តនោ គុណំ ជានេយ្យ អាជានេយ្យ វិជានេយ្យ បដិវិជានេយ្យ បដិវិជ្ឈេយ្យាតិ – យំ កិញ្ចិ ធម្មមភិជញ្ញា អជ្ឈត្តំ. អថ វាបិ ពហិទ្ធាតិ. ឧបជ្ឈាយស្ស វា អាចរិយស្ស វា តេ គុណា អស្សូតិ [អស្សូតិ អជ្ឈត្តំ (ពហូសុ)] – អថ វាបិ ពហិទ្ធា.

ន តេន ថាមំ កុព្ពេថាតិ. អត្តនោ វា គុណេន បរេសំ វា គុណេន ថាមំ ន ករេយ្យ, ថម្ភំ ន ករេយ្យ, មានំ ន ករេយ្យ, ឧន្នតិំ ន ករេយ្យ, ឧន្នមំ ន ករេយ្យ, ន តេន មានំ ជនេយ្យ, ន តេន ថទ្ធោ អស្ស បត្ថទ្ធោ បគ្គហិតសិរោតិ – ន តេន ថាមំ កុព្ពេថ.

ន ហិ សា និព្ពុតិ សតំ វុត្តាតិ. សតានំ សន្តានំ សប្បុរិសានំ ពុទ្ធានំ ពុទ្ធសាវកានំ បច្ចេកពុទ្ធានំ សា និព្ពុតីតិ ន វុត្តា ន បវុត្តា ន អាចិក្ខិតា ន ទេសិតា ន បញ្ញបិតា ន បដ្ឋបិតា ន វិវដា ន វិភត្តា ន ឧត្តានីកតា នប្បកាសិតាតិ – ន ហិ សា និព្ពុតិ សតំ វុត្តា.

តេនាហ ភគវា –

‘‘យំ កិញ្ចិ ធម្មមភិជញ្ញា, អជ្ឈត្តំ អថ វាបិ ពហិទ្ធា;

ន តេន ថាមំ កុព្ពេថ, ន ហិ សា និព្ពុតិ សតំ វុត្តា’’តិ.

១៥៣. សេយ្យោ ន តេន មញ្ញេយ្យ, នីចេយ្យោ អថ វាបិ សរិក្ខោ;

ផុដ្ឋោ អនេករូបេហិ, នាតុមានំ វិកប្បយំ តិដ្ឋេ.

សេយ្យោ ន តេន មញ្ញេយ្យាតិ. ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិ អតិមានំ ន ជនេយ្យ ជាតិយា វា គោត្តេន វា កោលបុត្តិយេន វា វណ្ណបោក្ខរតាយ វា ធនេន វា អជ្ឈេនេន វា កម្មាយតនេន វា សិប្បាយតនេន វា វិជ្ជាដ្ឋានេន វា សុតេន វា បដិភានេន វា អញ្ញតរញ្ញតរេន វា វត្ថុនាតិ – សេយ្យោ ន តេន មញ្ញេយ្យ.

នីចេយ្យោ អថ វាបិ សរិក្ខោតិ. ‘‘ហីនោហមស្មី’’តិ ឱមានំ ន ជនេយ្យ ជាតិយា វា គោត្តេន វា…បេ… អញ្ញតរញ្ញតរេន វា វត្ថុនា. ‘‘សទិសោហមស្មី’’តិ មានំ ន ជនេយ្យ ជាតិយា វា គោត្តេន វា កោលបុត្តិយេន វា វណ្ណបោក្ខរតាយ វា ធនេន វា អជ្ឈេនេន វា កម្មាយតនេន វា សិប្បាយតនេន វា វិជ្ជាដ្ឋានេន វា សុតេន វា បដិភានេន វា អញ្ញតរញ្ញតរេន វា វត្ថុនាតិ – នីចេយ្យោ អថ វាបិ សរិក្ខោ.

ផុដ្ឋោ អនេករូបេហីតិ. អនេកវិធេហិ អាការេហិ ផុដ្ឋោ បរេតោ សមោហិតោ សមន្នាគតោតិ – ផុដ្ឋោ អនេករូបេហិ.

នាតុមានំ វិកប្បយំ តិដ្ឋេតិ. អាតុមា វុច្ចតិ អត្តា. អត្តានំ កប្បេន្តោ វិកប្បេន្តោ វិកប្បំ អាបជ្ជន្តោ ន តិដ្ឋេយ្យាតិ – នាតុមានំ វិកប្បយំ តិដ្ឋេ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘សេយ្យោ ន តេន មញ្ញេយ្យ, នីចេយ្យោ អថ វាបិ សរិក្ខោ;

ផុដ្ឋោ អនេករូបេហិ, នាតុមានំ វិកប្បយំ តិដ្ឋេ’’តិ.

១៥៤. អជ្ឈត្តមេវុបសមេ, ន អញ្ញតោ ភិក្ខុ សន្តិមេសេយ្យ;

អជ្ឈត្តំ ឧបសន្តស្ស, នត្ថិ អត្តា [អត្តំ (ស្យា.)] កុតោ និរត្តា [និរត្តំ (ស្យា.)] វា.

អជ្ឈត្តមេវុបសមេតិ. អជ្ឈត្តំ រាគំ សមេយ្យ, ទោសំ សមេយ្យ, មោហំ សមេយ្យ, កោធំ…បេ… ឧបនាហំ… មក្ខំ… បឡាសំ… ឥស្សំ… មច្ឆរិយំ… មាយំ… សាឋេយ្យំ… ថម្ភំ… សារម្ភំ … មានំ… អតិមានំ… មទំ… បមាទំ… សព្ពេ កិលេសេ… សព្ពេ ទុច្ចរិតេ… សព្ពេ ទរថេ… សព្ពេ បរិឡាហេ… សព្ពេ សន្តាបេ… សព្ពាកុសលាភិសង្ខារេ សមេយ្យ ឧបសមេយ្យ វូបសមេយ្យ និព្ពាបេយ្យ បដិបស្សម្ភេយ្យាតិ – អជ្ឈត្តមេវុបសមេ.

ន អញ្ញតោ ភិក្ខុ សន្តិមេសេយ្យាតិ. អញ្ញតោ អសុទ្ធិមគ្គេន, មិច្ឆាបដិបទាយ, អនិយ្យានបតេន, អញ្ញត្រ សតិបដ្ឋានេហិ, អញ្ញត្រ សម្មប្បធានេហិ, អញ្ញត្រ ឥទ្ធិបាទេហិ, អញ្ញត្រ ឥន្ទ្រិយេហិ, អញ្ញត្រ ពលេហិ, អញ្ញត្រ ពោជ្ឈង្គេហិ, អញ្ញត្រ អរិយា អដ្ឋង្គិកា មគ្គា សន្តិំ ឧបសន្តិំ វូបសន្តិំ និព្ពុតិំ បដិបស្សទ្ធិំ ន ឯសេយ្យ ន គវេសេយ្យ ន បរិយេសេយ្យាតិ – ន អញ្ញតោ ភិក្ខុ សន្តិមេសេយ្យ.

អជ្ឈត្តំ ឧបសន្តស្សាតិ. អជ្ឈត្តំ រាគំ សន្តស្ស, ទោសំ សន្តស្ស, មោហំ សន្តស្ស…បេ… សព្ពាកុសលាភិសង្ខារេ សន្តស្ស ឧបសន្តស្ស វូបសន្តស្ស និព្ពុតស្ស បដិបស្សទ្ធិយាតិ – អជ្ឈត្តំ ឧបសន្តស្ស.

នត្ថិ អត្តា កុតោ និរត្តា វាតិ. នត្ថីតិ បដិក្ខេបោ. អត្តាតិ អត្តទិដ្ឋិ នត្ថិ; និរត្តាតិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ នត្ថិ. អត្តាតិ គហិតំ នត្ថិ; និរត្តាតិ មុញ្ចិតព្ពំ នត្ថិ. យស្សត្ថិ គហិតំ, តស្សត្ថិ មុញ្ចិតព្ពំ. តស្ស គហិតំ គាហំ មុញ្ចនំ សមតិក្កន្តោ អរហា វុទ្ធិបារិហានិវីតិវត្តោ. សោ វុដ្ឋវាសោ ចិណ្ណចរណោ…បេ… ជាតិមរណសំសារោ, នត្ថិ តស្ស បុនព្ភវោតិ – នត្ថិ អត្តា កុតោ និរត្តា វា.

តេនាហ ភគវា –

‘‘អជ្ឈត្តមេវុបសមេ, ន អញ្ញតោ ភិក្ខុ សន្តិមេសេយ្យ;

អជ្ឈត្តំ ឧបសន្តស្ស, នត្ថិ អត្តា កុតោ និរត្តា វា’’តិ.

១៥៥. មជ្ឈេ យថា សមុទ្ទស្ស, ឩមិ នោ ជាយតី ឋិតោ ហោតិ;

ឯវំ ឋិតោ អនេជស្ស, ឧស្សទំ ភិក្ខុ ន ករេយ្យ [ករេ (សី.)] កុហិញ្ចិ.

មជ្ឈេ យថា សមុទ្ទស្ស, ឩមិ នោ ជាយតី ឋិតោ ហោតីតិ. សមុទ្ទោ ចតុរាសីតិយោជនសហស្សានិ ឧព្ពេធេន គម្ភីរោ. ហេដ្ឋា ចត្តារីសយោជនសហស្សានិ ឧទកំ មច្ឆកច្ឆបេហិ កម្បតិ. ឧបរិ ចត្តារីសយោជនសហស្សានិ ឧទកំ វាតេហិ កម្បតិ. មជ្ឈេ ចត្តារីសយោជនសហស្សានិ ឧទកំ ន កម្បតិ ន វិកម្បតិ ន ចលតិ ន វេធតិ នប្បវេធតិ ន សម្បវេធតិ. អនេរិតោ អឃដ្ដិតោ អចលិតោ អលុឡិតោ អភន្តោ វូបសន្តោ តត្រ ឩមិ នោ ជាយតិ, ឋិតោ ហោតិ សមុទ្ទោតិ. ឯវម្បិ មជ្ឈេ យថា សមុទ្ទស្ស ឩមិ នោ ជាយតី ឋិតោ ហោតិ.

អថ វា សត្តន្នំ បព្ពតានំ អន្តរិកាសុ សត្តសីទន្តរា មហាសមុទ្ទា. [សីទន្តរសមុទ្ទោ (ស្យា.)] តត្រ ឧទកំ ន កម្បតិ ន វិកម្បតិ ន ចលតិ ន វេធតិ នប្បវេធតិ ន សម្បវេធតិ. អនេរិតោ អឃដ្ដិតោ អចលិតោ អលុឡិតោ អភន្តោ វូបសន្តោ តត្រ ឩមិ នោ ជាយតិ, ឋិតោ ហោតិ សមុទ្ទោតិ. ឯវម្បិ មជ្ឈេ យថា សមុទ្ទស្ស ឩមិ នោ ជាយតី ឋិតោ ហោតិ.

ឯវំ ឋិតោ អនេជស្សាតិ. ឯវន្តិ ឱបម្មសម្បដិបាទនំ. ឋិតោតិ លាភេបិ ន កម្បតិ, អលាភេបិ ន កម្បតិ, យសេបិ ន កម្បតិ, អយសេបិ ន កម្បតិ, បសំសាយបិ ន កម្បតិ, និន្ទាយបិ ន កម្បតិ, សុខេបិ ន កម្បតិ, ទុក្ខេបិ ន កម្បតិ ន វិកម្បតិ ន ចលតិ ន វេធតិ នប្បវេធតិ ន សម្បវេធតីតិ – ឯវំ ឋិតោ. អនេជស្សាតិ ឯជា វុច្ចតិ តណ្ហា. យោ រាគោ សារាគោ…បេ… អភិជ្ឈា លោភោ អកុសលមូលំ. យស្សេសា ឯជា តណ្ហា បហីនា ឧច្ឆិន្នា សមុច្ឆិន្នា វូបសន្តា បដិបស្សទ្ធា អភព្ពុប្បត្តិកា ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍា, សោ វុច្ចតិ អនេជោ. ឯជាយ បហីនត្តា អនេជោ; សោ លាភេបិ ន ឥញ្ជតិ, អលាភេបិ ន ឥញ្ជតិ, យសេបិ ន ឥញ្ជតិ, អយសេបិ ន ឥញ្ជតិ, បសំសាយបិ ន ឥញ្ជតិ, និន្ទាយបិ ន ឥញ្ជតិ, សុខេបិ ន ឥញ្ជតិ, ទុក្ខេបិ ន ឥញ្ជតិ, ន ចលតិ ន វេធតិ នប្បវេធតិ ន សម្បវេធតីតិ – ឯវំ ឋិតោ អនេជស្ស.

ឧស្សទំ ភិក្ខុ ន ករេយ្យ កុហិញ្ចីតិ. ឧស្សទាតិ សត្តុស្សទា – រាគុស្សទំ [រាគុស្សទោ (ស្យា.)], ទោសុស្សទំ, មោហុស្សទំ, មានុស្សទំ, ទិដ្ឋុស្សទំ, កិលេសុស្សទំ, កម្មុស្សទំ ន ករេយ្យ ន ជនេយ្យ ន សញ្ជនេយ្យ ន និព្ពត្តេយ្យ នាភិនិព្ពត្តេយ្យ. កុហិញ្ចីតិ កុហិញ្ចិ កិស្មិញ្ចិ កត្ថចិ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា អជ្ឈត្តពហិទ្ធា វាតិ – ឧស្សទំ ភិក្ខុ ន ករេយ្យ កុហិញ្ចិ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘មជ្ឈេ យថា សមុទ្ទស្ស, ឩមិ នោ ជាយតី ឋិតោ ហោតិ;

ឯវំ ឋិតោ អនេជស្ស, ឧស្សទំ ភិក្ខុ ន ករេយ្យ កុហិញ្ចី’’តិ.

១៥៦. អកិត្តយី វិវដចក្ខុ, សក្ខិធម្មំ បរិស្សយវិនយំ;

បដិបទំ វទេហិ ភទ្ទន្តេ, បាតិមោក្ខំ អថ វាបិ សមាធិំ.

អកិត្តយី វិវដចក្ខូតិ. អកិត្តយីតិ កិត្តិតំ អាចិក្ខិតំ ទេសិតំ បញ្ញបិតំ បដ្ឋបិតំ វិវដំ វិភត្តំ ឧត្តានីកតំ បកាសិតន្តិ – អកិត្តយិ [អកិត្តយីតិ អកិត្តយិ បរិកិត្តយិ អាចិក្ខិ ទេសេសិ បញ្ញបេសិ បដ្ឋបេសិ វិវរិ វិភជិ ឧត្តានិមកាសិ បកាសេសីតិ អកិត្តយិ (ស្យា.)]. វិវដចក្ខូតិ ភគវា បញ្ចហិ ចក្ខូហិ វិវដចក្ខុ – មំសចក្ខុនាបិ វិវដចក្ខុ, ទិព្ពេន ចក្ខុនាបិ វិវដចក្ខុ, បញ្ញាចក្ខុនាបិ វិវដចក្ខុ, ពុទ្ធចក្ខុនាបិ វិវដចក្ខុ, សមន្តចក្ខុនាបិ វិវដចក្ខុ.

កថំ ភគវា មំសចក្ខុនាបិ វិវដចក្ខុ? មំសចក្ខុម្ហិបិ ភគវតោ បញ្ច វណ្ណា សំវិជ្ជន្តិ – នីលោ ច វណ្ណោ, បីតកោ ច វណ្ណោ, លោហិតកោ ច វណ្ណោ, កណ្ហោ ច វណ្ណោ, ឱទាតោ ច វណ្ណោ. អក្ខិលោមានិ ច ភគវតោ យត្ថ ច អក្ខិលោមានិ បតិដ្ឋិតានិ តំ នីលំ ហោតិ សុនីលំ បាសាទិកំ ទស្សនេយ្យំ ឧមាបុប្ផសមានំ [ឧម្មាបុប្ផសមានំ (សី. ក.), ឧម្មារបុប្ផសមានំ (ស្យា.)]. តស្ស បរតោ បីតកំ ហោតិ សុបីតកំ សុវណ្ណវណ្ណំ បាសាទិកំ ទស្សនេយ្យំ កណិការបុប្ផសមានំ. ឧភយតោ ច អក្ខិកូដានិ ភគវតោ លោហិតកានិ ហោន្តិ សុលោហិតកានិ បាសាទិកានិ ទស្សនេយ្យានិ ឥន្ទគោបកសមានានិ. មជ្ឈេ កណ្ហំ ហោតិ សុកណ្ហំ អលូខំ សិនិទ្ធំ បាសាទិកំ ទស្សនេយ្យំ អទ្ទារិដ្ឋកសមានំ [អឡារិដ្ឋកសមានំ (ស្យា.)]. តស្ស បរតោ ឱទាតំ ហោតិ សុឱទាតំ សេតំ បណ្ឌរំ បាសាទិកំ ទស្សនេយ្យំ ឱសធិតារកសមានំ. តេន ភគវា បាកតិកេន មំសចក្ខុនា អត្តភាវបរិយាបន្នេន បុរិមសុចរិតកម្មាភិនិព្ពត្តេន សមន្តា យោជនំ បស្សតិ ទិវា ចេវ រត្តិញ្ច. យទា ហិបិ ចតុរង្គសមន្នាគតោ អន្ធការោ ហោតិ. សូរិយោ វា អត្ថង្គតោ ហោតិ. កាឡបក្ខោ ច ឧបោសថោ ហោតិ. តិព្ពោ ច វនសណ្ឌោ ហោតិ. មហា ច កាឡមេឃោ [អកាលមេឃោ (ស្យា.)] អព្ភុដ្ឋិតោ ហោតិ. ឯវរូបេបិ ចតុរង្គសមន្នាគតេ អន្ធការេ សមន្តា យោជនំ បស្សតិ. នត្ថិ សោ កុដ្ដោ [កុឌ្ឌោ (សី.)] វា កវាដំ វា បាការោ វា បព្ពតោ វា គច្ឆោ វា លតា វា អាវរណំ រូបានំ ទស្សនាយ. ឯកញ្ចេ តិលផលំ និមិត្តំ កត្វា តិលវាហេ បក្ខិបេយ្យ. តញ្ញេវ តិលផលំ ឧទ្ធរេយ្យ. ឯវំ បរិសុទ្ធំ ភគវតោ បាកតិកំ មំសចក្ខុ. ឯវំ ភគវា មំសចក្ខុនាបិ វិវដចក្ខុ.

កថំ ភគវា ទិព្ពេន ចក្ខុនាបិ វិវដចក្ខុ? ភគវា ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន សត្តេ បស្សតិ ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេ ហីនេ បណីតេ សុវណ្ណេ ទុព្ពណ្ណេ សុគតេ ទុគ្គតេ. យថាកម្មូបគេ សត្តេ បជានាតិ – ‘‘ឥមេ វត ភោន្តោ សត្តា កាយទុច្ចរិតេន សមន្នាគតា វចីទុច្ចរិតេន សមន្នាគតា មនោទុច្ចរិតេន សមន្នាគតា អរិយានំ ឧបវាទកា មិច្ឆាទិដ្ឋិកា មិច្ឆាទិដ្ឋិកម្មសមាទានា, តេ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបន្នា. ឥមេ វា បន ភោន្តោ សត្តា កាយសុចរិតេន សមន្នាគតា វចីសុចរិតេន សមន្នាគតា មនោសុចរិតេន សមន្នាគតា អរិយានំ អនុបវាទកា សម្មាទិដ្ឋិកា សម្មាទិដ្ឋិកម្មសមាទានា, តេ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបន្នា’’តិ. ឥតិ ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន សត្តេ បស្សតិ ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេ ហីនេ បណីតេ សុវណ្ណេ ទុព្ពណ្ណេ សុគតេ ទុគ្គតេ; យថាកម្មូបគេ សត្តេ បជានាតិ. អាកង្ខមានោ ច ភគវា ឯកម្បិ លោកធាតុំ បស្សេយ្យ, ទ្វេបិ លោកធាតុយោ បស្សេយ្យ, តិស្សោបិ លោកធាតុយោ បស្សេយ្យ, ចតស្សោបិ លោកធាតុយោ បស្សេយ្យ, បញ្ចបិ លោកធាតុយោ បស្សេយ្យ, ទសបិ លោកធាតុយោ បស្សេយ្យ, វីសម្បិ លោកធាតុយោ បស្សេយ្យ, តិំសម្បិ លោកធាតុយោ បស្សេយ្យ, ចត្តាលីសម្បិ លោកធាតុយោ បស្សេយ្យ, បញ្ញាសម្បិ លោកធាតុយោ បស្សេយ្យ, សតម្បិ លោកធាតុយោ បស្សេយ្យ, សហស្សិម្បិ ចូឡនិកំ លោកធាតុំ បស្សេយ្យ, ទ្វិសហស្សិម្បិ មជ្ឈិមិកំ លោកធាតុំ បស្សេយ្យ, តិសហស្សិម្បិ លោកធាតុំ បស្សេយ្យ, មហាសហស្សិម្បិ [តិសហស្សិំ មហាសហស្សិម្បិ (សី. ក.)] លោកធាតុំ បស្សេយ្យ. យាវតកំ វា បន អាកង្ខេយ្យ តាវតកំ បស្សេយ្យ. ឯវំ បរិសុទ្ធំ ភគវតោ ទិព្ពចក្ខុ. ឯវំ ភគវា ទិព្ពេន ចក្ខុនាបិ វិវដចក្ខុ.

កថំ ភគវា បញ្ញាចក្ខុនាបិ វិវដចក្ខុ? ភគវា មហាបញ្ញោ បុថុបញ្ញោ ហាសបញ្ញោ ជវនបញ្ញោ តិក្ខបញ្ញោ និព្ពេធិកបញ្ញោ បញ្ញាបភេទកុសលោ បភិន្នញាណោ អធិគតបដិសម្ភិទោ ចតុវេសារជ្ជប្បត្តោ ទសពលធារី បុរិសាសភោ បុរិសសីហោ បុរិសនាគោ បុរិសាជញ្ញោ បុរិសធោរយ្ហោ អនន្តញាណោ អនន្តតេជោ អនន្តយសោ អឌ្ឍោ មហទ្ធនោ ធនវា នេតា វិនេតា អនុនេតា បញ្ញាបេតា អនិជ្ឈាបេតា បេក្ខេតា បសាទេតា. សោ ហិ ភគវា អនុប្បន្នស្ស មគ្គស្ស ឧប្បាទេតា, អសញ្ជាតស្ស មគ្គស្ស សញ្ជនេតា, អនក្ខាតស្ស មគ្គស្ស អក្ខាតា, មគ្គញ្ញូ មគ្គវិទូ មគ្គកោវិទោ មគ្គានុគា ច បន ឯតរហិ សាវកា វិហរន្តិ បច្ឆា សមន្នាគតា.

សោ ហិ ភគវា ជានំ ជានាតិ បស្សំ បស្សតិ, ចក្ខុភូតោ ញាណភូតោ ធម្មភូតោ ព្រហ្មភូតោ វត្តា បវត្តា អត្ថស្ស និន្នេតា អមតស្ស ទាតា ធម្មស្សាមី តថាគតោ. នត្ថិ តស្ស ភគវតោ អញ្ញាតំ អទិដ្ឋំ អវិទិតំ អសច្ឆិកតំ អផស្សិតំ បញ្ញាយ. អតីតំ អនាគតំ បច្ចុប្បន្នំ [អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ (ស្យា.) មហានិ. ៦៩] ឧបាទាយ សព្ពេ ធម្មា សព្ពាការេន ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណមុខេ អាបាថំ អាគច្ឆន្តិ. យំ កិញ្ចិ នេយ្យំ នាម អត្ថិ ជានិតព្ពំ [អត្ថិ ធម្មំ ជានិតព្ពំ (សី. ក.)] អត្តត្ថោ វា បរត្ថោ វា ឧភយត្ថោ វា ទិដ្ឋធម្មិកោ វា អត្ថោ សម្បរាយិកោ វា អត្ថោ ឧត្តានោ វា អត្ថោ គម្ភីរោ វា អត្ថោ គូឡ្ហោ វា អត្ថោ បដិច្ឆន្នោ វា អត្ថោ នេយ្យោ វា អត្ថោ នីតោ វា អត្ថោ អនវជ្ជោ វា អត្ថោ និក្កិលេសោ វា អត្ថោ វោទានោ វា អត្ថោ បរមត្ថោ វា អត្ថោ, សព្ពំ តំ [បរមត្ថោ វា, សព្ពន្តំ (ស្យា.)] អន្តោពុទ្ធញាណេ បរិវត្តតិ.

សព្ពំ កាយកម្មំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណានុបរិវត្តិ សព្ពំ វចីកម្មំ… សព្ពំ មនោកម្មំ… អតីតេ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អប្បដិហតំ ញាណំ, អនាគតេ បច្ចុប្បន្នេ អប្បដិហតំ ញាណំ. យាវតកំ នេយ្យំ តាវតកំ ញាណំ, យាវតកំ ញាណំ តាវតកំ នេយ្យំ; នេយ្យបរិយន្តិកំ ញាណំ ញាណបរិយន្តិកំ នេយ្យំ, នេយ្យំ អតិក្កមិត្វា ញាណំ នប្បវត្តតិ, ញាណំ អតិក្កមិត្វា នេយ្យបថោ នត្ថិ. អញ្ញមញ្ញបរិយន្តដ្ឋាយិនោ តេ ធម្មា. យថា ទ្វិន្នំ សមុគ្គបដលានំ សម្មាផុសិតានំ ហេដ្ឋិមំ សមុគ្គបដលំ ឧបរិមំ នាតិវត្តតិ, ឧបរិមំ សមុគ្គបដលំ ហេដ្ឋិមំ នាតិវត្តតិ, អញ្ញមញ្ញបរិយន្តដ្ឋាយិនោ; ឯវមេវ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ នេយ្យញ្ច ញាណញ្ច អញ្ញមញ្ញបរិយន្តដ្ឋាយិនោ. យាវតកំ នេយ្យំ តាវតកំ ញាណំ, យាវតកំ ញាណំ តាវតកំ នេយ្យំ; នេយ្យបរិយន្តិកំ ញាណំ ញាណបរិយន្តិកំ នេយ្យំ. នេយ្យំ អតិក្កមិត្វា ញាណំ នប្បវត្តតិ, ញាណំ អតិក្កមិត្វា នេយ្យបថោ នត្ថិ. អញ្ញមញ្ញបរិយន្តដ្ឋាយិនោ តេ ធម្មា.

សព្ពធម្មេសុ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណំ បវត្តតិ. សព្ពេ ធម្មា ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អាវជ្ជនបដិពទ្ធា អាកង្ខបដិពទ្ធា មនសិការបដិពទ្ធា ចិត្តុប្បាទបដិពទ្ធា. សព្ពសត្តេសុ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណំ បវត្តតិ. សព្ពេសំ សត្តានំ ភគវា អាសយំ ជានាតិ, អនុសយំ ជានាតិ, ចរិតំ ជានាតិ, អធិមុត្តិំ ជានាតិ, អប្បរជក្ខេ មហារជក្ខេ តិក្ខិន្ទ្រិយេ មុទិន្ទ្រិយេ ស្វាការេ ទ្វាការេ សុវិញ្ញាបយេ ទុវិញ្ញាបយេ ភព្ពាភព្ពេ សត្តេ បជានាតិ. សទេវកោ លោកោ សមារកោ សព្រហ្មកោ សស្សមណព្រាហ្មណី បជា សទេវមនុស្សា អន្តោពុទ្ធញាណេ បរិវត្តតិ [បរិវត្តន្តិ (ក.) បសូរសុត្តនិទ្ទេសេ អវសានេបិ].

យថា យេ កេចិ មច្ឆកច្ឆបា អន្តមសោ តិមិតិមិង្គលំ ឧបាទាយ អន្តោមហាសមុទ្ទេ បរិវត្តន្តិ; ឯវមេវ សទេវកោ លោកោ សមារកោ សព្រហ្មកោ សស្សមណព្រាហ្មណី បជា សទេវមនុស្សា អន្តោពុទ្ធញាណេ បរិវត្តតិ [បរិវត្តន្តិ (ក.) បសូរសុត្តនិទ្ទេសេ អវសានេបិ]. យថា យេ កេចិ បក្ខី អន្តមសោ គរុឡំ វេនតេយ្យំ ឧបាទាយ អាកាសស្ស បទេសេ បរិវត្តន្តិ; ឯវមេវ យេបិ តេ សារិបុត្តសមា បញ្ញាយ តេបិ ពុទ្ធញាណស្ស បទេសេ បរិវត្តន្តិ; ពុទ្ធញាណំ ទេវមនុស្សានំ បញ្ញំ ផរិត្វា អភិភវិត្វា តិដ្ឋតិ. យេបិ តេ ខត្តិយបណ្ឌិតា ព្រាហ្មណបណ្ឌិតា គហបតិបណ្ឌិតា សមណបណ្ឌិតា និបុណា កតបរប្បវាទា វាលវេធិរូបា វោភិន្ទន្តា មញ្ញេ ចរន្តិ បញ្ញាគតេន ទិដ្ឋិគតានិ, តេ បញ្ហំ អភិសង្ខរិត្វា អភិសង្ខរិត្វា តថាគតំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆន្តិ គូឡ្ហានិ ច បដិច្ឆន្នានិ ច. កថិតា វិសជ្ជិតា ច តេ បញ្ហា ភគវតា ហោន្តិ និទ្ទិដ្ឋការណា. ឧបក្ខិត្តកា ច តេ ភគវតោ សម្បជ្ជន្តិ. អថ ខោ ភគវា តត្ថ អតិរោចតិ យទិទំ បញ្ញាយាតិ. ឯវំ ភគវា បញ្ញាចក្ខុនាបិ វិវដចក្ខុ.

កថំ ភគវា ពុទ្ធចក្ខុនាបិ វិវដចក្ខុ? ភគវា ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ អទ្ទស សត្តេ អប្បរជក្ខេ មហារជក្ខេ តិក្ខិន្ទ្រិយេ មុទិន្ទ្រិយេ ស្វាការេ ទ្វាការេ សុវិញ្ញាបយេ ទុវិញ្ញាបយេ អប្បេកច្ចេ បរលោកវជ្ជភយទស្សាវិនោ វិហរន្តេ, អប្បេកច្ចេ ន បរលោកវជ្ជភយទស្សាវិនោ វិហរន្តេ. សេយ្យថាបិ នាម ឧប្បលិនិយំ វា បទុមិនិយំ វា បុណ្ឌរីកិនិយំ វា អប្បេកច្ចានិ ឧប្បលានិ វា បទុមានិ វា បុណ្ឌរីកានិ វា ឧទកេ ជាតានិ ឧទកេ សំវឌ្ឍានិ ឧទកា អនុគ្គតានិ អន្តោនិមុគ្គបោសីនិ, អប្បេកច្ចានិ ឧប្បលានិ វា បទុមានិ វា បុណ្ឌរីកានិ វា ឧទកេ ជាតានិ ឧទកេ សំវឌ្ឍានិ សមោទកំ ឋិតានិ, អប្បេកច្ចានិ ឧប្បលានិ វា បទុមានិ វា បុណ្ឌរីកានិ វា ឧទកេ ជាតានិ ឧទកេ សំវឌ្ឍានិ ឧទកា អច្ចុគ្គម្ម តិដ្ឋន្តិ អនុបលិត្តានិ ឧទកេន; ឯវមេវ ភគវា ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ អទ្ទស សត្តេ អប្បរជក្ខេ មហារជក្ខេ តិក្ខិន្ទ្រិយេ មុទិន្ទ្រិយេ ស្វាការេ ទ្វាការេ សុវិញ្ញាបយេ ទុវិញ្ញាបយេ អប្បេកច្ចេ បរលោកវជ្ជភយទស្សាវិនោ វិហរន្តេ, អប្បេកច្ចេ ន បរលោកវជ្ជភយទស្សាវិនោ វិហរន្តេ. ជានាតិ ភគវា – ‘‘អយំ បុគ្គលោ រាគចរិតោ, អយំ ទោសចរិតោ, អយំ មោហចរិតោ, អយំ វិតក្កចរិតោ, អយំ សទ្ធាចរិតោ, អយំ ញាណចរិតោ’’តិ. រាគចរិតស្ស ភគវា បុគ្គលស្ស អសុភកថំ កថេតិ; ទោសចរិតស្ស ភគវា បុគ្គលស្ស មេត្តាភាវនំ អាចិក្ខតិ; មោហចរិតស្ស ភគវា បុគ្គលស្ស ឧទ្ទេសេ បរិបុច្ឆាយ កាលេន ធម្មស្សវនេ កាលេន ធម្មសាកច្ឆាយ គរុសំវាសេ និវេសេតិ; វិតក្កចរិតស្ស ភគវា បុគ្គលស្ស អានាបានស្សតិំ អាចិក្ខតិ; សទ្ធាចរិតស្ស ភគវា បុគ្គលស្ស បសាទនីយំ និមិត្តំ អាចិក្ខតិ ពុទ្ធសុពោធិំ [ពុទ្ធសុពុទ្ធតំ (ក.)] ធម្មសុធម្មតំ សង្ឃសុប្បដិបត្តិំ សីលានិ ច; អត្តនោ ញាណចរិតស្ស ភគវា បុគ្គលស្ស អាចិក្ខតិ វិបស្សនានិមិត្តំ អនិច្ចាការំ ទុក្ខាការំ អនត្តាការំ.

‘‘សេលេ យថា បព្ពតមុទ្ធនិដ្ឋិតោ, យថាបិ បស្សេ ជនតំ សមន្តតោ;

តថូបមំ ធម្មមយំ សុមេធ, បាសាទមារុយ្ហ សមន្តចក្ខុ;

សោកាវតិណ្ណំ ជនតមបេតសោកោ, អវេក្ខស្សុ ជាតិជរាភិភូត’’ន្តិ.

ឯវំ ភគវា ពុទ្ធចក្ខុនាបិ វិវដចក្ខុ.

កថំ ភគវា សមន្តចក្ខុនាបិ វិវដចក្ខុ? សមន្តចក្ខុ វុច្ចតិ សព្ពញ្ញុតញាណំ. ភគវា សព្ពញ្ញុតញាណេន ឧបេតោ សមុបេតោ ឧបគតោ សមុបគតោ ឧបបន្នោ សមុបបន្នោ សមន្នាគតោ.

‘‘ន តស្ស អទិដ្ឋមិធត្ថិ កិញ្ចិ, អថោ អវិញ្ញាតមជានិតព្ពំ;

សព្ពំ អភិញ្ញាសិ យទត្ថិ នេយ្យំ, តថាគតោ តេន សមន្តចក្ខូ’’តិ.

ឯវំ ភគវា សមន្តចក្ខុនាបិ វិវដចក្ខូតិ – អកិត្តយិ វិវដចក្ខុ.

សក្ខិធម្មំ បរិស្សយវិនយន្តិ. សក្ខិធម្មន្តិ ន ឥតិហិតិហំ, ន ឥតិកិរាយ, ន បរម្បរាយ, ន បិដកសម្បទាយ, ន តក្កហេតុ, ន នយហេតុ, ន អាការបរិវិតក្កេន, ន ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិយា សាមំ សយមភិញ្ញាតំ អត្តបច្ចក្ខំ ធម្មន្តិ – សក្ខិធម្មំ. បរិស្សយវិនយន្តិ. បរិស្សយាតិ ទ្វេ បរិស្សយា – បាកដបរិស្សយា ច បដិច្ឆន្នបរិស្សយា ច. កតមេ បាកដបរិស្សយា? សីហា ព្យគ្ឃា ទីបី អច្ឆា តរច្ឆា កោកា មហិំសា [គោមហិសា (ស្យា.) មហានិ. ៥] ហត្ថី អហិ វិច្ឆិកា សតបទី, ចោរា វា អស្សុ មានវា វា កតកម្មា វា អកតកម្មា វា, ចក្ខុរោគោ សោតរោគោ ឃានរោគោ ជិវ្ហារោគោ កាយរោគោ សីសរោគោ កណ្ណរោគោ មុខរោគោ ទន្តរោគោ កាសោ សាសោ បិនាសោ ឌាហោ [ឌហោ (សី. ស្យា.) មហានិ. ៥] ជរោ កុច្ឆិរោគោ មុច្ឆា បក្ខន្ទិកា សូលា វិសូចិកា កុដ្ឋំ គណ្ឌោ កិលាសោ សោសោ អបមារោ ទទ្ទុ កណ្ឌុ កច្ឆុ រខសា វិតច្ឆិកា លោហិតបិត្តំ [លោហិតំ បិត្តំ (ស្យា. ក.)] មធុមេហោ អំសា បិឡកា ភគន្ទលា, បិត្តសមុដ្ឋានា អាពាធា សេម្ហសមុដ្ឋានា អាពាធា វាតសមុដ្ឋានា អាពាធា សន្និបាតិកា អាពាធា ឧតុបរិណាមជា អាពាធា វិសមបរិហារជា អាពាធា ឱបក្កមិកា អាពាធា កម្មវិបាកជា អាពាធា, សីតំ ឧណ្ហំ ជិឃច្ឆា បិបាសា ឧច្ចារោ បស្សាវោ ឌំសមកសវាតាតបសរីសបសម្ផស្សា ឥតិ វា – ឥមេ វុច្ចន្តិ បាកដបរិស្សយា.

កតមេ បដិច្ឆន្នបរិស្សយា? កាយទុច្ចរិតំ វចីទុច្ចរិតំ មនោទុច្ចរិតំ កាមច្ឆន្ទនីវរណំ ព្យាបាទនីវរណំ ថិនមិទ្ធនីវរណំ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចនីវរណំ វិចិកិច្ឆានីវរណំ រាគោ ទោសោ មោហោ កោធោ ឧបនាហោ មក្ខោ បឡាសោ ឥស្សា មច្ឆរិយំ មាយា សាឋេយ្យំ ថម្ភោ សារម្ភោ មានោ អតិមានោ មទោ បមាទោ, សព្ពេ កិលេសា សព្ពេ ទុច្ចរិតា សព្ពេ ទរថា សព្ពេ បរិឡាហា សព្ពេ សន្តាបា សព្ពាកុសលាភិសង្ខារា – ឥមេ វុច្ចន្តិ បដិច្ឆន្នបរិស្សយា.

បរិស្សយាតិ កេនដ្ឋេន បរិស្សយា? បរិសហន្តីតិ បរិស្សយា, បរិហានាយ សំវត្តន្តីតិ បរិស្សយា, តត្រាសយាតិ បរិស្សយា. កថំ បរិសហន្តីតិ បរិស្សយា? តេ បរិស្សយា តំ បុគ្គលំ សហន្តិ បរិសហន្តិ អភិភវន្តិ អជ្ឈោត្ថរន្តិ បរិយាទិយន្តិ មទ្ទន្តិ. ឯវំ បរិសហន្តីតិ – បរិស្សយា.

កថំ បរិហានាយ សំវត្តន្តីតិ បរិស្សយា? តេ បរិស្សយា កុសលានំ ធម្មានំ អន្តរាយាយ បរិហានាយ សំវត្តន្តិ. កតមេសំ កុសលានំ ធម្មានំ? សម្មាបដិបទាយ អនុលោមបដិបទាយ អបច្ចនីកបដិបទាយ អវិរុទ្ធបដិបទាយ អន្វត្ថបដិបទាយ ធម្មានុធម្មបដិបទាយ សីលេសុ បរិបូរការិតាយ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតាយ ភោជនេ មត្តញ្ញុតាយ ជាគរិយានុយោគស្ស សតិសម្បជញ្ញស្ស ចតុន្នំ សតិបដ្ឋានានំ ភាវនានុយោគស្ស ចតុន្នំ សម្មប្បធានានំ ចតុន្នំ ឥទ្ធិបាទានំ បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ បញ្ចន្នំ ពលានំ សត្តន្នំ ពោជ្ឈង្គានំ អរិយស្ស អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្ស ភាវនានុយោគស្ស – ឥមេសំ កុសលានំ ធម្មានំ អន្តរាយាយ បរិហានាយ សំវត្តន្តិ. ឯវម្បិ បរិហានាយ សំវត្តន្តីតិ – បរិស្សយា.

កថំ តត្រាសយាតិ បរិស្សយា? តត្ថេតេ បាបកា អកុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ អត្តភាវសន្និស្សយា. យថា ពិលេ ពិលាសយា បាណា សយន្តិ, ទកេ ទកាសយា បាណា សយន្តិ, វនេ វនាសយា បាណា សយន្តិ, រុក្ខេ រុក្ខាសយា បាណា សយន្តិ; ឯវមេវ តត្ថេតេ បាបកា អកុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ អត្តភាវសន្និស្សយាតិ. ឯវម្បិ តត្រាសយាតិ – បរិស្សយា.

វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘សាន្តេវាសិកោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សាចរិយកោ ទុក្ខំ ន ផាសុ វិហរតិ. កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សាន្តេវាសិកោ សាចរិយកោ ទុក្ខំ ន ផាសុ វិហរតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ឧប្បជ្ជន្តិ បាបកា អកុសលា ធម្មា សរសង្កប្បា សញ្ញោជនិយា, ត្យស្ស អន្តោ វសន្តិ អន្វាស្សវន្តិ បាបកា អកុសលា ធម្មាតិ. តស្មា សាន្តេវាសិកោតិ វុច្ចតិ. តេ នំ សមុទាចរន្តិ, សមុទាចរន្តិ [សមុទាចារេន្តិ (សី.)] នំ បាបកា អកុសលា ធម្មាតិ. តស្មា សាចរិយកោតិ វុច្ចតិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ សោតេន សទ្ទំ សុត្វា…បេ… ឃានេន គន្ធំ ឃាយិត្វា… ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា… កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសិត្វា … មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ ឧប្បជ្ជន្តិ បាបកា អកុសលា ធម្មា សរសង្កប្បា សញ្ញោជនិយា, ត្យស្ស អន្តោ វសន្តិ អន្វាស្សវន្តិ បាបកា អកុសលា ធម្មាតិ. តស្មា សាន្តេវាសិកោតិ វុច្ចតិ. តេ នំ សមុទាចរន្តិ, សមុទាចរន្តិ នំ បាបកា អកុសលា ធម្មាតិ. តស្មា សាចរិយកោតិ វុច្ចតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សាន្តេវាសិកោ សាចរិយកោ ទុក្ខំ ន ផាសុ វិហរតី’’តិ. ឯវម្បិ តត្រាសយាតិ – បរិស្សយា.

វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ, អន្តរាមលា អន្តរាអមិត្តា អន្តរាសបត្តា អន្តរាវធកា អន្តរាបច្ចត្ថិកា. កតមេ តយោ? លោភោ, ភិក្ខវេ, អន្តរាមលោ [អន្តរាមលំ (សី. ក.) ឥតិវុ. ៨៨] អន្តរាអមិត្តោ អន្តរាសបត្តោ អន្តរាវធកោ អន្តរាបច្ចត្ថិកោ; ទោសោ, ភិក្ខវេ…បេ… មោហោ, ភិក្ខវេ, អន្តរាមលោ អន្តរាអមិត្តោ អន្តរាសបត្តោ អន្តរាវធកោ អន្តរាបច្ចត្ថិកោ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, តយោ អន្តរាមលា អន្តរាអមិត្តា អន្តរាសបត្តា អន្តរាវធកា អន្តរាបច្ចត្ថិកា’’តិ.

‘‘អនត្ថជននោ លោភោ, លោភោ ចិត្តប្បកោបនោ;

ភយមន្តរតោ ជាតំ, តំ ជនោ នាវពុជ្ឈតិ.

‘‘លុទ្ធោ អត្ថំ ន ជានាតិ, លុទ្ធោ ធម្មំ ន បស្សតិ;

អន្ធន្តមំ [អន្ធតមំ (ស្យា.) ឥតិវុ. ៨៨] តទា ហោតិ, យំ លោភោ សហតេ នរំ.

‘‘អនត្ថជននោ ទោសោ, ទោសោ ចិត្តប្បកោបនោ;

ភយមន្តរតោ ជាតំ, តំ ជនោ នាវពុជ្ឈតិ.

‘‘កុទ្ធោ អត្ថំ ន ជានាតិ, កុទ្ធោ ធម្មំ ន បស្សតិ;

អន្ធន្តមំ តទា ហោតិ, យំ ទោសោ សហតេ នរំ.

‘‘អនត្ថជននោ មោហោ, មោហោ ចិត្តប្បកោបនោ;

ភយមន្តរតោ ជាតំ, តំ ជនោ នាវពុជ្ឈតិ.

‘‘មូឡ្ហោ អត្ថំ ន ជានាតិ, មូឡ្ហោ ធម្មំ ន បស្សតិ;

អន្ធន្តមំ តទា ហោតិ, យំ មោហោ សហតេ នរ’’ន្តិ.

ឯវម្បិ តត្រាសយាតិ – បរិស្សយា.

វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘តយោ ខោ, មហារាជ, បុរិសស្ស ធម្មា អជ្ឈត្តំ ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជន្តិ អហិតាយ ទុក្ខាយ អផាសុវិហារាយ. កតមេ តយោ? លោភោ ខោ, មហារាជ, បុរិសស្ស ធម្មោ អជ្ឈត្តំ ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតិ អហិតាយ ទុក្ខាយ អផាសុវិហារាយ; ទោសោ ខោ, មហារាជ…បេ… មោហោ ខោ, មហារាជ, បុរិសស្ស ធម្មោ អជ្ឈត្តំ ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតិ អហិតាយ ទុក្ខាយ អផាសុវិហារាយ. ឥមេ ខោ, មហារាជ, តយោ បុរិសស្ស ធម្មា អជ្ឈត្តំ ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជន្តិ អហិតាយ ទុក្ខាយ អផាសុវិហារាយ.

‘‘លោភោ ទោសោ ច មោហោ ច, បុរិសំ បាបចេតសំ;

ហិំសន្តិ អត្តសម្ភូតា, តចសារំវ សម្ផល’’ន្តិ.

ឯវម្បិ តត្រាសយាតិ – បរិស្សយា.

វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘រាគោ ច ទោសោ ច ឥតោ និទានា, អរតី រតី លោមហំសោ ឥតោជា;

ឥតោ សមុដ្ឋាយ មនោវិតក្កា, កុមារកា ធង្កមិវោស្សជន្តី’’តិ.

ឯវម្បិ តត្រាសយាតិ – បរិស្សយា.

បរិស្សយវិនយន្តិ បរិស្សយវិនយំ បរិស្សយប្បហានំ បរិស្សយវូបសមំ បរិស្សយបដិនិស្សគ្គំ បរិស្សយបដិបស្សទ្ធិំ អមតំ និព្ពានន្តិ – សក្ខិធម្មំ បរិស្សយវិនយំ.

បដិបទំ វទេហិ ភទ្ទន្តេតិ. បដិបទំ វទេហិ – សម្មាបដិបទំ អនុលោមបដិបទំ អបច្ចនីកបដិបទំ អវិរុទ្ធបដិបទំ អន្វត្ថបដិបទំ ធម្មានុធម្មបដិបទំ សីលេសុ បរិបូរការិតំ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតំ ភោជនេ មត្តញ្ញុតំ ជាគរិយានុយោគំ សតិសម្បជញ្ញំ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ ចត្តារោ សម្មប្បធានេ ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទេ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ បញ្ច ពលានិ សត្ត ពោជ្ឈង្គេ អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ និព្ពានញ្ច និព្ពានគាមិនិញ្ច បដិបទំ វទេហិ អាចិក្ខ ទេសេហិ បញ្ញបេហិ បដ្ឋបេហិ វិវរ វិភជ ឧត្តានីករោហិ បកាសេហីតិ – បដិបទំ វទេហិ. ភទ្ទន្តេតិ សោ និម្មិតោ ពុទ្ធំ ភគវន្តំ អាលបតិ. អថ វា យំ ត្វំ ធម្មំ អាចិក្ខសិ ទេសេសិ បញ្ញបេសិ បដ្ឋបេសិ វិវរិ វិភជិ ឧត្តានីអកាសិ បកាសេសិ សព្ពំ តំ សុន្ទរំ ភទ្ទកំ កល្យាណំ អនវជ្ជំ សេវិតព្ពន្តិ – បដិបទំ វទេហិ ភទ្ទន្តេ.

បាតិមោក្ខំ អថ វាបិ សមាធិន្តិ. បាតិមោក្ខន្តិ សីលំ បតិដ្ឋា អាទិ ចរណំ សំយមោ សំវរោ មុខំ បមុខំ កុសលានំ ធម្មានំ សមាបត្តិយា. អថ វាបិ សមាធិន្តិ យា ចិត្តស្ស ឋិតិ សណ្ឋិតិ អវដ្ឋិតិ អវិសាហារោ អវិក្ខេបោ អវិសាហតមានសតា សមថោ សមាធិន្ទ្រិយំ សមាធិពលំ សម្មាសមាធីតិ – បាតិមោក្ខំ អថ វាបិ សមាធិំ.

តេនាហ សោ និម្មិតោ –

‘‘អកិត្តយី វិវដចក្ខុ, សក្ខិធម្មំ បរិស្សយវិនយំ;

បដិបទំ វទេហិ ភទ្ទន្តេ, បាតិមោក្ខំ អថ វាបិ សមាធិ’’ន្តិ.

១៥៧. ចក្ខូហិ នេវ លោលស្ស, គាមកថាយ អាវរយេ សោតំ;

រសេ ច នានុគិជ្ឈេយ្យ, ន ច មមាយេថ កិញ្ចិ លោកស្មិំ.

ចក្ខូហិ នេវ លោលស្សាតិ. កថំ ចក្ខុលោលោតិ? ឥធេកច្ចោ ចក្ខុលោលិយេន សមន្នាគតោ ហោតិ – ‘‘អទិដ្ឋំ ទក្ខិតព្ពំ, ទិដ្ឋំ សមតិក្កមិតព្ព’’ន្តិ អារាមេន អារាមំ ឧយ្យានេន ឧយ្យានំ គាមេន គាមំ និគមេន និគមំ នគរេន នគរំ រដ្ឋេន រដ្ឋំ ជនបទេន ជនបទំ ទីឃចារិកំ អនវដ្ឋិតចារិកំ [អនវត្ថិតចារិកំ (សី. ស្យា.)] អនុយុត្តោ ច ហោតិ រូបស្ស ទស្សនាយ. ឯវម្បិ ចក្ខុលោលោ ហោតិ.

អថ វា ភិក្ខុ អន្តរឃរំ បវិដ្ឋោ វីថិំ បដិបន្នោ អសំវុតោ គច្ឆតិ ហត្ថិំ ឱលោកេន្តោ, អស្សំ ឱលោកេន្តោ, រថំ ឱលោកេន្តោ, បត្តិំ ឱលោកេន្តោ, ឥត្ថិយោ ឱលោកេន្តោ, បុរិសេ ឱលោកេន្តោ, កុមារកេ ឱលោកេន្តោ, កុមារិកាយោ ឱលោកេន្តោ, អន្តរាបណំ ឱលោកេន្តោ, ឃរមុខានិ ឱលោកេន្តោ, ឧទ្ធំ ឱលោកេន្តោ, អធោ ឱលោកេន្តោ, ទិសាវិទិសំ វិបេក្ខមានោ គច្ឆតិ. ឯវម្បិ ចក្ខុលោលោ ហោតិ.

អថ វា ភិក្ខុ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា និមិត្តគ្គាហី ហោតិ អនុព្យញ្ជនគ្គាហី. យត្វាធិករណមេនំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ, តស្ស សំវរាយ ន បដិបជ្ជតិ, ន រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ចក្ខុន្ទ្រិយេ ន សំវរំ អាបជ្ជតិ. ឯវម្បិ ចក្ខុលោលោ ហោតិ.

យថា វា បនេកេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា សទ្ធាទេយ្យានិ ភោជនានិ ភុញ្ជិត្វា តេ ឯវរូបំ វិសូកទស្សនំ អនុយុត្តា វិហរន្តិ, សេយ្យថិទំ – នច្ចំ គីតំ វាទិតំ បេក្ខំ អក្ខានំ បាណិស្សរំ វេតាឡំ កុម្ភថូណំ [កុម្ភថូនំ (សី. ស្យា. ក.)] សោភនកំ [សោភនគរកំ (សី. ស្យា.)] ចណ្ឌាលំ វំសំ ធោវនំ ហត្ថិយុទ្ធំ អស្សយុទ្ធំ មហិំសយុទ្ធំ [មហិសយុទ្ធំ (សី. ស្យា.)] ឧសភយុទ្ធំ អជយុទ្ធំ មេណ្ឌយុទ្ធំ កុក្កុដយុទ្ធំ វដ្ដកយុទ្ធំ ទណ្ឌយុទ្ធំ មុដ្ឋិយុទ្ធំ និព្ពុទ្ធំ ឧយ្យោធិកំ ពលគ្គំ សេនាព្យូហំ អនីកទស្សនំ ឥតិ វា. ឯវម្បិ ចក្ខុលោលោ ហោតិ.

កថំ ន ចក្ខុលោលោ ហោតិ? ឥធ ភិក្ខុ អន្តរឃរំ បវិដ្ឋោ វីថិំ បដិបន្នោ សំវុតោ គច្ឆតិ ន ហត្ថិំ ឱលោកេន្តោ, ន អស្សំ ឱលោកេន្តោ, ន រថំ ឱលោកេន្តោ, ន បត្តិំ ឱលោកេន្តោ, ន ឥត្ថិយោ ឱលោកេន្តោ, ន បុរិសេ ឱលោកេន្តោ, ន កុមារកេ ឱលោកេន្តោ, ន កុមារិកាយោ ឱលោកេន្តោ, ន អន្តរាបណំ ឱលោកេន្តោ, ន ឃរមុខានិ ឱលោកេន្តោ, ន ឧទ្ធំ ឱលោកេន្តោ, ន អធោ ឱលោកេន្តោ, ន ទិសាវិទិសាវិបេក្ខមានោ គច្ឆតិ. ឯវម្បិ ន ចក្ខុលោលោ ហោតិ.

អថ វា ភិក្ខុ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ន និមិត្តគ្គាហី ហោតិ នានុព្យញ្ជនគ្គាហី. យត្វាធិករណមេនំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ, តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជតិ, រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតិ. ឯវម្បិ ន ចក្ខុលោលោ ហោតិ.

យថា វា បនេកេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា សទ្ធាទេយ្យានិ ភោជនានិ ភុញ្ជិត្វា តេ ឯវរូបំ វិសូកទស្សនំ អននុយុត្តា វិហរន្តិ, សេយ្យថិទំ – នច្ចំ គីតំ វាទិតំ បេក្ខំ អក្ខានំ…បេ… អនីកទស្សនំ ឥតិ វា. ឯវរូបា វិសូកទស្សនា បដិវិរតោ ហោតិ. ឯវម្បិ ន ចក្ខុលោលោ ហោតិ.

ចក្ខូហិ នេវ លោលស្សាតិ. ចក្ខុលោលិយំ បជហេយ្យ វិនោទេយ្យ ព្យន្តិំ ករេយ្យ អនភាវំ គមេយ្យ, ចក្ខុលោលិយា អារតោ អស្ស វិរតោ បដិវិរតោ និក្ខន្តោ និស្សដោ វិប្បមុត្តោ វិសញ្ញុត្តោ វិមរិយាទិកតេន ចេតសា វិហរេយ្យាតិ – ចក្ខូហិ នេវ លោលស្ស.

គាមកថាយ អាវរយេ សោតន្តិ. គាមកថា វុច្ចតិ ពាត្តិំស តិរច្ឆានកថា, សេយ្យថិទំ – រាជកថា ចោរកថា មហាមត្តកថា សេនាកថា ភយកថា យុទ្ធកថា អន្នកថា បានកថា វត្ថកថា យានកថា សយនកថា មាលាកថា គន្ធកថា ញាតិកថា គាមកថា និគមកថា នគរកថា ជនបទកថា ឥត្ថិកថា [ឥត្ថិកថា បុរិសកថា (ពហូសុ)] សូរកថា វិសិខាកថា កុម្ភដ្ឋានកថា បុព្ពបេតកថា នានត្តកថា លោកក្ខាយិកា សមុទ្ទក្ខាយិកា ឥតិភវាភវកថា ឥតិ វា. គាមកថាយ អាវរយេ សោតន្តិ. គាមកថាយ សោតំ អាវរេយ្យ និវារេយ្យ សំវរេយ្យ រក្ខេយ្យ គោបេយ្យ បិទហេយ្យ បច្ឆិន្ទេយ្យាតិ – គាមកថាយ អាវរយេ សោតំ.

រសេ ច នានុគិជ្ឈេយ្យាតិ. រសេ ចាតិ មូលរសោ ខន្ធរសោ តចរសោ បត្តរសោ បុប្ផរសោ ផលរសោ អម្ពិលំ មធុរំ តិត្តកំ កដុកំ លោណិកំ ខារិកំ លម្ពិកំ កសាវោ សាទុ អសាទុ សីតំ ឧណ្ហំ. សន្តេកេ សមណព្រាហ្មណា រសគិទ្ធា; តេ ជិវ្ហគ្គេន រសគ្គានិ បរិយេសន្តា អាហិណ្ឌន្តិ, តេ អម្ពិលំ លភិត្វា អនម្ពិលំ បរិយេសន្តិ, អនម្ពិលំ លភិត្វា អម្ពិលំ បរិយេសន្តិ…បេ… សីតំ លភិត្វា ឧណ្ហំ បរិយេសន្តិ, ឧណ្ហំ លភិត្វា សីតំ បរិយេសន្តិ. តេ យំ យំ លភិត្វា តេន តេន ន តុស្សន្តិ, អបរាបរំ បរិយេសន្តិ, មនាបិកេសុ រសេសុ រត្តា គិទ្ធា គធិតា មុច្ឆិតា អជ្ឈោសន្នា លគ្គា លគ្គិតា បលិពុទ្ធា. យស្សេសា រសតណ្ហា បហីនា សមុច្ឆិន្នា…បេ… ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍា, សោ បដិសង្ខា យោនិសោ អាហារំ អាហារេតិ នេវ ទវាយ…បេ… អនវជ្ជតា ច ផាសុវិហារោ ចាតិ.

យថា វណំ អាលិម្បេយ្យ យាវទេវ អារុហណត្ថាយ [អារុហនត្ថាយ (ក.) បុរាភេទសុត្តនិទ្ទេសេ សត្តមគាថាវណ្ណនាយំ], យថា វា បន អក្ខំ អព្ភញ្ជេយ្យ យាវទេវ ភារស្ស និត្ថរណត្ថាយ, យថា វា បុត្តមំសំ អាហារំ អាហារេយ្យ យាវទេវ កន្តារស្ស និត្ថរណត្ថាយ; ឯវមេវំ ភិក្ខុ បដិសង្ខា យោនិសោ អាហារំ អាហារេតិ នេវ ទវាយ…បេ… អនវជ្ជតា ច ផាសុវិហារោ ចាតិ រសតណ្ហំ បជហេយ្យ វិនោទេយ្យ ព្យន្តិំ ករេយ្យ អនភាវំ គមេយ្យ, រសតណ្ហាយ អារតោ អស្ស វិរតោ បដិវិរតោ និក្ខន្តោ និស្សដោ វិប្បមុត្តោ វិសញ្ញុត្តោ វិមរិយាទិកតេន ចេតសា វិហរេយ្យាតិ – រសេ ច នានុគិជ្ឈេយ្យ.

ន ច មមាយេថ កិញ្ចិ លោកស្មិន្តិ. មមត្តាតិ ទ្វេ មមត្តា – តណ្ហាមមត្តញ្ច ទិដ្ឋិមមត្តញ្ច …បេ… ឥទំ តណ្ហាមមត្តំ…បេ… ឥទំ ទិដ្ឋិមមត្តំ. តណ្ហាមមត្តំ បហាយ ទិដ្ឋិមមត្តំ បដិនិស្សជ្ជិត្វា ចក្ខុំ ន មមាយេយ្យ ន គណ្ហេយ្យ ន បរាមសេយ្យ នាភិនិវិសេយ្យ; សោតំ… ឃានំ… ជិវ្ហំ… កាយំ… រូបេ… សទ្ទេ… គន្ធេ… រសេ… ផោដ្ឋព្ពេ… កុលំ… គណំ… អាវាសំ… លាភំ… យសំ… បសំសំ… សុខំ… ចីវរំ… បិណ្ឌបាតំ… សេនាសនំ… គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ… កាមធាតុំ… រូបធាតុំ… អរូបធាតុំ… កាមភវំ… រូបភវំ… អរូបភវំ… សញ្ញាភវំ… អសញ្ញាភវំ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាភវំ … ឯកវោការភវំ… ចតុវោការភវំ… បញ្ចវោការភវំ … អតីតំ… អនាគតំ… បច្ចុប្បន្នំ… ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតព្ពេ ធម្មេ ន មមាយេយ្យ ន គណ្ហេយ្យ ន បរាមសេយ្យ នាភិនិវិសេយ្យ. កិញ្ចីតិ កិញ្ចិ រូបគតំ វេទនាគតំ សញ្ញាគតំ សង្ខារគតំ វិញ្ញាណគតំ. លោកស្មិន្តិ អបាយលោកេ…បេ… អាយតនលោកេតិ – ន ច មមាយេថ កិញ្ចិ លោកស្មិំ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘ចក្ខូហិ នេវ លោលស្ស, គាមកថាយ អាវរយេ សោតំ;

រសេ ច នានុគិជ្ឈេយ្យ, ន ច មមាយេថ កិញ្ចិ លោកស្មិ’’ន្តិ.

១៥៨. ផស្សេន យទា ផុដ្ឋស្ស, បរិទេវំ ភិក្ខុ ន ករេយ្យ កុហិញ្ចិ;

ភវញ្ច នាភិជប្បេយ្យ, ភេរវេសុ ច ន សម្បវេធេយ្យ.

ផស្សេន យទា ផុដ្ឋស្សាតិ. ផស្សោតិ រោគផស្សោ. រោគផស្សេន ផុដ្ឋោ បរេតោ សមោហិតោ សមន្នាគតោ អស្ស; ចក្ខុរោគេន ផុដ្ឋោ បរេតោ សមោហិតោ សមន្នាគតោ អស្ស, សោតរោគេន…បេ… ឃានរោគេន… ជិវ្ហារោគេន… កាយរោគេន… សីសរោគេន… កណ្ណរោគេន… មុខរោគេន… ទន្តរោគេន… កាសេន… សាសេន… បិនាសេន… ឌាហេន… ជរេន… កុច្ឆិរោគេន… មុច្ឆាយ… បក្ខន្ទិកាយ… សូលាយ… វិសូចិកាយ… កុដ្ឋេន… គណ្ឌេន… កិលាសេន… សោសេន… អបមារេន… ទទ្ទុយា… កណ្ឌុយា … កច្ឆុយា… រខសាយ… វិតច្ឆិកាយ… លោហិតេន… បិត្តេន… មធុមេហេន… អំសាយ… បិឡកាយ… ភគន្ទលេន… បិត្តសមុដ្ឋានេន អាពាធេន… សេម្ហសមុដ្ឋានេន អាពាធេន… វាតសមុដ្ឋានេន អាពាធេន… សន្និបាតិកេន អាពាធេន… ឧតុបរិណាមជេន អាពាធេន… វិសមបរិហារជេន អាពាធេន… ឱបក្កមិកេន អាពាធេន… កម្មវិបាកជេន អាពាធេន… សីតេន… ឧណ្ហេន… ជិឃច្ឆាយ… បិបាសាយ… ឧច្ចារេន… បស្សាវេន… ឌំសមកសវាតាតបសរីសបសម្ផស្សេហិ ផុដ្ឋោ បរេតោ សមោហិតោ សមន្នាគតោ អស្សាតិ – ផស្សេន យទា ផុដ្ឋស្ស.

បរិទេវំ ភិក្ខុ ន ករេយ្យ កុហិញ្ចីតិ. អាទេវំ បរិទេវំ អាទេវនំ បរិទេវនំ អាទេវិតត្តំ បរិទេវិតត្តំ វាចា បលាបំ វិប្បលាបំ លាលប្បំ លាលប្បាយនំ លាលប្បាយិតត្តំ ន ករេយ្យ ន ជនេយ្យ ន សញ្ជនេយ្យ ន និព្ពត្តេយ្យ នាភិនិព្ពត្តេយ្យ. កុហិញ្ចីតិ កុហិញ្ចិ កិម្ហិចិ កត្ថចិ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា អជ្ឈត្តពហិទ្ធា វាតិ – បរិទេវំ ភិក្ខុ ន ករេយ្យ កុហិញ្ចិ.

ភវញ្ច នាភិជប្បេយ្យាតិ. កាមភវំ ន ជប្បេយ្យ, រូបភវំ ន ជប្បេយ្យ, អរូបភវំ ន ជប្បេយ្យ ន បជប្បេយ្យ នាភិជប្បេយ្យាតិ – ភវញ្ច នាភិជប្បេយ្យ.

ភេរវេសុ ច ន សម្បវេធេយ្យាតិ. ភេរវាតិ ឯកេនាការេន ភយម្បិ ភេរវម្បិ តញ្ញេវ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘ឯតំ នូន តំ ភយំ ភេរវំ ន ជហេ អាគច្ឆតី’’តិ. ពហិទ្ធារម្មណំ វុត្តំ សីហា ព្យគ្ឃា ទីបី អច្ឆា តរច្ឆា កោកា មហិំសា អស្សា ហត្ថី អហិ វិច្ឆិកា សតបទី, ចោរា វា អស្សុ មានវា វា កតកម្មា វា អកតកម្មា វា. អថាបរេន អាការេន ភយំ វុច្ចតិ អជ្ឈត្តិកំ ចិត្តសមុដ្ឋានំ ភយំ ភយានកំ ឆម្ភិតត្តំ លោមហំសោ ចេតសោ ឧព្ពេគោ ឧត្រាសោ, ជាតិភយំ ជរាភយំ ព្យាធិភយំ មរណភយំ រាជភយំ ចោរភយំ អគ្គិភយំ ឧទកភយំ អត្តានុវាទភយំ បរានុវាទភយំ ទណ្ឌភយំ ទុគ្គតិភយំ ឩមិភយំ កុម្ភីលភយំ អាវដ្ដភយំ សុសុកាភយំ [សុំសុកាភយំ (ស្យា.)] អាជីវិកភយំ អសិលោកភយំ បរិសាយ សារជ្ជភយំ មទនភយំ ទុគ្គតិភយំ ភយំ ភយានកំ ឆម្ភិតត្តំ លោមហំសោ ចេតសោ ឧព្ពេគោ ឧត្រាសោ. ភេរវេសុ ច ន សម្បវេធេយ្យាតិ ភេរវេ បស្សិត្វា វា សុណិត្វា វា ន វេធេយ្យ ន បវេធេយ្យ ន សម្បវេធេយ្យ ន តសេយ្យ ន ឧត្តសេយ្យ ន បរិតសេយ្យ ន ភាយេយ្យ ន សន្តាសំ អាបជ្ជេយ្យ, អភីរូ អស្ស អឆម្ភី អនុត្រាសី អបលាយី, បហីនភយភេរវោ វិគតលោមហំសោ វិហរេយ្យាតិ – ភេរវេសុ ច ន សម្បវេធេយ្យ.

តេនាហ ភគវា –

‘‘ផស្សេន យទា ផុដ្ឋស្ស, បរិទេវំ ភិក្ខុ ន ករេយ្យ កុហិញ្ចិ;

ភវញ្ច នាភិជប្បេយ្យ, ភេរវេសុ ច ន សម្បវេធេយ្យា’’តិ.

១៥៩. អន្នានមថោ បានានំ, ខាទនីយានមថោបិ វត្ថានំ;

លទ្ធា ន សន្និធិំ កយិរា, ន ច បរិត្តសេ តានិ អលភមានោ.