៦. អកាលមរណបញ្ហោ

៦. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, យេ តេ សត្តា មរន្តិ, សព្ពេ តេ កាលេ យេវ មរន្តិ, ឧទាហុ អកាលេបិ មរន្តី’’តិ? ‘‘អត្ថិ, មហារាជ, កាលេបិ មរណំ, អត្ថិ អកាលេបិ មរណ’’ន្តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, កេ កាលេ មរន្តិ, កេ អកាលេ មរន្តី’’តិ? ‘‘ទិដ្ឋបុព្ពា បន, មហារាជ, តយា អម្ពរុក្ខា វា ជម្ពុរុក្ខា វា, អញ្ញស្មា វា បន ផលរុក្ខា ផលានិ បតន្តានិ អាមានិ ច បក្កានិ ចា’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘យានិ តានិ, មហារាជ, ផលានិ រុក្ខតោ បតន្តិ, សព្ពានិ តានិ កាលេ យេវ បតន្តិ, ឧទាហុ អកាលេបី’’តិ? ‘‘យានិ តានិ, ភន្តេ នាគសេន, ផលានិ បរិបក្កានិ វិលីនានិ បតន្តិ, សព្ពានិ តានិ កាលេ បតន្តិ. យានិ បន តានិ អវសេសានិ ផលានិ តេសុ កានិចិ កិមិវិទ្ធានិ បតន្តិ, កានិចិ លគុឡហតានិ [សកុណបហតា (ស្យា.), លកុដហតានិ (សី. បី. ក.)] បតន្តិ, កានិចិ វាតប្បហតានិ បតន្តិ, កានិចិ អន្តោបូតិកានិ ហុត្វា បតន្តិ, សព្ពានិ តានិ អកាលេ បតន្តី’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យេ តេ ជរាវេគហតា មរន្តិ, តេ យេវ កាលេ មរន្តិ, អវសេសា កេចិ កម្មប្បដិពាឡ្ហា មរន្តិ, កេចិ គតិប្បដិពាឡ្ហា មរន្តិ, កេចិ កិរិយប្បដិពាឡ្ហា មរន្តី’’តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, យេ តេ កម្មប្បដិពាឡ្ហា មរន្តិ, យេបិ តេ គតិប្បដិពាឡ្ហា មរន្តិ, យេបិ តេ កិរិយប្បដិពាឡ្ហា មរន្តិ, យេបិ តេ ជរាវេគប្បដិពាឡ្ហា មរន្តិ, សព្ពេ តេ កាលេ យេវ មរន្តិ, យោបិ មាតុកុច្ឆិគតោ មរតិ, សោ តស្ស កាលោ, កាលេ យេវ សោ មរតិ. យោបិ វិជាតឃរេ មរតិ, សោ តស្ស កាលោ, សោបិ កាលេ យេវ មរតិ. យោបិ មាសិកោ មរតិ…បេ… យោបិ វស្សសតិកោ មរតិ, សោ តស្ស កាលោ, កាលេ យេវ សោ មរតិ, តេន ហិ, ភន្តេ នាគសេន, អកាលេ មរណំ នាម ន ហោតិ, យេ កេចិ មរន្តិ, សព្ពេ តេ កាលេ យេវ មរន្តី’’តិ.

‘‘សត្តិមេ, មហារាជ, វិជ្ជមានេបិ ឧត្តរិំ អាយុស្មិំ អកាលេ មរន្តិ. កតមេ សត្ត? ជិឃច្ឆិតោ, មហារាជ, ភោជនំ អលភមានោ ឧបហតព្ភន្តរោ វិជ្ជមានេបិ ឧត្តរិំ អាយុស្មិំ អកាលេ មរតិ, បិបាសិតោ, មហារាជ, បានីយំ អលភមានោ បរិសុក្ខហទយោ វិជ្ជមានេបិ ឧត្តរិំ អាយុស្មិំ អកាលេ មរតិ, អហិនា ទដ្ឋោ, មហារាជ, វិសវេគាភិហតោ តិកិច្ឆកំ អលភមានោ វិជ្ជមានេបិ ឧត្តរិំ អាយុស្មិំ អកាលេ មរតិ, វិសមាសិតោ, មហារាជ, ឌយ្ហន្តេសុ អង្គបច្ចង្គេសុ អគទំ អលភមានោ វិជ្ជមានេបិ ឧត្តរិំ អាយុស្មិំ អកាលេ មរតិ, អគ្គិគតោ, មហារាជ, ឈាយមានោ និព្ពាបនំ អលភមានោ វិជ្ជមានេបិ ឧត្តរិំ អាយុស្មិំ អកាលេ មរតិ, ឧទកគតោ, មហារាជ, បតិដ្ឋំ អលភមានោ វិជ្ជមានេបិ ឧត្តរិំ អាយុស្មិំ អកាលេ មរតិ, សត្តិហតោ, មហារាជ, អាពាធិកោ ភិសក្កំ អលភមានោ វិជ្ជមានេបិ ឧត្តរិំ អាយុស្មិំ អកាលេ មរតិ, ឥមេ ខោ, មហារាជ, សត្ត វិជ្ជមានេបិ ឧត្តរិំ អាយុស្មិំ អកាលេ មរន្តិ. តត្រាបាហំ, មហារាជ, ឯកំសេន វទាមិ.

‘‘អដ្ឋវិធេន, មហារាជ, សត្តានំ កាលង្កិរិយា ហោតិ, វាតសមុដ្ឋានេន បិត្តសមុដ្ឋានេន សេម្ហសមុដ្ឋានេន សន្និបាតិកេន ឧតុវិបរិណាមេន វិសមបរិហារេន ឱបក្កមិកេន កម្មវិបាកេន, មហារាជ, សត្តានំ កាលង្កិរិយា ហោតិ. តត្រ, មហារាជ, យទិទំ កម្មវិបាកេន កាលង្កិរិយា, សា យេវ តត្ថ សាមយិកា [សាមាយិកា (ក.)] កាលង្កិរិយា, អវសេសា អសាមយិកា កាលង្កិរិយាតិ. ភវតិ ច –

‘‘‘ជិឃច្ឆាយ បិបាសាយ, អហិទដ្ឋា [អហិទដ្ឋោ (សី.), អហិនា ទដ្ឋោ (បី.)] វិសេន ច;

អគ្គិឧទកសត្តីហិ, អកាលេ តត្ថ មីយតិ;

វាតបិត្តេន សេម្ហេន, សន្និបាតេនុតូហិ ច;

វិសមោបក្កមកម្មេហិ, អកាលេ តត្ថ មីយតី’តិ.

‘‘កេចិ, មហារាជ, សត្តា បុព្ពេ កតេន តេន តេន អកុសលកម្មវិបាកេន មរន្តិ. ឥធ, មហារាជ, យោ បុព្ពេ បរេ ជិឃច្ឆាយ មារេតិ, សោ ពហូនិ វស្សសតសហស្សានិ ជិឃច្ឆាយ បរិបីឡិតោ ឆាតោ បរិកិលន្តោ សុក្ខមិលាតហទយោ ពុភុក្ខិតោ [សុក្ខិតោ (សី. បី. ក.)] វិសុក្ខិតោ ឈាយន្តោ អព្ភន្តរំ បរិឌយ្ហន្តោ ជិឃច្ឆាយ យេវ មរតិ ទហរោបិ មជ្ឈិមោបិ មហល្លកោបិ, ឥទម្បិ តស្ស សាមយិកមរណំ.

‘‘យោ បុព្ពេ បរេ បិបាសាយ មារេតិ, សោ ពហូនិ វស្សសតសហស្សានិ បេតោ ហុត្វា និជ្ឈាមតណ្ហិកោ សមានោ លូខោ កិសោ បរិសុក្ខិតហទយោ បិបាសាយ យេវ មរតិ ទហរោបិ មជ្ឈិមោបិ មហល្លកោបិ, ឥទម្បិ តស្ស សាមយិកមរណំ.

‘‘យោ បុព្ពេ បរេ អហិនា ឌំសាបេត្វា មារេតិ, សោ ពហូនិ វស្សសតសហស្សានិ អជគរមុខេនេវ អជគរមុខំ កណ្ហសប្បមុខេនេវ កណ្ហសប្បមុខំ បរិវត្តិត្វា តេហិ ខាយិតខាយិតោ អហីហិ ទដ្ឋោ យេវ មរតិ ទហរោបិ មជ្ឈិមោបិ មហល្លកោបិ, ឥទម្បិ តស្ស សាមយិកមរណំ.

‘‘យោ បុព្ពេ បរេ វិសំ ទត្វា មារេតិ, សោ ពហូនិ វស្សសតសហស្សានិ ឌយ្ហន្តេហិ អង្គបច្ចង្គេហិ ភិជ្ជមានេន សរីរេន កុណបគន្ធំ វាយន្តោ វិសេនេវ មរតិ ទហរោបិ មជ្ឈិមោបិ មហល្លកោបិ, ឥទម្បិ តស្ស សាមយិកមរណំ.

‘‘យោ បុព្ពេ បរេ អគ្គិនា មារេតិ, សោ ពហូនិ វស្សសតសហស្សានិ អង្គារបព្ពតេនេវ អង្គារបព្ពតំ យមវិសយេនេវ យមវិសយំ បរិវត្តិត្វា ទឌ្ឍវិទឌ្ឍគត្តោ អគ្គិនា យេវ មរតិ ទហរោបិ មជ្ឈិមោបិ មលល្លកោបិ, ឥទម្បិ តស្ស សាមយិកមរណំ.

‘‘យោ បុព្ពេ បរេ ឧទកេន មារេតិ, សោ ពហូនិ វស្សសតសហស្សានិ ហតវិលុត្តភគ្គទុព្ពលគត្តោ ខុព្ភិតចិត្តោ [ខុភិតចិត្តោ (សី. បី.)] ឧទកេនេវ [ឧទកេ យេវ (ពហូសុ)] មរតិ ទហរោបិ មជ្ឈិមោបិ មហល្លកោបិ, ឥទម្បិ តស្ស សាមយិកមរណំ.

‘‘យោ បុព្ពេ បរេ សត្តិយា មារេតិ, សោ ពហូនិ វស្សសតសហស្សានិ ឆិន្នភិន្នកោដ្ដិតវិកោដ្ដិតោ សត្តិមុខសមាហតោ សត្តិយា យេវ មរតិ ទហរោបិ មជ្ឈិមោបិ មហល្លកោបិ, ឥទម្បិ តស្ស សាមយិកមរណំ’’.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, អកាលេ មរណំ អត្ថីតិ យំ វទេតិ, ឥង្ឃ មេ ត្វំ តត្ថ ការណំ អតិទិសាតិ’’. ‘‘យថា, មហារាជ, មហតិមហាអគ្គិក្ខន្ធោ អាទិន្នតិណកដ្ឋសាខាបលាសោ បរិយាទិន្នភក្ខោ ឧបាទានសង្ខយា និព្ពាយតិ, សោ អគ្គិ វុច្ចតិ ‘អនីតិកោ អនុបទ្ទវោ សមយេ និព្ពុតោ នាមា’តិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោ កោចិ ពហូនិ ទិវសសហស្សានិ ជីវិត្វា ជរាជិណ្ណោ អាយុក្ខយា អនីតិកោ អនុបទ្ទវោ មរតិ, សោ វុច្ចតិ ‘សមយេ មរណមុបគតោ’តិ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, មហតិមហាអគ្គិក្ខន្ធោ អាទិន្នតិណកដ្ឋសាខាបលាសោ អស្ស, តំ អបរិយាទិន្នេ យេវ តិណកដ្ឋសាខាបលាសេ មហតិមហាមេឃោ អភិប្បវស្សិត្វា និព្ពាបេយ្យ, អបិ នុ ខោ, មហារាជ, មហាអគ្គិក្ខន្ធោ សមយេ និព្ពុតោ នាម ហោតី’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិស្ស បន សោ, មហារាជ, បច្ឆិមោ អគ្គិក្ខន្ធោ បុរិមកេន អគ្គិក្ខន្ធេន សមសមគតិកោ នាហោសី’’តិ? ‘‘អាគន្តុកេន, ភន្តេ, មេឃេន បដិបីឡិតោ សោ អគ្គិក្ខន្ធោ អសមយេ និព្ពុតោ’’តិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោ កោចិ អកាលេ មរតិ, សោ អាគន្តុកេន រោគេន បដិបីឡិតោ វាតសមុដ្ឋានេន វា បិត្តសមុដ្ឋានេន វា សេម្ហសមុដ្ឋានេន វា សន្និបាតិកេន វា ឧតុបរិណាមជេន វា វិសមបរិហារជេន វា ឱបក្កមិកេន វា ជិឃច្ឆាយ វា បិបាសាយ វា សប្បទដ្ឋេន វា វិសមាសិតេន វា អគ្គិនា វា ឧទកេន វា សត្តិវេគប្បដិបីឡិតោ វា អកាលេ មរតិ. ឥទមេត្ថ, មហារាជ, ការណំ, យេន ការណេន អកាលេ មរណំ អត្ថិ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, គគនេ មហតិមហាវលាហកោ ឧដ្ឋហិត្វា និន្នញ្ច ថលញ្ច បរិបូរយន្តោ អភិវស្សតិ, សោ វុច្ចតិ ‘មេឃោ អនីតិកោ អនុបទ្ទវោ វស្សតី’តិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោ កោចិ ចិរំ ជីវិត្វា ជរាជិណ្ណោ អាយុក្ខយា អនីតិកោ អនុបទ្ទវោ មរតិ, សោ វុច្ចតិ ‘សមយេ មរណមុបគតោ’តិ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, គគនេ មហតិមហាវលាហកោ ឧដ្ឋហិត្វា អន្តរាយេវ មហតា វាតេន អព្ភត្ថំ គច្ឆេយ្យ, អបិ នុ ខោ សោ, មហារាជ, មហាវលាហកោ សមយេ វិគតោ នាម ហោតី’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិស្ស បន សោ, មហារាជ, បច្ឆិមោ វលាហកោ បុរិមេន វលាហកេន សមសមគតិកោ នាហោសី’’តិ? ‘‘អាគន្តុកេន, ភន្តេ, វាតេន បដិបីឡិតោ សោ វលាហកោ អសមយប្បត្តោ យេវ វិគតោ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោ កោចិ អកាលេ មរតិ, សោ អាគន្តុកេន រោគេន បដិបីឡិតោ វាតសមុដ្ឋានេន វា…បេ… សត្តិវេគប្បដិបីឡិតោ វា អកាលេ មរតិ. ឥទមេត្ថ, មហារាជ, ការណំ, យេន ការណេន អកាលេ មរណំ អត្ថីតិ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, ពលវា អាសីវិសោ កុបិតោ កិញ្ចិទេវ បុរិសំ ឌំសេយ្យ, តស្ស តំ វិសំ អនីតិកំ អនុបទ្ទវំ មរណំ បាបេយ្យ, តំ វិសំ វុច្ចតិ ‘អនីតិកមនុបទ្ទវំ កោដិគត’ន្តិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោ កោចិ ចិរំ ជីវិត្វា ជរាជិណ្ណោ អាយុក្ខយា អនីតិកោ អនុបទ្ទវោ មរតិ, សោ វុច្ចតិ ‘អនីតិកោ អនុបទ្ទវោ ជីវិតកោដិគតោ សាមយិកំ មរណមុបគតោ’តិ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, ពលវតា អាសីវិសេន ទដ្ឋស្ស អន្តរាយេវ អាហិតុណ្ឌិកោ អគទំ ទត្វា អវិសំ ករេយ្យ, អបិ នុ ខោ តំ, មហារាជ, វិសំ សមយេ វិគតំ នាម ហោតី’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិស្ស បន តំ, មហារាជ, បច្ឆិមំ វិសំ បុរិមកេន វិសេន សមសមគតិកំ នាហោសី’’តិ? ‘‘អាគន្តុកេន, ភន្តេ, អគទេន បដិបីឡិតំ វិសំ អកោដិគតំ យេវ វិគត’’ន្តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោ កោចិ អកាលេ មរតិ, សោ អាគន្តុកេន រោគេន បដិបីឡិតោ វាតសមុដ្ឋានេន វា…បេ… សត្តិវេគប្បដិបីឡិតោ វា អកាលេ មរតិ. ឥទមេត្ថ, មហារាជ, ការណំ, យេន ការណេន អកាលេ មរណំ អត្ថីតិ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, ឥស្សាសោ សរំ បាតេយ្យ, សចេ សោ សរោ យថាគតិគមនបថមត្ថកំ គច្ឆតិ, សោ សរោ វុច្ចតិ ‘អនីតិកោ អនុបទ្ទវោ យថាគតិគមនបថមត្ថកំ គតោ នាមា’តិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោ កោចិ ចិរំ ជីវិត្វា ជរាជិណ្ណោ អាយុក្ខយា អនីតិកោ អនុបទ្ទវោ មរតិ, សោ វុច្ចតិ ‘អនីតិកោ អនុបទ្ទវោ សមយេ មរណមុបគតោ’តិ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, ឥស្សាសោ សរំ បាតេយ្យ, តស្ស តំ សរំ តស្មិំ យេវ ខណេ កោចិ គណ្ហេយ្យ, អបិ នុ ខោ សោ, មហារាជ, សរោ យថាគតិគមនបថមត្ថកំ គតោ នាម ហោតី’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិស្ស បន សោ, មហារាជ, បច្ឆិមោ សរោ បុរិមកេន សរេន សមសមគតិកោ នាហោសី’’តិ? ‘‘អាគន្តុកេន, ភន្តេ, គហណេន តស្ស សរស្ស គមនំ ឧបច្ឆិន្ន’’ន្តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោ កោចិ អកាលេ មរតិ, សោ អាគន្តុកេន រោគេន បដិបីឡិតោ វាតសមុដ្ឋានេន វា…បេ… សត្តិវេគប្បដិបីឡិតោ វា អកាលេ មរតិ. ឥទមេត្ថ, មហារាជ, ការណំ, យេន ការណេន អកាលេ មរណំ អត្ថីតិ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, យោ កោចិ លោហមយំ ភាជនំ អាកោដេយ្យ, តស្ស អាកោដនេន សទ្ទោ និព្ពត្តិត្វា យថាគតិគមនបថមត្ថកំ គច្ឆតិ, សោ សទ្ទោ វុច្ចតិ ‘អនីតិកោ អនុបទ្ទវោ យថាគតិគមនបថមត្ថកំ គតោ នាមា’តិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោ កោចិ ពហូនិ ទិវសសហស្សានិ ជីវិត្វា ជរាជិណ្ណោ អាយុក្ខយា អនីតិកោ អនុបទ្ទវោ មរតិ, សោ វុច្ចតិ ‘អនីតិកោ អនុបទ្ទវោ សមយេ មរណមុបាគតោ’តិ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, យោ កោចិ លោហមយំ ភាជនំ អាកោដេយ្យ, តស្ស អាកោដនេន សទ្ទោ និព្ពត្តេយ្យ, និព្ពត្តេ សទ្ទេ អទូរគតេ កោចិ អាមសេយ្យ, សហ អាមសនេន សទ្ទោ និរុជ្ឈេយ្យ, អបិ នុ ខោ សោ, មហារាជ, សទ្ទោ យថាគតិគមនបថមត្ថកំ គតោ នាម ហោតី’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិស្ស បន, មហារាជ, បច្ឆិមោ សទ្ទោ បុរិមកេន សទ្ទេន សមសមគតិកោ នាហោសី’’តិ? ‘‘អាគន្តុកេន, ភន្តេ, អាមសនេន សោ សទ្ទោ ឧបរតោ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោ កោចិ អកាលេ មរតិ, សោ អាគន្តុកេន រោគេន បដិបីឡិតោ វាតសមុដ្ឋានេន វា…បេ… សត្តិវេគប្បដិបីឡិតោ វា អកាលេ មរតិ. ឥទមេត្ថ មហារាជ ការណំ, យេន ការណេន អកាលេ មរណំ អត្ថីតិ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, ខេត្តេ សុវិរូឡ្ហំ ធញ្ញពីជំ សម្មា បវត្តមានេន វស្សេន ឱតតវិតតអាកិណ្ណពហុផលំ ហុត្វា [ឧដ្ឋិតអាកិណ្ណពហុផលំ ភវិត្វា (ស្យា.)] សស្សុដ្ឋានសមយំ បាបុណាតិ, តំ ធញ្ញំ វុច្ចតិ ‘អនីតិកមនុបទ្ទវំ សមយសម្បត្តំ នាម ហោតី’តិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោ កោចិ ពហូនិ ទិវសសហស្សានិ ជីវិត្វា ជរាជិណ្ណោ អាយុក្ខយា អនីតិកោ អនុបទ្ទវោ មរតិ, សោ វុច្ចតិ ‘អនីតិកោ អនុបទ្ទវោ សមយេ មរណមុបគតោ’តិ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, ខេត្តេ សុវិរូឡ្ហំ ធញ្ញពីជំ ឧទកេន វិកលំ មរេយ្យ, អបិ នុ ខោ តំ, មហារាជ, ធញ្ញំ អសមយសម្បត្តំ នាម ហោតី’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិស្ស បន តំ, មហារាជ, បច្ឆិមំ ធញ្ញំ បុរិមកេន ធញ្ញេន សមសមគតិកំ នាហោសី’’តិ? ‘‘អាគន្តុកេន, ភន្តេ, ឧណ្ហេន បដិបីឡិតំ តំ ធញ្ញំ មត’’ន្តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោ កោចិ អកាលេ មរតិ, សោ អាគន្តុកេន រោគេន បដិបីឡិតោ វាតសមុដ្ឋានេន វា…បេ… សត្តិវេគប្បដិបីឡិតោ វា អកាលេ មរតិ. ឥទមេត្ថ, មហារាជ, ការណំ, យេន ការណេន អកាលេ មរណំ អត្ថីតិ.

‘‘សុតបុព្ពំ បន តយា, មហារាជ, ‘សម្បន្នតរុណសស្សំ កិមយោ ឧដ្ឋហិត្វា សមូលំ នាសេន្តី’’’តិ? ‘‘សុតបុព្ពញ្ចេវ តំ, ភន្តេ, អម្ហេហិ ទិដ្ឋបុព្ពញ្ចា’’តិ. ‘‘កិំ នុ ខោ តំ, មហារាជ, សស្សំ កាលេ នដ្ឋំ, ឧទាហុ អកាលេ នដ្ឋ’’ន្តិ? ‘‘អកាលេ, ភន្តេ, យទិ ខោ តំ, ភន្តេ, សស្សំ កិមយោ ន ខាទេយ្យុំ, សស្សុទ្ធរណសមយំ បាបុណេយ្យា’’តិ. ‘‘កិំ បន, មហារាជ, អាគន្តុកេន ឧបឃាតេន សស្សំ វិនស្សតិ, និរុបឃាតំ សស្សំ សស្សុទ្ធរណសមយំ បាបុណាតី’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោ កោចិ អកាលេ មរតិ, សោ អាគន្តុកេន រោគេន បដិបីឡិតោ វាតសមុដ្ឋានេន វា…បេ… សត្តិវេគប្បដិបីឡិតោ វា មរតិ. ឥទមេត្ថ, មហារាជ, ការណំ, យេន ការណេន អកាលេ មរណំ អត្ថីតិ.

‘‘សុតបុព្ពំ បន តយា, មហារាជ, ‘សម្បន្នេ សស្សេ ផលភារនមិតេ មញ្ចរិតបត្តេ ករកវស្សំ នាម វស្សជាតិ និបតិត្វា វិនាសេតិ អផលំ ករោតី’តិ? ‘‘សុតបុព្ពញ្ចេវ តំ, ភន្តេ, អម្ហេហិ ទិដ្ឋបុព្ពញ្ចា’’តិ. ‘‘អបិ នុ ខោ តំ, មហារាជ, សស្សំ កាលេ នដ្ឋំ, ឧទាហុ អកាលេ នដ្ឋ’’ន្តិ? ‘‘អកាលេ, ភន្តេ, យទិ ខោ តំ, ភន្តេ, សស្សំ ករកវស្សំ ន វស្សេយ្យ សស្សុទ្ធរណសមយំ បាបុណេយ្យា’’តិ. ‘‘កិំ បន, មហារាជ, អាគន្តុកេន ឧបឃាតេន សស្សំ វិនស្សតិ, និរុបឃាតំ សស្សំ សស្សុទ្ធរណសមយំ បាបុណាតី’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោ កោចិ អកាលេ មរតិ, សោ អាគន្តុកេន រោគេន បដិបីឡិតោ វាតសមុដ្ឋានេន វា បិត្តសមុដ្ឋានេន វា សេម្ហសមុដ្ឋានេន វា សន្និបាតិកេន វា ឧតុបរិណាមជេន វា វិសមបរិហារជេន វា ឱបក្កមិកេន វា ជិឃច្ឆាយ វា បិបាសាយ វា សប្បទដ្ឋេន វា វិសមាសិតេន វា អគ្គិនា វា ឧទកេន វា សត្តិវេគប្បដិបីឡិតោ វា អកាលេ មរតិ. យទិ បន អាគន្តុកេន រោគេន បដិបីឡិតោ ន ភវេយ្យ, សមយេវ មរណំ បាបុណេយ្យ. ឥទមេត្ថ, មហារាជ, ការណំ, យេន ការណេន អកាលេ មរណំ អត្ថី’’តិ.

‘‘អច្ឆរិយំ, ភន្តេ នាគសេន, អព្ភុតំ ភន្តេ នាគសេន, សុទស្សិតំ ការណំ, សុទស្សិតំ ឱបម្មំ អកាលេ មរណស្ស បរិទីបនាយ, ‘អត្ថិ អកាលេ មរណ’ន្តិ ឧត្តានីកតំ បាកដំ កតំ វិភូតំ កតំ, អចិត្តវិក្ខិត្តកោបិ, ភន្តេ នាគសេន, មនុជោ ឯកមេកេនបិ តាវ ឱបម្មេន និដ្ឋំ គច្ឆេយ្យ ‘អត្ថិ អកាលេ មរណ’ន្តិ, កិំ បន មនុជោ សចេតនោ? បឋមោបម្មេនេវាហំ, ភន្តេ, សញ្ញត្តោ ‘អត្ថិ អកាលេ មរណ’ន្តិ, អបិ ច អបរាបរំ និព្ពាហនំ សោតុកាមោ ន សម្បដិច្ឆិ’’ន្តិ.

អកាលមរណបញ្ហោ ឆដ្ឋោ.