៦. គព្ភាវក្កន្តិបញ្ហោ

៦. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ភាសិតម្បេតំ ភគវតា ‘តិណ្ណំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, សន្និបាតា គព្ភស្ស អវក្កន្តិ [គព្ភស្សាវក្កន្តិ (ម. និ. ១.៤០៨)] ហោតិ, ឥធ មាតាបិតរោ ច សន្និបតិតា ហោន្តិ, មាតា ច ឧតុនី ហោតិ, គន្ធព្ពោ ច បច្ចុបដ្ឋិតោ ហោតិ, ឥមេសំ ខោ, ភិក្ខវេ, តិណ្ណំ សន្និបាតា គព្ភស្ស អវក្កន្តិ ហោតី’តិ, អសេសវចនមេតំ, និស្សេសវចនមេតំ, និប្បរិយាយវចនមេតំ, អរហស្សវចនមេតំ, សទេវមនុស្សានំ មជ្ឈេ និសីទិត្វា ភណិតំ, អយញ្ច ទ្វិន្នំ សន្និបាតា គព្ភស្ស អវក្កន្តិ ទិស្សតិ, ទុកូលេន តាបសេន បារិកាយ តាបសិយា ឧតុនិកាលេ ទក្ខិណេន ហត្ថង្គុដ្ឋេន នាភិ បរាមដ្ឋា, តស្ស តេន នាភិបរាមសនេន សាមកុមារោ និព្ពត្តោ. មាតង្គេនាបិ ឥសិនា ព្រាហ្មណកញ្ញាយ ឧតុនិកាលេ ទក្ខិណេន ហត្ថង្គុដ្ឋេន នាភិ បរាមដ្ឋា, តស្ស តេន នាភិបរាមសនេន មណ្ឌព្យោ នាម មាណវកោ និព្ពត្តោតិ. យទិ, ភន្តេ នាគសេន, ភគវតា ភណិតំ ‘តិណ្ណំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, សន្និបាតា គព្ភស្ស អវក្កន្តិ ហោតី’តិ. តេន ហិ សាមោ ច កុមារោ មណ្ឌព្យោ ច មាណវកោ ឧភោបិ តេ នាភិបរាមសនេន និព្ពត្តាតិ យំ វចនំ, តំ មិច្ឆា. យទិ, ភន្តេ, តថាគតេន ភណិតំ ‘សាមោ ច កុមារោ មណ្ឌព្យោ ច មាណវកោ នាភិបរាមសនេន និព្ពត្តា’’តិ, តេន ហិ ‘តិណ្ណំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, សន្និបាតា គព្ភស្ស អវក្កន្តិ ហោតី’តិ យំ វចនំ, តម្បិ មិច្ឆា. អយម្បិ ឧភតោ កោដិកោ បញ្ហោ សុគម្ភីរោ សុនិបុណោ វិសយោ ពុទ្ធិមន្តានំ, សោ តវានុប្បត្តោ, ឆិន្ទ វិមតិបថំ, ធារេហិ ញាណវរប្បជ្ជោត’’ន្តិ.

‘‘ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ភគវតា ‘តិណ្ណំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, សន្និបាតា គព្ភស្ស អវក្កន្តិ ហោតិ, ឥធ មាតាបិតរោ ច សន្និបតិតា ហោន្តិ, មាតា ច ឧតុនី ហោតិ, គន្ធព្ពោ ច បច្ចុបដ្ឋិតោ ហោតិ, ឯវំ តិណ្ណំ សន្និបាតា គព្ភស្ស អវក្កន្តិ ហោតី’តិ. ភណិតញ្ច ‘សាមោ ច កុមារោ មណ្ឌព្យោ ច មាណវកោ នាភិបរាមសនេន និព្ពត្តា’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ នាគសេន, យេន ការណេន បញ្ហោ សុវិនិច្ឆិតោ ហោតិ, តេន ការណេន មំ សញ្ញាបេហី’’តិ.

‘‘សុតបុព្ពំ បន តយា, មហារាជ, សំកិច្ចោ ច កុមារោ ឥសិសិង្គោ ច តាបសោ ថេរោ ច កុមារកស្សបោ ‘ឥមិនា នាម តេ និព្ពត្តា’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, សុយ្យតិ, អព្ភុគ្គតា តេសំ ជាតិ, ទ្វេ មិគធេនុយោ តាវ ឧតុនិកាលេ ទ្វិន្នំ តាបសានំ បស្សាវដ្ឋានំ អាគន្ត្វា សសម្ភវំ បស្សាវំ បិវិំសុ, តេន បស្សាវសម្ភវេន សំកិច្ចោ ច កុមារោ ឥសិសិង្គោ ច តាបសោ និព្ពត្តា. ថេរស្ស ឧទាយិស្ស ភិក្ខុនុបស្សយំ ឧបគតស្ស រត្តចិត្តេន ភិក្ខុនិយា អង្គជាតំ ឧបនិជ្ឈាយន្តស្ស សម្ភវំ កាសាវេ មុច្ចិ. អថ ខោ អាយស្មា ឧទាយិ តំ ភិក្ខុនិំ ឯតទវោច ‘គច្ឆ ភគិនិ, ឧទកំ អាហរ អន្តរវាសកំ ធោវិស្សាមី’តិ. ‘អាហរយ្យ អហមេវ ធោវិស្សាមី’តិ. តតោ សា ភិក្ខុនី ឧតុនិសមយេ តំ សម្ភវំ ឯកទេសំ មុខេន អគ្គហេសិ, ឯកទេសំ អង្គជាតេ បក្ខិបិ, តេន ថេរោ កុមារកស្សបោ និព្ពត្តោតិ ឯតំ ជនោ អាហា’’តិ.

‘‘អបិ នុ ខោ ត្វំ, មហារាជ, សទ្ទហសិ តំ វចន’’ន្តិ? ‘‘អាម ភន្តេ, ពលវំ តត្ថ មយំ ការណំ ឧបលភាម, យេន មយំ ការណេន សទ្ទហាម ‘ឥមិនា ការណេន និព្ពត្តា’’តិ. ‘‘កិំ បនេត្ថ, មហារាជ, ការណ’’ន្តិ? ‘‘សុបរិកម្មកតេ, ភន្តេ, កលលេ ពីជំ និបតិត្វា ខិប្បំ សំវិរុហតី’’តិ. ‘‘អាម មហារាជា’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, ភន្តេ, សា ភិក្ខុនី ឧតុនី សមានា សណ្ឋិតេ កលលេ រុហិរេ បច្ឆិន្នវេគេ ឋិតាយ ធាតុយា តំ សម្ភវំ គហេត្វា តស្មិំ កលលេ បក្ខិបិ, តេន តស្សា គព្ភោ សណ្ឋាសិ, ឯវំ តត្ថ ការណំ បច្ចេម តេសំ និព្ពត្តិយា’’តិ. ‘‘ឯវមេតំ, មហារាជ, តថា សម្បដិច្ឆាមិ, យោនិប្បវេសេន គព្ភោ សម្ភវតីតិ. សម្បដិច្ឆសិ បន, ត្វំ មហារាជ, ថេរស្ស កុមារកស្សបស្ស គព្ភាវក្កមន’’ន្តិ? ‘‘អាម ភន្តេ’’តិ. ‘‘សាធុ, មហារាជ, បច្ចាគតោសិ មម វិសយំ, ឯកវិធេនបិ គព្ភាវក្កន្តិំ កថយន្តោ មមានុពលំ ភវិស្សសិ, អថ យា បន តា ទ្វេ មិគធេនុយោ បស្សាវំ បិវិត្វា គព្ភំ បដិលភិំសុ, តាសំ ត្វំ សទ្ទហសិ គព្ភស្សាវក្កមន’’ន្តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, យំ កិញ្ចិ ភុត្តំ បីតំ ខាយិតំ លេហិតំ, សព្ពំ តំ កលលំ ឱសរតិ, ឋានគតំ វុឌ្ឍិមាបជ្ជតិ. យថា, ភន្តេ នាគសេន, យា កាចិ សរិតា នាម, សព្ពា តា មហាសមុទ្ទំ ឱសរន្តិ, ឋានគតា វុឌ្ឍិមាបជ្ជន្តិ. ឯវមេវ ខោ, ភន្តេ នាគសេន, យំ កិញ្ចិ ភុត្តំ បីតំ ខាយិតំ លេហិតំ, សព្ពំ តំ កលលំ ឱសរតិ, ឋានគតំ វុឌ្ឍិមាបជ្ជតិ, តេនាហំ ការណេន សទ្ទហាមិ មុខគតេនបិ គព្ភស្ស អវក្កន្តិ ហោតី’’តិ. ‘‘សាធុ, មហារាជ, គាឡ្ហតរំ ឧបគតោសិ មម វិសយំ, មុខបានេនបិ ទ្វយសន្និបាតោ ភវតិ. សំកិច្ចស្ស ច, មហារាជ, កុមារស្ស ឥសិសិង្គស្ស ច តាបសស្ស ថេរស្ស ច កុមារកស្សបស្ស គព្ភាវក្កមនំ សម្បដិច្ឆសី’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, សន្និបាតោ ឱសរតី’’តិ.

‘‘សាមោបិ, មហារាជ, កុមារោ មណ្ឌព្យោបិ មាណវកោ តីសុ សន្និបាតេសុ អន្តោគធា, ឯករសា យេវ បុរិមេន, តត្ថ ការណំ វក្ខាមិ. ទុកូលោ ច, មហារាជ, តាបសោ បារិកា ច តាបសី ឧភោបិ តេ អរញ្ញវាសា អហេសុំ បវិវេកាធិមុត្តា ឧត្តមត្ថគវេសកា, តបតេជេន យាវ ព្រហ្មលោកំ សន្តាបេសុំ. តេសំ តទា សក្កោ ទេវានមិន្ទោ សាយំ បាតំ ឧបដ្ឋានំ អាគច្ឆតិ. សោ តេសំ គរុកតមេត្តតាយ ឧបធារេន្តោ អទ្ទស អនាគតមទ្ធានេ ទ្វិន្នម្បិ តេសំ ចក្ខូនំ អន្តរធានំ, ទិស្វា តេ ឯវមាហ ‘ឯកំ មេ, ភោន្តោ, វចនំ ករោថ, សាធុ ឯកំ បុត្តំ ជនេយ្យាថ, សោ តុម្ហាកំ ឧបដ្ឋាកោ ភវិស្សតិ អាលម្ពនោ ចា’តិ. ‘អលំ, កោសិយ, មា ឯវំ ភណី’តិ. តេ តស្ស តំ វចនំ ន សម្បដិច្ឆិំសុ. អនុកម្បកោ អត្ថកាមោ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ ទុតិយម្បិ…បេ… តតិយម្បិ តេ ឯវមាហ ‘ឯកំ មេ, ភោន្តោ, វចនំ ករោថ, សាធុ ឯកំ បុត្តំ ជនេយ្យាថ, សោ តុម្ហាកំ ឧបដ្ឋាកោ ភវិស្សតិ អាលម្ពនោ ចា’តិ. តតិយម្បិ តេ អាហំសុ ‘អលំ, កោសិយ, មា ត្វំ ខោ អម្ហេ អនត្ថេ និយោជេហិ, កទាយំ កាយោ ន ភិជ្ជិស្សតិ, ភិជ្ជតុ អយំ កាយោ ភេទនធម្មោ, ភិជ្ជន្តិយាបិ ធរណិយា បតន្តេបិ សេលសិខរេ ផលន្តេបិ អាកាសេ បតន្តេបិ ចន្ទិមសូរិយេ នេវ មយំ លោកធម្មេហិ មិស្សយិស្សាម, មា ត្វំ អម្ហាកំ សម្មុខភាវំ ឧបគច្ឆ, ឧបគតស្ស តេ ឯសោ វិស្សាសោ, អនត្ថចរោ ត្វំ មញ្ញេ’តិ.

តតោ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ តេសំ មនំ អលភមានោ គរុកតោ បញ្ជលិកោ បុន យាចិ ‘យទិ មេ វចនំ ន ឧស្សហថ កាតុំ, យទា តាបសី ឧតុនី ហោតិ បុប្ផវតី, តទា ត្វំ, ភន្តេ, ទក្ខិណេន ហត្ថង្គុដ្ឋេន នាភិំ បរាមសេយ្យាសិ, តេន សា គព្ភំ លច្ឆតិ, សន្និបាតោ យេវេស គព្ភាវក្កន្តិយា’តិ. ‘សក្កោមហំ, កោសិយ, តំ វចនំ កាតុំ, ន តាវតកេន អម្ហាកំ តបោ ភិជ្ជតិ, ហោតូ’តិ សម្បដិច្ឆិំសុ. តាយ ច បន វេលាយ ទេវភវនេ អត្ថិ ទេវបុត្តោ ឧស្សន្នកុសលមូលោ ខីណាយុកោ អាយុក្ខយប្បត្តោ យទិច្ឆកំ សមត្ថោ ឱក្កមិតុំ អបិ ចក្កវត្តិកុលេបិ. អថ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ តំ ទេវបុត្តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមាហ ‘ឯហិ ខោ, មារិស, សុបភាតោ តេ ទិវសោ, អត្ថសិទ្ធិ ឧបគតា, យមហំ តេ ឧបដ្ឋានមាគមិំ, រមណីយេ តេ ឱកាសេ វាសោ ភវិស្សតិ, បតិរូបេ កុលេ បដិសន្ធិ ភវិស្សតិ, សុន្ទរេហិ មាតាបិតូហិ វឌ្ឍេតព្ពោ, ឯហិ មេ វចនំ ករោហី’តិ យាចិ. ទុតិយម្បិ…បេ… តតិយម្បិ យាចិ សិរសិ បញ្ជលិកតោ.

តតោ សោ ទេវបុត្តោ ឯវមាហ ‘កតមំ តំ, មារិស, កុលំ, យំ ត្វំ អភិក្ខណំ កិត្តយសិ បុនប្បុន’ន្តិ. ‘ទុកូលោ ច តាបសោ បារិកា ច តាបសី’តិ. សោ តស្ស វចនំ សុត្វា តុដ្ឋោ សម្បដិច្ឆិ ‘សាធុ, មារិស, យោ តវ ឆន្ទោ, សោ ហោតុ, អាកង្ខមានោ អហំ, មារិស, បត្ថិតេ កុលេ ឧប្បជ្ជេយ្យំ, កិម្ហិ កុលេ ឧប្បជ្ជាមិ អណ្ឌជេ វា ជលាពុជេ វា សំសេទជេ វា ឱបបាតិកេ វា’តិ? ‘ជលាពុជាយ, មារិស, យោនិយា ឧប្បជ្ជាហី’តិ. អថ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ ឧប្បត្តិទិវសំ វិគណេត្វា ទុកូលស្ស តាបសស្ស អារោចេសិ ‘អសុកស្មិំ នាម ទិវសេ តាបសី ឧតុនី ភវិស្សតិ បុប្ផវតី, តទា ត្វំ, ភន្តេ, ទក្ខិណេន ហត្ថង្គុដ្ឋេន នាភិំ បរាមសេយ្យាសី’តិ. តស្មិំ, មហារាជ, ទិវសេ តាបសី ច ឧតុនី បុប្ផវតី អហោសិ, ទេវបុត្តោ ច តត្ថូបគោ បច្ចុបដ្ឋិតោ អហោសិ, តាបសោ ច ទក្ខិណេន ហត្ថង្គុដ្ឋេន តាបសិយា នាភិំ បរាមសិ, ឥតិ តេ តយោ សន្និបាតា អហេសុំ, នាភិបរាមសនេន តាបសិយា រាគោ ឧទបាទិ, សោ បនស្សា រាគោ នាភិបរាមសនំ បដិច្ច មា ត្វំ សន្និបាតំ អជ្ឈាចារមេវ មញ្ញិ, ឩហសនម្បិ [ហសនម្បិ (ក.)] សន្និបាតោ, ឧល្លបនម្បិ សន្និបាតោ, ឧបនិជ្ឈាយនម្បិ សន្និបាតោ, បុព្ពភាគភាវតោ រាគស្ស ឧប្បាទាយ អាមសនេន សន្និបាតោ ជាយតិ, សន្និបាតា ឱក្កមនំ ហោតីតិ.

‘‘អនជ្ឈាចារេបិ, មហារាជ, បរាមសនេន គព្ភាវក្កន្តិ ហោតិ. យថា, មហារាជ, អគ្គិ ជលមានោ អបរាមសនោបិ ឧបគតស្ស សីតំ ព្យបហន្តិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, អនជ្ឈាចារេបិ បរាមសនេន គព្ភាវក្កន្តិ ហោតិ.

‘‘ចតុន្នំ, មហារាជ, វសេន សត្តានំ គព្ភាវក្កន្តិ ហោតិ កម្មវសេន យោនិវសេន កុលវសេន អាយាចនវសេន, អបិ ច សព្ពេបេតេ សត្តា កម្មសម្ភវា កម្មសមុដ្ឋានា.

‘‘កថំ, មហារាជ, កម្មវសេន សត្តានំ គព្ភាវក្កន្តិ ហោតិ? ឧស្សន្នកុសលមូលា, មហារាជ, សត្តា យទិច្ឆកំ ឧប្បជ្ជន្តិ ខត្តិយមហាសាលកុលេ វា ព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ វា គហបតិមហាសាលកុលេ វា ទេវេសុ វា អណ្ឌជាយ វា យោនិយា ជលាពុជាយ វា យោនិយា សំសេទជាយ វា យោនិយា ឱបបាតិកាយ វា យោនិយា. យថា, មហារាជ, បុរិសោ អឌ្ឍោ មហទ្ធនោ មហាភោគោ បហូតជាតរូបរជតោ បហូតវិត្តូបករណោ បហូតធនធញ្ញោ បហូតញាតិបក្ខោ ទាសិំ វា ទាសំ វា ខេត្តំ វា វត្ថុំ វា គាមំ វា និគមំ វា ជនបទំ វា យំ កិញ្ចិ មនសា អភិបត្ថិតំ, យទិច្ឆកំ ទ្វិគុណតិគុណម្បិ ធនំ ទត្វា កិណាតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ឧស្សន្នកុសលមូលា សត្តា យទិច្ឆកំ ឧប្បជ្ជន្តិ ខត្តិយមហាសាលកុលេ វា ព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ វា គហបតិមហាសាលកុលេ វា ទេវេសុ វា អណ្ឌជាយ វា យោនិយា ជលាពុជាយ វា យោនិយា សំសេទជយ វា យោនិយា ឱបបាតិកាយ វា យោនិយា. ឯវំ កម្មវសេន សត្តានំ គព្ភាវក្កន្តិ ហោតិ.

‘‘កថំ យោនិវសេន សត្តានំ គព្ភាវក្កន្តិ ហោតិ? កុក្កុដានំ, មហារាជ, វាតេន គព្ភាវក្កន្តិ ហោតិ. ពលាកានំ មេឃសទ្ទេន គព្ភាវក្កន្តិ ហោតិ. សព្ពេបិ ទេវា អគព្ភសេយ្យកា សត្តា យេវ, តេសំ នានាវណ្ណេន គព្ភាវក្កន្តិ ហោតិ. យថា, មហារាជ, មនុស្សា នានាវណ្ណេន មហិយា ចរន្តិ, កេចិ បុរតោ បដិច្ឆាទេន្តិ, កេចិ បច្ឆតោ បដិច្ឆាទេន្តិ, កេចិ នគ្គា ហោន្តិ, កេចិ ភណ្ឌូ ហោន្តិ សេតបដធរា, កេចិ មោឡិពទ្ធា ហោន្តិ, កេចិ ភណ្ឌូ កាសាវវសនា ហោន្តិ, កេចិ កាសាវវសនា មោឡិពទ្ធា ហោន្តិ, កេចិ ជដិនោ វាកចីរធរា [វាកចីរា (ក.)] ហោន្តិ, កេចិ ចម្មវសនា ហោន្តិ, កេចិ រស្មិយោ និវាសេន្តិ, សព្ពេបេតេ មនុស្សា នានាវណ្ណេន មហិយា ចរន្តិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, សត្តា យេវ តេ សព្ពេ, តេសំ នានាវណ្ណេន គព្ភាវក្កន្តិ ហោតិ. ឯវំ យោនិវសេន សត្តានំ គព្ភាវក្កន្តិ ហោតិ.

‘‘កថំ កុលវសេន សត្តានំ គព្ភាវក្កន្តិ ហោតិ? កុលំ នាម, មហារាជ, ចត្តារិ កុលានិ អណ្ឌជំ ជលាពុជំ សំសេទជំ ឱបបាតិកំ. យទិ តត្ថ គន្ធព្ពោ យតោ កុតោចិ អាគន្ត្វា អណ្ឌជេ កុលេ ឧប្បជ្ជតិ, សោ តត្ថ អណ្ឌជោ ហោតិ…បេ… ជលាពុជេ កុលេ…បេ… សំសេទជេ កុលេ…បេ… ឱបបាតិកេ កុលេ ឧប្បជ្ជតិ, សោ តត្ថ ឱបបាតិកោ ហោតិ. តេសុ តេសុ កុលេសុ តាទិសា យេវ សត្តា សម្ភវន្តិ. យថា, មហារាជ, ហិមវតិ នេរុបព្ពតំ យេ កេចិ មិគបក្ខិនោ ឧបេន្តិ, សព្ពេ តេ សកវណ្ណំ វិជហិត្វា សុវណ្ណវណ្ណា ហោន្តិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោ កោចិ គន្ធព្ពោ យតោ កុតោចិ អាគន្ត្វា អណ្ឌជំ យោនិំ ឧបគន្ត្វា សភាវវណ្ណំ វិជហិត្វា អណ្ឌជោ ហោតិ…បេ… ជលាពុជំ…បេ… សំសេទជំ…បេ… ឱបបាតិកំ យោនិំ ឧបគន្ត្វា សភាវវណ្ណំ វិជហិត្វា ឱបបាតិកោ ហោតិ, ឯវំ កុលវសេន សត្តានំ គព្ភាវក្កន្តិ ហោតិ.

‘‘កថំ អាយាចនវសេន សត្តានំ គព្ភាវក្កន្តិ ហោតិ? ឥធ, មហារាជ, កុលំ ហោតិ អបុត្តកំ ពហុសាបតេយ្យំ សទ្ធំ បសន្នំ សីលវន្តំ កល្យាណធម្មំ តបនិស្សិតំ, ទេវបុត្តោ ច ឧស្សន្នកុសលមូលោ ចវនធម្មោ ហោតិ. អថ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ តស្ស កុលស្ស អនុកម្បាយ តំ ទេវបុត្តំ អាយាចតិ ‘បណិធេហិ, មារិស, អសុកស្ស កុលស្ស មហេសិយា កុច្ឆិ’ន្តិ. សោ តស្ស អាយាចនហេតុ តំ កុលំ បណិធេតិ. យថា, មហារាជ, មនុស្សា បុញ្ញកាមា សមណំ មនោភាវនីយំ អាយាចិត្វា គេហំ ឧបនេន្តិ, អយំ ឧបគន្ត្វា សព្ពស្ស កុលស្ស សុខាវហោ ភវិស្សតីតិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, សក្កោ ទេវានមិន្ទោ តំ ទេវបុត្តំ អាយាចិត្វា តំ កុលំ ឧបនេតិ. ឯវំ អាយាចនវសេន សត្តានំ គព្ភាវក្កន្តិ ហោតិ.

‘‘សាមោ, មហារាជ, កុមារោ សក្កេន ទេវានមិន្ទេន អាយាចិតោ បារិកាយ តាបសិយា កុច្ឆិំ ឱក្កន្តោ. សាមោ, មហារាជ, កុមារោ កតបុញ្ញោ, មាតាបិតរោ សីលវន្តោ កល្យាណធម្មា, អាយាចកោ សក្កោ, តិណ្ណំ ចេតោបណិធិយា សាមោ កុមារោ និព្ពត្តោ. ឥធ, មហារាជ, នយកុសលោ បុរិសោ សុកដ្ឋេ អនូបខេត្តេ ពីជំ រោបេយ្យ, អបិ នុ តស្ស ពីជស្ស អន្តរាយំ វិវជ្ជេន្តស្ស វុឌ្ឍិយា កោចិ អន្តរាយោ ភវេយ្យា’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, និរុបឃាតំ ពីជំ ខិប្បំ សំវិរុហេយ្យា’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, សាមោ កុមារោ មុត្តោ ឧប្បន្នន្តរាយេហិ តិណ្ណំ ចេតោបណិធិយា និព្ពត្តោ.

‘‘អបិ នុ ខោ, មហារាជ, សុតបុព្ពំ តយា ឥសីនំ មនោបទោសេន ឥទ្ធោ ផីតោ មហាជនបទោ សជនោ សមុច្ឆិន្នោ’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, សុយ្យតិ. មហិយា ទណ្ឌការញ្ញំ [ទណ្ឌកីរញ្ញំ (ម. និ. ២.៦៥)] មជ្ឈារញ្ញំ កាលិង្គារញ្ញំ មាតង្គារញ្ញំ, សព្ពំ តំ អរញ្ញំ អរញ្ញភូតំ, សព្ពេបេតេ ជនបទា ឥសីនំ មនោបទោសេន ខយំ គតា’’តិ. ‘‘យទិ, មហារាជ, តេសំ មនោបទោសេន សុសមិទ្ធា ជនបទា ឧច្ឆិជ្ជន្តិ, អបិ នុ ខោ តេសំ មនោបសាទេន កិញ្ចិ និព្ពត្តេយ្យា’’តិ? ‘‘អាម ភន្តេ’’តិ. ‘‘តេន ហិ, មហារាជ, សាមោ កុមារោ តិណ្ណំ ពលវន្តានំ ចេតោបសាទេន និព្ពត្តោ ឥសិនិម្មិតោ ទេវនិម្មិតោ បុញ្ញនិម្មិតោតិ. ឯវមេតំ, មហារាជ, ធារេហិ.

‘‘តយោមេ, មហារាជ, ទេវបុត្តា សក្កេន ទេវានមិន្ទេន អាយាចិតា កុលំ ឧប្បន្នា. កតមេ តយោ? សាមោ កុមារោ មហាបនាទោ កុសរាជា, តយោបេតេ ពោធិសត្តា’’តិ. ‘‘សុនិទ្ទិដ្ឋា, ភន្តេ នាគសេន, គព្ភាវក្កន្តិ, សុកថិតំ ការណំ, អន្ធការោ អាលោកោ កតោ, ជដា វិជដិតា, និច្ឆុទ្ធា បរវាទា, ឯវមេតំ តថា សម្បដិច្ឆាមី’’តិ.

គព្ភាវក្កន្តិបញ្ហោ ឆដ្ឋោ.