៥. សិវិរាជចក្ខុទានបញ្ហោ

៥. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, តុម្ហេ ឯវំ ភណថ ‘សិវិរាជេន យាចកស្ស ចក្ខូនិ ទិន្នានិ, អន្ធស្ស សតោ បុន ទិព្ពចក្ខូនិ ឧប្បន្នានី’តិ, ឯតម្បិ វចនំ សកសដំ សនិគ្គហំ សទោសំ ‘ហេតុសមុគ្ឃាតេ អហេតុស្មិំ អវត្ថុស្មិំ នត្ថិ ទិព្ពចក្ខុស្ស ឧប្បាទោ’តិ សុត្តេ វុត្តំ, យទិ, ភន្តេ នាគសេន, សិវិរាជេន យាចកស្ស ចក្ខូនិ ទិន្នានិ, តេន ហិ ‘បុន ទិព្ពចក្ខូនិ ឧប្បន្នានី’តិ យំ វចនំ, តំ មិច្ឆា; យទិ ទិព្ពចក្ខូនិ ឧប្បន្នានិ, តេន ហិ ‘សិវិរាជេន យាចកស្ស ចក្ខូនិ ទិន្នានី’តិ យំ វចនំ, តម្បិ មិច្ឆា. អយម្បិ ឧភតោ កោដិកោ បញ្ហោ គណ្ឋិតោបិ គណ្ឋិតរោ វេឋតោបិ វេឋតរោ គហនតោបិ គហនតរោ, សោ តវានុប្បត្តោ, តត្ថ ឆន្ទមភិជនេហិ និព្ពាហនាយ បរវាទានំ និគ្គហាយា’’តិ.

‘‘ទិន្នានិ, មហារាជ, សិវិរាជេន យាចកស្ស ចក្ខូនិ, តត្ថ មា វិមតិំ ឧប្បាទេហិ, បុន ទិព្ពានិ ច ចក្ខូនិ ឧប្បន្នានិ, តត្ថាបិ មា វិមតិំ ជនេហី’’តិ. ‘‘អបិ នុ ខោ, ភន្តេ នាគសេន, ហេតុសមុគ្ឃាតេ អហេតុស្មិំ អវត្ថុស្មិំ ទិព្ពចក្ខុ ឧប្បជ្ជតី’’តិ? ‘‘ន ហិ, មហារាជា’’តិ. ‘‘កិំ បន, ភន្តេ, ឯត្ថ ការណំ, យេន ការណេន ហេតុសមុគ្ឃាតេ អហេតុស្មិំ អវត្ថុស្មិំ ទិព្ពចក្ខុ ឧប្បជ្ជតិ, ឥង្ឃ តាវ ការណេន មំ សញ្ញាបេហី’’តិ?

‘‘កិំ បន, មហារាជ, អត្ថិ លោកេ សច្ចំ នាម, យេន សច្ចវាទិនោ សច្ចកិរិយំ ករោន្តី’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, អត្ថិ លោកេ សច្ចំ នាម, សច្ចេន, ភន្តេ នាគសេន, សច្ចវាទិនោ សច្ចកិរិយំ កត្វា ទេវំ វស្សាបេន្តិ, អគ្គិំ និព្ពាបេន្តិ, វិសំ បដិហនន្តិ, អញ្ញម្បិ វិវិធំ កត្តព្ពំ ករោន្តី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, មហារាជ, យុជ្ជតិ សមេតិ សិវិរាជស្ស សច្ចពលេន ទិព្ពចក្ខូនិ ឧប្បន្នានីតិ, សច្ចពលេន, មហារាជ, អវត្ថុស្មិំ ទិព្ពចក្ខុ ឧប្បជ្ជតិ, សច្ចំ យេវ តត្ថ វត្ថុ ភវតិ ទិព្ពចក្ខុស្ស ឧប្បាទាយ.

‘‘យថា, មហារាជ, យេ កេចិ សត្តា សច្ចមនុគាយន្តិ ‘មហាមេឃោ បវស្សតូ’តិ, តេសំ សហ សច្ចមនុគីតេន មហាមេឃោ បវស្សតិ, អបិ នុ ខោ, មហារាជ, អត្ថិ អាកាសេ វស្សហេតុ សន្និចិតោ ‘យេន ហេតុនា មហាមេឃោ បវស្សតី’’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, សច្ចំ យេវ តត្ថ ហេតុ ភវតិ មហតោ មេឃស្ស បវស្សនាយា’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, នត្ថិ តស្ស បកតិហេតុ, សច្ចំ យេវេត្ថ វត្ថុ ភវតិ ទិព្ពចក្ខុស្ស ឧប្បាទាយាតិ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, យេ កេចិ សត្តា សច្ចមនុគាយន្តិ ‘ជលិតបជ្ជលិតមហាអគ្គិក្ខន្ធោ បដិនិវត្តតូ’តិ, តេសំ សហ សច្ចមនុគីតេន ជលិតបជ្ជលិតមហាអគ្គិក្ខន្ធោ ខណេន បដិនិវត្តតិ. អបិ នុ ខោ, មហារាជ, អត្ថិ តស្មិំ ជលិតបជ្ជលិតេ មហាអគ្គិក្ខន្ធេ ហេតុ សន្និចិតោ ‘យេន ហេតុនា ជលិតបជ្ជលិតមហាអគ្គិក្ខន្ធោ ខណេន បដិនិវត្តតី’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, សច្ចំ យេវ តត្ថ វត្ថុ ហោតិ តស្ស ជលិតបជ្ជលិតស្ស មហាអគ្គិក្ខន្ធស្ស ខណេន បដិនិវត្តនាយា’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, នត្ថិ តស្ស បកតិហេតុ, សច្ចំ យេវេត្ថ វត្ថុ ភវតិ ទិព្ពចក្ខុស្ស ឧប្បាទាយាតិ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, យេ កេចិ សត្តា សច្ចមនុគាយន្តិ ‘វិសំ ហលាហលំ អគទំ ភវតូ’តិ. តេសំ សហ សច្ចមនុគីតេន វិសំ ហលាហលំ ខណេន អគទំ ភវតិ, អបិ នុ ខោ, មហារាជ, អត្ថិ តស្មិំ ហលាហលវិសេ ហេតុ សន្និចិតោ ‘យេន ហេតុនា វិសំ ហលាហលំ ខណេន អគទំ ភវតី’’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, សច្ចំ យេវ តត្ថ ហេតុ ភវតិ វិសស្ស ហលាហលស្ស ខណេន បដិឃាតាយា’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, វិនា បកតិហេតុំ សច្ចំ យេវេត្ថ វត្ថុ ភវតិ ទិព្ពចក្ខុស្ស ឧប្បាទាយាតិ.

‘‘ចតុន្នម្បិ, មហារាជ, អរិយសច្ចានំ បដិវេធាយ នត្ថញ្ញំ វត្ថុ, សច្ចំ វត្ថុំ កត្វា ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ បដិវិជ្ឈន្តីតិ. អត្ថិ, មហារាជ, ចីនវិសយេ ចីនរាជា, សោ មហាសមុទ្ទេ កីឡិតុកាមោ [ពលិំ កាតុកាមោ (សី. បី.)] ចតុមាសេ ចតុមាសេ សច្ចកិរិយំ កត្វា សហ រថេន អន្តោមហាសមុទ្ទេ យោជនំ បវិសតិ, តស្ស រថសីសស្ស បុរតោ បុរតោ មហាវារិក្ខន្ធោ បដិក្កមតិ, និក្ខន្តស្ស បុន ឱត្ថរតិ, អបិ នុ ខោ, មហារាជ, សោ មហាសមុទ្ទោ សទេវមនុស្សេនបិ លោកេន បកតិកាយពលេន សក្កា បដិក្កមាបេតុ’’ន្តិ? ‘‘អតិបរិត្តកេបិ, ភន្តេ, តឡាកេ ឧទកំ ន សក្កា សទេវមនុស្សេនបិ លោកេន បកតិកាយពលេន បដិក្កមាបេតុំ, កិំ បន មហាសមុទ្ទេ ឧទក’’ន្តិ? ‘‘ឥមិនាបិ, មហារាជ, ការណេន សច្ចពលំ ញាតព្ពំ ‘នត្ថិ តំ ឋានំ, យំ សច្ចេន ន បត្តព្ព’ន្តិ.

‘‘នគរេ, មហារាជ, បាដលិបុត្តេ អសោកោ ធម្មរាជា សនេគមជានបទអមច្ចភដពលមហាមត្តេហិ បរិវុតោ គង្គំ នទិំ [គង្គានទិំ (សី.)] នវសលិលសម្បុណ្ណំ សមតិត្ថិកំ សម្ភរិតំ បញ្ចយោជនសតាយាមំ យោជនបុថុលំ សន្ទមានំ ទិស្វា អមច្ចេ ឯវមាហ ‘អត្ថិ កោចិ, ភណេ, សមត្ថោ, យោ ឥមំ មហាគង្គំ បដិសោតំ សន្ទាបេតុ’ន្តិ. អមច្ចា អាហំសុ ‘ទុក្ករំ ទេវា’តិ.

‘‘តស្មិំ យេវ គង្គាកូលេ ឋិតា ពន្ធុមតី នាម គណិកា អស្សោសិ រញ្ញា កិរ ឯវំ វុត្តំ ‘សក្កា នុ ខោ ឥមំ មហាគង្គំ បដិសោតំ សន្ទាបេតុ’ន្តិ, សា ឯវមាហ ‘អហញ្ហិ នគរេ បាដលិបុត្តេ គណិកា រូបូបជីវិនី អន្តិមជីវិកា, មម តាវ រាជា សច្ចកិរិយំ បស្សតូ’តិ. អថ សា សច្ចកិរិយំ អកាសិ, សហ តស្សា សច្ចកិរិយាយ ខណេន សា មហាគង្គា គឡគឡាយន្តី បដិសោតំ សន្ទិត្ថ មហតោ ជនកាយស្ស បស្សតោ.

‘‘អថ រាជា គង្គាយ អាវដ្ដឩមិវេគជនិតំ ហលាហលសទ្ទំ សុត្វា វិម្ហិតោ អច្ឆរិយព្ភុតជាតោ អមច្ចេ ឯវមាហ ‘កិស្សាយំ, ភណេ, មហាគង្គា បដិសោតំ សន្ទតី’តិ? ‘ពន្ធុមតី, មហារាជ, គណិកា តវ វចនំ សុត្វា សច្ចកិរិយំ អកាសិ, តស្សា សច្ចកិរិយាយ មហាគង្គា ឧទ្ធំមុខា សន្ទតី’តិ.

‘‘អថ សំវិគ្គហទយោ រាជា តុរិតតុរិតោ សយំ គន្ត្វា តំ គណិកំ បុច្ឆិ ‘សច្ចំ កិរ, ជេ, តយា សច្ចកិរិយាយ អយំ គង្គា បដិសោតំ សន្ទាបិតា’តិ? ‘អាម ទេវា’តិ. រាជា អាហ ‘កិំ តេ តត្ថ ពលំ អត្ថិ, កោ វា តេ វចនំ អាទិយតិ អនុម្មត្តោ, កេន ត្វំ ពលេន ឥមំ មហាគង្គំ បដិសោតំ សន្ទាបេសី’តិ? សា អាហ ‘សច្ចពលេនាហំ, មហារាជ, ឥមំ មហាគង្គំ បដិសោតំ សន្ទាបេសិ’ន្តិ. រាជា អាហ ‘កិំ តេ សច្ចពលំ អត្ថិ ចោរិយា ធុត្តិយា អសតិយា ឆិន្និកាយ បាបិយា ភិន្នសីលាយ [បាបិកាយ ភិន្នសីមាយ (សី.)] ហិរិអតិក្កន្តិកាយ អន្ធជនបលោភិកាយា’តិ. ‘សច្ចំ, មហារាជ, តាទិសិកា អហំ, តាទិសិកាយបិ មេ, មហារាជ, សច្ចកិរិយា អត្ថិ, យាយាហំ ឥច្ឆមានា សទេវកម្បិ លោកំ បរិវត្តេយ្យ’ន្តិ. រាជា អាហ ‘កតមា បន សា ហោតិ សច្ចកិរិយា, ឥង្ឃ មំ សាវេហី’តិ. ‘យោ មេ, មហារាជ, ធនំ ទេតិ ខត្តិយោ វា ព្រាហ្មណោ វា វេស្សោ វា សុទ្ទោ វា អញ្ញោ វា កោចិ, តេសំ សមកំ យេវ ឧបដ្ឋហាមិ, ‘‘ខត្តិយោ’’តិ វិសេសោ នត្ថិ, ‘‘សុទ្ទោ’’តិ អតិមញ្ញនា [អតិមញ្ញមានោ (ក.)] នត្ថិ, អនុនយប្បដិឃវិប្បមុត្តា ធនស្សាមិកំ បរិចរាមិ, ឯសា មេ ទេវ សច្ចកិរិយា, យាយាហំ ឥមំ មហាគង្គំ បដិសោតំ សន្ទាបេសិ’ន្តិ.

‘‘ឥតិបិ, មហារាជ, សច្ចេ ឋិតា ន កិញ្ចិ អត្ថំ ន វិន្ទន្តិ. ទិន្នានិ ច, មហារាជ, សិវិរាជេន យាចកស្ស ចក្ខូនិ, ទិព្ពចក្ខូនិ ច ឧប្បន្នានិ, តញ្ច សច្ចកិរិយាយ. យំ បន សុត្តេ វុត្តំ ‘មំសចក្ខុស្មិំ នដ្ឋេ អហេតុស្មិំ អវត្ថុស្មិំ នត្ថិ ទិព្ពចក្ខុស្ស ឧប្បាទោ’តិ. តំ ភាវនាមយំ ចក្ខុំ សន្ធាយ វុត្តំ, ឯវមេតំ, មហារាជ, ធារេហី’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ នាគសេន, សុនិព្ពេឋិតោ បញ្ហោ, សុនិទ្ទិដ្ឋោ និគ្គហោ, សុមទ្ទិតា បរវាទា, ឯវមេតំ តថា សម្បដិច្ឆាមី’’តិ.

សិវិរាជចក្ខុទានបញ្ហោ បញ្ចមោ.