២. ហត្ថិនាគវគ្គោ

១. មាតុបោសកចរិយា

១. ‘‘យទា អហោសិំ បវនេ, កុញ្ជរោ មាតុបោសកោ;

ន តទា អត្ថិ មហិយា, គុណេន មម សាទិសោ.

២. ‘‘បវនេ ទិស្វា វនចរោ, រញ្ញោ មំ បដិវេទយិ;

‘តវានុច្ឆវោ មហារាជ, គជោ វសតិ កាននេ.

៣. ‘‘‘ន តស្ស បរិក្ខាយត្ថោ, នបិ អាឡកកាសុយា;

សហ គហិតេ [សមំ គហិតេ (សី.)] សោណ្ឌាយ, សយមេវ ឥធេហិ’តិ.

៤. ‘‘តស្ស តំ វចនំ សុត្វា, រាជាបិ តុដ្ឋមានសោ;

បេសេសិ ហត្ថិទមកំ, ឆេកាចរិយំ សុសិក្ខិតំ.

៥. ‘‘គន្ត្វា សោ ហត្ថិទមកោ, អទ្ទស បទុមស្សរេ;

ភិសមុឡាលំ [ភិសមូលំ (ក.)] ឧទ្ធរន្តំ, យាបនត្ថាយ មាតុយា.

៦. ‘‘វិញ្ញាយ មេ សីលគុណំ, លក្ខណំ ឧបធារយិ;

‘ឯហិ បុត្តា’តិ បត្វាន, មម សោណ្ឌាយ អគ្គហិ.

៧. ‘‘យំ មេ តទា បាកតិកំ, សរីរានុគតំ ពលំ;

អជ្ជ នាគសហស្សានំ, ពលេន សមសាទិសំ.

៨. ‘‘យទិហំ តេសំ បកុប្បេយ្យំ, ឧបេតានំ គហណាយ មំ;

បដិពលោ ភវេ តេសំ, យាវ រជ្ជម្បិ មានុសំ.

៩. ‘‘អបិ ចាហំ សីលរក្ខាយ, សីលបារមិបូរិយា;

ន ករោមិ ចិត្តេ អញ្ញថត្តំ, បក្ខិបន្តំ មមាឡកេ.

១០. ‘‘យទិ តេ មំ តត្ថ កោដ្ដេយ្យុំ, ផរសូហិ តោមរេហិ ច;

នេវ តេសំ បកុប្បេយ្យំ, សីលខណ្ឌភយា មមា’’តិ.

មាតុបោសកចរិយំ បឋមំ.

២. ភូរិទត្តចរិយា

១១. ‘‘បុនាបរំ យទា ហោមិ, ភូរិទត្តោ មហិទ្ធិកោ;

វិរូបក្ខេន មហារញ្ញា, ទេវលោកមគញ្ឆហំ.

១២. ‘‘តត្ថ បស្សិត្វាហំ ទេវេ, ឯកន្តំ សុខសមប្បិតេ;

តំ សគ្គគមនត្ថាយ, សីលព្ពតំ សមាទិយិំ.

១៣. ‘‘សរីរកិច្ចំ កត្វាន, ភុត្វា យាបនមត្តកំ;

ចតុរោ អង្គេ អធិដ្ឋាយ, សេមិ វម្មិកមុទ្ធនិ.

១៤. ‘‘ឆវិយា ចម្មេន មំសេន, នហារុអដ្ឋិកេហិ វា;

យស្ស ឯតេន ករណីយំ, ទិន្នំយេវ ហរាតុ សោ.

១៥. ‘‘សំសិតោ អកតញ្ញុនា, អាលម្បាយនោ [អាលម្ពណោ (សី.)] មមគ្គហិ;

បេឡាយ បក្ខិបិត្វាន, កីឡេតិ មំ តហិំ តហិំ.

១៦. ‘‘បេឡាយ បក្ខិបន្តេបិ, សម្មទ្ទន្តេបិ បាណិនា;

អាលម្បាយនេ [អាលម្ពណេ (សី.)] ន កុប្បាមិ, សីលខណ្ឌភយា មម.

១៧. ‘‘សកជីវិតបរិច្ចាគោ, តិណតោ លហុកោ មម;

សីលវីតិក្កមោ មយ្ហំ, បថវីឧប្បតនំ វិយ.

១៨. ‘‘និរន្តរំ ជាតិសតំ, ចជេយ្យំ មម ជីវិតំ;

នេវ សីលំ បភិន្ទេយ្យំ, ចតុទ្ទីបាន ហេតុបិ.

១៩. ‘‘អបិ ចាហំ សីលរក្ខាយ, សីលបារមិបូរិយា;

ន ករោមិ ចិត្តេ អញ្ញថត្តំ, បក្ខិបន្តម្បិ បេឡកេ’’តិ.

ភូរិទត្តចរិយំ ទុតិយំ.

៣. ចម្បេយ្យនាគចរិយា

២០. ‘‘បុនាបរំ យទា ហោមិ, ចម្បេយ្យកោ មហិទ្ធិកោ;

តទាបិ ធម្មិកោ អាសិំ, សីលព្ពតសមប្បិតោ.

២១. ‘‘តទាបិ មំ ធម្មចារិំ, ឧបវុត្ថំ ឧបោសថំ;

អហិតុណ្ឌិកោ គហេត្វាន, រាជទ្វារម្ហិ កីឡតិ.

២២. ‘‘យំ យំ សោ វណ្ណំ ចិន្តយិ, នីលំវ បីតលោហិតំ;

តស្ស ចិត្តានុវត្តន្តោ, ហោមិ ចិន្តិតសន្និភោ.

២៣. ‘‘ថលំ ករេយ្យមុទកំ, ឧទកម្បិ ថលំ ករេ;

យទិហំ តស្ស បកុប្បេយ្យំ, ខណេន ឆារិកំ ករេ.

២៤. ‘‘យទិ ចិត្តវសី ហេស្សំ, បរិហាយិស្សាមិ សីលតោ;

សីលេន បរិហីនស្ស, ឧត្តមត្ថោ ន សិជ្ឈតិ.

២៥. ‘‘កាមំ ភិជ្ជតុយំ កាយោ, ឥធេវ វិកិរីយតុ;

នេវ សីលំ បភិន្ទេយ្យំ, វិកិរន្តេ ភុសំ វិយា’’តិ.

ចម្បេយ្យនាគចរិយំ តតិយំ.

៤. ចូឡពោធិចរិយា

២៦. ‘‘បុនាបរំ យទា ហោមិ, ចូឡពោធិ សុសីលវា;

ភវំ ទិស្វាន ភយតោ, នេក្ខម្មំ អភិនិក្ខមិំ.

២៧. ‘‘យា មេ ទុតិយិកា អាសិ, ព្រាហ្មណី កនកសន្និភា;

សាបិ វដ្ដេ អនបេក្ខា, នេក្ខម្មំ អភិនិក្ខមិ.

២៨. ‘‘និរាលយា ឆិន្នពន្ធូ, អនបេក្ខា កុលេ គណេ;

ចរន្តា គាមនិគមំ, ពារាណសិមុបាគមុំ.

២៩. ‘‘តត្ថ វសាម និបកា, អសំសដ្ឋា កុលេ គណេ;

និរាកុលេ អប្បសទ្ទេ, រាជុយ្យានេ វសាមុភោ.

៣០. ‘‘ឧយ្យានទស្សនំ គន្ត្វា, រាជា អទ្ទស ព្រាហ្មណិំ;

ឧបគម្ម មមំ បុច្ឆិ, ‘តុយ្ហេសា កា កស្ស ភរិយា’.

៣១. ‘‘ឯវំ វុត្តេ អហំ តស្ស, ឥទំ វចនមព្រវិំ;

‘ន មយ្ហំ ភរិយា ឯសា, សហធម្មា ឯកសាសនី’.

៣២. ‘‘តិស្សា [តស្សា (សី.)] សារត្តគធិតោ, គាហាបេត្វាន ចេដកេ;

និប្បីឡយន្តោ ពលសា, អន្តេបុរំ បវេសយិ.

៣៣. ‘‘ឱទបត្តកិយា មយ្ហំ, សហជា ឯកសាសនី;

អាកឌ្ឍិត្វា នយន្តិយា, កោបោ មេ ឧបបជ្ជថ.

៣៤. ‘‘សហ កោបេ សមុប្បន្នេ, សីលព្ពតមនុស្សរិំ;

តត្ថេវ កោបំ និគ្គណ្ហិំ, នាទាសិំ វឌ្ឍិតូបរិ.

៣៥. ‘‘យទិ នំ ព្រាហ្មណិំ កោចិ, កោដ្ដេយ្យ តិណ្ហសត្តិយា;

នេវ សីលំ បភិន្ទេយ្យំ, ពោធិយាយេវ ការណា.

៣៦. ‘‘ន មេសា ព្រាហ្មណី ទេស្សា, នបិ មេ ពលំ ន វិជ្ជតិ;

សព្ពញ្ញុតំ បិយំ មយ្ហំ, តស្មា សីលានុរក្ខិស’’ន្តិ.

ចូឡពោធិចរិយំ ចតុត្ថំ.

៥. មហិំសរាជចរិយា

៣៧. ‘‘បុនាបរំ យទា ហោមិ, មហិំសោ បវនចារកោ;

បវឌ្ឍកាយោ ពលវា, មហន្តោ ភីមទស្សនោ.

៣៨. ‘‘បព្ភារេ គិរិទុគ្គេ [វនទុគ្គេ (សី.)] ច, រុក្ខមូលេ ទកាសយេ;

ហោតេត្ថ ឋានំ មហិំសានំ, កោចិ កោចិ តហិំ តហិំ.

៣៩. ‘‘វិចរន្តោ ព្រហារញ្ញេ, ឋានំ អទ្ទស ភទ្ទកំ;

តំ ឋានំ ឧបគន្ត្វាន, តិដ្ឋាមិ ច សយាមិ ច.

៤០. ‘‘អថេត្ថ កបិមាគន្ត្វា, បាបោ អនរិយោ លហុ;

ខន្ធេ នលាដេ ភមុកេ, មុត្តេតិ ឱហនេតិតំ.

៤១. ‘‘សកិម្បិ ទិវសំ ទុតិយំ, តតិយំ ចតុត្ថម្បិ ច;

ទូសេតិ មំ សព្ពកាលំ, តេន ហោមិ ឧបទ្ទុតោ.

៤២. ‘‘មមំ ឧបទ្ទុតំ ទិស្វា, យក្ខោ មំ ឥទមព្រវិ;

‘នាសេហេតំ ឆវំ បាបំ, សិង្គេហិ ច ខុរេហិ ច’.

៤៣. ‘‘ឯវំ វុត្តេ តទា យក្ខេ, អហំ តំ ឥទមព្រវិំ;

‘កិំ ត្វំ មក្ខេសិ កុណបេន, បាបេន អនរិយេន មំ.

៤៤. ‘‘‘យទិហំ តស្ស បកុប្បេយ្យំ, តតោ ហីនតរោ ភវេ;

សីលញ្ច មេ បភិជ្ជេយ្យ, វិញ្ញូ ច គរហេយ្យុ មំ.

៤៥. ‘‘‘ហីឡិតា ជីវិតា វាបិ, បរិសុទ្ធេន មតំ វរំ;

ក្យាហំ ជីវិតហេតូបិ, កាហាមិំ បរហេឋនំ’.

៤៦. ‘‘មមេវាយំ មញ្ញមានោ, អញ្ញេបេវំ ករិស្សតិ;

តេវ តស្ស វធិស្សន្តិ, សា មេ មុត្តិ ភវិស្សតិ.

៤៧. ‘‘ហីនមជ្ឈិមឧក្កដ្ឋេ, សហន្តោ អវមានិតំ;

ឯវំ លភតិ សប្បញ្ញោ, មនសា យថា បត្ថិត’’ន្តិ.

មហិំសរាជចរិយំ បញ្ចមំ.

៦. រុរុរាជចរិយា

៤៨. ‘‘បុនាបរំ យទា ហោមិ, សុតត្តកនកសន្និភោ;

មិគរាជា រុរុនាម, បរមសីលសមាហិតោ.

៤៩. ‘‘រម្មេ បទេសេ រមណីយេ, វិវិត្តេ អមនុស្សកេ;

តត្ថ វាសំ ឧបគញ្ឆិំ, គង្គាកូលេ មនោរមេ.

៥០. ‘‘អថ ឧបរិ គង្គាយ, ធនិកេហិ បរិបីឡិតោ;

បុរិសោ គង្គាយ បបតិ, ‘ជីវាមិ វា មរាមិ វា’.

៥១. ‘‘រត្តិន្ទិវំ សោ គង្គាយ, វុយ្ហមានោ មហោទកេ;

រវន្តោ ករុណំ រវំ, មជ្ឈេ គង្គាយ គច្ឆតិ.

៥២. ‘‘តស្សាហំ សទ្ទំ សុត្វាន, ករុណំ បរិទេវតោ;

គង្គាយ តីរេ ឋត្វាន, អបុច្ឆិំ ‘កោសិ ត្វំ នរោ’.

៥៣. ‘‘សោ មេ បុដ្ឋោ ច ព្យាកាសិ, អត្តនោ ករណំ តទា;

‘ធនិកេហិ ភីតោ តសិតោ, បក្ខន្ទោហំ មហានទិំ’.

៥៤. ‘‘តស្ស កត្វាន ការុញ្ញំ, ចជិត្វា មម ជីវិតំ;

បវិសិត្វា នីហរិំ តស្ស, អន្ធការម្ហិ រត្តិយា.

៥៥. ‘‘អស្សត្ថកាលមញ្ញាយ, តស្សាហំ ឥទមព្រវិំ;

‘ឯកំ តំ វរំ យាចាមិ, មា មំ កស្សចិ បាវទ’.

៥៦. ‘‘នគរំ គន្ត្វាន អាចិក្ខិ, បុច្ឆិតោ ធនហេតុកោ;

រាជានំ សោ គហេត្វាន, ឧបគញ្ឆិ មមន្តិកំ.

៥៧. ‘‘យាវតា ករណំ សព្ពំ, រញ្ញោ អារោចិតំ មយា;

រាជា សុត្វាន វចនំ, ឧសុំ តស្ស បកប្បយិ;

‘ឥធេវ ឃាតយិស្សាមិ, មិត្តទុព្ភិំ [មិត្តទូភិំ (សី.)] អនារិយំ’.

៥៨. ‘‘តមហំ អនុរក្ខន្តោ, និម្មិនិំ មម អត្តនា;

‘តិដ្ឋតេសោ មហារាជ, កាមការោ ភវាមិ តេ’.

៥៩. ‘‘អនុរក្ខិំ មម សីលំ, នារក្ខិំ មម ជីវិតំ;

សីលវា ហិ តទា អាសិំ, ពោធិយាយេវ ការណា’’តិ.

រុរុរាជចរិយំ ឆដ្ឋំ.

៧. មាតង្គចរិយា

៦០. ‘‘បុនាបរំ យទា ហោមិ, ជដិលោ ឧគ្គតាបនោ;

មាតង្គោ នាម នាមេន, សីលវា សុសមាហិតោ.

៦១. ‘‘អហញ្ច ព្រាហ្មណោ ឯកោ, គង្គាកូលេ វសាមុភោ;

អហំ វសាមិ ឧបរិ, ហេដ្ឋា វសតិ ព្រាហ្មណោ.

៦២. ‘‘វិចរន្តោ អនុកូលម្ហិ, ឧទ្ធំ មេ អស្សមទ្ទស;

តត្ថ មំ បរិភាសេត្វា, អភិសបិ មុទ្ធផាលនំ.

៦៣. ‘‘យទិហំ តស្ស បកុប្បេយ្យំ, យទិ សីលំ ន គោបយេ;

ឱលោកេត្វានហំ តស្ស, ករេយ្យំ ឆារិកំ វិយ.

៦៤. ‘‘យំ សោ តទា មំ អភិសបិ, កុបិតោ ទុដ្ឋមានសោ;

តស្សេវ មត្ថកេ និបតិ, យោគេន តំ បមោចយិំ.

៦៥. ‘‘អនុរក្ខិំ មម សីលំ, នារក្ខិំ មម ជីវិតំ;

សីលវា ហិ តទា អាសិំ, ពោធិយាយេវ ការណា’’តិ.

មាតង្គចរិយំ សត្តមំ.

៨. ធម្មទេវបុត្តចរិយា

៦៦. ‘‘បុនាបរំ យទា ហោមិ, មហាបក្ខោ មហិទ្ធិកោ;

ធម្មោ នាម មហាយក្ខោ, សព្ពលោកានុកម្បកោ.

៦៧. ‘‘ទសកុសលកម្មបថេ, សមាទបេន្តោ មហាជនំ;