៣. យុធញ្ជយវគ្គោ

១. យុធញ្ជយចរិយា

១. ‘‘យទាហំ អមិតយសោ, រាជបុត្តោ យុធញ្ជយោ;

ឧស្សាវពិន្ទុំ សូរិយាតបេ, បតិតំ ទិស្វាន សំវិជិំ.

២. ‘‘តញ្ញេវាធិបតិំ កត្វា, សំវេគមនុព្រូហយិំ;

មាតាបិតូ ច វន្ទិត្វា, បព្ពជ្ជមនុយាចហំ.

៣. ‘‘យាចន្តិ មំ បញ្ជលិកា, សនេគមា សរដ្ឋកា;

‘អជ្ជេវ បុត្ត បដិបជ្ជ, ឥទ្ធំ ផីតំ មហាមហិំ’.

៤. ‘‘សរាជកេ សហោរោធេ, សនេគមេ សរដ្ឋកេ;

ករុណំ បរិទេវន្តេ, អនបេក្ខោវ បរិច្ចជិំ.

៥. ‘‘កេវលំ បថវិំ រជ្ជំ, ញាតិបរិជនំ យសំ;

ចជមានោ ន ចិន្តេសិំ, ពោធិយាយេវ ការណា.

៦. ‘‘មាតាបិតា ន មេ ទេស្សា, នបិ មេ ទេស្សំ មហាយសំ;

សព្ពញ្ញុតំ បិយំ មយ្ហំ, តស្មា រជ្ជំ បរិច្ចជិ’’ន្តិ.

យុធញ្ជយចរិយំ បឋមំ.

២. សោមនស្សចរិយា

៧. ‘‘បុនាបរំ យទា ហោមិ, ឥន្ទបត្ថេ បុរុត្តមេ;

កាមិតោ ទយិតោ បុត្តោ, សោមនស្សោតិ វិស្សុតោ.

៨. ‘‘សីលវា គុណសម្បន្នោ, កល្យាណបដិភានវា;

វុឌ្ឍាបចាយី ហិរីមា, សង្គហេសុ ច កោវិទោ.

៩. ‘‘តស្ស រញ្ញោ បតិករោ, អហោសិ កុហកតាបសោ;

អារាមំ មាលាវច្ឆញ្ច, រោបយិត្វាន ជីវតិ.

១០. ‘‘តមហំ ទិស្វាន កុហកំ, ថុសរាសិំវ អតណ្ឌុលំ;

ទុមំវ អន្តោ សុសិរំ, កទលិំវ អសារកំ.

១១. ‘‘នត្ថិមស្ស សតំ ធម្មោ, សាមញ្ញាបគតោ អយំ;

ហិរីសុក្កធម្មជហិតោ, ជីវិតវុត្តិការណា.

១២. ‘‘កុបិតោ អហុ [អហោសិ (សី.), អាសិ (ស្យា.)] បច្ចន្តោ, អដវីហិ បរន្តិហិ;

តំ និសេធេតុំ គច្ឆន្តោ, អនុសាសិ បិតា មមំ.

១៣. ‘‘‘មា បមជ្ជិ តុវំ តាត, ជដិលំ ឧគ្គតាបនំ;

យទិច្ឆកំ បវត្តេហិ, សព្ពកាមទទោ ហិ សោ’.

១៤. ‘‘តមហំ គន្ត្វានុបដ្ឋានំ, ឥទំ វចនមព្រវិំ;

‘កច្ចិ តេ គហបតិ កុសលំ, កិំ វា តេ អាហរីយតុ’.

១៥. ‘‘តេន សោ កុបិតោ អាសិ, កុហកោ មាននិស្សិតោ;

‘ឃាតាបេមិ តុវំ អជ្ជ, រដ្ឋា បព្ពាជយាមិ វា’.

១៦. ‘‘និសេធយិត្វា បច្ចន្តំ, រាជា កុហកមព្រវិ;

‘កច្ចិ តេ ភន្តេ ខមនីយំ, សម្មានោ តេ បវត្តិតោ’.

១៧. ‘‘តស្ស អាចិក្ខតី បាបោ, កុមារោ យថា នាសិយោ;

តស្ស តំ វចនំ សុត្វា, អាណាបេសិ មហីបតិ.

១៨. ‘‘‘សីសំ តត្ថេវ ឆិន្ទិត្វា, កត្វាន ចតុខណ្ឌិកំ;

រថិយា រថិយំ ទស្សេថ, សា គតិ ជដិលហីឡិតា’.

១៩. ‘‘តត្ថ ការណិកា គន្ត្វា, ចណ្ឌា លុទ្ទា អការុណា;

មាតុអង្កេ និសិន្នស្ស, អាកឌ្ឍិត្វា នយន្តិ មំ.

២០. ‘‘តេសាហំ ឯវមវចំ, ពន្ធតំ គាឡ្ហពន្ធនំ;

‘រញ្ញោ ទស្សេថ មំ ខិប្បំ, រាជកិរិយានិ អត្ថិ មេ’.

២១. ‘‘តេ មំ រញ្ញោ ទស្សយិំសុ, បាបស្ស បាបសេវិនោ;

ទិស្វាន តំ សញ្ញាបេសិំ, មមញ្ច វសមានយិំ.

២២. ‘‘សោ មំ តត្ថ ខមាបេសិ, មហារជ្ជមទាសិ មេ;

សោហំ តមំ ទាលយិត្វា, បព្ពជិំ អនគារិយំ.

២៣. ‘‘ន មេ ទេស្សំ មហារជ្ជំ, កាមភោគោ ន ទេស្សិយោ;

សព្ពញ្ញុតំ បិយំ មយ្ហំ, តស្មា រជ្ជំ បរិច្ចជិ’’ន្តិ.

សោមនស្សចរិយំ ទុតិយំ.

៣. អយោឃរចរិយា

២៤. ‘‘បុនាបរំ យទា ហោមិ, កាសិរាជស្ស អត្រជោ;

អយោឃរម្ហិ សំវឌ្ឍោ, នាមេនាសិ អយោឃរោ.

២៥. ‘‘ទុក្ខេន ជីវិតោ លទ្ធោ, សំបីឡេ បតិបោសិតោ;

អជ្ជេវ បុត្ត បដិបជ្ជ, កេវលំ វសុធំ ឥមំ.

២៦. ‘‘សរដ្ឋកំ សនិគមំ, សជនំ វន្ទិត្វ ខត្តិយំ;

អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វាន, ឥទំ វចនមព្រវិំ.

២៧. ‘‘‘យេ កេចិ មហិយា សត្តា, ហីនមុក្កដ្ឋមជ្ឈិមា;

និរារក្ខា សកេ គេហេ, វឌ្ឍន្តិ សកញាតិភិ.

២៨. ‘‘‘ឥទំ លោកេ ឧត្តរិយំ, សំបីឡេ មម បោសនំ;

អយោឃរម្ហិ សំវឌ្ឍោ, អប្បភេ ចន្ទសូរិយេ.

២៩. ‘‘‘បូតិកុណបសម្បុណ្ណា, មុច្ចិត្វា មាតុ កុច្ឆិតោ;

តតោ ឃោរតរេ ទុក្ខេ, បុន បក្ខិត្តយោឃរេ.

៣០. ‘‘‘យទិហំ តាទិសំ បត្វា, ទុក្ខំ បរមទារុណំ;

រជ្ជេសុ យទិ រជ្ជាមិ [រញ្ជាមិ (សី.)], បាបានំ ឧត្តមោ សិយំ.

៣១. ‘‘‘ឧក្កណ្ឋិតោម្ហិ កាយេន, រជ្ជេនម្ហិ អនត្ថិកោ;

និព្ពុតិំ បរិយេសិស្សំ, យត្ថ មំ មច្ចុ ន មទ្ទិយេ’.

៣២. ‘‘ឯវាហំ ចិន្តយិត្វាន, វិរវន្តេ មហាជនេ;

នាគោវ ពន្ធនំ ឆេត្វា, បាវិសិំ កាននំ វនំ.

៣៣. ‘‘មាតាបិតា ន មេ ទេស្សា, នបិ មេ ទេស្សំ មហាយសំ;

សព្ពញ្ញុតំ បិយំ មយ្ហំ, តស្មា រជ្ជំ បរិច្ចជិ’’ន្តិ.

អយោឃរចរិយំ តតិយំ.

៤. ភិសចរិយា

៣៤. ‘‘បុនាបរំ យទា ហោមិ, កាសីនំ បុរវរុត្តមេ;

ភគិនី ច ភាតរោ សត្ត, និព្ពត្តា សោត្ថិយេ កុលេ.

៣៥. ‘‘ឯតេសំ បុព្ពជោ អាសិំ, ហិរីសុក្កមុបាគតោ;

ភវំ ទិស្វាន ភយតោ, នេក្ខម្មាភិរតោ អហំ.

៣៦. ‘‘មាតាបិតូហិ បហិតា, សហាយា ឯកមានសា;

កាមេហិ មំ និមន្តេន្តិ, ‘កុលវំសំ ធរេហិ’តិ.

៣៧. ‘‘យំ តេសំ វចនំ វុត្តំ, គិហីធម្មេ សុខាវហំ;

តំ មេ អហោសិ កឋិនំ, តត្ត [សន្តត្ត (ក.)] ផាលសមំ វិយ.

៣៨. ‘‘តេ មំ តទា ឧក្ខិបន្តំ, បុច្ឆិំសុ បត្ថិតំ មម;

‘កិំ ត្វំ បត្ថយសេ សម្ម, យទិ កាមេ ន ភុញ្ជសិ’.

៣៩. ‘‘តេសាហំ ឯវមវចំ, អត្ថកាមោ ហិតេសិនំ;

‘នាហំ បត្ថេមិ គិហីភាវំ, នេក្ខម្មាភិរតោ អហំ’.

៤០. ‘‘តេ មយ្ហំ វចនំ សុត្វា, បិតុមាតុ ច សាវយុំ;

មាតាបិតា ឯវមាហុ, ‘សព្ពេវ បព្ពជាម ភោ’.

៤១. ‘‘ឧភោ មាតាបិតា មយ្ហំ, ភគិនី ច សត្ត ភាតរោ;

អមិតធនំ ឆឌ្ឌយិត្វា, បាវិសិម្ហា មហាវន’’ន្តិ.

ភិសចរិយំ ចតុត្ថំ.

៥. សោណបណ្ឌិតចរិយា

៤២. ‘‘បុនាបរំ យទា ហោមិ, នគរេ ព្រហ្មវឌ្ឍនេ;

តត្ថ កុលវរេ សេដ្ឋេ, មហាសាលេ អជាយហំ.

៤៣. ‘‘តទាបិ លោកំ ទិស្វាន, អន្ធីភូតំ តមោត្ថដំ;

ចិត្តំ ភវតោ បតិកុដតិ, តុត្តវេគហតំ វិយ.

៤៤. ‘‘ទិស្វាន វិវិធំ បាបំ, ឯវំ ចិន្តេសហំ តទា;

‘កទាហំ គេហា និក្ខម្ម, បវិសិស្សាមិ កាននំ’.

៤៥. ‘‘តទាបិ មំ និមន្តេសុំ, កាមភោគេហិ ញាតយោ;

តេសម្បិ ឆន្ទមាចិក្ខិំ, ‘មា និមន្តេថ តេហិ មំ’.

៤៦. ‘‘យោ មេ កនិដ្ឋកោ ភាតា, នន្ទោ នាមាសិ បណ្ឌិតោ;

សោបិ មំ អនុសិក្ខន្តោ, បព្ពជ្ជំ សមរោចយិ.

៤៧. ‘‘អហំ សោណោ ច នន្ទោ ច, ឧភោ មាតាបិតា មម;

តទាបិ ភោគេ ឆឌ្ឌេត្វា, បាវិសិម្ហា មហាវន’’ន្តិ.

សោណបណ្ឌិតចរិយំ បញ្ចមំ.

៦. តេមិយចរិយា

៤៨. ‘‘បុនាបរំ យទា ហោមិ, កាសិរាជស្ស អត្រជោ;

មូគបក្ខោតិ នាមេន, តេមិយោតិ វទន្តិ មំ.

៤៩. ‘‘សោឡសិត្ថិសហស្សានំ, ន វិជ្ជតិ បុមោ តទា [សទា (សី.)];

អហោរត្តានំ អច្ចយេន, និព្ពត្តោ អហមេកកោ.

៥០. ‘‘កិច្ឆា លទ្ធំ បិយំ បុត្តំ, អភិជាតំ ជុតិន្ធរំ;

សេតច្ឆត្តំ ធារយិត្វាន, សយនេ បោសេតិ មំ បិតា.

៥១. ‘‘និទ្ទាយមានោ សយនវរេ, បពុជ្ឈិត្វានហំ តទា;

អទ្ទសំ បណ្ឌរំ ឆត្តំ, យេនាហំ និរយំ គតោ.

៥២. ‘‘សហ ទិដ្ឋស្ស មេ ឆត្តំ, តាសោ ឧប្បជ្ជិ ភេរវោ;

វិនិច្ឆយំ សមាបន្នោ, ‘កថាហំ ឥមំ មុញ្ចិស្សំ’.

៥៣. ‘‘បុព្ពសាលោហិតា មយ្ហំ, ទេវតា អត្ថកាមិនី;

សា មំ ទិស្វាន ទុក្ខិតំ, តីសុ ឋានេសុ យោជយិ.

៥៤. ‘‘‘មា បណ្ឌិច្ចយំ វិភាវយ, ពាលមតោ ភវ សព្ពបាណិនំ;

សព្ពោ តំ ជនោ ឱចិនាយតុ, ឯវំ តវ អត្ថោ ភវិស្សតិ’.

៥៥. ‘‘ឯវំ វុត្តាយហំ តស្សា, ឥទំ វចនមព្រវិំ;

‘ករោមិ តេ តំ វចនំ, យំ ត្វំ ភណសិ ទេវតេ;

អត្ថកាមាសិ មេ អម្ម, ហិតកាមាសិ ទេវតេ’.

៥៦. ‘‘តស្សាហំ វចនំ សុត្វា, សាគរេវ ថលំ លភិំ;

ហដ្ឋោ សំវិគ្គមានសោ, តយោ អង្គេ អធិដ្ឋហិំ.

៥៧. ‘‘មូគោ អហោសិំ ពធិរោ, បក្ខោ គតិវិវជ្ជិតោ;

ឯតេ អង្គេ អធិដ្ឋាយ, វស្សានិ សោឡសំ វសិំ.

៥៨. ‘‘តតោ មេ ហត្ថបាទេ ច, ជិវ្ហំ សោតញ្ច មទ្ទិយ;

អនូនតំ មេ បស្សិត្វា, ‘កាឡកណ្ណី’តិ និន្ទិសុំ.

៥៩. ‘‘តតោ ជានបទា សព្ពេ, សេនាបតិបុរោហិតា;

សព្ពេ ឯកមនា ហុត្វា, ឆឌ្ឌនំ អនុមោទិសុំ.

៦០. ‘‘សោហំ តេសំ មតិំ សុត្វា, ហដ្ឋោ សំវិគ្គមានសោ;

យស្សត្ថាយ តបោចិណ្ណោ, សោ មេ អត្ថោ សមិជ្ឈថ.

៦១. ‘‘ន្ហាបេត្វា អនុលិម្បិត្វា, វេឋេត្វា រាជវេឋនំ;

ឆត្តេន អភិសិញ្ចិត្វា, ការេសុំ បុរំ បទក្ខិណំ.

៦២. ‘‘សត្តាហំ ធារយិត្វាន, ឧគ្គតេ រវិមណ្ឌលេ;

រថេន មំ នីហរិត្វា, សារថី វនមុបាគមិ.

៦៣. ‘‘ឯកោកាសេ រថំ កត្វា, សជ្ជស្សំ ហត្ថមុច្ចិតោ [ហត្ថមុញ្ចិតោ (សី. ស្យា.)];

សារថី ខណតី កាសុំ, និខាតុំ បថវិយា មមំ.

៦៤. ‘‘អធិដ្ឋិតមធិដ្ឋានំ, តជ្ជេន្តោ វិវិធការណា;

ន ភិន្ទិំ តមធិដ្ឋានំ, ពោធិយាយេវ ការណា.

៦៥. ‘‘មាតាបិតា ន មេ ទេស្សា, អត្តា មេ ន ច ទេស្សិយោ;

សព្ពញ្ញុតំ បិយំ មយ្ហំ, តស្មា វតមធិដ្ឋហិំ.

៦៦. ‘‘ឯតេ អង្គេ អធិដ្ឋាយ, វស្សានិ សោឡសំ វសិំ;

អធិដ្ឋានេន មេ សមោ នត្ថិ, ឯសា មេ អធិដ្ឋានបារមី’’តិ.

តេមិយចរិយំ ឆដ្ឋំ.

៧. កបិរាជចរិយា

៦៧. ‘‘យទា អហំ កបិ អាសិំ, នទីកូលេ ទរីសយេ;

បីឡិតោ សុសុមារេន, គមនំ ន លភាមហំ.

៦៨. ‘‘យម្ហោកាសេ អហំ ឋត្វា, ឱរា បារំ បតាមហំ;