សមុដ្ឋានសីសវណ្ណនា

២៥៧. តទនន្តរាយ បន សមុដ្ឋានកថាយ អនត្តា ឥតិ និច្ឆយាតិ អនត្តា ឥតិ និច្ឆិតា. សភាគធម្មានន្តិ អនិច្ចាការាទីហិ សភាគានំ សង្ខតធម្មានំ. នាមមត្តំ ន នាយតីតិ នាមមត្តម្បិ ន បញ្ញាយតិ. ទុក្ខហានិន្តិ ទុក្ខឃាតនំ. ខន្ធកា យា ច មាតិកាតិ ខន្ធកា យា ច មាតិកាតិ អត្ថោ. អយមេវ វា បាឋោ. សមុដ្ឋានំ និយតោ កតន្តិ សមុដ្ឋានំ និយតោកតំ និយតកតំ; និយតសមុដ្ឋានន្តិ អត្ថោ. ឯតេន ភូតារោចនចោរិវុដ្ឋាបនអននុញ្ញាតសិក្ខាបទត្តយស្ស សង្គហោ បច្ចេតព្ពោ. ឯតានេវ ហិ តីណិ សិក្ខាបទានិ និយតសមុដ្ឋានានិ, អញ្ញេហិ សទ្ធិំ អសម្ភិន្នសមុដ្ឋានានិ.

សម្ភេទំ និទានញ្ចញ្ញន្តិ អញ្ញម្បិ សម្ភេទញ្ច និទានញ្ច. តត្ថ សម្ភេទវចនេន សមុដ្ឋានសម្ភេទស្ស គហណំ បច្ចេតព្ពំ, តានិ ហិ តីណិ សិក្ខាបទានិ ឋបេត្វា សេសានិ សម្ភិន្នសមុដ្ឋានានិ. និទានវចនេន សិក្ខាបទានំ បញ្ញត្តិទេសសង្ខាតំ និទានំ បច្ចេតព្ពំ. សុត្តេ ទិស្សន្តិ ឧបរីតិ សិក្ខាបទានំ សមុដ្ឋាននិយមោ សម្ភេទោ និទានន្តិ ឥមានិ តីណិ សុត្តម្ហិ ឯវ ទិស្សន្តិ; បញ្ញាយន្តីតិ អត្ថោ. តត្ថ ‘‘ឯកេន សមុដ្ឋានេន សមុដ្ឋាតិ, កាយតោ ច ចិត្តតោ ចា’’តិអាទិម្ហិ តាវ បុរិមនយេ សមុដ្ឋាននិយមោ ច សម្ភេទោ ច ទិស្សន្តិ. ឥតរំ បន និទានំ នាម –

‘‘វេសាលិយា រាជគហេ, សាវត្ថិយា ច អាឡវី;

កោសម្ពិយា ច សក្កេសុ, ភគ្គេសុ ចេវ បញ្ញត្តា’’តិ.

ឯវំ ឧបរិ ទិស្សតិ, បរតោ អាគតេ សុត្តេ ទិស្សតីតិ វេទិតព្ពំ.

‘‘វិភង្គេ ទ្វីសូ’’តិ គាថាយ អយមត្ថោ – យំ សិក្ខាបទំ ទ្វីសុ វិភង្គេសុ បញ្ញត្តំ ឧបោសថទិវសេ ភិក្ខូ ច ភិក្ខុនិយោ ច ឧទ្ទិសន្តិ, តស្ស យថាញាយំ សមុដ្ឋានំ បវក្ខាមិ, តំ មេ សុណាថាតិ.

សញ្ចរិត្តានុភាសនញ្ចាតិ សញ្ចរិត្តញ្ច សមនុភាសនញ្ច. អតិរេកញ្ច ចីវរន្តិ អតិរេកចីវរំ; កថិនន្តិ អត្ថោ. លោមានិ បទសោធម្មោតិ ឯឡកលោមានិ ច បទសោធម្មោ ច. ភូតំ សំវិធានេន ចាតិ ភូតារោចនញ្ច សំវិទហិត្វា អទ្ធានប្បដិបជ្ជនញ្ច. ថេយ្យទេសនា ចោរិំ ចាតិ ថេយ្យសត្ថោ ច ឆត្តបាណិស្ស អគិលានស្ស ធម្មទេសនា ច ចោរិវុដ្ឋាបនញ្ច. អននុញ្ញាតាយ តេរសាតិ មាតាបិតុសាមិកេហិ អននុញ្ញាតាយ សទ្ធិំ ឥមានិ តេរស សមុដ្ឋានានិ ហោន្តិ. សទិសា ឥធ ទិស្សរេតិ ឥធ ឧភតោវិភង្គេ ឯតេសុ តេរសសុ សមុដ្ឋានសីសេសុ ឯកេកស្មិំ អញ្ញានិបិ សទិសានិ សមុដ្ឋានានិ ទិស្សន្តិ.

បឋមបារាជិកសមុដ្ឋានវណ្ណនា

២៥៨. ឥទានិ តានិ ទស្សេតុំ ‘‘មេថុនំ សុក្កសំសគ្គោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ មេថុនន្តិ ឥទំ តាវ បឋមបារាជិកំ នាម ឯកំ សមុដ្ឋានសីសំ, សេសានិ តេន សទិសានិ. តត្ថ សុក្កសំសគ្គោតិ សុក្កវិស្សដ្ឋិ ចេវ កាយសំសគ្គោ ច. អនិយតា បឋមិកាតិ បឋមំ អនិយតសិក្ខាបទំ. បុព្ពូបបរិបាចិតាតិ ‘‘ជានំ បុព្ពូបគតំ ភិក្ខុ’’ន្តិ សិក្ខាបទញ្ច ភិក្ខុនិបរិបាចិតបិណ្ឌបាតសិក្ខាបទញ្ច. រហោ ភិក្ខុនិយា សហាតិ ភិក្ខុនិយា សទ្ធិំ រហោ និសជ្ជសិក្ខាបទញ្ច.

សភោជនេ រហោ ទ្វេ ចាតិ សភោជនេ កុលេ អនុបខជ្ជនិសជ្ជសិក្ខាបទញ្ច ទ្វេ រហោនិសជ្ជសិក្ខាបទានិ ច. អង្គុលិ ឧទកេ ហសន្តិ អង្គុលិបតោទកញ្ច ឧទកេ ហសធម្មសិក្ខាបទញ្ច. បហារេ ឧគ្គិរេ ចេវាតិ បហារទានសិក្ខាបទញ្ច តលសត្តិកឧគ្គិរណសិក្ខាបទញ្ច. តេបញ្ញាសា ច សេខិយាតិ បរិមណ្ឌលនិវាសនាទីនិ ខុទ្ទកវណ្ណនាវសានេ វុត្តានិ តេបញ្ញាស សេខិយសិក្ខាបទានិ ច.

អធក្ខគាមាវស្សុតាតិ ភិក្ខុនីនំ អធក្ខកសិក្ខាបទញ្ច គាមន្តរគមនំ អវស្សុតា អវស្សុតស្ស ហត្ថតោ ខាទនីយភោជនីយគ្គហណសិក្ខាបទញ្ច. តលមដ្ឋញ្ច សុទ្ធិកាតិ តលឃាតកំ ជតុមដ្ឋំ ឧទកសុទ្ធិកាទិយនញ្ច. វស្សំវុដ្ឋា ច ឱវាទន្តិ វស្សំវុដ្ឋា ឆប្បញ្ចយោជនានិ សិក្ខាបទញ្ច ឱវាទាយ អគមនសិក្ខាបទញ្ច. នានុពន្ធេ បវត្តិនិន្តិ យា បន ភិក្ខុនី វុដ្ឋាបិតំ បវត្តិនិំ ទ្វេ វស្សានិ នានុពន្ធេយ្យាតិ វុត្តសិក្ខាបទំ.

ឥមេ សិក្ខាតិ ឥមា សិក្ខាយោ; លិង្គវិបរិយាយោ កតោ. កាយមានសិកា កតាតិ កាយចិត្តសមុដ្ឋានា កតា.

ទុតិយបារាជិកសមុដ្ឋានវណ្ណនា

២៥៩. អទិន្នន្តិ ឥទំ តាវ អទិន្នាទានន្តិ វា ទុតិយបារាជិកន្តិ វា ឯកំ សមុដ្ឋានសីសំ, សេសានិ តេន សទិសានិ. តត្ថ វិគ្គហុត្តរីតិ មនុស្សវិគ្គហឧត្តរិមនុស្សធម្មសិក្ខាបទានិ. ទុដ្ឋុល្លា អត្តកាមិនន្តិ ទុដ្ឋុល្លវាចាអត្តកាមបារិចរិយសិក្ខាបទានិ. អមូលា អញ្ញភាគិយាតិ ទ្វេ ទុដ្ឋទោសសិក្ខាបទានិ. អនិយតា ទុតិយិកាតិ ទុតិយំ អនិយតសិក្ខាបទំ.

អច្ឆិន្ទេ បរិណាមនេតិ សាមំ ចីវរំ ទត្វា អច្ឆិន្ទនញ្ច សង្ឃិកលាភស្ស អត្តនោ បរិណាមនញ្ច. មុសា ឱមសបេសុណាតិ មុសាវាទោ ច ឱមសវាទោ ច ភិក្ខុបេសុញ្ញញ្ច. ទុដ្ឋុល្លា បថវីខណេតិ ទុដ្ឋុល្លាបត្តិអារោចនញ្ច បថវីខណញ្ច. ភូតំ អញ្ញាយ ឧជ្ឈាបេតិ ភូតគាមអញ្ញវាទកឧជ្ឈាបនកសិក្ខាបទានិ.

និក្កឌ្ឍនំ សិញ្ចនញ្ចាតិ វិហារតោ និក្កឌ្ឍនញ្ច ឧទកេន តិណាទិសិញ្ចនញ្ច. អាមិសហេតុ ភុត្តាវីតិ ‘‘អាមិសហេតុ ភិក្ខុនិយោ ឱវទន្តី’’តិ សិក្ខាបទញ្ច, ភុត្តាវិំ អនតិរិត្តេន ខាទនីយាទិនា បវារណាសិក្ខាបទញ្ច. ឯហិ អនាទរិ ភិំសាតិ ‘‘ឯហាវុសោ គាមំ វា’’តិ សិក្ខាបទញ្ច, អនាទរិយញ្ច ភិក្ខុភិំសាបនកញ្ច. អបនិធេ ច ជីវិតន្តិ បត្តាទីនំ អបនិធានសិក្ខាបទញ្ច, សញ្ចិច្ច បាណំ ជីវិតាវោរោបនញ្ច.

ជានំ សប្បាណកំ កម្មន្តិ ជានំ សប្បាណកឧទកសិក្ខាបទញ្ច បុនកម្មាយ ឧក្កោដនញ្ច. ឩនសំវាសនាសនាតិ ឩនវីសតិវស្សសិក្ខាបទញ្ច ឧក្ខិត្តកេន សទ្ធិំ សំវាសសិក្ខាបទញ្ច នាសិតកសាមណេរសម្ភោគសិក្ខាបទញ្ច. សហធម្មិកំ វិលេខាតិ សហធម្មិកំ វុច្ចមានសិក្ខាបទញ្ច, វិលេខាយ សំវត្តន្តីតិ អាគតសិក្ខាបទញ្ច. មោហោ អមូលកេន ចាតិ មោហនកេ បាចិត្តិយសិក្ខាបទញ្ច, អមូលកេន សង្ឃាទិសេសេន អនុទ្ធំសនសិក្ខាបទញ្ច.

កុក្កុច្ចំ ធម្មិកំ ចីវរំ ទត្វាតិ កុក្កុច្ចឧបទហនញ្ច, ធម្មិកានំ កម្មានំ ឆន្ទំ ទត្វា ខីយនញ្ច, ចីវរំ ទត្វា ខីយនញ្ច. បរិណាមេយ្យ បុគ្គលេតិ សង្ឃិកំ លាភំ បុគ្គលស្ស បរិណាមនសិក្ខាបទំ. កិំ តេ អកាលំ អច្ឆិន្ទេតិ ‘‘កិំ តេ អយ្យេ ឯសោ បុរិសបុគ្គលោ ករិស្សតី’’តិ អាគតសិក្ខាបទញ្ច, ‘‘អកាលចីវរំ កាលចីវរ’’ន្តិ អធិដ្ឋហិត្វា ភាជនសិក្ខាបទញ្ច, ភិក្ខុនិយា សទ្ធិំ ចីវរំ បរិវត្តេត្វា អច្ឆិន្ទនសិក្ខាបទញ្ច. ទុគ្គហី និរយេន ចាតិ ទុគ្គហិតេន ទុប្បធារិតេន បរំ ឧជ្ឈាបនសិក្ខាបទញ្ច, និរយេន វា ព្រហ្មចរិយេន វា អភិសបនសិក្ខាបទញ្ច.

គណំ វិភង្គ ទុព្ពលន្តិ ‘‘គណស្ស ចីវរលាភំ អន្តរាយំ ករេយ្យា’’តិ ច ‘‘ធម្មិកំ ចីវរវិភង្គំ បដិពាហេយ្យា’’តិ ច ‘‘ទុព្ពលចីវរបច្ចាសាយ ចីវរកាលសមយំ អតិក្កាមេយ្យា’’តិ ច វុត្តសិក្ខាបទានិ. កថិនា ផាសុ បស្សយន្តិ ‘‘ធម្មិកំ កថិនុទ្ធារំ បដិពាហេយ្យ, ភិក្ខុនិយា សញ្ចិច្ច អផាសុំ ករេយ្យ, ភិក្ខុនិយា ឧបស្សយំ ទត្វា កុបិតា អនត្តមនា និក្កឌ្ឍេយ្យ វា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទានិ. អក្កោសចណ្ឌី មច្ឆរីតិ ‘‘ភិក្ខុំ អក្កោសេយ្យ វា បរិភាសេយ្យ វា, ចណ្ឌិកតា គណំ បរិភាសេយ្យ, កុលេ មច្ឆរិនី អស្សា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទានិ. គព្ភិនិញ្ច បាយន្តិយាតិ ‘‘គព្ភិនិំ វុដ្ឋាបេយ្យ, បាយន្តិំ វុដ្ឋាបេយ្យា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទានិ.

ទ្វេវស្សំ សិក្ខា សង្ឃេនាតិ ‘‘ទ្វេ វស្សានិ ឆសុ ធម្មេសុ អសិក្ខិតសិក្ខំ សិក្ខមានំ វុដ្ឋាបេយ្យ, សិក្ខិតសិក្ខំ សិក្ខមានំ សង្ឃេន អសម្មតំ វុដ្ឋាបេយ្យា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទានិ. តយោ ចេវ គិហីគតាតិ ឩនទ្វាទសវស្សំ គិហិគតំ, បរិបុណ្ណទ្វាទសវស្សំ គិហិគតំ ‘‘ទ្វេ វស្សានិ ឆសុ ធម្មេសុ អសិក្ខិតសិក្ខំ ទ្វេ វស្សានិ សិក្ខិតសិក្ខំ សង្ឃេន អសម្មត’’ន្តិ វុត្តសិក្ខាបទានិ. កុមារិភូតា តិស្សោតិ ‘‘ឩនវីសតិវស្សំ កុមារិភូត’’ន្តិអាទិនា នយេន វុត្តា តិស្សោ. ឩនទ្វាទសសម្មតាតិ ‘‘ឩនទ្វាទសវស្សា វុដ្ឋាបេយ្យ, បរិបុណ្ណទ្វាទសវស្សា សង្ឃេន អសម្មតា វុដ្ឋាបេយ្យា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទទ្វយំ.

អលំ តាវ សោកាវាសន្តិ ‘‘អលំ តាវ តេ អយ្យេ វុដ្ឋាបិតេនា’’តិ ច, ‘‘ចណ្ឌិំ សោកាវាសំ សិក្ខមានំ វុដ្ឋាបេយ្យា’’តិ ច វុត្តសិក្ខាបទទ្វយំ. ឆន្ទា អនុវស្សា ច ទ្វេតិ ‘‘បារិវាសិកឆន្ទទានេន សិក្ខមានំ វុដ្ឋាបេយ្យ, អនុវស្សំ វុដ្ឋាបេយ្យ, ឯកំ វស្សំ ទ្វេ វុដ្ឋាបេយ្យា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទត្តយំ. សមុដ្ឋានា តិកា កតាតិ តិកសមុដ្ឋានា កតា.

សញ្ចរិត្តសមុដ្ឋានវណ្ណនា

២៦០. សញ្ចរី កុដិ វិហារោតិ សញ្ចរិត្តំ សញ្ញាចិកាយ កុដិករណំ មហល្លកវិហារករណញ្ច. ធោវនញ្ច បដិគ្គហោតិ អញ្ញាតិកាយ ភិក្ខុនិយា បុរាណចីវរធោវាបនញ្ច ចីវរបដិគ្គហណញ្ច. វិញ្ញត្តុត្តរិ អភិហដ្ឋុន្តិ អញ្ញាតកំ គហបតិំ ចីវរវិញ្ញាបនំ តតុត្តរិសាទិយនសិក្ខាបទញ្ច. ឧភិន្នំ ទូតកេន ចាតិ ‘‘ចីវរចេតាបន្នំ ឧបក្ខដំ ហោតី’’តិ អាគតសិក្ខាបទទ្វយញ្ច ទូតេន ចីវរចេតាបន្នបហិតសិក្ខាបទញ្ច.

កោសិយា សុទ្ធទ្វេភាគា, ឆព្ពស្សានិ និសីទនន្តិ ‘‘កោសិយមិស្សកំ សន្ថត’’ន្តិអាទីនិ បញ្ច សិក្ខាបទានិ. រិញ្ចន្តិ រូបិកា ចេវាតិ វិភង្គេ ‘‘រិញ្ចន្តិ ឧទ្ទេស’’ន្តិ អាគតំ ឯឡកលោមធោវាបនំ រូបិយប្បដិគ្គហណសិក្ខាបទញ្ច. ឧភោ នានប្បការកាតិ រូបិយសំវោហារកយវិក្កយសិក្ខាបទទ្វយំ.

ឩនពន្ធនវស្សិកាតិ ឩនបញ្ចពន្ធនបត្តសិក្ខាបទញ្ច វស្សិកសាដិកសិក្ខាបទញ្ច. សុត្តំ វិកប្បនេន ចាតិ សុត្តំ វិញ្ញាបេត្វា ចីវរវាយាបនញ្ច តន្តវាយេ ឧបសង្កមិត្វា ចីវរេ វិកប្បាបជ្ជនញ្ច. ទ្វារទានសិព្ពានិ ចាតិ យាវ ទ្វារកោសា អគ្គឡដ្ឋបនាយ, ‘‘អញ្ញាតិកាយ ភិក្ខុនិយា ចីវរំ ទទេយ្យ, ចីវរំ សិព្ពេយ្យា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទត្តយំ. បូវបច្ចយជោតិ ចាតិ បូវេហិ វា មន្ថេហិ វា អភិហដ្ឋុំ បវារណាសិក្ខាបទំ ចាតុមាសបច្ចយប្បវារណាជោតិសមាទហនសិក្ខាបទានិ ច.

រតនំ សូចិ មញ្ចោ ច, តូលំ និសីទនកណ្ឌុ ច, វស្សិកា ច សុគតេនាតិ រតនសិក្ខាបទញ្ចេវ សូចិឃរសិក្ខាបទាទីនិ ច សត្ត សិក្ខាបទានិ. វិញ្ញត្តិ អញ្ញំ ចេតាបនា, ទ្វេ សង្ឃិកា មហាជនិកា, ទ្វេ បុគ្គលលហុកា គរូតិ ‘‘យា បន ភិក្ខុនី អញ្ញំ វិញ្ញាបេត្វា អញ្ញំ វិញ្ញាបេយ្យា’’តិអាទីនិ នវ សិក្ខាបទានិ. ទ្វេ វិឃាសា សាដិកា ចាតិ ‘‘ឧច្ចារំ វា បស្សាវំ វា សង្ការំ វា វិឃាសំ វា តិរោកុដ្ដេ វា តិរោបាការេ វា ឆឌ្ឌេយ្យ វា ឆឌ្ឌាបេយ្យ វា, ហរិតេ ឆឌ្ឌេយ្យ វា ឆឌ្ឌាបេយ្យ វា’’តិ ឯវំ វុត្តានិ ទ្វេ វិឃាសសិក្ខាបទានិ ច ឧទកសាដិកាសិក្ខាបទញ្ច. សមណចីវរេន ចាតិ ‘‘សមណចីវរំ ទទេយ្យា’’តិ ឥទមេតំ សន្ធាយ វុត្តំ.

សមនុភាសនាសមុដ្ឋានវណ្ណនា

២៦១. ភេទានុវត្តទុព្ពចទូសទុដ្ឋុល្លទិដ្ឋិ ចាតិ សង្ឃភេទានុវត្តកទុព្ពចកុលទូសកទុដ្ឋុល្លប្បដិច្ឆាទនទិដ្ឋិអប្បដិនិស្សជ្ជនសិក្ខាបទានិ. ឆន្ទំ ឧជ្ជគ្ឃិកា ទ្វេ ចាតិ ឆន្ទំ អទត្វា គមនសិក្ខាបទំ ឧជ្ជគ្ឃិកាយ អន្តរឃរេ គមននិសីទនសិក្ខាបទទ្វយញ្ច. ទ្វេ ច សទ្ទាតិ ‘‘អប្បសទ្ទោ អន្តរឃរេ គមិស្សាមិ, និសីទិស្សាមី’’តិ សិក្ខាបទទ្វយញ្ច. ន ព្យាហរេតិ ‘‘ន សកពឡេន មុខេន ព្យាហរិស្សាមី’’តិ សិក្ខាបទំ.

ឆមា នីចាសនេ ឋានំ, បច្ឆតោ ឧប្បថេន ចាតិ ឆមាយំ និសីទិត្វា, នីចេ អាសនេ និសីទិត្វា; ឋិតេន និសិន្នស្ស, បច្ឆតោ គច្ឆន្តេន បុរតោ គច្ឆន្តស្ស, ឧប្បថេន គច្ឆន្តេន បថេន គច្ឆន្តស្ស ធម្មទេសនាសិក្ខាបទានិ. វជ្ជានុវត្តិគហណាតិ វជ្ជប្បដិច្ឆាទន, ឧក្ខិត្តានុវត្តក, ហត្ថគ្គហណាទិសង្ខាតានិ តីណិ បារាជិកានិ. ឱសារេ បច្ចាចិក្ខនាតិ ‘‘អនបលោកេត្វា ការកសង្ឃំ អនញ្ញាយ គណស្ស ឆន្ទំ ឱសារេយ្យា’’តិ ច ‘‘ពុទ្ធំ បច្ចក្ខាមី’’តិ ច វុត្តសិក្ខាបទទ្វយំ.

កិស្មិំ សំសដ្ឋា ទ្វេ វធីតិ ‘‘កិស្មិញ្ចិទេវ អធិករណេ បច្ចាកតា’’តិ ច ‘‘ភិក្ខុនិយោ បនេវ សំសដ្ឋា វិហរន្តី’’តិ ច ‘‘យា បន ភិក្ខុនី ឯវំ វទេយ្យ សំសដ្ឋាវ អយ្យេ តុម្ហេ វិហរថា’’តិ ច ‘‘អត្តានំ វធិត្វា វធិត្វា រោទេយ្យា’’តិ ច វុត្តសិក្ខាបទានិ. វិសិព្ពេ ទុក្ខិតាយ ចាតិ ‘‘ភិក្ខុនិយា ចីវរំ វិសិព្ពេត្វា វា វិសិព្ពាបេត្វា វា’’តិ ច ‘‘ទុក្ខិតំ សហជីវិនិ’’ន្តិ ច វុត្តសិក្ខាបទទ្វយំ. បុន សំសដ្ឋា ន វូបសមេតិ ‘‘សំសដ្ឋា វិហរេយ្យ គហបតិនា វា គហបតិបុត្តេន វា’’តិ ឯវំ បុន វុត្តសំសដ្ឋសិក្ខាបទញ្ច ‘‘ឯហយ្យេ, ឥមំ អធិករណំ វូបសមេហី’’តិ វុច្ចមានា, ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា ‘‘សា បច្ឆា អនន្តរាយិកិនី នេវ វូបសម្មេយ្យា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទញ្ច. អារាមញ្ច បវារណាតិ ‘‘ជានំ សភិក្ខុកំ អារាមំ អនាបុច្ឆា បវិសេយ្យា’’តិ ច ‘‘ឧភតោសង្ឃេ តីហិ ឋានេហិ ន បវារេយ្យា’’តិ ច វុត្តសិក្ខាបទទ្វយំ.

អន្វទ្ធំ សហជីវិនិំ ទ្វេតិ ‘‘អន្វទ្ធមាសំ ភិក្ខុនិយា ភិក្ខុសង្ឃតោ ទ្វេ ធម្មា បច្ចាសីសិតព្ពា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទញ្ច, ‘‘សហជីវិនិំ វុដ្ឋាបេត្វា ទ្វេ វស្សានិ នេវ អនុគ្គណ្ហេយ្យ, សហជីវិនិំ វុដ្ឋាបេត្វា នេវ វូបកាសេយ្យា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទទ្វយញ្ច. ចីវរំ អនុពន្ធនាតិ ‘‘សចេ មេ ត្វំ, អយ្យេ, ចីវរំ ទស្សសិ, ឯវាហំ តំ វុដ្ឋាបេស្សាមី’’តិ ច ‘‘សចេ មំ ត្វំ, អយ្យេ, ទ្វេ វស្សានិ អនុពន្ធិស្សសិ, ឯវាហំ តំ វុដ្ឋាបេស្សាមី’’តិ ច វុត្តសិក្ខាបទទ្វយំ.

កថិនសមុដ្ឋានវណ្ណនា

២៦២. ឧព្ភតំ កថិនំ តីណីតិ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ភិក្ខុនា ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ’’តិ វុត្តានិ អាទិតោវ តីណិ សិក្ខាបទានិ. បឋមំ បត្តភេសជ្ជន្តិ ‘‘ទសាហបរមំ អតិរេកបត្តោ’’តិ វុត្តំ បឋមបត្តសិក្ខាបទញ្ច ‘‘បដិសាយនីយានិ ភេសជ្ជានី’’តិ វុត្តសិក្ខាបទញ្ច. អច្ចេកញ្ចាបិ សាសង្កន្តិ អច្ចេកចីវរសិក្ខាបទញ្ច តទនន្តរមេវ សាសង្កសិក្ខាបទញ្ច. បក្កមន្តេន វា ទុវេតិ ‘‘តំ បក្កមន្តោ នេវ ឧទ្ធរេយ្យា’’តិ ភូតគាមវគ្គេ វុត្តសិក្ខាបទទ្វយំ.

ឧបស្សយំ បរម្បរាតិ ‘‘ភិក្ខុនុបស្សយំ គន្ត្វា ភិក្ខុនិយោ ឱវទេយ្យា’’តិ ច ‘‘បរម្បរភោជនេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ ច វុត្តសិក្ខាបទទ្វយំ. អនតិរិត្តំ និមន្តនាតិ ‘‘អនតិរិត្តំ ខាទនីយំ វា ភោជនីយំ វា’’តិ ច ‘‘និមន្តិតោ សភត្តោ សមានោ’’តិ ច វុត្តសិក្ខាបទទ្វយំ. វិកប្បំ រញ្ញោ វិកាលេតិ ‘‘សាមំ ចីវរំ វិកប្បេត្វា’’តិ ច ‘‘រញ្ញោ ខត្តិយស្សា’’តិ ច ‘‘វិកាលេ គាមំ បវិសេយ្យា’’តិ ច វុត្តសិក្ខាបទត្តយំ. វោសាសារញ្ញកេន ចាតិ ‘‘វោសាសមានរូបា ឋិតា’’តិ ច ‘‘តថារូបេសុ អារញ្ញកេសុ សេនាសនេសុ បុព្ពេ អប្បដិសំវិទិត’’ន្តិ ច វុត្តសិក្ខាបទទ្វយំ.

ឧស្សយា សន្និចយញ្ចាតិ ‘‘ឧស្សយវាទិកា’’តិ ច ‘‘បត្តសន្និចយំ ករេយ្យា’’តិ ច វុត្តសិក្ខាបទទ្វយំ. បុរេ បច្ឆា វិកាលេ ចាតិ ‘‘យា បន ភិក្ខុនី បុរេភត្តំ កុលានិ ឧបសង្កមិត្វា’’តិ ច, ‘‘បច្ឆាភត្តំ កុលានិ ឧបសង្កមិត្វា’’តិ ច, ‘‘វិកាលេ កុលានិ ឧបសង្កមិត្វា’’តិ ច វុត្តសិក្ខាបទត្តយំ. បញ្ចាហិកា សង្កមនីតិ ‘‘បញ្ចាហិកា សង្ឃាដិចារំ អតិក្កមេយ្យា’’តិ ច ‘‘ចីវរសង្កមនីយំ ធារេយ្យា’’តិ ច វុត្តសិក្ខាបទទ្វយំ. ទ្វេបិ អាវសថេន ចាតិ ‘‘អាវសថចីវរំ អនិស្សជ្ជិត្វា បរិភុញ្ជេយ្យ, អាវសថំ អនិស្សជ្ជិត្វា ចារិកំ បក្កមេយ្យា’’តិ ច ឯវំ អាវសថេន សទ្ធិំ វុត្តសិក្ខាបទានិ ច ទ្វេ.

បសាខេ អាសនេ ចេវាតិ ‘‘បសាខេ ជាតំ គណ្ឌំ វា’’តិ ច ‘‘ភិក្ខុស្ស បុរតោ អនាបុច្ឆា អាសនេ និសីទេយ្យា’’តិ ច វុត្តសិក្ខាបទទ្វយំ.

ឯឡកលោមសមុដ្ឋានវណ្ណនា

២៦៣. ឯឡកលោមា ទ្វេ សេយ្យាតិ ឯឡកលោមសិក្ខាបទញ្ចេវ ទ្វេ ច សហសេយ្យសិក្ខាបទានិ. អាហច្ច បិណ្ឌភោជនន្តិ អាហច្ចបាទកសិក្ខាបទញ្ច អាវសថបិណ្ឌភោជនសិក្ខាបទញ្ច. គណវិកាលសន្និធីតិ គណភោជនវិកាលភោជនសន្និធិការកសិក្ខាបទត្តយំ. ទន្តបោនេន ចេលកាតិ ទន្តបោនសិក្ខាបទញ្ច អចេលកសិក្ខាបទញ្ច. ឧយ្យុត្តំ សេនំ ឧយ្យោធីតិ ‘‘ឧយ្យុត្តំ សេនំ ទស្សនាយ គច្ឆេយ្យ, សេនាយ វសេយ្យ, ឧយ្យោធិកំ វា…បេ… អនីកទស្សនំ វា គច្ឆេយ្យា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទត្តយំ. សុរា ឱរេន ន្ហាយនាតិ សុរាបានសិក្ខាបទញ្ច ឱរេនទ្ធមាសនហានសិក្ខាបទញ្ច. ទុព្ពណ្ណេ ទ្វេ ទេសនិកាតិ ‘‘តិណ្ណំ ទុព្ពណ្ណករណាន’’ន្តិ វុត្តសិក្ខាបទញ្ច វុត្តាវសេសបាដិទេសនីយទ្វយញ្ច. លសុណុបតិដ្ឋេ នច្ចនាតិ លសុណសិក្ខាបទំ, ‘‘ភិក្ខុស្ស ភុញ្ជន្តស្ស បានីយេន វា វិធូបនេន វា ឧបតិដ្ឋេយ្យា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទំ, ‘‘នច្ចំ វា គីតំ វា វាទិតំ វា ទស្សនាយ គច្ឆេយ្យា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទញ្ច. ឥតោ បរំ បាឡិំ វិរជ្ឈិត្វា លិខន្តិ. យថា បន អត្ថំ វណ្ណយិស្សាម; ឯវមេត្ថ អនុក្កមោ វេទិតព្ពោ.

ន្ហានមត្ថរណំ សេយ្យាតិ ‘‘នគ្គា នហាយេយ្យ, ឯកត្ថរណបាវុរណា តុវដ្ដេយ្យុំ, ឯកមញ្ចេ តុវដ្ដេយ្យុ’’ន្តិ វុត្តសិក្ខាបទត្តយំ. អន្តោរដ្ឋេ តថា ពហីតិ ‘‘អន្តោរដ្ឋេ សាសង្កសម្មតេ, តិរោរដ្ឋេ សាសង្កសម្មតេ’’តិ វុត្តសិក្ខាបទទ្វយំ. អន្តោវស្សំ ចិត្តាគារន្តិ ‘‘អន្តោវស្សំ ចារិកំ បក្កមេយ្យ, រាជាគារំ វា ចិត្តាគារំ វា…បេ… បោក្ខរណិំ វា ទស្សនាយ គច្ឆេយ្យា’’តិ ច វុត្តសិក្ខាបទទ្វយំ. អាសន្ទិំ សុត្តកន្តនាតិ ‘‘អាសន្ទិំ វា បល្លង្កំ វា បរិភុញ្ជេយ្យ, សុត្តំ កន្តេយ្យា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទទ្វយំ.

វេយ្យាវច្ចំ សហត្ថា ចាតិ ‘‘គិហិវេយ្យាវច្ចំ ករេយ្យ, អគារិកស្ស វា បរិព្ពាជកស្ស វា បរិព្ពាជិកាយ វា សហត្ថា ខាទនីយំ វា ភោជនីយំ វា ទទេយ្យា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទទ្វយំ. អភិក្ខុកាវាសេន ចាតិ ‘‘អភិក្ខុកេ អាវាសេ វស្សំ វសេយ្យា’’តិ ឥទមេតំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឆត្តំ យានញ្ច សង្ឃាណិន្តិ ‘‘ឆត្តុបាហនំ ធារេយ្យ, យានេន យាយេយ្យ, សង្ឃាណិំ ធារេយ្យា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទត្តយំ. អលង្ការគន្ធវាសិតន្តិ ‘‘ឥត្ថាលង្ការំ ធារេយ្យ, គន្ធចុណ្ណកេន នហាយេយ្យ, វាសិតកេន បិញ្ញាកេន នហាយេយ្យា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទត្តយំ. ភិក្ខុនីតិអាទិនា ‘‘ភិក្ខុនិយា ឧម្មទ្ទាបេយ្យា’’តិអាទីនិ ចត្តារិ សិក្ខាបទានិ វុត្តានិ. អសង្កច្ចិកា អាបត្តីតិ ‘‘អសង្កច្ចិកា គាមំ បវិសេយ្យ បាចិត្តិយ’’ន្តិ ឯវំ វុត្តអាបត្តិ ច. ចត្តារីសា ចតុត្តរីតិ ឯតានិ សព្ពានិបិ ចតុចត្តាលីស សិក្ខាបទានិ វុត្តានិ.

កាយេន ន វាចាចិត្តេន, កាយចិត្តេន ន វាចតោតិ កាយេន ចេវ កាយចិត្តេន ច សមុដ្ឋហន្តិ; ន វាចាចិត្តេន ន វាចតោតិ អត្ថោ. ទ្វិសមុដ្ឋានិកា សព្ពេ, សមា ឯឡកលោមិកាតិ ឥទំ ឧត្តានត្ថមេវ.

បទសោធម្មសមុដ្ឋានវណ្ណនា

២៦៤. បទញ្ញត្រ អសម្មតាតិ ‘‘បទសោ ធម្មំ, មាតុគាមស្ស ឧត្តរិឆប្បញ្ចវាចាហិ ធម្មំ ទេសេយ្យ, អញ្ញត្រ វិញ្ញុនា បុរិសវិគ្គហេន, អសម្មតោ ភិក្ខុនិយោ ឱវទេយ្យា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទត្តយំ. តថា អត្ថង្គតេន ចាតិ ‘‘អត្ថង្គតេ សូរិយេ ឱវទេយ្យា’’តិ ឥទមេតំ សន្ធាយ វុត្តំ. តិរច្ឆានវិជ្ជា ទ្វេតិ ‘‘តិរច្ឆានវិជ្ជំ បរិយាបុណេយ្យ, វាចេយ្យា’’តិ ឯវំ វុត្តសិក្ខាបទទ្វយំ. អនោកាសោ ច បុច្ឆនាតិ ‘‘អនោកាសកតំ ភិក្ខុំ បញ្ហំ បុច្ឆេយ្យា’’តិ ឥទមេតំ សន្ធាយ វុត្តំ.

អទ្ធានសមុដ្ឋានវណ្ណនា

២៦៥. អទ្ធាននាវំ បណីតន្តិ ‘‘ភិក្ខុនិយា សទ្ធិំ សំវិធាយ ឯកទ្ធានមគ្គំ បដិបជ្ជេយ្យ, ឯកំ នាវំ អភិរុហេយ្យ, បណីតភោជនានិ អគិលានោ អត្តនោ អត្ថាយ វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជេយ្យា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទត្តយំ. មាតុគាមេន សំហរេតិ មាតុគាមេន សទ្ធិំ សំវិធាយ គមនញ្ច ‘‘សម្ពាធេ លោមំ សំហរាបេយ្យា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទញ្ច. ធញ្ញំ និមន្តិតា ចេវាតិ ‘‘ធញ្ញំ វិញ្ញាបេត្វា វា’’តិ ច ‘‘និមន្តិតា វា បវារិតា វា ខាទនីយំ វា ភោជនីយំ វា ខាទេយ្យ វា ភុញ្ជេយ្យ វា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទញ្ច. អដ្ឋ ចាតិ ភិក្ខុនីនំ វុត្តា អដ្ឋ បាដិទេសនីយា វា.

ថេយ្យសត្ថសមុដ្ឋានវណ្ណនា

២៦៦. ថេយ្យសត្ថំ ឧបស្សុតីតិ ថេយ្យសត្ថេន សទ្ធិំ សំវិធាយ ឯកទ្ធានមគ្គគមនញ្ច ឧបស្សុតិតិដ្ឋនញ្ច. សូបវិញ្ញាបនេន ចាតិ ឥទំ សូបោទនវិញ្ញត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ. រត្តិឆន្នញ្ច ឱកាសន្តិ ‘‘រត្តន្ធការេ អប្បទីបេ, បដិច្ឆន្នេ ឱកាសេ, អជ្ឈោកាសេ បុរិសេន សទ្ធិ’’ន្តិ ឯវំ វុត្តសិក្ខាបទត្តយំ. ព្យូហេន សត្តមាតិ ឥទំ តទនន្តរមេវ ‘‘រថិកាយ វា ព្យូហេ វា សិង្ឃាដកេ វា បុរិសេន សទ្ធិ’’ន្តិ អាគតសិក្ខាបទំ សន្ធាយ វុត្តំ.

ធម្មទេសនាសមុដ្ឋានវណ្ណនា

២៦៧. ធម្មទេសនាសមុដ្ឋានានិ ឯកាទស ឧត្តានានេវ. ឯវំ តាវ សម្ភិន្នសមុដ្ឋានំ វេទិតព្ពំ. និយតសមុដ្ឋានំ បន តិវិធំ, តំ ឯកេកស្សេវ សិក្ខាបទស្ស ហោតិ, តំ វិសុំយេវ ទស្សេតុំ ‘‘ភូតំ កាយេន ជាយតី’’តិអាទិ វុត្តំ, តំ ឧត្តានមេវ. នេត្តិធម្មានុលោមិកន្តិ វិនយបាឡិធម្មស្ស អនុលោមន្តិ.

សមុដ្ឋានសីសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.