នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

វិនយបិដកេ

បរិវារ-អដ្ឋកថា

សោឡសមហាវារោ

បញ្ញត្តិវារវណ្ណនា

វិសុទ្ធបរិវារស្ស, បរិវារោតិ សាសនេ;

ធម្មក្ខន្ធសរីរស្ស, ខន្ធកានំ អនន្តរា.

សង្គហំ យោ សមារុឡ្ហោ, តស្ស បុព្ពាគតំ នយំ;

ហិត្វា ទានិ ករិស្សាមិ, អនុត្តានត្ថវណ្ណនំ.

១. តត្ថ យំ តេន ភគវតា…បេ… បញ្ញត្តន្តិ អាទិនយប្បវត្តាយ តាវ បុច្ឆាយ អយំ សង្ខេបត្ថោ – យោ សោ ភគវា សាសនស្ស ចិរដ្ឋិតិកត្ថំ ធម្មសេនាបតិនា សទ្ធម្មគារវពហុមានវេគសមុស្សិតំ អញ្ជលិំ សិរស្មិំ បតិដ្ឋាបេត្វា យាចិតោ ទស អត្ថវសេ បដិច្ច វិនយបញ្ញត្តិំ បញ្ញបេសិ, តេន ភគវតា តស្ស តស្ស សិក្ខាបទស្ស បញ្ញត្តិកាលំ ជានតា, តស្សា តស្សា សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា ទស អត្ថវសេ បស្សតា; អបិច បុព្ពេនិវាសាទីហិ ជានតា, ទិព្ពេន ចក្ខុនា បស្សតា, តីហិ វិជ្ជាហិ ឆហិ វា បន អភិញ្ញាហិ ជានតា, សព្ពត្ថ អប្បដិហតេន សមន្តចក្ខុនា បស្សតា, សព្ពធម្មជាននសមត្ថាយ បញ្ញាយ ជានតា, សព្ពសត្តានំ ចក្ខុវិសយាតីតានិ តិរោកុដ្ដាទិគតានិ ចាបិ រូបានិ អតិវិសុទ្ធេន មំសចក្ខុនា ច បស្សតា, អត្តហិតសាធិកាយ សមាធិបទដ្ឋានាយ បដិវេធបញ្ញាយ ជានតា, បរហិតសាធិកាយ ករុណាបទដ្ឋានាយ ទេសនាបញ្ញាយ បស្សតា, អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន ‘‘យំ បឋមំ បារាជិកំ បញ្ញត្តំ, តំ កត្ថ បញ្ញត្តំ, កំ អារព្ភ បញ្ញត្តំ, កិស្មិំ វត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, អត្ថិ តត្ថ បញ្ញត្តិ…បេ… កេនាភត’’ន្តិ.

២. បុច្ឆាវិស្សជ្ជនេ បន ‘‘យំ តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន បឋមំ បារាជិក’’ន្តិ ឥទំ កេវលំ បុច្ឆាយ អាគតស្ស អាទិបទស្ស បច្ចុទ្ធរណមត្តមេវ, ‘‘កត្ថ បញ្ញត្តន្តិ វេសាលិយា បញ្ញត្តំ; កំ អារព្ភាតិ សុទិន្នំ កលន្ទបុត្តំ អារព្ភា’’តិ ឯវមាទិនា បន នយេន បុនបិ ឯត្ថ ឯកេកំ បទំ បុច្ឆិត្វាវ វិស្សជ្ជិតំ. ឯកា បញ្ញត្តីតិ ‘‘យោ បន ភិក្ខុ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវេយ្យ បារាជិកោ ហោតិ អសំវាសោ’’តិ អយំ ឯកា បញ្ញត្តិ. ទ្វេ អនុបញ្ញត្តិយោតិ ‘‘អន្តមសោ តិរច្ឆានគតាយបី’’តិ ច, ‘‘សិក្ខំ អបច្ចក្ខាយា’’តិ ច មក្កដិវជ្ជិបុត្តកវត្ថូនំ វសេន វុត្តា – ឥមា ទ្វេ អនុបញ្ញត្តិយោ. ឯត្តាវតា ‘‘អត្ថិ តត្ថ បញ្ញត្តិ អនុបញ្ញត្តិ អនុប្បន្នបញ្ញត្តី’’តិ ឥមិស្សា បុច្ឆាយ ទ្វេ កោដ្ឋាសា វិស្សជ្ជិតា ហោន្តិ. តតិយំ វិស្សជ្ជេតុំ បន ‘‘អនុប្បន្នបញ្ញត្តិ តស្មិំ នត្ថី’’តិ វុត្តំ. អយញ្ហិ អនុប្បន្នបញ្ញត្តិ នាម អនុប្បន្នេ ទោសេ បញ្ញត្តា; សា អដ្ឋគរុធម្មវសេន ភិក្ខុនីនំយេវ អាគតា, អញ្ញត្រ នត្ថិ. តស្មា វុត្តំ ‘‘អនុប្បន្នបញ្ញត្តិ តស្មិំ នត្ថី’’តិ. សព្ពត្ថបញ្ញត្តីតិ មជ្ឈិមទេសេ ចេវ បច្ចន្តិមជនបទេសុ ច សព្ពត្ថបញ្ញត្តិ. វិនយធរបញ្ចមេន គណេន ‘‘ឧបសម្បទា, គុណង្គុណូបាហនា, ធុវនហានំ, ចម្មត្ថរណ’’ន្តិ ឥមានិ ហិ ចត្តារិ សិក្ខាបទានិ មជ្ឈិមទេសេយេវ បញ្ញត្តិ. ឯត្ថេវ ឯតេហិ អាបត្តិ ហោតិ, ន បច្ចន្តិមជនបទេសុ. សេសានិ សព្ពានេវ សព្ពត្ថបញ្ញត្តិ នាម.

សាធារណបញ្ញត្តីតិ ភិក្ខូនញ្ចេវ ភិក្ខុនីនញ្ច សាធារណបញ្ញត្តិ; សុទ្ធភិក្ខូនមេវ ហិ សុទ្ធភិក្ខុនីនំ វា បញ្ញត្តំ សិក្ខាបទំ អសាធារណបញ្ញត្តិ នាម ហោតិ. ឥទំ បន ភិក្ខុំ អារព្ភ ឧប្បន្នេ វត្ថុស្មិំ ‘‘យា បន ភិក្ខុនី ឆន្ទសោ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវេយ្យ, អន្តមសោ តិរច្ឆានគតេនបិ បារាជិកា ហោតិ អសំវាសា’’តិ ភិក្ខុនីនម្បិ បញ្ញត្តំ, វិនីតកថាមត្តមេវ ហិ តាសំ នត្ថិ, សិក្ខាបទំ បន អត្ថិ, តេន វុត្តំ ‘‘សាធារណបញ្ញត្តី’’តិ. ឧភតោបញ្ញត្តិយម្បិ ឯសេវ នយោ. ព្យញ្ជនមត្តមេវ ហិ ឯត្ថ នានំ, ភិក្ខូនំ ភិក្ខុនីនម្បិ សាធារណត្តា សាធារណបញ្ញត្តិ, ឧភិន្នម្បិ បញ្ញត្តត្តា ឧភតោបញ្ញត្តីតិ. អត្ថេ បន ភេទោ នត្ថិ.

និទានោគធន្តិ ‘‘យស្ស សិយា អាបត្តិ សោ អាវិករេយ្យា’’តិ ឯត្ថ សព្ពាបត្តីនំ អនុបវិដ្ឋត្តា និទានោគធំ; និទានេ អនុបវិដ្ឋន្តិ អត្ថោ. ទុតិយេន ឧទ្ទេសេនាតិ និទានោគធំ និទានបរិយាបន្នម្បិ សមានំ ‘‘តត្រិមេ ចត្តារោ បារាជិកា ធម្មា’’តិអាទិនា ទុតិយេនេវ ឧទ្ទេសេន ឧទ្ទេសំ អាគច្ឆតិ. ចតុន្នំ វិបត្តីនន្តិ សីលវិបត្តិអាទីនំ. បឋមា ហិ ទ្វេ អាបត្តិក្ខន្ធា សីលវិបត្តិ នាម, អវសេសា បញ្ច អាចារវិបត្តិ នាម. មិច្ឆាទិដ្ឋិ ច អន្តគ្គាហិកទិដ្ឋិ ច ទិដ្ឋិវិបត្តិ នាម, អាជីវហេតុ បញ្ញត្តានិ ឆ សិក្ខាបទានិ អាជីវវិបត្តិ នាម. ឥតិ ឥមាសំ ចតុន្នំ វិបត្តីនំ ឥទំ បារាជិកំ សីលវិបត្តិ នាម ហោតិ.

ឯកេន សមុដ្ឋានេនាតិ ទ្វង្គិកេន ឯកេន សមុដ្ឋានេន. ឯត្ថ ហិ ចិត្តំ អង្គំ ហោតិ, កាយេន បន អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ. តេន វុត្តំ ‘‘កាយតោ ច ចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតី’’តិ. ទ្វីហិ សមថេហិ សម្មតីតិ ‘‘អាបន្នោសី’’តិ សម្មុខា បុច្ឆិយមានោ ‘‘អាម អាបន្នោម្ហី’’តិ បដិជានាតិ, តាវទេវ ភណ្ឌនកលហវិគ្គហា វូបសន្តា ហោន្តិ, សក្កា ច ហោតិ តំ បុគ្គលំ អបនេត្វា ឧបោសថោ វា បវារណា វា កាតុំ. ឥតិ សម្មុខាវិនយេន ច បដិញ្ញាតករណេន ចាតិ ទ្វីហិ សមថេហិ សម្មតិ, ន ច តប្បច្ចយា កោចិ ឧបទ្ទវោ ហោតិ. យំ បន ឧបរិ បញ្ញត្តិវគ្គេ ‘‘ន កតមេន សមថេន សម្មតី’’តិ វុត្តំ, តំ សមថំ ឱតារេត្វា អនាបត្តិ កាតុំ ន សក្កាតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ.

បញ្ញត្តិ វិនយោតិ ‘‘យោ បន ភិក្ខូ’’តិអាទិនា នយេន វុត្តមាតិកា បញ្ញត្តិ វិនយោតិ អត្ថោ. វិភត្តីតិ បទភាជនំ វុច្ចតិ; វិភត្តីតិ ហិ វិភង្គស្សេវេតំ នាមំ. អសំវរោតិ វីតិក្កមោ. សំវរោតិ អវីតិក្កមោ. យេសំ វត្តតីតិ យេសំ វិនយបិដកញ្ច អដ្ឋកថា ច សព្ពា បគុណាតិ អត្ថោ. តេ ធារេន្តីតិ តេ ឯតំ បឋមបារាជិកំ បាឡិតោ ច អត្ថតោ ច ធារេន្តិ; ន ហិ សក្កា សព្ពំ វិនយបិដកំ អជានន្តេន ឯតស្ស អត្ថោ ជានិតុន្តិ. កេនាភតន្តិ ឥទំ បឋមបារាជិកំ បាឡិវសេន ច អត្ថវសេន ច យាវ អជ្ជតនកាលំ កេន អានីតន្តិ. បរម្បរាភតន្តិ បរម្បរាយ អានីតំ.

៣. ឥទានិ យាយ បរម្បរាយ អានីតំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឧបាលិ ទាសកោ ចេវា’’តិអាទិនា នយេន បោរាណកេហិ មហាថេរេហិ គាថាយោ ឋបិតា. តត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ និទានវណ្ណនាយមេវ វុត្តំ. ឥមិនា នយេន ទុតិយបារាជិកាទិបុច្ឆាវិស្សជ្ជនេសុបិ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ.

មហាវិភង្គេ បញ្ញត្តិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កតាបត្តិវារាទិវណ្ណនា

១៥៧. ឥតោ បរំ ‘‘មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវន្តោ កតិ អាបត្តិយោ អាបជ្ជតី’’តិ អាទិប្បភេទោ កតាបត្តិវារោ, ‘‘មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវន្តស្ស អាបត្តិយោ ចតុន្នំ វិបត្តីនំ កតិ វិបត្តិយោ ភជន្តី’’តិ អាទិប្បភេទោ វិបត្តិវារោ, ‘‘មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវន្តស្ស អាបត្តិយោ សត្តន្នំ អាបត្តិក្ខន្ធានំ កតិហិ អាបត្តិក្ខន្ធេហិ សង្គហិតា’’តិ អាទិប្បភេទោ សង្គហវារោ, ‘‘មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវន្តស្ស អាបត្តិយោ ឆន្នំ អាបត្តិសមុដ្ឋានានំ កតិហិ សមុដ្ឋានេហិ សមុដ្ឋហន្តី’’តិ អាទិប្បភេទោ សមុដ្ឋានវារោ, ‘‘មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវន្តស្ស អាបត្តិយោ ចតុន្នំ អធិករណានំ កតមំ អធិករណ’’ន្តិ អាទិប្បភេទោ អធិករណវារោ, ‘‘មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវន្តស្ស អាបត្តិយោ សត្តន្នំ សមថានំ កតិហិ សមថេហិ សម្មន្តី’’តិ អាទិប្បភេទោ សមថវារោ, តទនន្តរោ សមុច្ចយវារោ ចាតិ ឥមេ សត្ត វារា ឧត្តានត្ថា ឯវ.

១៨៨. តតោ បរំ ‘‘មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវនបច្ចយា បារាជិកំ កត្ថ បញ្ញត្ត’’ន្តិអាទិនា នយេន បុន បច្ចយវសេន ឯកោ បញ្ញត្តិវារោ, តស្ស វសេន បុរិមសទិសា ឯវ កតាបត្តិវារាទយោ សត្ត វារាតិ ឯវំ អបរេបិ អដ្ឋ វារា វុត្តា, តេបិ ឧត្តានត្ថា ឯវ. ឥតិ ឥមេ អដ្ឋ, បុរិមា អដ្ឋាតិ មហាវិភង្គេ សោឡស វារា ទស្សិតា. តតោ បរំ តេនេវ នយេន ភិក្ខុនិវិភង្គេបិ សោឡស វារា អាគតាតិ ឯវមិមេ ឧភតោវិភង្គេ ទ្វត្តិំស វារា បាឡិនយេនេវ វេទិតព្ពា. ន ហេត្ថ កិញ្ចិ បុព្ពេ អវិនិច្ឆិតំ នាម អត្ថិ.

មហាវិភង្គេ ច ភិក្ខុនិវិភង្គេ ច

សោឡសមហាវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សមុដ្ឋានសីសវណ្ណនា

២៥៧. តទនន្តរាយ បន សមុដ្ឋានកថាយ អនត្តា ឥតិ និច្ឆយាតិ អនត្តា ឥតិ និច្ឆិតា. សភាគធម្មានន្តិ អនិច្ចាការាទីហិ សភាគានំ សង្ខតធម្មានំ. នាមមត្តំ ន នាយតីតិ នាមមត្តម្បិ ន បញ្ញាយតិ. ទុក្ខហានិន្តិ ទុក្ខឃាតនំ. ខន្ធកា យា ច មាតិកាតិ ខន្ធកា យា ច មាតិកាតិ អត្ថោ. អយមេវ វា បាឋោ. សមុដ្ឋានំ និយតោ កតន្តិ សមុដ្ឋានំ និយតោកតំ និយតកតំ; និយតសមុដ្ឋានន្តិ អត្ថោ. ឯតេន ភូតារោចនចោរិវុដ្ឋាបនអននុញ្ញាតសិក្ខាបទត្តយស្ស សង្គហោ បច្ចេតព្ពោ. ឯតានេវ ហិ តីណិ សិក្ខាបទានិ និយតសមុដ្ឋានានិ, អញ្ញេហិ សទ្ធិំ អសម្ភិន្នសមុដ្ឋានានិ.

សម្ភេទំ និទានញ្ចញ្ញន្តិ អញ្ញម្បិ សម្ភេទញ្ច និទានញ្ច. តត្ថ សម្ភេទវចនេន សមុដ្ឋានសម្ភេទស្ស គហណំ បច្ចេតព្ពំ, តានិ ហិ តីណិ សិក្ខាបទានិ ឋបេត្វា សេសានិ សម្ភិន្នសមុដ្ឋានានិ. និទានវចនេន សិក្ខាបទានំ បញ្ញត្តិទេសសង្ខាតំ និទានំ បច្ចេតព្ពំ. សុត្តេ ទិស្សន្តិ ឧបរីតិ សិក្ខាបទានំ សមុដ្ឋាននិយមោ សម្ភេទោ និទានន្តិ ឥមានិ តីណិ សុត្តម្ហិ ឯវ ទិស្សន្តិ; បញ្ញាយន្តីតិ អត្ថោ. តត្ថ ‘‘ឯកេន សមុដ្ឋានេន សមុដ្ឋាតិ, កាយតោ ច ចិត្តតោ ចា’’តិអាទិម្ហិ តាវ បុរិមនយេ សមុដ្ឋាននិយមោ ច សម្ភេទោ ច ទិស្សន្តិ. ឥតរំ បន និទានំ នាម –

‘‘វេសាលិយា រាជគហេ, សាវត្ថិយា ច អាឡវី;

កោសម្ពិយា ច សក្កេសុ, ភគ្គេសុ ចេវ បញ្ញត្តា’’តិ.

ឯវំ ឧបរិ ទិស្សតិ, បរតោ អាគតេ សុត្តេ ទិស្សតីតិ វេទិតព្ពំ.

‘‘វិភង្គេ ទ្វីសូ’’តិ គាថាយ អយមត្ថោ – យំ សិក្ខាបទំ ទ្វីសុ វិភង្គេសុ បញ្ញត្តំ ឧបោសថទិវសេ ភិក្ខូ ច ភិក្ខុនិយោ ច ឧទ្ទិសន្តិ, តស្ស យថាញាយំ សមុដ្ឋានំ បវក្ខាមិ, តំ មេ សុណាថាតិ.

សញ្ចរិត្តានុភាសនញ្ចាតិ សញ្ចរិត្តញ្ច សមនុភាសនញ្ច. អតិរេកញ្ច ចីវរន្តិ អតិរេកចីវរំ; កថិនន្តិ អត្ថោ. លោមានិ បទសោធម្មោតិ ឯឡកលោមានិ ច បទសោធម្មោ ច. ភូតំ សំវិធានេន ចាតិ ភូតារោចនញ្ច សំវិទហិត្វា អទ្ធានប្បដិបជ្ជនញ្ច. ថេយ្យទេសនា ចោរិំ ចាតិ ថេយ្យសត្ថោ ច ឆត្តបាណិស្ស អគិលានស្ស ធម្មទេសនា ច ចោរិវុដ្ឋាបនញ្ច. អននុញ្ញាតាយ តេរសាតិ មាតាបិតុសាមិកេហិ អននុញ្ញាតាយ សទ្ធិំ ឥមានិ តេរស សមុដ្ឋានានិ ហោន្តិ. សទិសា ឥធ ទិស្សរេតិ ឥធ ឧភតោវិភង្គេ ឯតេសុ តេរសសុ សមុដ្ឋានសីសេសុ ឯកេកស្មិំ អញ្ញានិបិ សទិសានិ សមុដ្ឋានានិ ទិស្សន្តិ.

បឋមបារាជិកសមុដ្ឋានវណ្ណនា

២៥៨. ឥទានិ តានិ ទស្សេតុំ ‘‘មេថុនំ សុក្កសំសគ្គោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ មេថុនន្តិ ឥទំ តាវ បឋមបារាជិកំ នាម ឯកំ សមុដ្ឋានសីសំ, សេសានិ តេន សទិសានិ. តត្ថ សុក្កសំសគ្គោតិ សុក្កវិស្សដ្ឋិ ចេវ កាយសំសគ្គោ ច. អនិយតា បឋមិកាតិ បឋមំ អនិយតសិក្ខាបទំ. បុព្ពូបបរិបាចិតាតិ ‘‘ជានំ បុព្ពូបគតំ ភិក្ខុ’’ន្តិ សិក្ខាបទញ្ច ភិក្ខុនិបរិបាចិតបិណ្ឌបាតសិក្ខាបទញ្ច. រហោ ភិក្ខុនិយា សហាតិ ភិក្ខុនិយា សទ្ធិំ រហោ និសជ្ជសិក្ខាបទញ្ច.

សភោជនេ រហោ ទ្វេ ចាតិ សភោជនេ កុលេ អនុបខជ្ជនិសជ្ជសិក្ខាបទញ្ច ទ្វេ រហោនិសជ្ជសិក្ខាបទានិ ច. អង្គុលិ ឧទកេ ហសន្តិ អង្គុលិបតោទកញ្ច ឧទកេ ហសធម្មសិក្ខាបទញ្ច. បហារេ ឧគ្គិរេ ចេវាតិ បហារទានសិក្ខាបទញ្ច តលសត្តិកឧគ្គិរណសិក្ខាបទញ្ច. តេបញ្ញាសា ច សេខិយាតិ បរិមណ្ឌលនិវាសនាទីនិ ខុទ្ទកវណ្ណនាវសានេ វុត្តានិ តេបញ្ញាស សេខិយសិក្ខាបទានិ ច.

អធក្ខគាមាវស្សុតាតិ ភិក្ខុនីនំ អធក្ខកសិក្ខាបទញ្ច គាមន្តរគមនំ អវស្សុតា អវស្សុតស្ស ហត្ថតោ ខាទនីយភោជនីយគ្គហណសិក្ខាបទញ្ច. តលមដ្ឋញ្ច សុទ្ធិកាតិ តលឃាតកំ ជតុមដ្ឋំ ឧទកសុទ្ធិកាទិយនញ្ច. វស្សំវុដ្ឋា ច ឱវាទន្តិ វស្សំវុដ្ឋា ឆប្បញ្ចយោជនានិ សិក្ខាបទញ្ច ឱវាទាយ អគមនសិក្ខាបទញ្ច. នានុពន្ធេ បវត្តិនិន្តិ យា បន ភិក្ខុនី វុដ្ឋាបិតំ បវត្តិនិំ ទ្វេ វស្សានិ នានុពន្ធេយ្យាតិ វុត្តសិក្ខាបទំ.

ឥមេ សិក្ខាតិ ឥមា សិក្ខាយោ; លិង្គវិបរិយាយោ កតោ. កាយមានសិកា កតាតិ កាយចិត្តសមុដ្ឋានា កតា.

ទុតិយបារាជិកសមុដ្ឋានវណ្ណនា

២៥៩. អទិន្នន្តិ ឥទំ តាវ អទិន្នាទានន្តិ វា ទុតិយបារាជិកន្តិ វា ឯកំ សមុដ្ឋានសីសំ, សេសានិ តេន សទិសានិ. តត្ថ វិគ្គហុត្តរីតិ មនុស្សវិគ្គហឧត្តរិមនុស្សធម្មសិក្ខាបទានិ. ទុដ្ឋុល្លា អត្តកាមិនន្តិ ទុដ្ឋុល្លវាចាអត្តកាមបារិចរិយសិក្ខាបទានិ. អមូលា អញ្ញភាគិយាតិ ទ្វេ ទុដ្ឋទោសសិក្ខាបទានិ. អនិយតា ទុតិយិកាតិ ទុតិយំ អនិយតសិក្ខាបទំ.

អច្ឆិន្ទេ បរិណាមនេតិ សាមំ ចីវរំ ទត្វា អច្ឆិន្ទនញ្ច សង្ឃិកលាភស្ស អត្តនោ បរិណាមនញ្ច. មុសា ឱមសបេសុណាតិ មុសាវាទោ ច ឱមសវាទោ ច ភិក្ខុបេសុញ្ញញ្ច. ទុដ្ឋុល្លា បថវីខណេតិ ទុដ្ឋុល្លាបត្តិអារោចនញ្ច បថវីខណញ្ច. ភូតំ អញ្ញាយ ឧជ្ឈាបេតិ ភូតគាមអញ្ញវាទកឧជ្ឈាបនកសិក្ខាបទានិ.

និក្កឌ្ឍនំ សិញ្ចនញ្ចាតិ វិហារតោ និក្កឌ្ឍនញ្ច ឧទកេន តិណាទិសិញ្ចនញ្ច. អាមិសហេតុ ភុត្តាវីតិ ‘‘អាមិសហេតុ ភិក្ខុនិយោ ឱវទន្តី’’តិ សិក្ខាបទញ្ច, ភុត្តាវិំ អនតិរិត្តេន ខាទនីយាទិនា បវារណាសិក្ខាបទញ្ច. ឯហិ អនាទរិ ភិំសាតិ ‘‘ឯហាវុសោ គាមំ វា’’តិ សិក្ខាបទញ្ច, អនាទរិយញ្ច ភិក្ខុភិំសាបនកញ្ច. អបនិធេ ច ជីវិតន្តិ បត្តាទីនំ អបនិធានសិក្ខាបទញ្ច, សញ្ចិច្ច បាណំ ជីវិតាវោរោបនញ្ច.

ជានំ សប្បាណកំ កម្មន្តិ ជានំ សប្បាណកឧទកសិក្ខាបទញ្ច បុនកម្មាយ ឧក្កោដនញ្ច. ឩនសំវាសនាសនាតិ ឩនវីសតិវស្សសិក្ខាបទញ្ច ឧក្ខិត្តកេន សទ្ធិំ សំវាសសិក្ខាបទញ្ច នាសិតកសាមណេរសម្ភោគសិក្ខាបទញ្ច. សហធម្មិកំ វិលេខាតិ សហធម្មិកំ វុច្ចមានសិក្ខាបទញ្ច, វិលេខាយ សំវត្តន្តីតិ អាគតសិក្ខាបទញ្ច. មោហោ អមូលកេន ចាតិ មោហនកេ បាចិត្តិយសិក្ខាបទញ្ច, អមូលកេន សង្ឃាទិសេសេន អនុទ្ធំសនសិក្ខាបទញ្ច.

កុក្កុច្ចំ ធម្មិកំ ចីវរំ ទត្វាតិ កុក្កុច្ចឧបទហនញ្ច, ធម្មិកានំ កម្មានំ ឆន្ទំ ទត្វា ខីយនញ្ច, ចីវរំ ទត្វា ខីយនញ្ច. បរិណាមេយ្យ បុគ្គលេតិ សង្ឃិកំ លាភំ បុគ្គលស្ស បរិណាមនសិក្ខាបទំ. កិំ តេ អកាលំ អច្ឆិន្ទេតិ ‘‘កិំ តេ អយ្យេ ឯសោ បុរិសបុគ្គលោ ករិស្សតី’’តិ អាគតសិក្ខាបទញ្ច, ‘‘អកាលចីវរំ កាលចីវរ’’ន្តិ អធិដ្ឋហិត្វា ភាជនសិក្ខាបទញ្ច, ភិក្ខុនិយា សទ្ធិំ ចីវរំ បរិវត្តេត្វា អច្ឆិន្ទនសិក្ខាបទញ្ច. ទុគ្គហី និរយេន ចាតិ ទុគ្គហិតេន ទុប្បធារិតេន បរំ ឧជ្ឈាបនសិក្ខាបទញ្ច, និរយេន វា ព្រហ្មចរិយេន វា អភិសបនសិក្ខាបទញ្ច.

គណំ វិភង្គ ទុព្ពលន្តិ ‘‘គណស្ស ចីវរលាភំ អន្តរាយំ ករេយ្យា’’តិ ច ‘‘ធម្មិកំ ចីវរវិភង្គំ បដិពាហេយ្យា’’តិ ច ‘‘ទុព្ពលចីវរបច្ចាសាយ ចីវរកាលសមយំ អតិក្កាមេយ្យា’’តិ ច វុត្តសិក្ខាបទានិ. កថិនា ផាសុ បស្សយន្តិ ‘‘ធម្មិកំ កថិនុទ្ធារំ បដិពាហេយ្យ, ភិក្ខុនិយា សញ្ចិច្ច អផាសុំ ករេយ្យ, ភិក្ខុនិយា ឧបស្សយំ ទត្វា កុបិតា អនត្តមនា និក្កឌ្ឍេយ្យ វា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទានិ. អក្កោសចណ្ឌី មច្ឆរីតិ ‘‘ភិក្ខុំ អក្កោសេយ្យ វា បរិភាសេយ្យ វា, ចណ្ឌិកតា គណំ បរិភាសេយ្យ, កុលេ មច្ឆរិនី អស្សា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទានិ. គព្ភិនិញ្ច បាយន្តិយាតិ ‘‘គព្ភិនិំ វុដ្ឋាបេយ្យ, បាយន្តិំ វុដ្ឋាបេយ្យា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទានិ.

ទ្វេវស្សំ សិក្ខា សង្ឃេនាតិ ‘‘ទ្វេ វស្សានិ ឆសុ ធម្មេសុ អសិក្ខិតសិក្ខំ សិក្ខមានំ វុដ្ឋាបេយ្យ, សិក្ខិតសិក្ខំ សិក្ខមានំ សង្ឃេន អសម្មតំ វុដ្ឋាបេយ្យា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទានិ. តយោ ចេវ គិហីគតាតិ ឩនទ្វាទសវស្សំ គិហិគតំ, បរិបុណ្ណទ្វាទសវស្សំ គិហិគតំ ‘‘ទ្វេ វស្សានិ ឆសុ ធម្មេសុ អសិក្ខិតសិក្ខំ ទ្វេ វស្សានិ សិក្ខិតសិក្ខំ សង្ឃេន អសម្មត’’ន្តិ វុត្តសិក្ខាបទានិ. កុមារិភូតា តិស្សោតិ ‘‘ឩនវីសតិវស្សំ កុមារិភូត’’ន្តិអាទិនា នយេន វុត្តា តិស្សោ. ឩនទ្វាទសសម្មតាតិ ‘‘ឩនទ្វាទសវស្សា វុដ្ឋាបេយ្យ, បរិបុណ្ណទ្វាទសវស្សា សង្ឃេន អសម្មតា វុដ្ឋាបេយ្យា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទទ្វយំ.

អលំ តាវ សោកាវាសន្តិ ‘‘អលំ តាវ តេ អយ្យេ វុដ្ឋាបិតេនា’’តិ ច, ‘‘ចណ្ឌិំ សោកាវាសំ សិក្ខមានំ វុដ្ឋាបេយ្យា’’តិ ច វុត្តសិក្ខាបទទ្វយំ. ឆន្ទា អនុវស្សា ច ទ្វេតិ ‘‘បារិវាសិកឆន្ទទានេន សិក្ខមានំ វុដ្ឋាបេយ្យ, អនុវស្សំ វុដ្ឋាបេយ្យ, ឯកំ វស្សំ ទ្វេ វុដ្ឋាបេយ្យា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទត្តយំ. សមុដ្ឋានា តិកា កតាតិ តិកសមុដ្ឋានា កតា.

សញ្ចរិត្តសមុដ្ឋានវណ្ណនា

២៦០. សញ្ចរី កុដិ វិហារោតិ សញ្ចរិត្តំ សញ្ញាចិកាយ កុដិករណំ មហល្លកវិហារករណញ្ច. ធោវនញ្ច បដិគ្គហោតិ អញ្ញាតិកាយ ភិក្ខុនិយា បុរាណចីវរធោវាបនញ្ច ចីវរបដិគ្គហណញ្ច. វិញ្ញត្តុត្តរិ អភិហដ្ឋុន្តិ អញ្ញាតកំ គហបតិំ ចីវរវិញ្ញាបនំ តតុត្តរិសាទិយនសិក្ខាបទញ្ច. ឧភិន្នំ ទូតកេន ចាតិ ‘‘ចីវរចេតាបន្នំ ឧបក្ខដំ ហោតី’’តិ អាគតសិក្ខាបទទ្វយញ្ច ទូតេន ចីវរចេតាបន្នបហិតសិក្ខាបទញ្ច.

កោសិយា សុទ្ធទ្វេភាគា, ឆព្ពស្សានិ និសីទនន្តិ ‘‘កោសិយមិស្សកំ សន្ថត’’ន្តិអាទីនិ បញ្ច សិក្ខាបទានិ. រិញ្ចន្តិ រូបិកា ចេវាតិ វិភង្គេ ‘‘រិញ្ចន្តិ ឧទ្ទេស’’ន្តិ អាគតំ ឯឡកលោមធោវាបនំ រូបិយប្បដិគ្គហណសិក្ខាបទញ្ច. ឧភោ នានប្បការកាតិ រូបិយសំវោហារកយវិក្កយសិក្ខាបទទ្វយំ.

ឩនពន្ធនវស្សិកាតិ ឩនបញ្ចពន្ធនបត្តសិក្ខាបទញ្ច វស្សិកសាដិកសិក្ខាបទញ្ច. សុត្តំ វិកប្បនេន ចាតិ សុត្តំ វិញ្ញាបេត្វា ចីវរវាយាបនញ្ច តន្តវាយេ ឧបសង្កមិត្វា ចីវរេ វិកប្បាបជ្ជនញ្ច. ទ្វារទានសិព្ពានិ ចាតិ យាវ ទ្វារកោសា អគ្គឡដ្ឋបនាយ, ‘‘អញ្ញាតិកាយ ភិក្ខុនិយា ចីវរំ ទទេយ្យ, ចីវរំ សិព្ពេយ្យា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទត្តយំ. បូវបច្ចយជោតិ ចាតិ បូវេហិ វា មន្ថេហិ វា អភិហដ្ឋុំ បវារណាសិក្ខាបទំ ចាតុមាសបច្ចយប្បវារណាជោតិសមាទហនសិក្ខាបទានិ ច.

រតនំ សូចិ មញ្ចោ ច, តូលំ និសីទនកណ្ឌុ ច, វស្សិកា ច សុគតេនាតិ រតនសិក្ខាបទញ្ចេវ សូចិឃរសិក្ខាបទាទីនិ ច សត្ត សិក្ខាបទានិ. វិញ្ញត្តិ អញ្ញំ ចេតាបនា, ទ្វេ សង្ឃិកា មហាជនិកា, ទ្វេ បុគ្គលលហុកា គរូតិ ‘‘យា បន ភិក្ខុនី អញ្ញំ វិញ្ញាបេត្វា អញ្ញំ វិញ្ញាបេយ្យា’’តិអាទីនិ នវ សិក្ខាបទានិ. ទ្វេ វិឃាសា សាដិកា ចាតិ ‘‘ឧច្ចារំ វា បស្សាវំ វា សង្ការំ វា វិឃាសំ វា តិរោកុដ្ដេ វា តិរោបាការេ វា ឆឌ្ឌេយ្យ វា ឆឌ្ឌាបេយ្យ វា, ហរិតេ ឆឌ្ឌេយ្យ វា ឆឌ្ឌាបេយ្យ វា’’តិ ឯវំ វុត្តានិ ទ្វេ វិឃាសសិក្ខាបទានិ ច ឧទកសាដិកាសិក្ខាបទញ្ច. សមណចីវរេន ចាតិ ‘‘សមណចីវរំ ទទេយ្យា’’តិ ឥទមេតំ សន្ធាយ វុត្តំ.

សមនុភាសនាសមុដ្ឋានវណ្ណនា

២៦១. ភេទានុវត្តទុព្ពចទូសទុដ្ឋុល្លទិដ្ឋិ ចាតិ សង្ឃភេទានុវត្តកទុព្ពចកុលទូសកទុដ្ឋុល្លប្បដិច្ឆាទនទិដ្ឋិអប្បដិនិស្សជ្ជនសិក្ខាបទានិ. ឆន្ទំ ឧជ្ជគ្ឃិកា ទ្វេ ចាតិ ឆន្ទំ អទត្វា គមនសិក្ខាបទំ ឧជ្ជគ្ឃិកាយ អន្តរឃរេ គមននិសីទនសិក្ខាបទទ្វយញ្ច. ទ្វេ ច សទ្ទាតិ ‘‘អប្បសទ្ទោ អន្តរឃរេ គមិស្សាមិ, និសីទិស្សាមី’’តិ សិក្ខាបទទ្វយញ្ច. ន ព្យាហរេតិ ‘‘ន សកពឡេន មុខេន ព្យាហរិស្សាមី’’តិ សិក្ខាបទំ.

ឆមា នីចាសនេ ឋានំ, បច្ឆតោ ឧប្បថេន ចាតិ ឆមាយំ និសីទិត្វា, នីចេ អាសនេ និសីទិត្វា; ឋិតេន និសិន្នស្ស, បច្ឆតោ គច្ឆន្តេន បុរតោ គច្ឆន្តស្ស, ឧប្បថេន គច្ឆន្តេន បថេន គច្ឆន្តស្ស ធម្មទេសនាសិក្ខាបទានិ. វជ្ជានុវត្តិគហណាតិ វជ្ជប្បដិច្ឆាទន, ឧក្ខិត្តានុវត្តក, ហត្ថគ្គហណាទិសង្ខាតានិ តីណិ បារាជិកានិ. ឱសារេ បច្ចាចិក្ខនាតិ ‘‘អនបលោកេត្វា ការកសង្ឃំ អនញ្ញាយ គណស្ស ឆន្ទំ ឱសារេយ្យា’’តិ ច ‘‘ពុទ្ធំ បច្ចក្ខាមី’’តិ ច វុត្តសិក្ខាបទទ្វយំ.

កិស្មិំ សំសដ្ឋា ទ្វេ វធីតិ ‘‘កិស្មិញ្ចិទេវ អធិករណេ បច្ចាកតា’’តិ ច ‘‘ភិក្ខុនិយោ បនេវ សំសដ្ឋា វិហរន្តី’’តិ ច ‘‘យា បន ភិក្ខុនី ឯវំ វទេយ្យ សំសដ្ឋាវ អយ្យេ តុម្ហេ វិហរថា’’តិ ច ‘‘អត្តានំ វធិត្វា វធិត្វា រោទេយ្យា’’តិ ច វុត្តសិក្ខាបទានិ. វិសិព្ពេ ទុក្ខិតាយ ចាតិ ‘‘ភិក្ខុនិយា ចីវរំ វិសិព្ពេត្វា វា វិសិព្ពាបេត្វា វា’’តិ ច ‘‘ទុក្ខិតំ សហជីវិនិ’’ន្តិ ច វុត្តសិក្ខាបទទ្វយំ. បុន សំសដ្ឋា ន វូបសមេតិ ‘‘សំសដ្ឋា វិហរេយ្យ គហបតិនា វា គហបតិបុត្តេន វា’’តិ ឯវំ បុន វុត្តសំសដ្ឋសិក្ខាបទញ្ច ‘‘ឯហយ្យេ, ឥមំ អធិករណំ វូបសមេហី’’តិ វុច្ចមានា, ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា ‘‘សា បច្ឆា អនន្តរាយិកិនី នេវ វូបសម្មេយ្យា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទញ្ច. អារាមញ្ច បវារណាតិ ‘‘ជានំ សភិក្ខុកំ អារាមំ អនាបុច្ឆា បវិសេយ្យា’’តិ ច ‘‘ឧភតោសង្ឃេ តីហិ ឋានេហិ ន បវារេយ្យា’’តិ ច វុត្តសិក្ខាបទទ្វយំ.

អន្វទ្ធំ សហជីវិនិំ ទ្វេតិ ‘‘អន្វទ្ធមាសំ ភិក្ខុនិយា ភិក្ខុសង្ឃតោ ទ្វេ ធម្មា បច្ចាសីសិតព្ពា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទញ្ច, ‘‘សហជីវិនិំ វុដ្ឋាបេត្វា ទ្វេ វស្សានិ នេវ អនុគ្គណ្ហេយ្យ, សហជីវិនិំ វុដ្ឋាបេត្វា នេវ វូបកាសេយ្យា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទទ្វយញ្ច. ចីវរំ អនុពន្ធនាតិ ‘‘សចេ មេ ត្វំ, អយ្យេ, ចីវរំ ទស្សសិ, ឯវាហំ តំ វុដ្ឋាបេស្សាមី’’តិ ច ‘‘សចេ មំ ត្វំ, អយ្យេ, ទ្វេ វស្សានិ អនុពន្ធិស្សសិ, ឯវាហំ តំ វុដ្ឋាបេស្សាមី’’តិ ច វុត្តសិក្ខាបទទ្វយំ.

កថិនសមុដ្ឋានវណ្ណនា

២៦២. ឧព្ភតំ កថិនំ តីណីតិ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ភិក្ខុនា ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ’’តិ វុត្តានិ អាទិតោវ តីណិ សិក្ខាបទានិ. បឋមំ បត្តភេសជ្ជន្តិ ‘‘ទសាហបរមំ អតិរេកបត្តោ’’តិ វុត្តំ បឋមបត្តសិក្ខាបទញ្ច ‘‘បដិសាយនីយានិ ភេសជ្ជានី’’តិ វុត្តសិក្ខាបទញ្ច. អច្ចេកញ្ចាបិ សាសង្កន្តិ អច្ចេកចីវរសិក្ខាបទញ្ច តទនន្តរមេវ សាសង្កសិក្ខាបទញ្ច. បក្កមន្តេន វា ទុវេតិ ‘‘តំ បក្កមន្តោ នេវ ឧទ្ធរេយ្យា’’តិ ភូតគាមវគ្គេ វុត្តសិក្ខាបទទ្វយំ.

ឧបស្សយំ បរម្បរាតិ ‘‘ភិក្ខុនុបស្សយំ គន្ត្វា ភិក្ខុនិយោ ឱវទេយ្យា’’តិ ច ‘‘បរម្បរភោជនេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ ច វុត្តសិក្ខាបទទ្វយំ. អនតិរិត្តំ និមន្តនាតិ ‘‘អនតិរិត្តំ ខាទនីយំ វា ភោជនីយំ វា’’តិ ច ‘‘និមន្តិតោ សភត្តោ សមានោ’’តិ ច វុត្តសិក្ខាបទទ្វយំ. វិកប្បំ រញ្ញោ វិកាលេតិ ‘‘សាមំ ចីវរំ វិកប្បេត្វា’’តិ ច ‘‘រញ្ញោ ខត្តិយស្សា’’តិ ច ‘‘វិកាលេ គាមំ បវិសេយ្យា’’តិ ច វុត្តសិក្ខាបទត្តយំ. វោសាសារញ្ញកេន ចាតិ ‘‘វោសាសមានរូបា ឋិតា’’តិ ច ‘‘តថារូបេសុ អារញ្ញកេសុ សេនាសនេសុ បុព្ពេ អប្បដិសំវិទិត’’ន្តិ ច វុត្តសិក្ខាបទទ្វយំ.

ឧស្សយា សន្និចយញ្ចាតិ ‘‘ឧស្សយវាទិកា’’តិ ច ‘‘បត្តសន្និចយំ ករេយ្យា’’តិ ច វុត្តសិក្ខាបទទ្វយំ. បុរេ បច្ឆា វិកាលេ ចាតិ ‘‘យា បន ភិក្ខុនី បុរេភត្តំ កុលានិ ឧបសង្កមិត្វា’’តិ ច, ‘‘បច្ឆាភត្តំ កុលានិ ឧបសង្កមិត្វា’’តិ ច, ‘‘វិកាលេ កុលានិ ឧបសង្កមិត្វា’’តិ ច វុត្តសិក្ខាបទត្តយំ. បញ្ចាហិកា សង្កមនីតិ ‘‘បញ្ចាហិកា សង្ឃាដិចារំ អតិក្កមេយ្យា’’តិ ច ‘‘ចីវរសង្កមនីយំ ធារេយ្យា’’តិ ច វុត្តសិក្ខាបទទ្វយំ. ទ្វេបិ អាវសថេន ចាតិ ‘‘អាវសថចីវរំ អនិស្សជ្ជិត្វា បរិភុញ្ជេយ្យ, អាវសថំ អនិស្សជ្ជិត្វា ចារិកំ បក្កមេយ្យា’’តិ ច ឯវំ អាវសថេន សទ្ធិំ វុត្តសិក្ខាបទានិ ច ទ្វេ.

បសាខេ អាសនេ ចេវាតិ ‘‘បសាខេ ជាតំ គណ្ឌំ វា’’តិ ច ‘‘ភិក្ខុស្ស បុរតោ អនាបុច្ឆា អាសនេ និសីទេយ្យា’’តិ ច វុត្តសិក្ខាបទទ្វយំ.

ឯឡកលោមសមុដ្ឋានវណ្ណនា

២៦៣. ឯឡកលោមា ទ្វេ សេយ្យាតិ ឯឡកលោមសិក្ខាបទញ្ចេវ ទ្វេ ច សហសេយ្យសិក្ខាបទានិ. អាហច្ច បិណ្ឌភោជនន្តិ អាហច្ចបាទកសិក្ខាបទញ្ច អាវសថបិណ្ឌភោជនសិក្ខាបទញ្ច. គណវិកាលសន្និធីតិ គណភោជនវិកាលភោជនសន្និធិការកសិក្ខាបទត្តយំ. ទន្តបោនេន ចេលកាតិ ទន្តបោនសិក្ខាបទញ្ច អចេលកសិក្ខាបទញ្ច. ឧយ្យុត្តំ សេនំ ឧយ្យោធីតិ ‘‘ឧយ្យុត្តំ សេនំ ទស្សនាយ គច្ឆេយ្យ, សេនាយ វសេយ្យ, ឧយ្យោធិកំ វា…បេ… អនីកទស្សនំ វា គច្ឆេយ្យា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទត្តយំ. សុរា ឱរេន ន្ហាយនាតិ សុរាបានសិក្ខាបទញ្ច ឱរេនទ្ធមាសនហានសិក្ខាបទញ្ច. ទុព្ពណ្ណេ ទ្វេ ទេសនិកាតិ ‘‘តិណ្ណំ ទុព្ពណ្ណករណាន’’ន្តិ វុត្តសិក្ខាបទញ្ច វុត្តាវសេសបាដិទេសនីយទ្វយញ្ច. លសុណុបតិដ្ឋេ នច្ចនាតិ លសុណសិក្ខាបទំ, ‘‘ភិក្ខុស្ស ភុញ្ជន្តស្ស បានីយេន វា វិធូបនេន វា ឧបតិដ្ឋេយ្យា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទំ, ‘‘នច្ចំ វា គីតំ វា វាទិតំ វា ទស្សនាយ គច្ឆេយ្យា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទញ្ច. ឥតោ បរំ បាឡិំ វិរជ្ឈិត្វា លិខន្តិ. យថា បន អត្ថំ វណ្ណយិស្សាម; ឯវមេត្ថ អនុក្កមោ វេទិតព្ពោ.

ន្ហានមត្ថរណំ សេយ្យាតិ ‘‘នគ្គា នហាយេយ្យ, ឯកត្ថរណបាវុរណា តុវដ្ដេយ្យុំ, ឯកមញ្ចេ តុវដ្ដេយ្យុ’’ន្តិ វុត្តសិក្ខាបទត្តយំ. អន្តោរដ្ឋេ តថា ពហីតិ ‘‘អន្តោរដ្ឋេ សាសង្កសម្មតេ, តិរោរដ្ឋេ សាសង្កសម្មតេ’’តិ វុត្តសិក្ខាបទទ្វយំ. អន្តោវស្សំ ចិត្តាគារន្តិ ‘‘អន្តោវស្សំ ចារិកំ បក្កមេយ្យ, រាជាគារំ វា ចិត្តាគារំ វា…បេ… បោក្ខរណិំ វា ទស្សនាយ គច្ឆេយ្យា’’តិ ច វុត្តសិក្ខាបទទ្វយំ. អាសន្ទិំ សុត្តកន្តនាតិ ‘‘អាសន្ទិំ វា បល្លង្កំ វា បរិភុញ្ជេយ្យ, សុត្តំ កន្តេយ្យា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទទ្វយំ.

វេយ្យាវច្ចំ សហត្ថា ចាតិ ‘‘គិហិវេយ្យាវច្ចំ ករេយ្យ, អគារិកស្ស វា បរិព្ពាជកស្ស វា បរិព្ពាជិកាយ វា សហត្ថា ខាទនីយំ វា ភោជនីយំ វា ទទេយ្យា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទទ្វយំ. អភិក្ខុកាវាសេន ចាតិ ‘‘អភិក្ខុកេ អាវាសេ វស្សំ វសេយ្យា’’តិ ឥទមេតំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឆត្តំ យានញ្ច សង្ឃាណិន្តិ ‘‘ឆត្តុបាហនំ ធារេយ្យ, យានេន យាយេយ្យ, សង្ឃាណិំ ធារេយ្យា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទត្តយំ. អលង្ការគន្ធវាសិតន្តិ ‘‘ឥត្ថាលង្ការំ ធារេយ្យ, គន្ធចុណ្ណកេន នហាយេយ្យ, វាសិតកេន បិញ្ញាកេន នហាយេយ្យា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទត្តយំ. ភិក្ខុនីតិអាទិនា ‘‘ភិក្ខុនិយា ឧម្មទ្ទាបេយ្យា’’តិអាទីនិ ចត្តារិ សិក្ខាបទានិ វុត្តានិ. អសង្កច្ចិកា អាបត្តីតិ ‘‘អសង្កច្ចិកា គាមំ បវិសេយ្យ បាចិត្តិយ’’ន្តិ ឯវំ វុត្តអាបត្តិ ច. ចត្តារីសា ចតុត្តរីតិ ឯតានិ សព្ពានិបិ ចតុចត្តាលីស សិក្ខាបទានិ វុត្តានិ.

កាយេន ន វាចាចិត្តេន, កាយចិត្តេន ន វាចតោតិ កាយេន ចេវ កាយចិត្តេន ច សមុដ្ឋហន្តិ; ន វាចាចិត្តេន ន វាចតោតិ អត្ថោ. ទ្វិសមុដ្ឋានិកា សព្ពេ, សមា ឯឡកលោមិកាតិ ឥទំ ឧត្តានត្ថមេវ.

បទសោធម្មសមុដ្ឋានវណ្ណនា

២៦៤. បទញ្ញត្រ អសម្មតាតិ ‘‘បទសោ ធម្មំ, មាតុគាមស្ស ឧត្តរិឆប្បញ្ចវាចាហិ ធម្មំ ទេសេយ្យ, អញ្ញត្រ វិញ្ញុនា បុរិសវិគ្គហេន, អសម្មតោ ភិក្ខុនិយោ ឱវទេយ្យា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទត្តយំ. តថា អត្ថង្គតេន ចាតិ ‘‘អត្ថង្គតេ សូរិយេ ឱវទេយ្យា’’តិ ឥទមេតំ សន្ធាយ វុត្តំ. តិរច្ឆានវិជ្ជា ទ្វេតិ ‘‘តិរច្ឆានវិជ្ជំ បរិយាបុណេយ្យ, វាចេយ្យា’’តិ ឯវំ វុត្តសិក្ខាបទទ្វយំ. អនោកាសោ ច បុច្ឆនាតិ ‘‘អនោកាសកតំ ភិក្ខុំ បញ្ហំ បុច្ឆេយ្យា’’តិ ឥទមេតំ សន្ធាយ វុត្តំ.

អទ្ធានសមុដ្ឋានវណ្ណនា

២៦៥. អទ្ធាននាវំ បណីតន្តិ ‘‘ភិក្ខុនិយា សទ្ធិំ សំវិធាយ ឯកទ្ធានមគ្គំ បដិបជ្ជេយ្យ, ឯកំ នាវំ អភិរុហេយ្យ, បណីតភោជនានិ អគិលានោ អត្តនោ អត្ថាយ វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជេយ្យា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទត្តយំ. មាតុគាមេន សំហរេតិ មាតុគាមេន សទ្ធិំ សំវិធាយ គមនញ្ច ‘‘សម្ពាធេ លោមំ សំហរាបេយ្យា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទញ្ច. ធញ្ញំ និមន្តិតា ចេវាតិ ‘‘ធញ្ញំ វិញ្ញាបេត្វា វា’’តិ ច ‘‘និមន្តិតា វា បវារិតា វា ខាទនីយំ វា ភោជនីយំ វា ខាទេយ្យ វា ភុញ្ជេយ្យ វា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទញ្ច. អដ្ឋ ចាតិ ភិក្ខុនីនំ វុត្តា អដ្ឋ បាដិទេសនីយា វា.

ថេយ្យសត្ថសមុដ្ឋានវណ្ណនា

២៦៦. ថេយ្យសត្ថំ ឧបស្សុតីតិ ថេយ្យសត្ថេន សទ្ធិំ សំវិធាយ ឯកទ្ធានមគ្គគមនញ្ច ឧបស្សុតិតិដ្ឋនញ្ច. សូបវិញ្ញាបនេន ចាតិ ឥទំ សូបោទនវិញ្ញត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ. រត្តិឆន្នញ្ច ឱកាសន្តិ ‘‘រត្តន្ធការេ អប្បទីបេ, បដិច្ឆន្នេ ឱកាសេ, អជ្ឈោកាសេ បុរិសេន សទ្ធិ’’ន្តិ ឯវំ វុត្តសិក្ខាបទត្តយំ. ព្យូហេន សត្តមាតិ ឥទំ តទនន្តរមេវ ‘‘រថិកាយ វា ព្យូហេ វា សិង្ឃាដកេ វា បុរិសេន សទ្ធិ’’ន្តិ អាគតសិក្ខាបទំ សន្ធាយ វុត្តំ.

ធម្មទេសនាសមុដ្ឋានវណ្ណនា

២៦៧. ធម្មទេសនាសមុដ្ឋានានិ ឯកាទស ឧត្តានានេវ. ឯវំ តាវ សម្ភិន្នសមុដ្ឋានំ វេទិតព្ពំ. និយតសមុដ្ឋានំ បន តិវិធំ, តំ ឯកេកស្សេវ សិក្ខាបទស្ស ហោតិ, តំ វិសុំយេវ ទស្សេតុំ ‘‘ភូតំ កាយេន ជាយតី’’តិអាទិ វុត្តំ, តំ ឧត្តានមេវ. នេត្តិធម្មានុលោមិកន្តិ វិនយបាឡិធម្មស្ស អនុលោមន្តិ.

សមុដ្ឋានសីសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អន្តរបេយ្យាលំ

កតិបុច្ឆាវារវណ្ណនា

២៧១. ឥទានិ អាបត្តិអាទិកោដ្ឋាសេសុ កោសល្លជននត្ថំ ‘‘កតិ អាបត្តិយោ’’តិអាទិនា នយេន មាតិកំ ឋបេត្វា និទ្ទេសប្បដិនិទ្ទេសវសេន វិភង្គោ វុត្តោ.

តត្ថ កតិ អាបត្តិយោតិ មាតិកាយ ច វិភង្គេ ច អាគតាបត្តិបុច្ឆា. ឯស នយោ ទុតិយបទេបិ. កេវលញ្ហេត្ថ អាបត្តិយោ ឯវ រាសិវសេន ខន្ធាតិ វុត្តា. វិនីតវត្ថូនីតិ តាសំ អាបត្តីនំ វិនយបុច្ឆា; ‘‘វិនីតំ វិនយោ វូបសមោ’’តិ ឥទញ្ហិ អត្ថតោ ឯកំ, វិនីតានិយេវ វិនីតវត្ថូនីតិ អយមេត្ថ បទត្ថោ. ឥទានិ យេសុ សតិ អាបត្តិយោ ហោន្តិ, អសតិ ន ហោន្តិ, តេ ទស្សេតុំ ‘‘កតិ អគារវា’’តិ បុច្ឆាទ្វយំ. វិនីតវត្ថូនីតិ អយំ បន តេសំ អគារវានំ វិនយបុច្ឆា. យស្មា បន តា អាបត្តិយោ វិបត្តិំ អាបត្តា នាម នត្ថិ, តស្មា ‘‘កតិ វិបត្តិយោ’’តិ អយំ អាបត្តីនំ វិបត្តិភាវបុច្ឆា. កតិ អាបត្តិសមុដ្ឋានានីតិ តាសំយេវ អាបត្តីនំ សមុដ្ឋានបុច្ឆា. វិវាទមូលានិ អនុវាទមូលានីតិ ឥមា ‘‘វិវាទាធិករណំ អនុវាទាធិករណ’’ន្តិ អាគតានំ វិវាទានុវាទានំ មូលបុច្ឆា. សារណីយា ធម្មាតិ វិវាទានុវាទមូលានំ អភាវករធម្មបុច្ឆា. ភេទករវត្ថូនីតិ អយំ ‘‘ភេទនសំវត្តនិកំ វា អធិករណ’’ន្តិអាទីសុ វុត្តភេទករណបុច្ឆា. អធិករណានីតិ ភេទករវត្ថូសុ សតិ ឧប្បជ្ជនធម្មបុច្ឆា. សមថាតិ តេសំយេវ វូបសមនធម្មបុច្ឆា. បញ្ច អាបត្តិយោតិ មាតិកាយ អាគតវសេន វុត្តា. សត្តាតិ វិភង្គេ អាគតវសេន.

អារកា ឯតេហិ រមតីតិ អារតិ; ភុសា វា រតិ អារតិ. វិនា ឯតេហិ រមតីតិ វិរតិ. បច្ចេកំ បច្ចេកំ វិរមតីតិ បដិវិរតិ. វេរំ មណតិ វិនាសេតីតិ វេរមណី. ន ឯតាយ ឯតេ អាបត្តិក្ខន្ធា ករីយន្តីតិ អកិរិយា. យំ ឯតាយ អសតិ អាបត្តិក្ខន្ធករណំ ឧប្បជ្ជេយ្យ, តស្ស បដិបក្ខតោ អករណំ. អាបត្តិក្ខន្ធអជ្ឈាបត្តិយា បដិបក្ខតោ អនជ្ឈាបត្តិ. វេលនតោ វេលា; ចលយនតោ វិនាសនតោតិ អត្ថោ. និយ្យានំ សិនោតិ ពន្ធតិ និវារេតីតិ សេតុ. អាបត្តិក្ខន្ធានមេតំ អធិវចនំ. សោ សេតុ ឯតាយ បញ្ញត្តិយា ហញ្ញតីតិ សេតុឃាតោ. សេសវិនីតវត្ថុនិទ្ទេសេសុបិ ឯសេវ នយោ.

ពុទ្ធេ អគារវាទីសុ យោ ពុទ្ធេ ធរមានេ ឧបដ្ឋានំ ន គច្ឆតិ, បរិនិព្ពុតេ ចេតិយដ្ឋានំ ពោធិដ្ឋានំ ន គច្ឆតិ, ចេតិយំ វា ពោធិំ វា ន វន្ទតិ, ចេតិយង្គណេ សឆត្តោ សឧបាហនោ ចរតិ, នត្ថេតស្ស ពុទ្ធេ គារវោតិ វេទិតព្ពោ. យោ បន សក្កោន្តោយេវ ធម្មស្សវនំ ន គច្ឆតិ, សរភញ្ញំ ន ភណតិ, ធម្មកថំ ន កថេតិ, ធម្មស្សវនគ្គំ ភិន្ទិត្វា គច្ឆតិ, វិក្ខិត្តោ វា អនាទរោ វា និសីទតិ, នត្ថេតស្ស ធម្មេ គារវោ. យោ ថេរនវមជ្ឈិមេសុ ចិត្តីការំ ន បច្ចុបដ្ឋាបេតិ, ឧបោសថាគារវិតក្កមាឡកាទីសុ កាយប្បាគព្ភិយំ ទស្សេតិ, យថាវុឌ្ឍំ ន វន្ទតិ, នត្ថេតស្ស សង្ឃេ គារវោ. តិស្សោ សិក្ខា សមាទាយ អសិក្ខមានោយេវ បន សិក្ខាយ អគារវោតិ វេទិតព្ពោ. បមាទេ ច សតិវិប្បវាសេ តិដ្ឋមានោយេវ អប្បមាទលក្ខណំ អព្រូហយមានោ អប្បមាទេ អគារវោតិ វេទិតព្ពោ. តថា អាមិសប្បដិសន្ថារំ ធម្មប្បដិសន្ថារន្តិ ឥមំ ទុវិធំ បដិសន្ថារំ អករោន្តោយេវ បដិសន្ថារេ អគារវោតិ វេទិតព្ពោ. គារវនិទ្ទេសេ វុត្តវិបរិយាយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

២៧២. វិវាទមូលនិទ្ទេសេ ‘‘សត្ថរិបិ អគារវោ’’តិអាទីនំ ពុទ្ធេ អគារវាទីសុ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អប្បតិស្សោតិ អនីចវុត្តិ; ន សត្ថារំ ជេដ្ឋកំ កត្វា វិហរតិ. អជ្ឈត្តំ វាតិ អត្តនោ សន្តានេ វា អត្តនោ បក្ខេ វា; សកាយ បរិសាយាតិ អត្ថោ. ពហិទ្ធា វាតិ បរសន្តានេ វា បរបក្ខេ វា. តត្រ តុម្ហេតិ តស្មិំ អជ្ឈត្តពហិទ្ធាភេទេ សបរសន្តានេ វា សបរបរិសាយ វា. បហានាយ វាយមេយ្យាថាតិ មេត្តាភាវនាទីហិ នយេហិ បហានត្ថំ វាយមេយ្យាថ; មេត្តាភាវនាទិនយេន ហិ តំ អជ្ឈត្តម្បិ ពហិទ្ធាបិ បហីយតិ. អនវស្សវាយាតិ អប្បវត្តិភាវាយ.

សន្ទិដ្ឋិបរាមាសីតិ សកមេវ ទិដ្ឋិំ បរាមសតិ; យំ អត្តនា ទិដ្ឋិគតំ គហិតំ, ឥទមេវ សច្ចន្តិ គណ្ហាតិ. អាធានគ្គាហីតិ ទឡ្ហគ្គាហី.

២៧៣. អនុវាទមូលនិទ្ទេសោ កិញ្ចាបិ វិវាទមូលនិទ្ទេសេនេវ សមានោ, អថ ខោ អដ្ឋារស ភេទករវត្ថូនិ និស្សាយ វិវទន្តានំ កោធូបនាហាទយោ វិវាទមូលានិ. តថា វិវទន្តា បន សីលវិបត្តិអាទីសុ អញ្ញតរវិបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា ‘‘អសុកោ ភិក្ខុ អសុកំ នាម វិបត្តិំ អាបន្នោ’’តិ វា, ‘‘បារាជិកំ អាបន្នោសិ, សង្ឃាទិសេសំ អាបន្នោសី’’តិ វា អនុវទន្តិ. ឯវំ អនុវទន្តានំ កោធូបនាហាទយោ អនុវាទមូលានីតិ អយមេត្ថ វិសេសោ.

២៧៤. សារណីយធម្មនិទ្ទេសេ មេត្តចិត្តេន កតំ កាយកម្មំ មេត្តំ កាយកម្មំ នាម. អាវិ ចេវ រហោ ចាតិ សម្មុខា ច បរម្មុខា ច. តត្ថ នវកានំ ចីវរកម្មាទីសុ សហាយភាវគមនំ សម្មុខា មេត្តំ កាយកម្មំ នាម. ថេរានំ បន បាទធោវនពីជនវាតទានាទិភេទម្បិ សព្ពំ សាមីចិកម្មំ សម្មុខា មេត្តំ កាយកម្មំ នាម. ឧភយេហិបិ ទុន្និក្ខិត្តានំ ទារុភណ្ឌាទីនំ តេសុ អវមញ្ញំ អកត្វា អត្តនា ទុន្និក្ខិត្តានំ វិយ បដិសាមនំ បរម្មុខា មេត្តំ កាយកម្មំ នាម. អយម្បិ ធម្មោ សារណីយោតិ អយំ មេត្តាកាយកម្មសង្ខាតោ ធម្មោ សរិតព្ពោ សតិជនកោ; យោ នំ ករោតិ, តំ បុគ្គលំ; យេសំ កតោ ហោតិ, តេ បសន្នចិត្តា ‘‘អហោ សប្បុរិសោ’’តិ អនុស្សរន្តីតិ អធិប្បាយោ. បិយករណោតិ តំ បុគ្គលំ សព្រហ្មចារីនំ បិយំ ករោតិ. គរុករណោតិ តំ បុគ្គលំ សព្រហ្មចារីនំ គរុំ ករោតិ. សង្គហាយាតិអាទីសុ សព្រហ្មចារីហិ សង្គហេតព្ពភាវាយ. តេហិ សទ្ធិំ អវិវាទាយ សមគ្គភាវាយ ឯកីភាវាយ ច សំវត្តតិ.

មេត្តំ វចីកម្មន្តិអាទីសុ ទេវត្ថេរោ តិស្សត្ថេរោតិ ឯវំ បគ្គយ្ហ វចនំ សម្មុខា មេត្តំ វចីកម្មំ នាម. វិហារេ អសន្តេ បន តំ បដិបុច្ឆន្តស្ស ‘‘កុហិំ អម្ហាកំ ទេវត្ថេរោ, កុហិំ អម្ហាកំ តិស្សត្ថេរោ, កទា នុ ខោ អាគមិស្សតី’’តិ ឯវំ មមាយនវចនំ បរម្មុខា មេត្តំ វចីកម្មំ នាម. មេត្តាសិនេហសិនិទ្ធានិ បន នយនានិ ឧម្មីលេត្វា បសន្នេន មុខេន ឱលោកនំ សម្មុខា មេត្តំ មនោកម្មំ នាម. ‘‘ទេវត្ថេរោ តិស្សត្ថេរោ អរោគោ ហោតុ, អប្បាពាធោ’’តិ សមន្នាហរណំ បរម្មុខា មេត្តំ មនោកម្មំ នាម.

អប្បដិវិភត្តភោគីតិ នេវ អាមិសំ បដិវិភជិត្វា ភុញ្ជតិ, ន បុគ្គលំ. យោ ហិ ‘‘ឯត្តកំ បរេសំ ទស្សាមិ, ឯត្តកំ អត្តនា ភុញ្ជិស្សាមិ, ឯត្តកំ វា អសុកស្ស ច អសុកស្ស ច ទស្សាមិ, ឯត្តកំ អត្តនា ភុញ្ជិស្សាមី’’តិ វិភជិត្វា ភុញ្ជតិ, អយំ បដិវិភត្តភោគី នាម. អយំ បន ឯវំ អកត្វា អាភតំ បិណ្ឌបាតំ ថេរាសនតោ បដ្ឋាយ ទត្វា គហិតាវសេសំ ភុញ្ជតិ. ‘‘សីលវន្តេហី’’តិ វចនតោ ទុស្សីលស្ស អទាតុម្បិ វដ្ដតិ, សារណីយធម្មបូរកេន បន សព្ពេសំ ទាតព្ពមេវាតិ វុត្តំ. គិលាន-គិលានុបដ្ឋាក-អាគន្តុក-គមិកចីវរកម្មាទិបសុតានំ វិចេយ្យ ទាតុម្បិ វដ្ដតិ. ន ហិ ឯតេ វិចិនិត្វា ទេន្តេន បុគ្គលវិភាគោ កតោ ហោតិ, ឦទិសានញ្ហិ កិច្ឆលាភត្តា វិសេសោ កាតព្ពោយេវាតិ អយំ ករោតិ.

អខណ្ឌានីតិអាទីសុ យស្ស សត្តសុ អាបត្តិក្ខន្ធេសុ អាទិម្ហិ វា អន្តេ វា សិក្ខាបទំ ភិន្នំ ហោតិ, តស្ស សីលំ បរិយន្តេ ឆិន្នសាដកោ វិយ ខណ្ឌំ នាម. យស្ស បន វេមជ្ឈេ ភិន្នំ, តស្ស មជ្ឈេ ឆិទ្ទសាដកោ វិយ ឆិទ្ទំ នាម ហោតិ. យស្ស បដិបាដិយា ទ្វេ តីណិ ភិន្នានិ, តស្ស បិដ្ឋិយំ វា កុច្ឆិយំ វា ឧដ្ឋិតេន វិសភាគវណ្ណេន កាឡរត្តាទីនំ អញ្ញតរសរីរវណ្ណា គាវី វិយ សពលំ នាម ហោតិ. យស្ស អន្តរន្តរា ភិន្នានិ, តស្ស អន្តរន្តរា វិសភាគវណ្ណពិន្ទុវិចិត្រា គាវី វិយ កម្មាសំ នាម ហោតិ. យស្ស បន សព្ពេន សព្ពំ អភិន្នានិ សីលានិ, តស្ស តានិ សីលានិ អខណ្ឌានិ អច្ឆិទ្ទានិ អសពលានិ អកម្មាសានិ នាម ហោន្តិ. តានិ បនេតានិ ភុជិស្សភាវករណតោ ភុជិស្សានិ. វិញ្ញូហិ បសត្ថត្តា វិញ្ញុប្បសត្ថានិ. តណ្ហាទិដ្ឋីហិ អបរាមដ្ឋត្តា អបរាមដ្ឋានិ. ឧបចារសមាធិំ អប្បនាសមាធិំ វា សំវត្តយន្តីតិ សមាធិសំវត្តនិកានីតិ វុច្ចន្តិ. សីលសាមញ្ញគតោ វិហរតីតិ តេសុ តេសុ ទិសាភាគេសុ វិហរន្តេហិ កល្យាណសីលេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ សមានភាវូបគតសីលោ វិហរតិ.

យាយំ ទិដ្ឋីតិ មគ្គសម្បយុត្តា សម្មាទិដ្ឋិ. អរិយាតិ និទ្ទោសា. និយ្យាតីតិ និយ្យានិកា. តក្ករស្សាតិ យោ តថាការី ហោតិ, តស្ស. ទុក្ខក្ខយាយាតិ សព្ពទុក្ខស្ស ខយត្ថំ. សេសំ យាវ សមថភេទបរិយោសានា ឧត្តានត្ថមេវ.

កតិបុច្ឆាវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ខន្ធកបុច្ឆាវារោ

បុច្ឆាវិស្សជ្ជនាវណ្ណនា

៣២០. ឧបសម្បទំ បុច្ឆិស្សន្តិ ឧបសម្បទក្ខន្ធកំ បុច្ឆិស្សំ. សនិទានំ សនិទ្ទេសន្តិ និទានេន ច និទ្ទេសេន ច សទ្ធិំ បុច្ឆិស្សាមិ. សមុក្កដ្ឋបទានំ កតិ អាបត្តិយោតិ យានិ តត្ថ សមុក្កដ្ឋានិ ឧត្តមានិ បទានិ វុត្តានិ, តេសំ សមុក្កដ្ឋបទានំ ឧត្តមបទានំ សង្ខេបតោ កតិ អាបត្តិយោ ហោន្តីតិ. យេន យេន ហិ បទេន យា យា អាបត្តិ បញ្ញត្តា, សា សា តស្ស តស្ស បទស្ស អាបត្តីតិ វុច្ចតិ. តេន វុត្តំ ‘‘សមុក្កដ្ឋបទានំ កតិ អាបត្តិយោ’’តិ. ទ្វេ អាបត្តិយោតិ ឩនវីសតិវស្សំ ឧបសម្បាទេន្តស្ស បាចិត្តិយំ, សេសេសុ សព្ពបទេសុ ទុក្កដំ.

តិស្សោតិ ‘‘នស្សន្តេតេ វិនស្សន្តេតេ, កោ តេហិ អត្ថោ’’តិ ភេទបុរេក្ខារានំ ឧបោសថករណេ ថុល្លច្ចយំ, ឧក្ខិត្តកេន សទ្ធិំ ឧបោសថករណេ បាចិត្តិយំ, សេសេសុ ទុក្កដន្តិ ឯវំ ឧបោសថក្ខន្ធកេ តិស្សោ អាបត្តិយោ. ឯកាតិ វស្សូបនាយិកក្ខន្ធកេ ឯកា ទុក្កដាបត្តិយេវ.

តិស្សោតិ ភេទបុរេក្ខារស្ស បវារយតោ ថុល្លច្ចយំ, ឧក្ខិត្តកេន សទ្ធិំ បាចិត្តិយំ, សេសេសុ ទុក្កដន្តិ ឯវំ បវារណាក្ខន្ធកេបិ តិស្សោ អាបត្តិយោ.

តិស្សោតិ វច្ឆតរិំ ឧគ្គហេត្វា មារេន្តានំ បាចិត្តិយំ, រត្តេន ចិត្តេន អង្គជាតឆុបនេ ថុល្លច្ចយំ, សេសេសុ ទុក្កដន្តិ ឯវំ ចម្មសំយុត្តេបិ តិស្សោ អាបត្តិយោ. ភេសជ្ជក្ខន្ធកេបិ សមន្តា ទ្វង្គុលេ ថុល្លច្ចយំ, ភោជ្ជយាគុយា បាចិត្តិយំ, សេសេសុ ទុក្កដន្តិ ឯវំ តិស្សោ អាបត្តិយោ.

កថិនំ កេវលំ បញ្ញត្តិមេវ, នត្ថិ តត្ថ អាបត្តិ. ចីវរសំយុត្តេ កុសចីរវាកចីរេសុ ថុល្លច្ចយំ, អតិរេកចីវរេ និស្សគ្គិយំ, សេសេសុ ទុក្កដន្តិ ឥមា តិស្សោ អាបត្តិយោ.

ចម្បេយ្យកេ ឯកា ទុក្កដាបត្តិយេវ. កោសម្ពក-កម្មក្ខន្ធក-បារិវាសិកសមុច្ចយក្ខន្ធកេសុបិ ឯកា ទុក្កដាបត្តិយេវ.

សមថក្ខន្ធកេ ឆន្ទទាយកោ ខិយ្យតិ, ខិយ្យនកំ បាចិត្តិយំ, សេសេសុ ទុក្កដន្តិ ឥមា ទ្វេ អាបត្តិយោ. ខុទ្ទកវត្ថុកេ អត្តនោ អង្គជាតំ ឆិន្ទតិ, ថុល្លច្ចយំ, រោមដ្ឋេ បាចិត្តិយំ, សេសេសុ ទុក្កដន្តិ ឥមា តិស្សោ អាបត្តិយោ. សេនាសនក្ខន្ធកេ គរុភណ្ឌវិស្សជ្ជនេ ថុល្លច្ចយំ, សង្ឃិកា វិហារា និក្កឌ្ឍនេ បាចិត្តិយំ, សេសេសុ ទុក្កដន្តិ ឥមា តិស្សោ អាបត្តិយោ.

សង្ឃភេទេភេទកានុវត្តកានំ ថុល្លច្ចយំ, គណភោជនេ បាចិត្តិយន្តិ ឥមា ទ្វេ អាបត្តិយោ. សមាចារំ បុច្ឆិស្សន្តិ វុត្តេ វត្តក្ខន្ធកេ ឯកា ទុក្កដាបត្តិយេវ. សា សព្ពវត្តេសុ អនាទរិយេន ហោតិ. តថា បាតិមោក្ខដ្ឋបនេ. ភិក្ខុនិក្ខន្ធកេ អប្បវារណាយ បាចិត្តិយំ, សេសេសុ ទុក្កដន្តិ ទ្វេ អាបត្តិយោ. បញ្ចសតិកសត្តសតិកេសុ កេវលំ ធម្មោ សង្គហំ អារោបិតោ, នត្ថិ តត្ថ អាបត្តីតិ.

ខន្ធកបុច្ឆាវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឯកុត្តរិកនយោ

ឯកកវារវណ្ណនា

៣២១. អាបត្តិករា ធម្មា ជានិតព្ពាតិអាទិម្ហិ ឯកុត្តរិកនយេ អាបត្តិករា ធម្មា នាម ឆ អាបត្តិសមុដ្ឋានានិ. ឯតេសញ្ហិ វសេន បុគ្គលោ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, តស្មា ‘‘អាបត្តិករា’’តិ វុត្តា. អនាបត្តិករា នាម សត្ត សមថា. អាបត្តិ ជានិតព្ពាតិ តស្មិំ តស្មិំ សិក្ខាបទេ ច វិភង្គេ ច វុត្តា អាបត្តិ ជានិតព្ពា. អនាបត្តីតិ ‘‘អនាបត្តិ ភិក្ខុ អសាទិយន្តស្សា’’តិអាទិនា នយេន អនាបត្តិ ជានិតព្ពា. លហុកាតិ លហុកេន វិនយកម្មេន វិសុជ្ឈនតោ បញ្ចវិធា អាបត្តិ. គរុកាតិ គរុកេន វិនយកម្មេន វិសុជ្ឈនតោ សង្ឃាទិសេសា អាបត្តិ. កេនចិ អាការេន អនាបត្តិភាវំ ឧបនេតុំ អសក្កុណេយ្យតោ បារាជិកាបត្តិ ច. សាវសេសាតិ ឋបេត្វា បារាជិកំ សេសា. អនវសេសាតិ បារាជិកាបត្តិ. ទ្វេ អាបត្តិក្ខន្ធា ទុដ្ឋុល្លា; អវសេសា អទុដ្ឋុល្លា. សប្បដិកម្មទុកំ សាវសេសទុកសទិសំ. ទេសនាគាមិនិទុកំ លហុកទុកសង្គហិតំ.

អន្តរាយិកាតិ សត្តបិ អាបត្តិយោ សញ្ចិច្ច វីតិក្កន្តា សគ្គន្តរាយញ្ចេវ មោក្ខន្តរាយញ្ច ករោន្តីតិ អន្តរាយិកា. អជានន្តេន វីតិក្កន្តា បន បណ្ណត្តិវជ្ជាបត្តិ នេវ សគ្គន្តរាយំ ន មោក្ខន្តរាយំ ករោតីតិ អនន្តរាយិកា. អន្តរាយិកំ អាបន្នស្សាបិ ទេសនាគាមិនិំ ទេសេត្វា វុដ្ឋានគាមិនិតោ វុដ្ឋាយ សុទ្ធិបត្តស្ស សាមណេរភូមិយំ ឋិតស្ស ច អវារិតោ សគ្គមោក្ខមគ្គោតិ. សាវជ្ជបញ្ញត្តីតិ លោកវជ្ជា. អនវជ្ជបញ្ញត្តីតិ បណ្ណត្តិវជ្ជា. កិរិយតោ សមុដ្ឋិតា នាម យំ ករោន្តោ អាបជ្ជតិ បារាជិកាបត្តិ វិយ. អកិរិយតោតិ យំ អករោន្តោ អាបជ្ជតិ, ចីវរអនធិដ្ឋានាបត្តិ វិយ. កិរិយាកិរិយតោតិ យំ ករោន្តោ ច អករោន្តោ ច អាបជ្ជតិ, កុដិការាបត្តិ វិយ.

បុព្ពាបត្តីតិ បឋមំ អាបន្នាបត្តិ. អបរាបត្តីតិ បារិវាសិកាទីហិ បច្ឆា អាបន្នាបត្តិ. បុព្ពាបត្តីនំ អន្តរាបត្តិ នាម មូលវិសុទ្ធិយា អន្តរាបត្តិ. អបរាបត្តីនំ អន្តរាបត្តិ នាម អគ្ឃវិសុទ្ធិយា អន្តរាបត្តិ. កុរុន្ទិយំ បន ‘‘បុព្ពាបត្តិ នាម បឋមំ អាបន្នា. អបរាបត្តិ នាម មានត្តារហកាលេ អាបន្នា. បុព្ពាបត្តីនំ អន្តរាបត្តិ នាម បរិវាសេ អាបន្នា. អបរាបត្តីនំ អន្តរាបត្តិ នាម មានត្តចារេ អាបន្នា’’តិ វុត្តំ. ឥទម្បិ ឯកេន បរិយាយេន យុជ្ជតិ.

ទេសិតា គណនូបគា នាម យា ធុរនិក្ខេបំ កត្វា បុន ន អាបជ្ជិស្សាមីតិ ទេសិតា ហោតិ. អគណនូបគា នាម យា ធុរនិក្ខេបំ អកត្វា សឧស្សាហេនេវ ចិត្តេន អបរិសុទ្ធេន ទេសិតា ហោតិ. អយញ្ហិ ទេសិតាបិ ទេសិតគណនំ ន ឧបេតិ. អដ្ឋមេ វត្ថុស្មិំ ភិក្ខុនិយា បារាជិកមេវ ហោតិ. បញ្ញត្តិ ជានិតព្ពាតិអាទីសុ នវសុ បទេសុ បឋមបារាជិកបុច្ឆាយ វុត្តនយេនេវ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

ថុល្លវជ្ជាតិ ថុល្លទោសេ បញ្ញត្តា គរុកាបត្តិ. អថុល្លវជ្ជាតិ លហុកាបត្តិ. គិហិបដិសំយុត្តាតិ សុធម្មត្ថេរស្ស អាបត្តិ, យា ច ធម្មិកស្ស បដិស្សវស្ស អសច្ចាបនេ អាបត្តិ, អវសេសា ន គិហិបដិសំយុត្តា. បញ្ចានន្តរិយកម្មាបត្តិ និយតា, សេសា អនិយតា. អាទិករោតិ សុទិន្នត្ថេរាទិ អាទិកម្មិកោ. អនាទិករោតិ មក្កដិសមណាទិ អនុបញ្ញត្តិការកោ. អធិច្ចាបត្តិកោ នាម យោ កទាចិ ករហចិ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ. អភិណ្ហាបត្តិកោ នាម យោ និច្ចំ អាបជ្ជតិ.

ចោទកោ នាម យោ វត្ថុនា វា អាបត្តិយា វា បរំ ចោទេតិ. យោ បន ឯវំ ចោទិតោ អយំ ចុទិតកោ នាម. បញ្ចទសសុ ធម្មេសុ អប្បតិដ្ឋហិត្វា អភូតេន វត្ថុនា ចោទេន្តោ អធម្មចោទកោ នាម, តេន តថា ចោទិតោ អធម្មចុទិតកោ នាម. វិបរិយាយេន ធម្មចោទកចុទិតកា វេទិតព្ពា. មិច្ឆត្តនិយតេហិ វា សម្មត្តនិយតេហិ វា ធម្មេហិ សមន្នាគតោ និយតោ, វិបរីតោ អនិយតោ.

សាវកា ភព្ពាបត្តិកា នាម, ពុទ្ធា ច បច្ចេកពុទ្ធា ច អភព្ពាបត្តិកា នាម. ឧក្ខេបនីយកម្មកតោ ឧក្ខិត្តកោ នាម, អវសេសចតុព្ពិធតជ្ជនីយាទិកម្មកតោ អនុក្ខិត្តកោ នាម. អយញ្ហិ ឧបោសថំ វា បវារណំ វា ធម្មបរិភោគំ វា អាមិសបរិភោគំ វា ន កោបេតិ. ‘‘មេត្តិយំ ភិក្ខុនិំ នាសេថ, ទូសកោ នាសេតព្ពោ, កណ្ដកោ សមណុទ្ទេសោ នាសេតព្ពោ’’តិ ឯវំ លិង្គទណ្ឌកម្ម-សំវាសនាសនាហិ នាសិតព្ពោ នាសិតកោ នាម. សេសា សព្ពេ អនាសិតកា. យេន សទ្ធិំ ឧបោសថាទិកោ សំវាសោ អត្ថិ, អយំ សមានសំវាសកោ, ឥតរោ នានាសំវាសកោ. សោ កម្មនានាសំវាសកោ លទ្ធិនានាសំវាសកោតិ ទុវិធោ ហោតិ. ឋបនំ ជានិតព្ពន្តិ ‘‘ឯកំ ភិក្ខវេ អធម្មិកំ បាតិមោក្ខដ្ឋបន’’ន្តិអាទិនា នយេន វុត្តំ បាតិមោក្ខដ្ឋបនំ ជានិតព្ពន្តិ អត្ថោ.

ឯកកវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទុកវារវណ្ណនា

៣២២. ទុកេសុ សចិត្តកា អាបត្តិ សញ្ញាវិមោក្ខា, អចិត្តកា នោសញ្ញាវិមោក្ខា. លទ្ធសមាបត្តិកស្ស អាបត្តិ នាម ភូតារោចនាបត្តិ, អលទ្ធសមាបត្តិកស្ស អាបត្តិ នាម អភូតារោចនាបត្តិ. សទ្ធម្មបដិសញ្ញុត្តា នាម បទសោធម្មាទិកា, អសទ្ធម្មបដិសញ្ញុត្តា នាម ទុដ្ឋុល្លវាចាបត្តិ. សបរិក្ខារបដិសញ្ញុត្តា នាម និស្សគ្គិយវត្ថុនោ អនិស្សជ្ជិត្វា បរិភោគេ, បត្តចីវរានំ និទហនេ, កិលិដ្ឋចីវរានំ អធោវនេ, មលគ្គហិតបត្តស្ស អបចនេតិ ឯវំ អយុត្តបរិភោគេ អាបត្តិ. បរបរិក្ខារបដិសញ្ញុត្តា នាម សង្ឃិកមញ្ចបីឋាទីនំ អជ្ឈោកាសេ សន្ថរណអនាបុច្ឆាគមនាទីសុ អាបជ្ជិតព្ពា អាបត្តិ. សបុគ្គលបដិសញ្ញុត្តា នាម ‘‘មុទុបិដ្ឋិកស្ស លម្ពិស្ស ឩរុនា អង្គជាតំ បីឡេន្តស្សា’’តិអាទិនា នយេន វុត្តាបត្តិ. បរបុគ្គលបដិសញ្ញុត្តា នាម មេថុនធម្មកាយសំសគ្គបហារទានាទីសុ វុត្តាបត្តិ, ‘‘សិខរណីសី’’តិ សច្ចំ ភណន្តោ គរុកំ អាបជ្ជតិ, ‘‘សម្បជានមុសាវាទេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ មុសា ភណន្តោ លហុកំ. អភូតារោចនេ មុសា ភណន្តោ គរុកំ. ភូតារោចនេ សច្ចំ ភណន្តោ លហុកំ.

‘‘សង្ឃកម្មំ វគ្គំ ករិស្សាមី’’តិ អន្តោសីមាយ ឯកមន្តេ និសីទន្តោ ភូមិគតោ អាបជ្ជតិ នាម. សចេ បន អង្គុលិមត្តម្បិ អាកាសេ តិដ្ឋេយ្យ, ន អាបជ្ជេយ្យ, តេន វុត្តំ ‘‘នោ វេហាសគតោ’’តិ. វេហាសកុដិយា អាហច្ចបាទកំ មញ្ចំ វា បីឋំ វា អភិនិសីទន្តោ វេហាសគតោ អាបជ្ជតិ នាម. សចេ បន តំ ភូមិយំ បញ្ញាបេត្វា និបជ្ជេយ្យ ន អាបជ្ជេយ្យ, តេន វុត្តំ – ‘‘នោ ភូមិគតោ’’តិ. គមិយោ គមិយវត្តំ អបូរេត្វា គច្ឆន្តោ និក្ខមន្តោ អាបជ្ជតិ នាម, នោ បវិសន្តោ. អាគន្តុកោ អាគន្តុកវត្តំ អបូរេត្វា សឆត្តុបាហនោ បវិសន្តោ បវិសន្តោ អាបជ្ជតិ នាម, នោ និក្ខមន្តោ.

អាទិយន្តោ អាបជ្ជតិ នាម ភិក្ខុនី អតិគម្ភីរំ ឧទកសុទ្ធិកំ អាទិយមានា; ទុព្ពណ្ណករណំ អនាទិយិត្វា ចីវរំ បរិភុញ្ជន្តោ បន អនាទិយន្តោ អាបជ្ជតិ នាម. មូគព្ពតាទីនិ តិត្ថិយវត្តានិ សមាទិយន្តោ សមាទិយន្តោ អាបជ្ជតិ នាម. បារិវាសិកាទយោ បន តជ្ជនីយាទិកម្មកតា វា អត្តនោ វត្តំ អសមាទិយន្តា អាបជ្ជន្តិ, តេ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘អត្ថាបត្តិ ន សមាទិយន្តោ អាបជ្ជតី’’តិ. អញ្ញាតិកាយ ភិក្ខុនិយា ចីវរំ សិព្ពន្តោ វេជ្ជកម្មភណ្ឌាគារិកកម្មចិត្តកម្មាទីនិ វា ករោន្តោ ករោន្តោ អាបជ្ជតិ នាម. ឧបជ្ឈាយវត្តាទីនិ អករោន្តោ អករោន្តោ អាបជ្ជតិ នាម. អញ្ញាតិកាយ ភិក្ខុនិយា ចីវរំ ទទមានោ ទេន្តោ អាបជ្ជតិ នាម. សទ្ធិវិហារិកអន្តេវាសិកានំ ចីវរាទីនិ អទេន្តោ អទេន្តោ អាបជ្ជតិ នាម. អញ្ញាតិកាយ ភិក្ខុនិយា ចីវរំ គណ្ហន្តោ បដិគ្គណ្ហន្តោ អាបជ្ជតិ នាម. ‘‘ន ភិក្ខវេ ឱវាទោ ន គហេតព្ពោ’’តិ វចនតោ ឱវាទំ អគណ្ហន្តោ ន បដិគ្គណ្ហន្តោ អាបជ្ជតិ នាម.

និស្សគ្គិយវត្ថុំ អនិស្សជ្ជិត្វា បរិភុញ្ជន្តោ បរិភោគេន អាបជ្ជតិ នាម. បញ្ចាហិកំ សង្ឃាដិចារំ អតិក្កាមយមានា អបរិភោគេន អាបជ្ជតិ នាម. សហគារសេយ្យំ រត្តិំ អាបជ្ជតិ នាម, នោ ទិវា, ទ្វារំ អសំវរិត្វា បដិសល្លីយន្តោ ទិវា អាបជ្ជតិ, នោ រត្តិំ. ឯករត្តឆារត្តសត្តាហទសាហមាសាតិក្កមេសុ វុត្តអាបត្តិំ អាបជ្ជន្តោ អរុណុគ្គេ អាបជ្ជតិ នាម, បវារេត្វា ភុញ្ជន្តោ ន អរុណុគ្គេ អាបជ្ជតិ នាម.

ភូតគាមញ្ចេវ អង្គជាតញ្ច ឆិន្ទន្តោ ឆិន្ទន្តោ អាបជ្ជតិ នាម, កេសេ វា នខេ វា ន ឆិន្ទន្តោ ន ឆិន្ទន្តោ អាបជ្ជតិ នាម. អាបត្តិំ ឆាទេន្តោ ឆាទេន្តោ អាបជ្ជតិ នាម, ‘‘តិណេន វា បណ្ណេន វា បដិច្ឆាទេត្វា អាគន្តព្ពំ, នត្វេវ នគ្គេន អាគន្តព្ពំ, យោ អាគច្ឆេយ្យ អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ ឥមំ បន អាបត្តិំ ន ឆាទេន្តោ អាបជ្ជតិ នាម. កុសចីរាទីនិ ធារេន្តោ ធារេន្តោ អាបជ្ជតិ នាម, ‘‘អយំ តេ ភិក្ខុ បត្តោ យាវ ភេទនាយ ធារេតព្ពោ’’តិ ឥមំ អាបត្តិំ ន ធារេន្តោ អាបជ្ជតិ នាម.

‘‘អត្តនា វា អត្តានំ នានាសំវាសកំ ករោតី’’តិ ឯកសីមាយំ ទ្វីសុ សង្ឃេសុ និសិន្នេសុ ឯកស្មិំ បក្ខេ និសីទិត្វា បរបក្ខស្ស លទ្ធិំ គណ្ហន្តោ យស្មិំ បក្ខេ និសិន្នោ តេសំ អត្តនាវ អត្តានំ នានាសំវាសកំ ករោតិ នាម. យេសំ សន្តិកេ និសិន្នោ តេសំ គណបូរកោ ហុត្វា កម្មំ កោបេតិ, ឥតរេសំ ហត្ថបាសំ អនាគតត្តា. សមានសំវាសកេបិ ឯសេវ នយោ. យេសញ្ហិ សោ លទ្ធិំ រោចេតិ, តេសំ សមានសំវាសកោ ហោតិ, ឥតរេសំ នានាសំវាសកោ. សត្ត អាបត្តិយោ សត្ត អាបត្តិក្ខន្ធាតិ អាបជ្ជិតព្ពតោ អាបត្តិយោ, រាសដ្ឋេន ខន្ធាតិ ឯវំ ទ្វេយេវ នាមានិ ហោន្តីតិ នាមវសេន ទុកំ ទស្សិតំ. កម្មេន វា សលាកគ្គាហេន វាតិ ឯត្ថ ឧទ្ទេសោ ចេវ កម្មញ្ច ឯកំ, វោហារោ ចេវ អនុស្សាវនា ច សលាកគ្គាហោ ច ឯកំ, វោហារានុស្សាវនសលាកគ្គាហា បុព្ពភាគា, កម្មញ្ចេវ ឧទ្ទេសោ ច បមាណំ.

អទ្ធានហីនោ នាម ឩនវីសតិវស្សោ. អង្គហីនោ នាម ហត្ថច្ឆិន្នាទិភេទោ. វត្ថុវិបន្នោ នាម បណ្ឌកោ តិរច្ឆានគតោ ឧភតោព្យញ្ជនកោ ច. អវសេសា ថេយ្យសំវាសកាទយោ អដ្ឋ អភព្ពបុគ្គលា ករណទុក្កដកា នាម. ទុក្កដកិរិយា ទុក្កដកម្មា, ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ កតេន អត្តនោ កម្មេន អភព្ពដ្ឋានំ បត្តាតិ អត្ថោ. អបរិបូរោ នាម អបរិបុណ្ណបត្តចីវរោ. នោ ច យាចតិ នាម ឧបសម្បទំ ន យាចតិ. អលជ្ជិស្ស ច ពាលស្ស ចាតិ អលជ្ជី សចេបិ តេបិដកោ ហោតិ, ពាលោ ច សចេបិ សដ្ឋិវស្សោ ហោតិ, ឧភោបិ និស្សាយ ន វត្ថព្ពំ. ពាលស្ស ច លជ្ជិស្ស ចាតិ ឯត្ថ ពាលស្ស ‘‘ត្វំ និស្សយំ គណ្ហា’’តិ អាណាយបិ និស្សយោ ទាតព្ពោ, លជ្ជិស្ស បន យាចន្តស្សេវ. សាតិសារន្តិ សទោសំ; យំ អជ្ឈាចរន្តោ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ.

កាយេន បដិក្កោសនា នាម ហត្ថវិការាទីហិ បដិក្កោសនា. កាយេន បដិជានាតីតិ ហត្ថវិការាទីហិ បដិជានាតិ. ឧបឃាតិកា នាម ឧបឃាតា. សិក្ខូបឃាតិកា នាម សិក្ខូបឃាតោ. ភោគូបឃាតិកា នាម បរិភោគូបឃាតោ, តត្ថ តិស្សោ សិក្ខា អសិក្ខតោ សិក្ខូបឃាតិកាតិ វេទិតព្ពា. សង្ឃិកំ វា បុគ្គលិកំ វា ទុប្បរិភោគំ ភុញ្ជតោ ភោគូបឃាតិកាតិ វេទិតព្ពា. ទ្វេ វេនយិកាតិ ទ្វេ អត្ថា វិនយសិទ្ធា. បញ្ញត្តំ នាម សកលេ វិនយបិដកេ កប្បិយាកប្បិយវសេន បញ្ញត្តំ. បញ្ញត្តានុលោមំ នាម ចតូសុ មហាបទេសេសុ ទដ្ឋព្ពំ. សេតុឃាតោតិ បច្ចយឃាតោ; យេន ចិត្តេន អកប្បិយំ ករេយ្យ, តស្ស ចិត្តស្សាបិ អនុប្បាទនន្តិ អត្ថោ. មត្តការិតាតិ មត្តាយ បមាណេន ករណំ; បមាណេ ឋានន្តិ អត្ថោ. កាយេន អាបជ្ជតីតិ កាយទ្វារិកំ កាយេន អាបជ្ជតិ; វចីទ្វារិកំ វាចាយ. កាយេន វុដ្ឋាតីតិ តិណវត្ថារកសមថេ វិនាបិ ទេសនាយ កាយេនេវ វុដ្ឋាតិ; ទេសេត្វា វុដ្ឋហន្តោ បន វាចាយ វុដ្ឋាតិ. អព្ភន្តរបរិភោគោ នាម អជ្ឈោហរណបរិភោគោ. ពាហិរបរិភោគោ នាម សីសមក្ខនាទិ.

អនាគតំ ភារំ វហតីតិ អថេរោវ សមានោ ថេរេហិ វហិតព្ពំ ពីជនគាហធម្មជ្ឈេសនាទិភារំ វហតិ; តំ និត្ថរិតុំ វីរិយំ អារភតិ. អាគតំ ភារំ ន វហតីតិ ថេរោ ថេរកិច្ចំ ន ករោតិ, ‘‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ ថេរេន ភិក្ខុនា សាមំ វា ធម្មំ ភាសិតុំ, បរំ វា អជ្ឈេសិតុំ, អនុជានាមិ ភិក្ខវេ ថេរាធេយ្យំ បាតិមោក្ខ’’ន្តិ ឯវមាទិ សព្ពំ បរិហាបេតីតិ អត្ថោ. ន កុក្កុច្ចាយិតព្ពំ កុក្កុច្ចាយតីតិ ន កុក្កុច្ចាយិតព្ពំ កុក្កុច្ចាយិត្វា ករោតិ. កុក្កុច្ចាយិតព្ពំ ន កុក្កុច្ចាយតីតិ កុក្កុច្ចាយិតព្ពំ ន កុក្កុច្ចាយិត្វា ករោតិ. ឯតេសំ ទ្វិន្នំ ទិវា ច រត្តោ ច អាសវា វឌ្ឍន្តីតិ អត្ថោ. អនន្តរទុកេបិ វុត្តបដិបក្ខវសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សេសំ តត្ថ តត្ថ វុត្តនយត្តា ឧត្តានមេវាតិ.

ទុកវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

តិកវារវណ្ណនា

៣២៣. តិកេសុ អត្ថាបត្តិ តិដ្ឋន្តេ ភគវតិ អាបជ្ជតីតិ អត្ថិ អាបត្តិ, យំ តិដ្ឋន្តេ ភគវតិ អាបជ្ជតីតិ អត្ថោ. ឯសេវ នយោ សព្ពត្ថ. តត្ថ លោហិតុប្បាទាបត្តិំ តិដ្ឋន្តេ អាបជ្ជតិ. ‘‘ឯតរហិ ខោ បនានន្ទ, ភិក្ខូ អញ្ញមញ្ញំ អាវុសោវាទេន សមុទាចរន្តិ, ន វោ មមច្ចយេន ឯវំ សមុទាចរិតព្ពំ, នវកេន, អានន្ទ, ភិក្ខុនា ថេរោ ភិក្ខូ ‘ភន្តេ’តិ វា ‘អាយស្មា’តិ វា សមុទាចរិតព្ពោ’’តិ វចនតោ ថេរំ អាវុសោវាទេន សមុទាចរណបច្ចយា អាបត្តិំ បរិនិព្ពុតេ ភគវតិ អាបជ្ជតិ, នោ តិដ្ឋន្តេ. ឥមា ទ្វេ អាបត្តិយោ ឋបេត្វា អវសេសា ធរន្តេបិ ភគវតិ អាបជ្ជតិ, បរិនិព្ពុតេបិ.

បវារេត្វា អនតិរិត្តំ ភុញ្ជន្តោ អាបត្តិំ កាលេ អាបជ្ជតិ នោ វិកាលេ. វិកាលភោជនាបត្តិំ បន វិកាលេ អាបជ្ជតិ នោ កាលេ. អវសេសា កាលេ ចេវ អាបជ្ជតិ វិកាលេ ច. សហគារសេយ្យំ រត្តិំ អាបជ្ជតិ, ទ្វារំ អសំវរិត្វា បដិសល្លីយនំ ទិវា. សេសា រត្តិញ្ចេវ ទិវា ច. ‘‘ទសវស្សោម្ហិ អតិរេកទសវស្សោម្ហី’’តិ ពាលោ អព្យត្តោ បរិសំ ឧបដ្ឋាបេន្តោ ទសវស្សោ អាបជ្ជតិ នោ ឩនទសវស្សោ. ‘‘អហំ បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ’’តិ នវោ វា មជ្ឈិមោ វា បរិសំ ឧបដ្ឋាបេន្តោ ឩនទសវស្សោ អាបជ្ជតិ នោ ទសវស្សោ. សេសា ទសវស្សោ ចេវ អាបជ្ជតិ ឩនទសវស្សោ ច. ‘‘បញ្ចវស្សោម្ហី’’តិ ពាលោ អព្យត្តោ អនិស្សាយ វសន្តោ បញ្ចវស្សោ អាបជ្ជតិ. ‘‘អហំ បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ’’តិ នវកោ អនិស្សាយ វសន្តោ ឩនបញ្ចវស្សោ អាបជ្ជតិ. សេសំ បញ្ចវស្សោ ចេវ អាបជ្ជតិ ឩនបញ្ចវស្សោ ច. អនុបសម្បន្នំ បទសោធម្មំ វាចេន្តោ, មាតុគាមស្ស ធម្មំ ទេសេន្តោ ឯវរូបំ អាបត្តិំ កុសលចិត្តោ អាបជ្ជតិ, បារាជិក-សុក្កវិស្សដ្ឋិ-កាយសំសគ្គ-ទុដ្ឋុល្ល-អត្តកាមបារិចរិយ-ទុដ្ឋទោស-សង្ឃភេទបហារទាន-តលសត្តិកាទិភេទំ អកុសលចិត្តោ អាបជ្ជតិ, អសញ្ចិច្ច សហគារសេយ្យាទិំ អព្យាកតចិត្តោ អាបជ្ជតិ, យំ អរហាវ អាបជ្ជតិ, សព្ពំ អព្យាកតចិត្តោវ អាបជ្ជតិ, មេថុនធម្មាទិភេទមាបត្តិំ សុខវេទនាសមង្គី អាបជ្ជតិ, ទុដ្ឋទោសាទិភេទំ ទុក្ខវេទនាសមង្គី, យំ សុខវេទនាសមង្គី អាបជ្ជតិ, តំយេវ មជ្ឈត្តោ ហុត្វា អាបជ្ជន្តោ អទុក្ខមសុខវេទនាសមង្គី អាបជ្ជតិ.

តយោ បដិក្ខេបាតិ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ តយោ បដិក្ខេបា. ចតូសុ បច្ចយេសុ មហិច្ឆតា អសន្តុដ្ឋិតា កិលេសសល្លេខនបដិបត្តិយា អគោបាយនា, ឥមេ ហិ តយោ ធម្មា ពុទ្ធេន ភគវតា បដិក្ខិត្តា. អប្បិច្ឆតាទយោ បន តយោ ពុទ្ធេន ភគវតា អនុញ្ញាតា, តេន វុត្តំ ‘‘តយោ អនុញ្ញាតា’’តិ.

‘‘ទសវស្សោម្ហី’’តិ បរិសំ ឧបដ្ឋាបេន្តោ ‘‘បញ្ចវស្សោម្ហី’’តិ និស្សយំ អគណ្ហន្តោ ពាលោ អាបជ្ជតិ នោ បណ្ឌិតោ, ឩនទសវស្សោ ‘‘ព្យត្តោម្ហី’’តិ ពហុស្សុតត្តា បរិសំ ឧបដ្ឋាបេន្តោ ឩនបញ្ចវស្សោ ច និស្សយំ អគណ្ហន្តោ បណ្ឌិតោ អាបជ្ជតិ នោ ពាលោ; អវសេសំ បណ្ឌិតោ ចេវ អាបជ្ជតិ ពាលោ ច. វស្សំ អនុបគច្ឆន្តោ កាឡេ អាបជ្ជតិ នោ ជុណ្ហេ; មហាបវារណាយ អប្បវារេន្តោ ជុណ្ហេ អាបជ្ជតិ នោ កាឡេ; អវសេសំ កាឡេ ចេវ អាបជ្ជតិ ជុណ្ហេ ច. វស្សូបគមនំ កាឡេ កប្បតិ នោ ជុណ្ហេ; មហាបវារណាយ បវារណា ជុណ្ហេ កប្បតិ នោ កាឡេ; សេសំ អនុញ្ញាតកំ កាឡេ ចេវ កប្បតិ ជុណ្ហេ ច.

កត្តិកបុណ្ណមាសិយា បច្ឆិមេ បាដិបទទិវសេ វិកប្បេត្វា ឋបិតំ វស្សិកសាដិកំ និវាសេន្តោ ហេមន្តេ អាបជ្ជតិ. កុរុន្ទិយំ បន ‘‘កត្តិកបុណ្ណមទិវសេ អបច្ចុទ្ធរិត្វា ហេមន្តេ អាបជ្ជតី’’តិ វុត្តំ, តម្បិ សុវុត្តំ. ‘‘ចាតុមាសំ អធិដ្ឋាតុំ តតោ បរំ វិកប្បេតុ’’ន្តិ ហិ វុត្តំ. អតិរេកមាសេ សេសេ គិម្ហានេ បរិយេសន្តោ អតិរេកឌ្ឍមាសេ សេសេ កត្វា និវាសេន្តោ ច គិម្ហេ អាបជ្ជតិ នាម. សតិយា វស្សិកសាដិកាយ នគ្គោ កាយំ ឱវស្សាបេន្តោ វស្សេ អាបជ្ជតិ នាម. បារិសុទ្ធិឧបោសថំ វា អធិដ្ឋានុបោសថំ វា ករោន្តោ សង្ឃោ អាបជ្ជតិ. សុត្តុទ្ទេសញ្ច អធិដ្ឋានុបោសថញ្ច ករោន្តោ គណោ អាបជ្ជតិ. ឯកកោ សុត្តុទ្ទេសំ បារិសុទ្ធិឧបោសថញ្ច ករោន្តោ បុគ្គលោ អាបជ្ជតិ. បវារណាយបិ ឯសេវ នយោ.

សង្ឃុបោសថោ ច សង្ឃបវារណា ច សង្ឃស្សេវ កប្បតិ. គណុបោសថោ ច គណបវារណា ច គណស្សេវ កប្បតិ. អធិដ្ឋានុបោសថោ ច អធិដ្ឋានបវារណា ច បុគ្គលស្សេវ កប្បតិ. ‘‘បារាជិកំ អាបន្នោម្ហី’’តិអាទីនិ ភណន្តោ វត្ថុំ ឆាទេតិ ន អាបត្តិំ, ‘‘មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវិ’’ន្តិអាទីនិ ភណន្តោ អាបត្តិំ ឆាទេតិ នោ វត្ថុំ, យោ នេវ វត្ថុំ ន អាបត្តិំ អារោចេតិ, អយំ វត្ថុញ្ចេវ ឆាទេតិ អាបត្តិញ្ច.

បដិច្ឆាទេតីតិ បដិច្ឆាទិ. ជន្តាឃរមេវ បដិច្ឆាទិ ជន្តាឃរបដិច្ឆាទិ. ឥតរាសុបិ ឯសេវ នយោ. ទ្វារំ បិទហិត្វា អន្តោជន្តាឃរេ ឋិតេន បរិកម្មំ កាតុំ វដ្ដតិ. ឧទកេ ឱតិណ្ណេនាបិ ឯតទេវ វដ្ដតិ. ឧភយត្ថ ខាទិតុំ ភុញ្ជិតុំ វា ន វដ្ដតិ. វត្ថបដិច្ឆាទិ សព្ពកប្បិយតាយ បដិច្ឆន្នេន សព្ពំ កាតុំ វដ្ដតិ. វហន្តីតិ យន្តិ និយ្យន្តិ; និន្ទំ វា បដិក្កោសំ វា ន លភន្តិ. ចន្ទមណ្ឌលំ អព្ភាមហិកាធូមរជរាហុវិមុត្តំ វិវដំយេវ វិរោចតិ, ន តេសុ អញ្ញតរេន បដិច្ឆន្នំ. តថា សូរិយមណ្ឌលំ, ធម្មវិនយោបិ វិវរិត្វា វិភជិត្វា ទេសិយមានោវ វិរោចតិ នោ បដិច្ឆន្នោ.

អញ្ញេន ភេសជ្ជេន ករណីយេន អញ្ញំ វិញ្ញាបេន្តោ គិលានោ អាបជ្ជតិ, ន ភេសជ្ជេន ករណីយេន ភេសជ្ជំ វិញ្ញាបេន្តោ អគិលានោ អាបជ្ជតិ, អវសេសំ អាបត្តិំ គិលានោ ចេវ អាបជ្ជតិ អគិលានោ ច.

អន្តោ អាបជ្ជតិ នោ ពហីតិ អនុបខជ្ជ សេយ្យំ កប្បេន្តោ អន្តោ អាបជ្ជតិ នោ ពហិ, ពហិ អាបជ្ជតិ នោ អន្តោតិ សង្ឃិកំ មញ្ចាទិំ អជ្ឈោកាសេ សន្ថរិត្វា បក្កមន្តោ ពហិ អាបជ្ជតិ នោ អន្តោ, អវសេសំ បន អន្តោ ចេវ អាបជ្ជតិ ពហិ ច. អន្តោសីមាយាតិ អាគន្តុកោ អាគន្តុកវត្តំ អទស្សេត្វា សឆត្តុបាហនោ វិហារំ បវិសន្តោ ឧបចារសីមំ ឱក្កន្តមត្តោវ អាបជ្ជតិ. ពហិសីមាយាតិ គមិកោ ទារុភណ្ឌបដិសាមនាទិគមិកវត្តំ អបូរេត្វា បក្កមន្តោ ឧបចារសីមំ អតិក្កន្តមត្តោវ អាបជ្ជតិ. អវសេសំ អន្តោសីមាយ ចេវ អាបជ្ជតិ ពហិសីមាយ ច. សតិ វុឌ្ឍតរេ អនជ្ឈិដ្ឋោ ធម្មំ ភាសន្តោ សង្ឃមជ្ឈេ អាបជ្ជតិ នាម. គណមជ្ឈេបិ បុគ្គលសន្តិកេបិ ឯសេវ នយោ. កាយេន វុដ្ឋាតីតិ តិណវត្ថារកសមថេន វុដ្ឋាតិ. កាយំ អចាលេត្វា វាចាយ ទេសេន្តស្ស វាចាយ វុដ្ឋាតិ. វចីសម្បយុត្តំ កាយកិរិយំ កត្វា ទេសេន្តស្ស កាយេន វាចាយ វុដ្ឋាតិ នាម. សង្ឃមជ្ឈេ ទេសនាគាមិនីបិ វុដ្ឋានគាមិនីបិ វុដ្ឋាតិ. គណបុគ្គលមជ្ឈេ បន ទេសនាគាមិនីយេវ វុដ្ឋាតិ.

អាគាឡ្ហាយ ចេតេយ្យាតិ អាគាឡ្ហាយ ទឡ្ហភាវាយ ចេតេយ្យ; តជ្ជនីយកម្មាទិកតស្ស វត្តំ ន បូរយតោ ឥច្ឆមានោ សង្ឃោ ឧក្ខេបនីយកម្មំ ករេយ្យាតិ អត្ថោ. អលជ្ជី ច ហោតិ ពាលោ ច អបកតត្តោ ចាតិ ឯត្ថ ពាលោ ‘‘អយំ ធម្មាធម្មំ ន ជានាតិ’’ អបកតត្តោ វា ‘‘អាបត្តានាបត្តិំ ន ជានាតី’’តិ ន ឯត្តាវតា កម្មំ កាតព្ពំ; ពាលភាវមូលកំ បន អបកតត្តភាវមូលកញ្ច អាបត្តិំ អាបន្នស្ស កម្មំ កាតព្ពន្តិ អត្ថោ. អធិសីលេ សីលវិបន្នោ នាម ទ្វេ អាបត្តិក្ខន្ធេ អាបន្នោ; អាចារវិបន្នោ នាម បញ្ច អាបត្តិក្ខន្ធេ អាបន្នោ; ទិដ្ឋិវិបន្នោ នាម អន្តគ្គាហិកាយ ទិដ្ឋិយា សមន្នាគតោ. តេសំ អាបត្តិំ អបស្សន្តានំ អប្បដិករោន្តានំ ទិដ្ឋិញ្ច អនិស្សជ្ជន្តានំយេវ កម្មំ កាតព្ពំ.

កាយិកោ ទវោ នាម បាសកាទីហិ ជូតកីឡនាទិភេទោ អនាចារោ; វាចសិកោ ទវោ នាម មុខាលម្ពរករណាទិភេទោ អនាចារោ; កាយិកវាចសិកោ នាម នច្ចនគាយនាទិភេទោ ទ្វីហិបិ ទ្វារេហិ អនាចារោ. កាយិកោ អនាចារោ នាម កាយទ្វារេ បញ្ញត្តសិក្ខាបទវីតិក្កមោ; វាចសិកោ អនាចារោ នាម វចីទ្វារេ បញ្ញត្តសិក្ខាបទវីតិក្កមោ; កាយិកវាចសិកោ នាម ទ្វារទ្វយេបិ បញ្ញត្តសិក្ខាបទវីតិក្កមោ. កាយិកេន ឧបឃាតិកេនាតិ កាយទ្វារេ បញ្ញត្តស្ស សិក្ខាបទស្ស អសិក្ខនេន, យោ ហិ តំ ន សិក្ខតិ, សោ នំ ឧបឃាតេតិ, តស្មា តស្ស តំ អសិក្ខនំ ‘‘កាយិកំ ឧបឃាតិក’’ន្តិ វុច្ចតិ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. កាយិកេន មិច្ឆាជីវេនាតិ ជង្ឃបេសនិកាទិនា វា គណ្ឌផាលនាទិនា វា វេជ្ជកម្មេន; វាចសិកេនាតិ សាសនឧគ្គហណអារោចនាទិនា; តតិយបទំ ឧភយសម្បយោគវសេន វុត្តំ.

អលំ ភិក្ខុ មា ភណ្ឌនន្តិ អលំ ភិក្ខុ មា ភណ្ឌនំ ករិ, មា កលហំ, មា វិវាទំ ករីតិ អត្ថោ. ន វោហរិតព្ពន្តិ ន កិញ្ចិ វត្តព្ពំ; វទតោបិ ហិ តាទិសស្ស វចនំ ន សោតព្ពំ មញ្ញន្តិ. ន កិស្មិញ្ចិ បច្ចេកដ្ឋានេតិ កិស្មិញ្ចិ ពីជនគ្គាហាទិកេ ឯកស្មិម្បិ ជេដ្ឋកដ្ឋានេ ន ឋបេតព្ពោតិ អត្ថោ. ឱកាសកម្មំ ការេន្តស្សាតិ ‘‘ករោតុ អាយស្មា ឱកាសំ, អហំ តំ វត្តុកាមោ’’តិ ឯវំ ឱកាសំ ការេន្តស្ស. នាលំ ឱកាសកម្មំ កាតុន្តិ ‘‘កិំ ត្វំ ករិស្សសី’’តិ ឱកាសោ ន កាតព្ពោ. សវចនីយំ នាទាតព្ពន្តិ វចនំ ន អាទាតព្ពំ, វចនម្បិ ន សោតព្ពំ; យត្ថ គហេត្វា គន្តុកាមោ ហោតិ, ន តត្ថ គន្តព្ពន្តិ អត្ថោ.

តីហង្គេហិ សមន្នាគតស្ស ភិក្ខុនោ វិនយោតិ យំ សោ ជានាតិ, សោ តស្ស វិនយោ នាម ហោតិ; សោ ន បុច្ឆិតព្ពោតិ អត្ថោ. អនុយោគោ ន ទាតព្ពោតិ ‘‘ឥទំ កប្បតី’’តិ បុច្ឆន្តស្ស បុច្ឆាយ ឱកាសោ ន ទាតព្ពោ, ‘‘អញ្ញំ បុច្ឆា’’តិ វត្តព្ពោ. ឥតិ សោ នេវ បុច្ឆិតព្ពោ នាស្ស បុច្ឆា សោតព្ពាតិ អត្ថោ. វិនយោ ន សាកច្ឆាតព្ពោតិ វិនយបញ្ហោ ន សាកច្ឆិតព្ពោ, កប្បិយាកប្បិយកថា ន សំសន្ទេតព្ពា.

ឥទមប្បហាយាតិ ឯតំ ព្រហ្មចារិបដិញ្ញាតាទិកំ លទ្ធិំ អវិជហិត្វា. សុទ្ធំ ព្រហ្មចារិន្តិ ខីណាសវំ ភិក្ខុំ. ‘‘បាតព្យតំ អាបជ្ជតី’’តិ បាតព្យភាវំ បដិសេវនំ អាបជ្ជតិ. ‘‘ឥទមប្បហាយា’’តិ វចនតោ បន តំ ព្រហ្មចារិបដិញ្ញាតំ បហាយ ខីណាសវំ ‘‘មុសា មយា ភណិតំ, ខមថ មេ’’តិ ខមាបេត្វា ‘‘នត្ថិ កាមេសុ ទោសោ’’តិ លទ្ធិំ វិជហិត្វា គតិវិសោធនំ ករេយ្យ. អកុសលមូលានីតិ អកុសលានិ ចេវ មូលានិ ច, អកុសលានំ វា មូលានិ អកុសលមូលានិ. កុសលមូលេសុបិ ឯសេវ នយោ. ទុដ្ឋុ ចរិតានិ វិរូបានិ វា ចរិតានិ ទុច្ចរិតានិ. សុដ្ឋុ ចរិតានិ សុន្ទរានិ វា ចរិតានិ សុចរិតានិ. កាយេន ករណភូតេន កតំ ទុច្ចរិតំ កាយទុច្ចរិតំ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. សេសំ តត្ថ តត្ថ វុត្តនយត្តា ឧត្តានមេវាតិ.

តិកវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចតុក្កវារវណ្ណនា

៣២៤. ចតុក្កេសុ សកវាចាយ អាបជ្ជតិ បរវាចាយ វុដ្ឋាតីតិ វចីទ្វារិកំ បទសោធម្មាទិភេទំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា តិណវត្ថារកសមថដ្ឋានំ គតោ បរស្ស កម្មវាចាយ វុដ្ឋាតិ. បរវាចាយ អាបជ្ជតិ សកវាចាយ វុដ្ឋាតីតិ បាបិកាយ ទិដ្ឋិយា អប្បដិនិស្សគ្គេ បរស្ស កម្មវាចាយ អាបជ្ជតិ, បុគ្គលស្ស សន្តិកេ ទេសេន្តោ សកវាចាយ វុដ្ឋាតិ. សកវាចាយ អាបជ្ជតិ សកវាចាយ វុដ្ឋាតីតិ វចីទ្វារិកំ បទសោធម្មាទិភេទំ អាបត្តិំ សកវាចាយ អាបជ្ជតិ, ទេសេត្វា វុដ្ឋហន្តោបិ សកវាចាយ វុដ្ឋាតិ. បរវាចាយ អាបជ្ជតិ បរវាចាយ វុដ្ឋាតីតិ យាវតតិយកំ សង្ឃាទិសេសំ បរស្ស កម្មវាចាយ អាបជ្ជតិ, វុដ្ឋហន្តោបិ បរស្ស បរិវាសកម្មវាចាទីហិ វុដ្ឋាតិ. តតោ បរេសុ កាយទ្វារិកំ កាយេន អាបជ្ជតិ, ទេសេន្តោ វាចាយ វុដ្ឋាតិ. វចីទ្វារិកំ វាចាយ អាបជ្ជតិ, តិណវត្ថារកេ កាយេន វុដ្ឋាតិ. កាយទ្វារិកំ កាយេនអាបជ្ជតិ, តមេវ តិណវត្ថារកេ កាយេន វុដ្ឋាតិ. វចីទ្វារិកំ វាចាយ អាបជ្ជតិ, តមេវ ទេសេន្តោ វាចាយ វុដ្ឋាតិ. សង្ឃិកមញ្ចស្ស អត្តនោ បច្ចត្ថរណេន អនត្ថរតោ កាយសម្ផុសនេ លោមគណនាយ អាបជ្ជិតព្ពាបត្តិំ សហគារសេយ្យាបត្តិញ្ច បសុត្តោ អាបជ្ជតិ, បពុជ្ឈិត្វា បន អាបន្នភាវំ ញត្វា ទេសេន្តោ បដិពុទ្ធោ វុដ្ឋាតិ. ជគ្គន្តោ អាបជ្ជិត្វា បន តិណវត្ថារកសមថដ្ឋានេ សយន្តោ បដិពុទ្ធោ អាបជ្ជតិ បសុត្តោ វុដ្ឋាតិ នាម. បច្ឆិមបទទ្វយម្បិ វុត្តានុសារេនេវ វេទិតព្ពំ.

អចិត្តកាបត្តិំ អចិត្តកោ អាបជ្ជតិ នាម. បច្ឆា ទេសេន្តោ សចិត្តកោ វុដ្ឋាតិ. សចិត្តកាបត្តិំ សចិត្តកោ អាបជ្ជតិ នាម. តិណវត្ថារកដ្ឋានេ សយន្តោ អចិត្តកោ វុដ្ឋាតិ. សេសបទទ្វយម្បិ វុត្តានុសារេនេវ វេទិតព្ពំ. យោ សភាគំ អាបត្តិំ ទេសេតិ, អយំ ទេសនាបច្ចយា ទុក្កដំ អាបជ្ជន្តោ បាចិត្តិយាទីសុ អញ្ញតរំ ទេសេតិ, តញ្ច ទេសេន្តោ ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ. តំ បន ទុក្កដំ អាបជ្ជន្តោ បាចិត្តិយាទិតោ វុដ្ឋាតិ. បាចិត្តិយាទិតោ ច វុដ្ឋហន្តោ តំ អាបជ្ជតិ. ឥតិ ឯកស្ស បុគ្គលស្ស ឯកមេវ បយោគំ សន្ធាយ ‘‘អាបត្តិំ អាបជ្ជន្តោ ទេសេតី’’តិ ឥទំ ចតុក្កំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

កម្មចតុក្កេ បាបិកាយ ទិដ្ឋិយា អប្បដិនិស្សគ្គាបត្តិំ កម្មេន អាបជ្ជតិ, ទេសេន្តោ អកម្មេន វុដ្ឋាតិ. វិស្សដ្ឋិអាទិកំ អកម្មេន អាបជ្ជតិ, បរិវាសាទិនា កម្មេន វុដ្ឋាតិ. សមនុភាសនំ កម្មេនេវ អាបជ្ជតិ, កម្មេន វុដ្ឋាតិ. សេសំ អកម្មេន អាបជ្ជតិ,អកម្មេនវុដ្ឋាតិ.

បរិក្ខារចតុក្កេ បឋមោ សកបរិក្ខារោ, ទុតិយោ សង្ឃិកោវ តតិយោ ចេតិយសន្តកោ, ចតុត្ថោ គិហិបរិក្ខារោ. សចេ បន សោ បត្តចីវរនវកម្មភេសជ្ជានំ អត្ថាយ អាហដោ ហោតិ, អវាបុរណំ ទាតុំ អន្តោ ឋបាបេតុញ្ច វដ្ដតិ.

សម្មុខាចតុក្កេ បាបិកាយ ទិដ្ឋិយា អប្បដិនិស្សគ្គាបត្តិំ សង្ឃស្ស សម្មុខា អាបជ្ជតិ, វុដ្ឋានកាលេ បន សង្ឃេន កិច្ចំ នត្ថីតិ បរម្មុខា វុដ្ឋាតិ. វិស្សដ្ឋិអាទិកំ បរម្មុខា អាបជ្ជតិ, សង្ឃស្ស សម្មុខា វុដ្ឋាតិ. សមនុភាសនំ សង្ឃស្ស សម្មុខា ឯវ អាបជ្ជតិ, សម្មុខា វុដ្ឋាតិ. សេសំ សម្បជានមុសាវាទាទិភេទំ បរម្មុខាវ អាបជ្ជតិ, បរម្មុខាវ វុដ្ឋាតិ. អជានន្តចតុក្កំ អចិត្តកចតុក្កសទិសំ.

លិង្គបាតុភាវេនាតិ សយិតស្សេវ ភិក្ខុស្ស វា ភិក្ខុនិយា វា លិង្គបរិវត្តេ ជាតេ សហគារសេយ្យាបត្តិ ហោតិ ឥទមេវ តំ បដិច្ច វុត្តំ. ឧភិន្នម្បិ បន អសាធារណាបត្តិ លិង្គបាតុភាវេន វុដ្ឋាតិ. សហបដិលាភចតុក្កេ យស្ស ភិក្ខុនោ លិង្គំ បរិវត្តតិ, សោ សហ លិង្គបដិលាភេន បឋមំ ឧប្បន្នវសេន សេដ្ឋភាវេន ច បុរិមំ បុរិសលិង្គំ ជហតិ, បច្ឆិមេ ឥត្ថិលិង្គេ បតិដ្ឋាតិ, បុរិសកុត្តបុរិសាការាទិវសេន បវត្តា កាយវចីវិញ្ញត្តិយោ បដិប្បស្សម្ភន្តិ, ភិក្ខូតិ វា បុរិសោតិ វា ឯវំ បវត្តា បណ្ណត្តិយោ និរុជ្ឈន្តិ, យានិ ភិក្ខុនីហិ អសាធារណានិ ឆចត្តាលីស សិក្ខាបទានិ តេហិ អនាបត្តិយេវ ហោតិ. ទុតិយចតុក្កេ បន យស្សា ភិក្ខុនិយា លិង្គំ បរិវត្តតិ, សា បច្ឆាសមុប្បត្តិយា វា ហីនភាវេន វា បច្ឆិមន្តិ សង្ខ្យំ គតំ ឥត្ថិលិង្គំ ជហតិ, វុត្តប្បការេន បុរិមន្តិ សង្ខ្យំ គតេ បុរិសលិង្គេ បតិដ្ឋាតិ. វុត្តវិបរីតា វិញ្ញត្តិយោ បដិប្បស្សម្ភន្តិ, ភិក្ខុនីតិ វា ឥត្ថីតិ វា ឯវំ បវត្តា បណ្ណត្តិយោបិ និរុជ្ឈន្តិ, យានិ ភិក្ខូហិ អសាធារណានិ សតំ តិំសញ្ច សិក្ខាបទានិ, តេហិ អនាបត្តិយេវ ហោតិ.

ចត្តារោ សាមុក្កំសាតិ ចត្តារោ មហាបទេសា, តេ ហិ ភគវតា អនុប្បន្នេ វត្ថុម្ហិ សយំ ឧក្កំសិត្វា ឧក្ខិបិត្វា ឋបិតត្តា ‘‘សាមុក្កំសា’’តិ វុច្ចន្តិ. បរិភោគាតិ អជ្ឈោហរណីយបរិភោគា, ឧទកំ បន អកាលិកត្តា អប្បដិគ្គហិតកំ វដ្ដតិ. យាវកាលិកាទីនិ អប្បដិគ្គហិតកានិ អជ្ឈោហរិតុំ ន វដ្ដន្តិ. ចត្តារិ មហាវិកដានិ កាលោទិស្សត្តា យថាវុត្តេ កាលេ វដ្ដន្តិ. ឧបាសកោ សីលវាតិ បញ្ច វា ទស វា សីលានិ គោបយមានោ.

អាគន្តុកាទិចតុក្កេ សឆត្តុបាហនោ សសីសំ បារុតោ វិហារំ បវិសន្តោ តត្ថ វិចរន្តោ ច អាគន្តុកោវ អាបជ្ជតិ, នោ អាវាសិកោ. អាវាសិកវត្តំ អករោន្តោ បន អាវាសិកោ អាបជ្ជតិ, នោ អាគន្តុកោ. សេសំ កាយវចីទ្វារិកំ អាបត្តិំ ឧភោបិ អាបជ្ជន្តិ, អសាធារណំ អាបត្តិំ នេវ អាគន្តុកោ អាបជ្ជតិ, នោ អាវាសិកោ. គមិយចតុក្កេបិ គមិយវត្តំ អបូរេត្វា គច្ឆន្តោ គមិកោ អាបជ្ជតិ, នោ អាវាសិកោ. អាវាសិកវត្តំ អករោន្តោ បន អាវាសិកោ អាបជ្ជតិ, នោ គមិកោ. សេសំ ឧភោបិ អាបជ្ជន្តិ, អសាធារណំ ឧភោបិ នាបជ្ជន្តិ. វត្ថុនានត្តតាទិចតុក្កេ ចតុន្នំ បារាជិកានំ អញ្ញមញ្ញំ វត្ថុនានត្តតាវ ហោតិ,នអាបត្តិនានត្តតា. សព្ពាបិ ហិ សា បារាជិកាបត្តិយេវ. សង្ឃាទិសេសាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ភិក្ខុស្ស ច ភិក្ខុនិយា ច អញ្ញមញ្ញំ កាយសំសគ្គេ ភិក្ខុស្ស សង្ឃាទិសេសោ ភិក្ខុនិយា បារាជិកន្តិ ឯវំ អាបត្តិនានត្តតាវ ហោតិ, ន វត្ថុនានត្តតា, ឧភិន្នម្បិ ហិ កាយសំសគ្គោវ វត្ថុ. តថា ‘‘លសុណក្ខាទនេ ភិក្ខុនិយា បាចិត្តិយំ, ភិក្ខុស្ស ទុក្កដ’’ន្តិ ឯវមាទិនាបេត្ថ នយេន យោជនា វេទិតព្ពា. ចតុន្នំ បារាជិកានំ តេរសហិ សង្ឃាទិសេសេហិ សទ្ធិំ វត្ថុនានត្តតា ចេវ អាបត្តិនានត្តតា ច. ឯវំ សង្ឃាទិសេសាទីនំ អនិយតាទីហិ. អាទិតោ បដ្ឋាយ ចត្តារិ បារាជិកានិ ឯកតោ អាបជ្ជន្តានំ ភិក្ខុភិក្ខុនីនំ នេវ វត្ថុនានត្តតា នោ អាបត្តិនានត្តតា. វិសុំ អាបជ្ជន្តេសុបិ សេសា សាធារណាបត្តិយោ អាបជ្ជន្តេសុបិ ឯសេវ នយោ.

វត្ថុសភាគាទិចតុក្កេ ភិក្ខុស្ស ច ភិក្ខុនិយា ច កាយសំសគ្គេ វត្ថុសភាគតា, នោ អាបត្តិសភាគតា, ចតូសុ បារាជិកេសុ អាបត្តិសភាគតា, នោ វត្ថុសភាគតា. ឯស នយោ សង្ឃាទិសេសាទីសុ. ភិក្ខុស្ស ច ភិក្ខុនិយា ច ចតូសុ បារាជិកេសុ វត្ថុសភាគតា ចេវ អាបត្តិសភាគតា ច. ឯស នយោ សព្ពាសុ សាធារណាបត្តីសុ. អសាធារណាបត្តិយំ នេវ វត្ថុសភាគតា នោ អាបត្តិសភាគតា. យោ ហិ បុរិមចតុក្កេ បឋមោ បញ្ហោ, សោ ឥធ ទុតិយោ; យោ ច តត្ថ ទុតិយោ, សោ ឥធ បឋមោ. តតិយចតុត្ថេសុ នានាករណំ នត្ថិ.

ឧបជ្ឈាយចតុក្កេ សទ្ធិវិហារិកស្ស ឧបជ្ឈាយេន កត្តព្ពវត្តស្ស អករណេ អាបត្តិំ ឧបជ្ឈាយោ អាបជ្ជតិ, នោ សទ្ធិវិហារិកោ ឧបជ្ឈាយស្ស កត្តព្ពវត្តំ អករោន្តោ សទ្ធិវិហារិកោ អាបជ្ជតិ, នោ ឧបជ្ឈាយោ; សេសំ ឧភោបិ អាបជ្ជន្តិ, អសាធារណំ ឧភោបិ នាបជ្ជន្តិ. អាចរិយចតុក្កេបិ ឯសេវ នយោ.

អាទិយន្តចតុក្កេ បាទំ វា អតិរេកបាទំ វា សហត្ថា អាទិយន្តោ គរុកំ អាបជ្ជតិ, ឩនកបាទំ គណ្ហាហីតិ អាណត្តិយា អញ្ញំ បយោជេន្តោ លហុកំ អាបជ្ជតិ. ឯតេន នយេន សេសបទត្តយំ វេទិតព្ពំ.

អភិវាទនារហចតុក្កេ ភិក្ខុនីនំ តាវ ភត្តគ្គេ នវមភិក្ខុនិតោ បដ្ឋាយ ឧបជ្ឈាយាបិ អភិវាទនារហា នោ បច្ចុដ្ឋានារហា. អវិសេសេន ច វិប្បកតភោជនស្ស ភិក្ខុស្ស យោ កោចិ វុឌ្ឍតរោ. សដ្ឋិវស្សស្សាបិ បារិវាសិកស្ស សមីបគតោ តទហុបសម្បន្នោបិ បច្ចុដ្ឋានារហោ នោ អភិវាទនារហោ. អប្បដិក្ខិត្តេសុ ឋានេសុ វុឌ្ឍោ នវកស្ស អភិវាទនារហោ ចេវ បច្ចុដ្ឋានារហោ ច. នវកោ បន វុឌ្ឍស្ស នេវ អភិវាទនារហោ ន បច្ចុដ្ឋានារហោ. អាសនារហចតុក្កស្ស បឋមបទំ បុរិមចតុក្កេ ទុតិយបទេន, ទុតិយបទញ្ច បឋមបទេន អត្ថតោ សទិសំ.

កាលចតុក្កេ បវារេត្វា ភុញ្ជន្តោ កាលេ អាបជ្ជតិ នោ វិកាលេ, វិកាលភោជនាបត្តិំ វិកាលេ អាបជ្ជតិ នោ កាលេ, សេសំ កាលេ ចេវ អាបជ្ជតិ វិកាលេ ច, អសាធារណំ នេវ កាលេ នោ វិកាលេ. បដិគ្គហិតចតុក្កេ បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតាមិសំ កាលេ កប្បតិ នោ វិកាលេ. បានកំ វិកាលេ កប្បតិ, បុនទិវសម្ហិ នោ កាលេ. សត្តាហកាលិកំ យាវជីវិកំ កាលេ ចេវ កប្បតិ វិកាលេ ច. អត្តនោ អត្តនោ កាលាតីតំ យាវកាលិកាទិត្តយំ អកប្បិយមំសំ ឧគ្គហិតកមប្បដិគ្គហិតកញ្ច នេវ កាលេ កប្បតិ នោ វិកាលេ.