អន្តរបេយ្យាលំ

កតិបុច្ឆាវារវណ្ណនា

២៧១. ឥទានិ អាបត្តិអាទិកោដ្ឋាសេសុ កោសល្លជននត្ថំ ‘‘កតិ អាបត្តិយោ’’តិអាទិនា នយេន មាតិកំ ឋបេត្វា និទ្ទេសប្បដិនិទ្ទេសវសេន វិភង្គោ វុត្តោ.

តត្ថ កតិ អាបត្តិយោតិ មាតិកាយ ច វិភង្គេ ច អាគតាបត្តិបុច្ឆា. ឯស នយោ ទុតិយបទេបិ. កេវលញ្ហេត្ថ អាបត្តិយោ ឯវ រាសិវសេន ខន្ធាតិ វុត្តា. វិនីតវត្ថូនីតិ តាសំ អាបត្តីនំ វិនយបុច្ឆា; ‘‘វិនីតំ វិនយោ វូបសមោ’’តិ ឥទញ្ហិ អត្ថតោ ឯកំ, វិនីតានិយេវ វិនីតវត្ថូនីតិ អយមេត្ថ បទត្ថោ. ឥទានិ យេសុ សតិ អាបត្តិយោ ហោន្តិ, អសតិ ន ហោន្តិ, តេ ទស្សេតុំ ‘‘កតិ អគារវា’’តិ បុច្ឆាទ្វយំ. វិនីតវត្ថូនីតិ អយំ បន តេសំ អគារវានំ វិនយបុច្ឆា. យស្មា បន តា អាបត្តិយោ វិបត្តិំ អាបត្តា នាម នត្ថិ, តស្មា ‘‘កតិ វិបត្តិយោ’’តិ អយំ អាបត្តីនំ វិបត្តិភាវបុច្ឆា. កតិ អាបត្តិសមុដ្ឋានានីតិ តាសំយេវ អាបត្តីនំ សមុដ្ឋានបុច្ឆា. វិវាទមូលានិ អនុវាទមូលានីតិ ឥមា ‘‘វិវាទាធិករណំ អនុវាទាធិករណ’’ន្តិ អាគតានំ វិវាទានុវាទានំ មូលបុច្ឆា. សារណីយា ធម្មាតិ វិវាទានុវាទមូលានំ អភាវករធម្មបុច្ឆា. ភេទករវត្ថូនីតិ អយំ ‘‘ភេទនសំវត្តនិកំ វា អធិករណ’’ន្តិអាទីសុ វុត្តភេទករណបុច្ឆា. អធិករណានីតិ ភេទករវត្ថូសុ សតិ ឧប្បជ្ជនធម្មបុច្ឆា. សមថាតិ តេសំយេវ វូបសមនធម្មបុច្ឆា. បញ្ច អាបត្តិយោតិ មាតិកាយ អាគតវសេន វុត្តា. សត្តាតិ វិភង្គេ អាគតវសេន.

អារកា ឯតេហិ រមតីតិ អារតិ; ភុសា វា រតិ អារតិ. វិនា ឯតេហិ រមតីតិ វិរតិ. បច្ចេកំ បច្ចេកំ វិរមតីតិ បដិវិរតិ. វេរំ មណតិ វិនាសេតីតិ វេរមណី. ន ឯតាយ ឯតេ អាបត្តិក្ខន្ធា ករីយន្តីតិ អកិរិយា. យំ ឯតាយ អសតិ អាបត្តិក្ខន្ធករណំ ឧប្បជ្ជេយ្យ, តស្ស បដិបក្ខតោ អករណំ. អាបត្តិក្ខន្ធអជ្ឈាបត្តិយា បដិបក្ខតោ អនជ្ឈាបត្តិ. វេលនតោ វេលា; ចលយនតោ វិនាសនតោតិ អត្ថោ. និយ្យានំ សិនោតិ ពន្ធតិ និវារេតីតិ សេតុ. អាបត្តិក្ខន្ធានមេតំ អធិវចនំ. សោ សេតុ ឯតាយ បញ្ញត្តិយា ហញ្ញតីតិ សេតុឃាតោ. សេសវិនីតវត្ថុនិទ្ទេសេសុបិ ឯសេវ នយោ.

ពុទ្ធេ អគារវាទីសុ យោ ពុទ្ធេ ធរមានេ ឧបដ្ឋានំ ន គច្ឆតិ, បរិនិព្ពុតេ ចេតិយដ្ឋានំ ពោធិដ្ឋានំ ន គច្ឆតិ, ចេតិយំ វា ពោធិំ វា ន វន្ទតិ, ចេតិយង្គណេ សឆត្តោ សឧបាហនោ ចរតិ, នត្ថេតស្ស ពុទ្ធេ គារវោតិ វេទិតព្ពោ. យោ បន សក្កោន្តោយេវ ធម្មស្សវនំ ន គច្ឆតិ, សរភញ្ញំ ន ភណតិ, ធម្មកថំ ន កថេតិ, ធម្មស្សវនគ្គំ ភិន្ទិត្វា គច្ឆតិ, វិក្ខិត្តោ វា អនាទរោ វា និសីទតិ, នត្ថេតស្ស ធម្មេ គារវោ. យោ ថេរនវមជ្ឈិមេសុ ចិត្តីការំ ន បច្ចុបដ្ឋាបេតិ, ឧបោសថាគារវិតក្កមាឡកាទីសុ កាយប្បាគព្ភិយំ ទស្សេតិ, យថាវុឌ្ឍំ ន វន្ទតិ, នត្ថេតស្ស សង្ឃេ គារវោ. តិស្សោ សិក្ខា សមាទាយ អសិក្ខមានោយេវ បន សិក្ខាយ អគារវោតិ វេទិតព្ពោ. បមាទេ ច សតិវិប្បវាសេ តិដ្ឋមានោយេវ អប្បមាទលក្ខណំ អព្រូហយមានោ អប្បមាទេ អគារវោតិ វេទិតព្ពោ. តថា អាមិសប្បដិសន្ថារំ ធម្មប្បដិសន្ថារន្តិ ឥមំ ទុវិធំ បដិសន្ថារំ អករោន្តោយេវ បដិសន្ថារេ អគារវោតិ វេទិតព្ពោ. គារវនិទ្ទេសេ វុត្តវិបរិយាយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

២៧២. វិវាទមូលនិទ្ទេសេ ‘‘សត្ថរិបិ អគារវោ’’តិអាទីនំ ពុទ្ធេ អគារវាទីសុ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អប្បតិស្សោតិ អនីចវុត្តិ; ន សត្ថារំ ជេដ្ឋកំ កត្វា វិហរតិ. អជ្ឈត្តំ វាតិ អត្តនោ សន្តានេ វា អត្តនោ បក្ខេ វា; សកាយ បរិសាយាតិ អត្ថោ. ពហិទ្ធា វាតិ បរសន្តានេ វា បរបក្ខេ វា. តត្រ តុម្ហេតិ តស្មិំ អជ្ឈត្តពហិទ្ធាភេទេ សបរសន្តានេ វា សបរបរិសាយ វា. បហានាយ វាយមេយ្យាថាតិ មេត្តាភាវនាទីហិ នយេហិ បហានត្ថំ វាយមេយ្យាថ; មេត្តាភាវនាទិនយេន ហិ តំ អជ្ឈត្តម្បិ ពហិទ្ធាបិ បហីយតិ. អនវស្សវាយាតិ អប្បវត្តិភាវាយ.

សន្ទិដ្ឋិបរាមាសីតិ សកមេវ ទិដ្ឋិំ បរាមសតិ; យំ អត្តនា ទិដ្ឋិគតំ គហិតំ, ឥទមេវ សច្ចន្តិ គណ្ហាតិ. អាធានគ្គាហីតិ ទឡ្ហគ្គាហី.

២៧៣. អនុវាទមូលនិទ្ទេសោ កិញ្ចាបិ វិវាទមូលនិទ្ទេសេនេវ សមានោ, អថ ខោ អដ្ឋារស ភេទករវត្ថូនិ និស្សាយ វិវទន្តានំ កោធូបនាហាទយោ វិវាទមូលានិ. តថា វិវទន្តា បន សីលវិបត្តិអាទីសុ អញ្ញតរវិបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា ‘‘អសុកោ ភិក្ខុ អសុកំ នាម វិបត្តិំ អាបន្នោ’’តិ វា, ‘‘បារាជិកំ អាបន្នោសិ, សង្ឃាទិសេសំ អាបន្នោសី’’តិ វា អនុវទន្តិ. ឯវំ អនុវទន្តានំ កោធូបនាហាទយោ អនុវាទមូលានីតិ អយមេត្ថ វិសេសោ.

២៧៤. សារណីយធម្មនិទ្ទេសេ មេត្តចិត្តេន កតំ កាយកម្មំ មេត្តំ កាយកម្មំ នាម. អាវិ ចេវ រហោ ចាតិ សម្មុខា ច បរម្មុខា ច. តត្ថ នវកានំ ចីវរកម្មាទីសុ សហាយភាវគមនំ សម្មុខា មេត្តំ កាយកម្មំ នាម. ថេរានំ បន បាទធោវនពីជនវាតទានាទិភេទម្បិ សព្ពំ សាមីចិកម្មំ សម្មុខា មេត្តំ កាយកម្មំ នាម. ឧភយេហិបិ ទុន្និក្ខិត្តានំ ទារុភណ្ឌាទីនំ តេសុ អវមញ្ញំ អកត្វា អត្តនា ទុន្និក្ខិត្តានំ វិយ បដិសាមនំ បរម្មុខា មេត្តំ កាយកម្មំ នាម. អយម្បិ ធម្មោ សារណីយោតិ អយំ មេត្តាកាយកម្មសង្ខាតោ ធម្មោ សរិតព្ពោ សតិជនកោ; យោ នំ ករោតិ, តំ បុគ្គលំ; យេសំ កតោ ហោតិ, តេ បសន្នចិត្តា ‘‘អហោ សប្បុរិសោ’’តិ អនុស្សរន្តីតិ អធិប្បាយោ. បិយករណោតិ តំ បុគ្គលំ សព្រហ្មចារីនំ បិយំ ករោតិ. គរុករណោតិ តំ បុគ្គលំ សព្រហ្មចារីនំ គរុំ ករោតិ. សង្គហាយាតិអាទីសុ សព្រហ្មចារីហិ សង្គហេតព្ពភាវាយ. តេហិ សទ្ធិំ អវិវាទាយ សមគ្គភាវាយ ឯកីភាវាយ ច សំវត្តតិ.

មេត្តំ វចីកម្មន្តិអាទីសុ ទេវត្ថេរោ តិស្សត្ថេរោតិ ឯវំ បគ្គយ្ហ វចនំ សម្មុខា មេត្តំ វចីកម្មំ នាម. វិហារេ អសន្តេ បន តំ បដិបុច្ឆន្តស្ស ‘‘កុហិំ អម្ហាកំ ទេវត្ថេរោ, កុហិំ អម្ហាកំ តិស្សត្ថេរោ, កទា នុ ខោ អាគមិស្សតី’’តិ ឯវំ មមាយនវចនំ បរម្មុខា មេត្តំ វចីកម្មំ នាម. មេត្តាសិនេហសិនិទ្ធានិ បន នយនានិ ឧម្មីលេត្វា បសន្នេន មុខេន ឱលោកនំ សម្មុខា មេត្តំ មនោកម្មំ នាម. ‘‘ទេវត្ថេរោ តិស្សត្ថេរោ អរោគោ ហោតុ, អប្បាពាធោ’’តិ សមន្នាហរណំ បរម្មុខា មេត្តំ មនោកម្មំ នាម.

អប្បដិវិភត្តភោគីតិ នេវ អាមិសំ បដិវិភជិត្វា ភុញ្ជតិ, ន បុគ្គលំ. យោ ហិ ‘‘ឯត្តកំ បរេសំ ទស្សាមិ, ឯត្តកំ អត្តនា ភុញ្ជិស្សាមិ, ឯត្តកំ វា អសុកស្ស ច អសុកស្ស ច ទស្សាមិ, ឯត្តកំ អត្តនា ភុញ្ជិស្សាមី’’តិ វិភជិត្វា ភុញ្ជតិ, អយំ បដិវិភត្តភោគី នាម. អយំ បន ឯវំ អកត្វា អាភតំ បិណ្ឌបាតំ ថេរាសនតោ បដ្ឋាយ ទត្វា គហិតាវសេសំ ភុញ្ជតិ. ‘‘សីលវន្តេហី’’តិ វចនតោ ទុស្សីលស្ស អទាតុម្បិ វដ្ដតិ, សារណីយធម្មបូរកេន បន សព្ពេសំ ទាតព្ពមេវាតិ វុត្តំ. គិលាន-គិលានុបដ្ឋាក-អាគន្តុក-គមិកចីវរកម្មាទិបសុតានំ វិចេយ្យ ទាតុម្បិ វដ្ដតិ. ន ហិ ឯតេ វិចិនិត្វា ទេន្តេន បុគ្គលវិភាគោ កតោ ហោតិ, ឦទិសានញ្ហិ កិច្ឆលាភត្តា វិសេសោ កាតព្ពោយេវាតិ អយំ ករោតិ.

អខណ្ឌានីតិអាទីសុ យស្ស សត្តសុ អាបត្តិក្ខន្ធេសុ អាទិម្ហិ វា អន្តេ វា សិក្ខាបទំ ភិន្នំ ហោតិ, តស្ស សីលំ បរិយន្តេ ឆិន្នសាដកោ វិយ ខណ្ឌំ នាម. យស្ស បន វេមជ្ឈេ ភិន្នំ, តស្ស មជ្ឈេ ឆិទ្ទសាដកោ វិយ ឆិទ្ទំ នាម ហោតិ. យស្ស បដិបាដិយា ទ្វេ តីណិ ភិន្នានិ, តស្ស បិដ្ឋិយំ វា កុច្ឆិយំ វា ឧដ្ឋិតេន វិសភាគវណ្ណេន កាឡរត្តាទីនំ អញ្ញតរសរីរវណ្ណា គាវី វិយ សពលំ នាម ហោតិ. យស្ស អន្តរន្តរា ភិន្នានិ, តស្ស អន្តរន្តរា វិសភាគវណ្ណពិន្ទុវិចិត្រា គាវី វិយ កម្មាសំ នាម ហោតិ. យស្ស បន សព្ពេន សព្ពំ អភិន្នានិ សីលានិ, តស្ស តានិ សីលានិ អខណ្ឌានិ អច្ឆិទ្ទានិ អសពលានិ អកម្មាសានិ នាម ហោន្តិ. តានិ បនេតានិ ភុជិស្សភាវករណតោ ភុជិស្សានិ. វិញ្ញូហិ បសត្ថត្តា វិញ្ញុប្បសត្ថានិ. តណ្ហាទិដ្ឋីហិ អបរាមដ្ឋត្តា អបរាមដ្ឋានិ. ឧបចារសមាធិំ អប្បនាសមាធិំ វា សំវត្តយន្តីតិ សមាធិសំវត្តនិកានីតិ វុច្ចន្តិ. សីលសាមញ្ញគតោ វិហរតីតិ តេសុ តេសុ ទិសាភាគេសុ វិហរន្តេហិ កល្យាណសីលេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ សមានភាវូបគតសីលោ វិហរតិ.

យាយំ ទិដ្ឋីតិ មគ្គសម្បយុត្តា សម្មាទិដ្ឋិ. អរិយាតិ និទ្ទោសា. និយ្យាតីតិ និយ្យានិកា. តក្ករស្សាតិ យោ តថាការី ហោតិ, តស្ស. ទុក្ខក្ខយាយាតិ សព្ពទុក្ខស្ស ខយត្ថំ. សេសំ យាវ សមថភេទបរិយោសានា ឧត្តានត្ថមេវ.

កតិបុច្ឆាវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.