(៣) បាចិត្តិយវណ្ណនា

៤៧៦. បញ្ច បាចិត្តិយានីតិ បញ្ច ភេសជ្ជានិ បដិគ្គហេត្វា នានាភាជនេសុ វា ឯកភាជនេ វា អមិស្សេត្វា ឋបិតានិ ហោន្តិ, សត្តាហាតិក្កមេ សោ ភិក្ខុ បញ្ច បាចិត្តិយានិ សព្ពានិ នានាវត្ថុកានិ ឯកក្ខណេ អាបជ្ជតិ, ‘‘ឥមំ បឋមំ អាបន្នោ, ឥមំ បច្ឆា’’តិ ន វត្តព្ពោ.

នវ បាចិត្តិយានីតិ យោ ភិក្ខុ នវ បណីតភោជនានិ វិញ្ញាបេត្វា តេហិ សទ្ធិំ ឯកតោ ឯកំ កពឡំ ឱមទ្ទិត្វា មុខេ បក្ខិបិត្វា បរគឡំ អតិក្កាមេតិ, អយំ នវ បាចិត្តិយានិ សព្ពានិ នានាវត្ថុកានិ ឯកក្ខណេ អាបជ្ជតិ ‘‘ឥមំ បឋមំ អាបន្នោ, ឥមំ បច្ឆា’’តិ ន វត្តព្ពោ. ឯកវាចាយ ទេសេយ្យាតិ ‘‘អហំ, ភន្តេ, បញ្ច ភេសជ្ជានិ បដិគ្គហេត្វា សត្តាហំ អតិក្កាមេត្វា បញ្ច អាបត្តិយោ អាបន្នោ, តា តុម្ហមូលេ បដិទេសេមី’’តិ ឯវំ ឯកវាចាយ ទេសេយ្យ, ទេសិតាវ ហោន្តិ, ទ្វីហិ តីហិ វាចាហិ កិច្ចំ នាម នត្ថិ. ទុតិយវិស្សជ្ជនេបិ ‘‘អហំ, ភន្តេ, នវ បណីតភោជនានិ វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជិត្វា នវ អាបត្តិយោ អាបន្នោ, តា តុម្ហមូលេ បដិទេសេមី’’តិ វត្តព្ពំ.

វត្ថុំ កិត្តេត្វា ទេសេយ្យាតិ ‘‘អហំ, ភន្តេ, បញ្ច ភេសជ្ជានិ បដិគ្គហេត្វា សត្តាហំ អតិក្កាមេសិំ, យថាវត្ថុកំ តំ តុម្ហមូលេ បដិទេសេមី’’តិ ឯវំ វត្ថុំ កិត្តេត្វា ទេសេយ្យ, ទេសិតាវ ហោន្តិ អាបត្តិយោ, អាបត្តិយា នាមគ្គហណេន កិច្ចំ នត្ថិ. ទុតិយវិស្សជ្ជនេបិ ‘‘អហំ, ភន្តេ, នវ បណីតភោជនានិ វិញ្ញាបេត្វា ភុត្តោ, យថាវត្ថុកំ តំ តុម្ហមូលេ បដិទេសេមី’’តិ វត្តព្ពំ.

យាវតតិយកេ តិស្សោតិ ឧក្ខិត្តានុវត្តិកាយ បារាជិកំ ភេទកានុវត្តកានំ កោកាលិកាទីនំ សង្ឃាទិសេសំ, បាបិកាយ ទិដ្ឋិយា អប្បដិនិស្សគ្គេ ចណ្ឌកាឡិកាយ ច ភិក្ខុនិយា បាចិត្តិយន្តិ ឥមា យាវតតិយកា តិស្សោ អាបត្តិយោ. ឆ វោហារបច្ចយាតិ បយុត្តវាចាបច្ចយា ឆ អាបត្តិយោ អាបជ្ជតីតិ អត្ថោ. កថំ? អាជីវហេតុ អាជីវការណា បាបិច្ឆោ ឥច្ឆាបកតោ អសន្តំ អភូតំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ ឧល្លបតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្ស. អាជីវហេតុ អាជីវការណា សញ្ចរិត្តំ សមាបជ្ជតិ, អាបត្តិ សង្ឃាទិសេសស្ស. អាជីវហេតុ អាជីវការណា យោ តេ វិហារេ វសតិ សោ អរហាតិ វទតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្ស. អាជីវហេតុ អាជីវការណា ភិក្ខុ បណីតភោជនានិ អត្តនោ អត្ថាយ វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. អាជីវហេតុ អាជីវការណា ភិក្ខុនី បណីតភោជនានិ អត្តនោ អត្ថាយ វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជតិ, អាបត្តិ បាដិទេសនីយស្ស. អាជីវហេតុ អាជីវការណា សូបំ វា ឱទនំ វា អគិលានោ អត្តនោ អត្ថាយ វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ.

ខាទន្តស្ស តិស្សោតិ មនុស្សមំសេ ថុល្លច្ចយំ, អវសេសេសុ អកប្បិយមំសេសុ ទុក្កដំ, ភិក្ខុនិយា លសុណេ បាចិត្តិយំ. បញ្ច ភោជនបច្ចយាតិ អវស្សុតា អវស្សុតស្ស បុរិសស្ស ហត្ថតោ ភោជនំ គហេត្វា តត្ថេវ មនុស្សមំសំ លសុណំ អត្តនោ អត្ថាយ វិញ្ញាបេត្វា គហិតបណីតភោជនានិ អវសេសញ្ច អកប្បិយមំសំ បក្ខិបិត្វា វោមិស្សកំ ឱមទ្ទិត្វា អជ្ឈោហរមានា សង្ឃាទិសេសំ, ថុល្លច្ចយំ, បាចិត្តិយំ, បាដិទេសនីយំ, ទុក្កដន្តិ ឥមា បញ្ច អាបត្តិយោ ភោជនបច្ចយា អាបជ្ជតិ.

បញ្ច ឋានានីតិ ‘‘ឧក្ខិត្តានុវត្តិកាយ ភិក្ខុនិយា យាវតតិយំ សមនុភាសនាយ អប្បដិនិស្សជ្ជន្តិយា ញត្តិយា ទុក្កដំ, ទ្វីហិ កម្មវាចាហិ ថុល្លច្ចយំ, កម្មវាចាបរិយោសានេ អាបត្តិ បារាជិកស្ស, សង្ឃភេទាយ បរក្កមនាទីសុ សង្ឃាទិសេសោ, បាបិកាយ ទិដ្ឋិយា អប្បដិនិស្សគ្គេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ ឯវំ សព្ពា យាវតតិយកា បញ្ច ឋានានិ គច្ឆន្តិ. បញ្ចន្នញ្ចេវ អាបត្តីតិ អាបត្តិ នាម បញ្ចន្នំ សហធម្មិកានំ ហោតិ, តត្ថ ទ្វិន្នំ និប្បរិយាយេន អាបត្តិយេវ, សិក្ខាមានសាមណេរិសាមណេរានំ បន អកប្បិយត្តា ន វដ្ដតិ. ឥមិនា បរិយាយេន តេសំ អាបត្តិ ន ទេសាបេតព្ពា, ទណ្ឌកម្មំ បន តេសំ កាតព្ពំ. បញ្ចន្នំ អធិករណេន ចាតិ អធិករណញ្ច បញ្ចន្នមេវាតិ អត្ថោ. ឯតេសំយេវ ហិ បញ្ចន្នំ បត្តចីវរាទីនំ អត្ថាយ វិនិច្ឆយវោហារោ អធិករណន្តិ វុច្ចតិ, គិហីនំ បន អឌ្ឌកម្មំ នាម ហោតិ.

បញ្ចន្នំ វិនិច្ឆយោ ហោតីតិ បញ្ចន្នំ សហធម្មិកានំយេវ វិនិច្ឆយោ នាម ហោតិ. បញ្ចន្នំ វូបសមេន ចាតិ ឯតេសំយេវ បញ្ចន្នំ អធិករណំ វិនិច្ឆិតំ វូបសន្តំ នាម ហោតីតិ អត្ថោ. បញ្ចន្នញ្ចេវ អនាបត្តីតិ ឯតេសំយេវ បញ្ចន្នំ អនាបត្តិ នាម ហោតីតិ អត្ថោ. តីហិ ឋានេហិ សោភតីតិ សង្ឃាទីហិ តីហិ ការណេហិ សោភតិ. កតវីតិក្កមោ ហិ បុគ្គលោ សប្បដិកម្មំ អាបត្តិំ សង្ឃមជ្ឈេ គណមជ្ឈេ បុគ្គលសន្តិកេ វា បដិករិត្វា អព្ភុណ្ហសីលោ បាកតិកោ ហោតិ, តស្មា តីហិ ឋានេហិ សោភតីតិ វុច្ចតិ.

ទ្វេ កាយិកា រត្តិន្តិ ភិក្ខុនី រត្តន្ធការេ បុរិសស្ស ហត្ថបាសេ ឋាននិសជ្ជសយនានិ កប្បយមានា បាចិត្តិយំ, ហត្ថបាសំ វិជហិត្វា ឋានាទីនិ កប្បយមានា ទុក្កដន្តិ ទ្វេ កាយទ្វារសម្ភវា អាបត្តិយោ រត្តិំ អាបជ្ជតិ. ទ្វេ កាយិកា ទិវាតិ ឯតេនេវ ឧបាយេន ទិវា បដិច្ឆន្នេ ឱកាសេ ទ្វេ អាបត្តិយោ អាបជ្ជតិ. និជ្ឈាយន្តស្ស ឯកា អាបត្តីតិ ‘‘ន ច, ភិក្ខវេ, សារត្តេន មាតុគាមស្ស អង្គជាតំ ឧបនិជ្ឈាយិតព្ពំ. យោ ឧបនិជ្ឈាយេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បារា. ២៦៦) និជ្ឈាយន្តស្ស អយមេកា អាបត្តិ. ឯកា បិណ្ឌបាតបច្ចយាតិ ‘‘ន ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខាទាយិកាយ មុខំ ឱលោកេតព្ព’’ន្តិ (ចូឡវ. ៣៦៦) ឯត្ថ ទុក្កដាបត្តិ, អន្តមសោ យាគុំ វា ព្យញ្ជនំ វា ទេន្តស្ស សាមណេរស្សាបិ ហិ មុខំ ឧល្លោកយតោ ទុក្កដមេវ. កុរុន្ទិយំ បន ‘‘ឯកា បិណ្ឌបាតបច្ចយាតិ ភិក្ខុនិបរិបាចិតំ បិណ្ឌបាតំ ភុញ្ជន្តស្ស បាចិត្តិយ’’ន្តិ វុត្តំ.

អដ្ឋានិសំសេ សម្បស្សន្តិ កោសម្ពកក្ខន្ធកេ វុត្តានិសំសេ. ឧក្ខិត្តកា តយោ វុត្តាតិ អាបត្តិយា អទស្សនេ អប្បដិកម្មេ បាបិកាយ ច ទិដ្ឋិយា អប្បដិនិស្សគ្គេតិ. តេចត្តាលីស សម្មាវត្តនាតិ តេសំយេវ ឧក្ខិត្តកានំ ឯត្តកេសុ វត្តេសុ វត្តនា.

បញ្ចឋានេ មុសាវាទោតិ បារាជិកសង្ឃាទិសេសថុល្លច្ចយបាចិត្តិយទុក្កដសង្ខាតេ បញ្ចដ្ឋានេ មុសាវាទោ គច្ឆតិ. ចុទ្ទស បរមន្តិ វុច្ចតីតិ ទសាហបរមាទិនយេន ហេដ្ឋា វុត្តំ. ទ្វាទស បាដិទេសនីយាតិ ភិក្ខូនំ ចត្តារិ ភិក្ខុនីនំ អដ្ឋ. ចតុន្នំ ទេសនាយ ចាតិ ចតុន្នំ អច្ចយទេសនាយាតិ អត្ថោ. កតមា បន សាតិ? ទេវទត្តេន បយោជិតានំ អភិមារានំ អច្ចយទេសនា, អនុរុទ្ធត្ថេរស្ស ឧបដ្ឋាយិកាយ អច្ចយទេសនា, វឌ្ឍស្ស លិច្ឆវិនោ អច្ចយទេសនា, វាសភគាមិយត្ថេរស្ស ឧក្ខេបនីយកម្មំ កត្វា អាគតានំ ភិក្ខូនំ អច្ចយទេសនាតិ អយំ ចតុន្នំ អច្ចយទេសនា នាម.

អដ្ឋង្គិកោ មុសាវាទោតិ ‘‘បុព្ពេវស្ស ហោតិ មុសា ភណិស្ស’’ន្តិ អាទិំ កត្វា ‘‘វិនិធាយ សញ្ញ’’ន្តិ បរិយោសានេហិ (បាចិ. ៤-៥; បរិ. ៤៥៩) អដ្ឋហិ អង្គេហិ អដ្ឋង្គិកោ. ឧបោសថង្គានិបិ បាណំ ន ហនេតិអាទិនា នយេន វុត្តានេវ. អដ្ឋ ទូតេយ្យង្គានីតិ ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សោតា ច ហោតិ សាវេតា ចា’’តិអាទិនា (ចូឡវ. ៣៤៧) នយេន សង្ឃភេទកេ វុត្តានិ. អដ្ឋ តិត្ថិយវត្តានិ មហាខន្ធកេ វុត្តានិ.

អដ្ឋវាចិកា ឧបសម្បទាតិ ភិក្ខុនីនំ ឧបសម្បទំ សន្ធាយ វុត្តំ. អដ្ឋន្នំ បច្ចុដ្ឋាតព្ពន្តិ ភត្តគ្គេ អដ្ឋន្នំ ភិក្ខុនីនំ ឥតរាហិ បច្ចុដ្ឋាយ អាសនំ ទាតព្ពំ. ភិក្ខុនោវាទកោ អដ្ឋហីតិ អដ្ឋហង្គេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ ភិក្ខុនោវាទកោ សម្មន្និតព្ពោ.

ឯកស្ស ឆេជ្ជន្តិ គាថាយ នវសុ ជនេសុ យោ សលាកំ គាហេត្វា សង្ឃំ ភិន្ទតិ, តស្សេវ ឆេជ្ជំ ហោតិ, ទេវទត្តោ វិយ បារាជិកំ អាបជ្ជតិ. ភេទកានុវត្តកានំ ចតុន្នំ ថុល្លច្ចយំ កោកាលិកាទីនំ វិយ, ធម្មវាទីនំ ចតុន្នំ អនាបត្តិ. ឥមា បន អាបត្តិយោ ច អនាបត្តិយោ ច សព្ពេសំ ឯកវត្ថុកា សង្ឃភេទវត្ថុកា ឯវ.

នវ អាឃាតវត្ថូនីតិ គាថាយ នវហីតិ នវហិ ភិក្ខូហិ សង្ឃោ ភិជ្ជតិ. ញត្តិយា ករណា នវាតិ ញត្តិយា កាតព្ពានិ កម្មានិ នវាតិ អត្ថោ. សេសំ ឧត្តានមេវ.