អបរទុតិយគាថាសង្គណិកំ

(១) កាយិកាទិអាបត្តិវណ្ណនា

៤៧៤. ‘‘កតិ អាបត្តិយោ កាយិកា’’តិអាទិគាថានំ វិស្សជ្ជនេ ឆ អាបត្តិយោ កាយិកាតិ អន្តរបេយ្យាលេ ចតុត្ថេន អាបត្តិសមុដ្ឋានេន ឆ អាបត្តិយោ អាបជ្ជតិ, ‘‘ភិក្ខុ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្សា’’តិអាទិនា នយេន វុត្តាបត្តិយោ. កាយទ្វារេ សមុដ្ឋិតត្តា ហិ ឯតា កាយិកាតិ វុច្ចន្តិ. ឆ វាចសិកាតិ តស្មិំយេវ អន្តរបេយ្យាលេ បញ្ចមេន អាបត្តិសមុដ្ឋានេន ឆ អាបត្តិយោ អាបជ្ជតិ, ‘‘ភិក្ខុ បាបិច្ឆោ ឥច្ឆាបកតោ’’តិអាទិនា នយេន វុត្តាបត្តិយោ. ឆាទេន្តស្ស តិស្សោតិ វជ្ជបដិច្ឆាទិកាយ ភិក្ខុនិយា បារាជិកំ, ភិក្ខុស្ស សង្ឃាទិសេសបដិច្ឆាទនេ បាចិត្តិយំ, អត្តនោ ទុដ្ឋុល្លាបត្តិបដិច្ឆាទនេ ទុក្កដំ. បញ្ច សំសគ្គបច្ចយាតិ ភិក្ខុនិយា កាយសំសគ្គេ បារាជិកំ, ភិក្ខុនោ សង្ឃាទិសេសោ, កាយេន កាយបដិពទ្ធេ ថុល្លច្ចយំ, និស្សគ្គិយេន កាយបដិពទ្ធេ ទុក្កដំ, អង្គុលិបតោទកេ បាចិត្តិយន្តិ ឥមា កាយសំសគ្គបច្ចយា បញ្ចាបត្តិយោ.

អរុណុគ្គេ តិស្សោតិ ឯករត្តឆារត្តសត្តាហទសាហមាសាតិក្កមវសេន និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ, ភិក្ខុនិយា រត្តិវិប្បវាសេ សង្ឃាទិសេសោ, ‘‘បឋមម្បិ យាមំ ឆាទេតិ, ទុតិយម្បិ តតិយម្បិ យាមំ ឆាទេតិ, ឧទ្ធស្តេ អរុណេ ឆន្នា ហោតិ អាបត្តិ, យោ ឆាទេតិ សោ ទុក្កដំ ទេសាបេតព្ពោ’’តិ ឥមា អរុណុគ្គេ តិស្សោ អាបត្តិយោ អាបជ្ជតិ. ទ្វេ យាវតតិយកាតិ ឯកាទស យាវតតិយកា នាម, បញ្ញត្តិវសេន បន ទ្វេ ហោន្តិ ភិក្ខូនំ យាវតតិយកា ភិក្ខុនីនំ យាវតតិយកាតិ. ឯកេត្ថ អដ្ឋវត្ថុកាតិ ភិក្ខុនីនំយេវ ឯកា ឯត្ថ ឥមស្មិំ សាសនេ អដ្ឋវត្ថុកា នាម. ឯកេន សព្ពសង្គហោតិ ‘‘យស្ស សិយា អាបត្តិ, សោ អាវិករេយ្យា’’តិ ឥមិនា ឯកេន និទានុទ្ទេសេន សព្ពសិក្ខាបទានញ្ច សព្ពបាតិមោក្ខុទ្ទេសានញ្ច សង្គហោ ហោតិ.

វិនយស្ស ទ្វេ មូលានីតិ កាយោ ចេវ វាចា ច. គរុកា ទ្វេ វុត្តាតិ បារាជិកសង្ឃាទិសេសា. ទ្វេ ទុដ្ឋុល្លច្ឆាទនាតិ វជ្ជបដិច្ឆាទិកាយ បារាជិកំ សង្ឃាទិសេសំ បដិច្ឆាទកស្ស បាចិត្តិយន្តិ ឥមា ទ្វេ ទុដ្ឋុល្លច្ឆាទនាបត្តិយោ នាម.

គាមន្តរេ ចតស្សោតិ ‘‘ភិក្ខុ ភិក្ខុនិយា សទ្ធិំ សំវិទហតិ, ទុក្កដំ; អញ្ញស្ស គាមស្ស ឧបចារំ ឱក្កមតិ, បាចិត្តិយំ; ភិក្ខុនិយា គាមន្តរំ គច្ឆន្តិយា បរិក្ខិត្តេ គាមេ បឋមបាទេ ថុល្លច្ចយំ, ទុតិយបាទេ សង្ឃាទិសេសោ; អបរិក្ខិត្តស្ស បឋមបាទេ ឧបចារោក្កមនេ ថុល្លច្ចយំ, ទុតិយបាទេ សង្ឃាទិសេសោ’’តិ ឥមា គាមន្តរេ ទុក្កដបាចិត្តិយថុល្លច្ចយសង្ឃអាទិសេសវសេន ចតស្សោ អាបត្តិយោ. ចតស្សោ នទិបារបច្ចយាតិ ‘‘ភិក្ខុ ភិក្ខុនិយា សទ្ធិំ សំវិទហតិ, ទុក្កដំ; នាវំ អភិរុហតិ, បាចិត្តិយំ; ភិក្ខុនិយា នទិបារំ គច្ឆន្តិយា ឧត្តរណកាលេ បឋមបាទេ ថុល្លច្ចយំ, ទុតិយបាទេ សង្ឃាទិសេសោ’’តិ ឥមា ចតស្សោ. ឯកមំសេ ថុល្លច្ចយន្តិ មនុស្សមំសេ. នវមំសេសុ ទុក្កដន្តិ សេសអកប្បិយមំសេសុ.

ទ្វេ វាចសិកា រត្តិន្តិ ភិក្ខុនី រត្តន្ធការេ អប្បទីបេ បុរិសេន សទ្ធិំ ហត្ថបាសេ ឋិតា សល្លបតិ, បាចិត្តិយំ; ហត្ថបាសំ វិជហិត្វា ឋិតា សល្លបតិ, ទុក្កដំ. ទ្វេ វាចសិកា ទិវាតិ ភិក្ខុនី ទិវា បដិច្ឆន្នេ ឱកាសេ បុរិសេន សទ្ធិំ ហត្ថបាសេ ឋិតា សល្លបតិ, បាចិត្តិយំ; ហត្ថបាសំ វិជហិត្វា សល្លបតិ, ទុក្កដំ. ទទមានស្ស តិស្សោតិ មរណាធិប្បាយោ មនុស្សស្ស វិសំ ទេតិ, សោ ចេ តេន មរតិ, បារាជិកំ; យក្ខបេតានំ ទេតិ, តេ ចេ មរន្តិ, ថុល្លច្ចយំ; តិរច្ឆានគតស្ស ទេតិ, សោ ចេ មរតិ, បាចិត្តិយំ; អញ្ញាតិកាយ ភិក្ខុនិយា ចីវរទានេ បាចិត្តិយន្តិ ឯវំ ទទមានស្ស តិស្សោ អាបត្តិយោ. ចត្តារោ ច បដិគ្គហេតិ ហត្ថគ្គាហ-វេណិគ្គាហេសុ សង្ឃាទិសេសោ, មុខេន អង្គជាតគ្គហណេ បារាជិកំ, អញ្ញាតិកាយ ភិក្ខុនិយា ចីវរបដិគ្គហណេ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ, អវស្សុតាយ អវស្សុតស្ស ហត្ថតោ ខាទនីយំ ភោជនីយំ បដិគ្គណ្ហន្តិយា ថុល្លច្ចយំ; ឯវំ បដិគ្គហេ ចត្តារោ អាបត្តិក្ខន្ធា ហោន្តិ.

(២) ទេសនាគាមិនិយាទិវណ្ណនា

៤៧៥. បញ្ច ទេសនាគាមិនិយោតិ លហុកា បញ្ច. ឆ សប្បដិកម្មាតិ បារាជិកំ ឋបេត្វា អវសេសា. ឯកេត្ថ អប្បដិកម្មាតិ ឯកា បារាជិកាបត្តិ.

វិនយគរុកា ទ្វេ វុត្តាតិ បារាជិកញ្ចេវ សង្ឃាទិសេសញ្ច. កាយវាចសិកានិ ចាតិ សព្ពានេវ សិក្ខាបទានិ កាយវាចសិកានិ, មនោទ្វារេ បញ្ញត្តំ ឯកសិក្ខាបទម្បិ នត្ថិ. ឯកោ វិកាលេ ធញ្ញរសោតិ លោណសោវីរកំ. អយមេវ ហិ ឯកោ ធញ្ញរសោ វិកាលេ វដ្ដតិ. ឯកា ញត្តិចតុត្ថេន សម្មុតីតិ ភិក្ខុនោវាទកសម្មុតិ. អយមេវ ហិ ឯកា ញត្តិចតុត្ថកម្មេន សម្មុតិ អនុញ្ញាតា.

បារាជិកា កាយិកា ទ្វេតិ ភិក្ខូនំ មេថុនបារាជិកំ ភិក្ខុនីនញ្ច កាយសំសគ្គបារាជិកំ. ទ្វេ សំវាសភូមិយោតិ អត្តនា វា អត្តានំ សមានសំវាសកំ ករោតិ, សមគ្គោ វា សង្ឃោ ឧក្ខិត្តំ ឱសារេតិ. កុរុន្ទិយំ បន ‘‘សមានសំវាសកភូមិ ច នានាសំវាសកភូមិ ចា’’តិ ឯវំ ទ្វេ សំវាសភូមិយោ វុត្តា. ទ្វិន្នំ រត្តិច្ឆេទោតិ បារិវាសិកស្ស ច មានត្តចារិកស្ស ច បញ្ញត្តា. ទ្វង្គុលា ទុវេតិ ទ្វេ ទ្វង្គុលបញ្ញត្តិយោ, ‘‘ទ្វង្គុលបព្ពបរមំ អាទាតព្ព’’ន្តិ អយមេកា, ‘‘ទ្វង្គុលំ វា ទ្វេមាសំ វា’’តិ អយមេកា.

ទ្វេ អត្តានំ វធិត្វានាតិ ភិក្ខុនី អត្តានំ វធិត្វា ទ្វេ អាបត្តិយោ អាបជ្ជតិ; វធតិ រោទតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស; វធតិ ន រោទតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. ទ្វីហិ សង្ឃោ ភិជ្ជតីតិ កម្មេន ច សលាកគ្គាហេន ច. ទ្វេត្ថ បឋមាបត្តិកាតិ ឯត្ថ សកលេបិ វិនយេ ទ្វេ បឋមាបត្តិកា ឧភិន្នំ បញ្ញត្តិវសេន. ឥតរថា បន នវ ភិក្ខូនំ នវ ភិក្ខុនីនន្តិ អដ្ឋារស ហោន្តិ. ញត្តិយា ករណា ទុវេតិ ទ្វេ ញត្តិកិច្ចានិ – កម្មញ្ច កម្មបាទកា ច. នវសុ ឋានេសុ កម្មំ ហោតិ, ទ្វីសុ កម្មបាទភាវេន តិដ្ឋតិ.

បាណាតិបាតេ តិស្សោតិ ‘‘អនោទិស្ស ឱបាតំ ខណតិ, សចេ មនុស្សោ មរតិ, បារាជិកំ; យក្ខបេតានំ មរណេ ថុល្លច្ចយំ; តិរច្ឆានគតស្ស មរណេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ ឥមា តិស្សោ ហោន្តិ. វាចា បារាជិកា តយោតិ វជ្ជបដិច្ឆាទិកាយ ឧក្ខិត្តានុវត្តិកាយ អដ្ឋវត្ថុកាយាតិ. កុរុន្ទិយំ បន ‘‘អាណត្តិយា អទិន្នាទានេ, មនុស្សមរណេ, ឧត្តរិមនុស្សធម្មឧល្លបនេ ចា’’តិ ឯវំ តយោ វុត្តា. ឱភាសនា តយោតិ វច្ចមគ្គំ បស្សាវមគ្គំ អាទិស្ស វណ្ណាវណ្ណភាសនេ សង្ឃាទិសេសោ, វច្ចមគ្គំ បស្សាវមគ្គំ ឋបេត្វា អធក្ខកំ ឧព្ភជាណុមណ្ឌលំ អាទិស្ស វណ្ណាវណ្ណភណនេ ថុល្លច្ចយំ, ឧព្ភក្ខកំ អធោជាណុមណ្ឌលំ អាទិស្ស វណ្ណាវណ្ណភណនេ ទុក្កដំ. សញ្ចរិត្តេន វា តយោតិ បដិគ្គណ្ហាតិ វីមំសតិ បច្ចាហរតិ, អាបត្តិ សង្ឃាទិសេសស្ស; បដិគ្គណ្ហាតិ វីមំសតិ ន បច្ចាហរតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្ស; បដិគ្គណ្ហាតិ ន វីមំសតិ ន បច្ចាហរតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ ឥមេ សញ្ចរិត្តេន ការណភូតេន តយោ អាបត្តិក្ខន្ធា ហោន្តិ.

តយោ បុគ្គលា ន ឧបសម្បាទេតព្ពាតិ អទ្ធានហីនោ អង្គហីនោ វត្ថុវិបន្នោ ច តេសំ នានាករណំ វុត្តមេវ. អបិចេត្ថ យោ បត្តចីវរេន អបរិបូរោ, បរិបូរោ ច ន យាចតិ, ឥមេបិ អង្គហីនេនេវ សង្គហិតា. មាតុឃាតកាទយោ ច ករណទុក្កដកា បណ្ឌកឧភតោព្យញ្ជនកតិរច្ឆានគតសង្ខាតេន វត្ថុវិបន្នេនេវ សង្គហិតាតិ វេទិតព្ពា. ឯស នយោ កុរុន្ទិយំ វុត្តោ. តយោ កម្មានំ សង្គហាតិ ញត្តិកប្បនា, វិប្បកតបច្ចត្តំ, អតីតករណន្តិ. តត្ថ ‘‘ទទេយ្យ ករេយ្យា’’តិអាទិភេទា ញត្តិកប្បនា; ‘‘ទេតិ ករោតី’’តិអាទិភេទំ វិប្បកតបច្ចត្តំ; ‘‘ទិន្នំ កត’’ន្តិអាទិភេទំ អតីតករណំ នាមាតិ ឥមេហិ តីហិ កម្មានិ សង្គយ្ហន្តិ. អបរេហិបិ តីហិ កម្មានិ សង្គយ្ហន្តិ – វត្ថុនា, ញត្តិយា, អនុស្សាវនាយាតិ. វត្ថុសម្បន្នញ្ហិ ញត្តិសម្បន្នំ អនុស្សាវនសម្បន្នញ្ច កម្មំ នាម ហោតិ, តេន វុត្តំ ‘‘តយោ កម្មានំ សង្គហា’’តិ. នាសិតកា តយោ នាម មេត្តិយំ ភិក្ខុនិំ នាសេថ, ទូសកោ នាសេតព្ពោ, ទសហង្គេហិ សមន្នាគតោ សាមណេរោ នាសេតព្ពោ, កណ្ដកំ សមណុទ្ទេសំ នាសេថាតិ ឯវំ លិង្គសំវាសទណ្ឌកម្មនាសនាវសេន តយោ នាសិតកា វេទិតព្ពា. តិណ្ណន្នំ ឯកវាចិកាតិ ‘‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ ទ្វេ តយោ ឯកានុស្សាវនេ កាតុ’’ន្តិ វចនតោ តិណ្ណំ ជនានំ ឯកុបជ្ឈាយេន នានាចរិយេន ឯកានុស្សាវនា វដ្ដតិ.

អទិន្នាទានេ តិស្សោតិ បាទេ វា អតិរេកបាទេ វា បារាជិកំ, អតិរេកមាសកេ ថុល្លច្ចយំ, មាសកេ វា ឩនមាសកេ វា ទុក្កដំ. ចតស្សោ មេថុនបច្ចយាតិ អក្ខយិតេ បារាជិកំ, យេភុយ្យេន ខយិតេ ថុល្លច្ចយំ, វិវដកតេ មុខេ ទុក្កដំ, ជតុមដ្ឋកេ បាចិត្តិយំ. ឆិន្ទន្តស្ស តិស្សោតិ វនប្បតិំ ឆិន្ទន្តស្ស បារាជិកំ, ភូតគាមេ បាចិត្តិយំ, អង្គជាតេ ថុល្លច្ចយំ. បញ្ច ឆឌ្ឌិតបច្ចយាតិ អនោទិស្ស វិសំ ឆឌ្ឌេតិ, សចេ តេន មនុស្សោ មរតិ, បារាជិកំ; យក្ខបេតេសុ ថុល្លច្ចយំ; តិរច្ឆានគតេ បាចិត្តិយំ; វិស្សដ្ឋិឆឌ្ឌនេ សង្ឃាទិសេសោ; សេខិយេសុ ហរិតេ ឧច្ចារបស្សាវឆឌ្ឌនេ ទុក្កដំ – ឥមា ឆឌ្ឌិតបច្ចយា បញ្ចាបត្តិយោ ហោន្តិ.

បាចិត្តិយេន ទុក្កដា កតាតិ ភិក្ខុនោវាទកវគ្គស្មិំ ទសសុ សិក្ខាបទេសុ បាចិត្តិយេន សទ្ធិំ ទុក្កដា កតា ឯវាតិ អត្ថោ. ចតុរេត្ថ នវកា វុត្តាតិ បឋមសិក្ខាបទម្ហិយេវ អធម្មកម្មេ ទ្វេ, ធម្មកម្មេ ទ្វេតិ ឯវំ ចត្តារោ នវកា វុត្តាតិ អត្ថោ. ទ្វិន្នំ ចីវរេន ចាតិ ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ឧបសម្បន្នាយ ចីវរំ ទេន្តស្ស បាចិត្តិយំ, ភិក្ខុនីនំ សន្តិកេ ឧបសម្បន្នាយ ទេន្តស្ស ទុក្កដន្តិ ឯវំ ទ្វិន្នំ ភិក្ខុនីនំ ចីវរំ ទេន្តស្ស ចីវរេន ការណភូតេន អាបត្តិ ហោតីតិ អត្ថោ.

អដ្ឋ បាដិទេសនីយាតិ បាឡិយំ អាគតា ឯវ. ភុញ្ជន្តាមកធញ្ញេន បាចិត្តិយេន ទុក្កដា កតាតិ អាមកធញ្ញំ វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជន្តិយា បាចិត្តិយេន សទ្ធិំ ទុក្កដា កតាយេវ.

គច្ឆន្តស្ស ចតស្សោតិ ភិក្ខុនិយា វា មាតុគាមេន វា សទ្ធិំ សំវិធាយ គច្ឆន្តស្ស ទុក្កដំ, គាមូបចារោក្កមនេ បាចិត្តិយំ, យា ភិក្ខុនី ឯកា គាមន្តរំ គច្ឆតិ, តស្សា គាមូបចារំ ឱក្កមន្តិយា បឋមបាទេ ថុល្លច្ចយំ, ទុតិយបាទេ សង្ឃាទិសេសោតិ គច្ឆន្តស្ស ឥមា ចតស្សោ អាបត្តិយោ ហោន្តិ. ឋិតស្ស ចាបិ តត្តកាតិ ឋិតស្សបិ ចតស្សោ ឯវាតិ អត្ថោ. កថំ? ភិក្ខុនី អន្ធការេ វា បដិច្ឆន្នេ វា ឱកាសេ មិត្តសន្ថវវសេន បុរិសស្ស ហត្ថបាសេ តិដ្ឋតិ, បាចិត្តិយំ; ហត្ថបាសំ វិជហិត្វា តិដ្ឋតិ, ទុក្កដំ; អរុណុគ្គមនកាលេ ទុតិយិកាយ ហត្ថបាសំ វិជហន្តី តិដ្ឋតិ, ថុល្លច្ចយំ; វិជហិត្វា តិដ្ឋតិ, សង្ឃាទិសេសោតិ និសិន្នស្ស ចតស្សោ អាបត្តិយោ. និបន្នស្សាបិ តត្តកាតិ សចេបិ ហិ សា និសីទតិ វា និបជ្ជតិ វា, ឯតាយេវ ចតស្សោ អាបត្តិយោ អាបជ្ជតិ.

(៣) បាចិត្តិយវណ្ណនា

៤៧៦. បញ្ច បាចិត្តិយានីតិ បញ្ច ភេសជ្ជានិ បដិគ្គហេត្វា នានាភាជនេសុ វា ឯកភាជនេ វា អមិស្សេត្វា ឋបិតានិ ហោន្តិ, សត្តាហាតិក្កមេ សោ ភិក្ខុ បញ្ច បាចិត្តិយានិ សព្ពានិ នានាវត្ថុកានិ ឯកក្ខណេ អាបជ្ជតិ, ‘‘ឥមំ បឋមំ អាបន្នោ, ឥមំ បច្ឆា’’តិ ន វត្តព្ពោ.

នវ បាចិត្តិយានីតិ យោ ភិក្ខុ នវ បណីតភោជនានិ វិញ្ញាបេត្វា តេហិ សទ្ធិំ ឯកតោ ឯកំ កពឡំ ឱមទ្ទិត្វា មុខេ បក្ខិបិត្វា បរគឡំ អតិក្កាមេតិ, អយំ នវ បាចិត្តិយានិ សព្ពានិ នានាវត្ថុកានិ ឯកក្ខណេ អាបជ្ជតិ ‘‘ឥមំ បឋមំ អាបន្នោ, ឥមំ បច្ឆា’’តិ ន វត្តព្ពោ. ឯកវាចាយ ទេសេយ្យាតិ ‘‘អហំ, ភន្តេ, បញ្ច ភេសជ្ជានិ បដិគ្គហេត្វា សត្តាហំ អតិក្កាមេត្វា បញ្ច អាបត្តិយោ អាបន្នោ, តា តុម្ហមូលេ បដិទេសេមី’’តិ ឯវំ ឯកវាចាយ ទេសេយ្យ, ទេសិតាវ ហោន្តិ, ទ្វីហិ តីហិ វាចាហិ កិច្ចំ នាម នត្ថិ. ទុតិយវិស្សជ្ជនេបិ ‘‘អហំ, ភន្តេ, នវ បណីតភោជនានិ វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជិត្វា នវ អាបត្តិយោ អាបន្នោ, តា តុម្ហមូលេ បដិទេសេមី’’តិ វត្តព្ពំ.

វត្ថុំ កិត្តេត្វា ទេសេយ្យាតិ ‘‘អហំ, ភន្តេ, បញ្ច ភេសជ្ជានិ បដិគ្គហេត្វា សត្តាហំ អតិក្កាមេសិំ, យថាវត្ថុកំ តំ តុម្ហមូលេ បដិទេសេមី’’តិ ឯវំ វត្ថុំ កិត្តេត្វា ទេសេយ្យ, ទេសិតាវ ហោន្តិ អាបត្តិយោ, អាបត្តិយា នាមគ្គហណេន កិច្ចំ នត្ថិ. ទុតិយវិស្សជ្ជនេបិ ‘‘អហំ, ភន្តេ, នវ បណីតភោជនានិ វិញ្ញាបេត្វា ភុត្តោ, យថាវត្ថុកំ តំ តុម្ហមូលេ បដិទេសេមី’’តិ វត្តព្ពំ.

យាវតតិយកេ តិស្សោតិ ឧក្ខិត្តានុវត្តិកាយ បារាជិកំ ភេទកានុវត្តកានំ កោកាលិកាទីនំ សង្ឃាទិសេសំ, បាបិកាយ ទិដ្ឋិយា អប្បដិនិស្សគ្គេ ចណ្ឌកាឡិកាយ ច ភិក្ខុនិយា បាចិត្តិយន្តិ ឥមា យាវតតិយកា តិស្សោ អាបត្តិយោ. ឆ វោហារបច្ចយាតិ បយុត្តវាចាបច្ចយា ឆ អាបត្តិយោ អាបជ្ជតីតិ អត្ថោ. កថំ? អាជីវហេតុ អាជីវការណា បាបិច្ឆោ ឥច្ឆាបកតោ អសន្តំ អភូតំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ ឧល្លបតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្ស. អាជីវហេតុ អាជីវការណា សញ្ចរិត្តំ សមាបជ្ជតិ, អាបត្តិ សង្ឃាទិសេសស្ស. អាជីវហេតុ អាជីវការណា យោ តេ វិហារេ វសតិ សោ អរហាតិ វទតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្ស. អាជីវហេតុ អាជីវការណា ភិក្ខុ បណីតភោជនានិ អត្តនោ អត្ថាយ វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. អាជីវហេតុ អាជីវការណា ភិក្ខុនី បណីតភោជនានិ អត្តនោ អត្ថាយ វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជតិ, អាបត្តិ បាដិទេសនីយស្ស. អាជីវហេតុ អាជីវការណា សូបំ វា ឱទនំ វា អគិលានោ អត្តនោ អត្ថាយ វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ.

ខាទន្តស្ស តិស្សោតិ មនុស្សមំសេ ថុល្លច្ចយំ, អវសេសេសុ អកប្បិយមំសេសុ ទុក្កដំ, ភិក្ខុនិយា លសុណេ បាចិត្តិយំ. បញ្ច ភោជនបច្ចយាតិ អវស្សុតា អវស្សុតស្ស បុរិសស្ស ហត្ថតោ ភោជនំ គហេត្វា តត្ថេវ មនុស្សមំសំ លសុណំ អត្តនោ អត្ថាយ វិញ្ញាបេត្វា គហិតបណីតភោជនានិ អវសេសញ្ច អកប្បិយមំសំ បក្ខិបិត្វា វោមិស្សកំ ឱមទ្ទិត្វា អជ្ឈោហរមានា សង្ឃាទិសេសំ, ថុល្លច្ចយំ, បាចិត្តិយំ, បាដិទេសនីយំ, ទុក្កដន្តិ ឥមា បញ្ច អាបត្តិយោ ភោជនបច្ចយា អាបជ្ជតិ.

បញ្ច ឋានានីតិ ‘‘ឧក្ខិត្តានុវត្តិកាយ ភិក្ខុនិយា យាវតតិយំ សមនុភាសនាយ អប្បដិនិស្សជ្ជន្តិយា ញត្តិយា ទុក្កដំ, ទ្វីហិ កម្មវាចាហិ ថុល្លច្ចយំ, កម្មវាចាបរិយោសានេ អាបត្តិ បារាជិកស្ស, សង្ឃភេទាយ បរក្កមនាទីសុ សង្ឃាទិសេសោ, បាបិកាយ ទិដ្ឋិយា អប្បដិនិស្សគ្គេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ ឯវំ សព្ពា យាវតតិយកា បញ្ច ឋានានិ គច្ឆន្តិ. បញ្ចន្នញ្ចេវ អាបត្តីតិ អាបត្តិ នាម បញ្ចន្នំ សហធម្មិកានំ ហោតិ, តត្ថ ទ្វិន្នំ និប្បរិយាយេន អាបត្តិយេវ, សិក្ខាមានសាមណេរិសាមណេរានំ បន អកប្បិយត្តា ន វដ្ដតិ. ឥមិនា បរិយាយេន តេសំ អាបត្តិ ន ទេសាបេតព្ពា, ទណ្ឌកម្មំ បន តេសំ កាតព្ពំ. បញ្ចន្នំ អធិករណេន ចាតិ អធិករណញ្ច បញ្ចន្នមេវាតិ អត្ថោ. ឯតេសំយេវ ហិ បញ្ចន្នំ បត្តចីវរាទីនំ អត្ថាយ វិនិច្ឆយវោហារោ អធិករណន្តិ វុច្ចតិ, គិហីនំ បន អឌ្ឌកម្មំ នាម ហោតិ.

បញ្ចន្នំ វិនិច្ឆយោ ហោតីតិ បញ្ចន្នំ សហធម្មិកានំយេវ វិនិច្ឆយោ នាម ហោតិ. បញ្ចន្នំ វូបសមេន ចាតិ ឯតេសំយេវ បញ្ចន្នំ អធិករណំ វិនិច្ឆិតំ វូបសន្តំ នាម ហោតីតិ អត្ថោ. បញ្ចន្នញ្ចេវ អនាបត្តីតិ ឯតេសំយេវ បញ្ចន្នំ អនាបត្តិ នាម ហោតីតិ អត្ថោ. តីហិ ឋានេហិ សោភតីតិ សង្ឃាទីហិ តីហិ ការណេហិ សោភតិ. កតវីតិក្កមោ ហិ បុគ្គលោ សប្បដិកម្មំ អាបត្តិំ សង្ឃមជ្ឈេ គណមជ្ឈេ បុគ្គលសន្តិកេ វា បដិករិត្វា អព្ភុណ្ហសីលោ បាកតិកោ ហោតិ, តស្មា តីហិ ឋានេហិ សោភតីតិ វុច្ចតិ.

ទ្វេ កាយិកា រត្តិន្តិ ភិក្ខុនី រត្តន្ធការេ បុរិសស្ស ហត្ថបាសេ ឋាននិសជ្ជសយនានិ កប្បយមានា បាចិត្តិយំ, ហត្ថបាសំ វិជហិត្វា ឋានាទីនិ កប្បយមានា ទុក្កដន្តិ ទ្វេ កាយទ្វារសម្ភវា អាបត្តិយោ រត្តិំ អាបជ្ជតិ. ទ្វេ កាយិកា ទិវាតិ ឯតេនេវ ឧបាយេន ទិវា បដិច្ឆន្នេ ឱកាសេ ទ្វេ អាបត្តិយោ អាបជ្ជតិ. និជ្ឈាយន្តស្ស ឯកា អាបត្តីតិ ‘‘ន ច, ភិក្ខវេ, សារត្តេន មាតុគាមស្ស អង្គជាតំ ឧបនិជ្ឈាយិតព្ពំ. យោ ឧបនិជ្ឈាយេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បារា. ២៦៦) និជ្ឈាយន្តស្ស អយមេកា អាបត្តិ. ឯកា បិណ្ឌបាតបច្ចយាតិ ‘‘ន ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខាទាយិកាយ មុខំ ឱលោកេតព្ព’’ន្តិ (ចូឡវ. ៣៦៦) ឯត្ថ ទុក្កដាបត្តិ, អន្តមសោ យាគុំ វា ព្យញ្ជនំ វា ទេន្តស្ស សាមណេរស្សាបិ ហិ មុខំ ឧល្លោកយតោ ទុក្កដមេវ. កុរុន្ទិយំ បន ‘‘ឯកា បិណ្ឌបាតបច្ចយាតិ ភិក្ខុនិបរិបាចិតំ បិណ្ឌបាតំ ភុញ្ជន្តស្ស បាចិត្តិយ’’ន្តិ វុត្តំ.

អដ្ឋានិសំសេ សម្បស្សន្តិ កោសម្ពកក្ខន្ធកេ វុត្តានិសំសេ. ឧក្ខិត្តកា តយោ វុត្តាតិ អាបត្តិយា អទស្សនេ អប្បដិកម្មេ បាបិកាយ ច ទិដ្ឋិយា អប្បដិនិស្សគ្គេតិ. តេចត្តាលីស សម្មាវត្តនាតិ តេសំយេវ ឧក្ខិត្តកានំ ឯត្តកេសុ វត្តេសុ វត្តនា.

បញ្ចឋានេ មុសាវាទោតិ បារាជិកសង្ឃាទិសេសថុល្លច្ចយបាចិត្តិយទុក្កដសង្ខាតេ បញ្ចដ្ឋានេ មុសាវាទោ គច្ឆតិ. ចុទ្ទស បរមន្តិ វុច្ចតីតិ ទសាហបរមាទិនយេន ហេដ្ឋា វុត្តំ. ទ្វាទស បាដិទេសនីយាតិ ភិក្ខូនំ ចត្តារិ ភិក្ខុនីនំ អដ្ឋ. ចតុន្នំ ទេសនាយ ចាតិ ចតុន្នំ អច្ចយទេសនាយាតិ អត្ថោ. កតមា បន សាតិ? ទេវទត្តេន បយោជិតានំ អភិមារានំ អច្ចយទេសនា, អនុរុទ្ធត្ថេរស្ស ឧបដ្ឋាយិកាយ អច្ចយទេសនា, វឌ្ឍស្ស លិច្ឆវិនោ អច្ចយទេសនា, វាសភគាមិយត្ថេរស្ស ឧក្ខេបនីយកម្មំ កត្វា អាគតានំ ភិក្ខូនំ អច្ចយទេសនាតិ អយំ ចតុន្នំ អច្ចយទេសនា នាម.

អដ្ឋង្គិកោ មុសាវាទោតិ ‘‘បុព្ពេវស្ស ហោតិ មុសា ភណិស្ស’’ន្តិ អាទិំ កត្វា ‘‘វិនិធាយ សញ្ញ’’ន្តិ បរិយោសានេហិ (បាចិ. ៤-៥; បរិ. ៤៥៩) អដ្ឋហិ អង្គេហិ អដ្ឋង្គិកោ. ឧបោសថង្គានិបិ បាណំ ន ហនេតិអាទិនា នយេន វុត្តានេវ. អដ្ឋ ទូតេយ្យង្គានីតិ ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សោតា ច ហោតិ សាវេតា ចា’’តិអាទិនា (ចូឡវ. ៣៤៧) នយេន សង្ឃភេទកេ វុត្តានិ. អដ្ឋ តិត្ថិយវត្តានិ មហាខន្ធកេ វុត្តានិ.

អដ្ឋវាចិកា ឧបសម្បទាតិ ភិក្ខុនីនំ ឧបសម្បទំ សន្ធាយ វុត្តំ. អដ្ឋន្នំ បច្ចុដ្ឋាតព្ពន្តិ ភត្តគ្គេ អដ្ឋន្នំ ភិក្ខុនីនំ ឥតរាហិ បច្ចុដ្ឋាយ អាសនំ ទាតព្ពំ. ភិក្ខុនោវាទកោ អដ្ឋហីតិ អដ្ឋហង្គេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ ភិក្ខុនោវាទកោ សម្មន្និតព្ពោ.

ឯកស្ស ឆេជ្ជន្តិ គាថាយ នវសុ ជនេសុ យោ សលាកំ គាហេត្វា សង្ឃំ ភិន្ទតិ, តស្សេវ ឆេជ្ជំ ហោតិ, ទេវទត្តោ វិយ បារាជិកំ អាបជ្ជតិ. ភេទកានុវត្តកានំ ចតុន្នំ ថុល្លច្ចយំ កោកាលិកាទីនំ វិយ, ធម្មវាទីនំ ចតុន្នំ អនាបត្តិ. ឥមា បន អាបត្តិយោ ច អនាបត្តិយោ ច សព្ពេសំ ឯកវត្ថុកា សង្ឃភេទវត្ថុកា ឯវ.

នវ អាឃាតវត្ថូនីតិ គាថាយ នវហីតិ នវហិ ភិក្ខូហិ សង្ឃោ ភិជ្ជតិ. ញត្តិយា ករណា នវាតិ ញត្តិយា កាតព្ពានិ កម្មានិ នវាតិ អត្ថោ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

(៤) អវន្ទនីយបុគ្គលាទិវណ្ណនា

៤៧៧. ទស បុគ្គលា នាភិវាទេតព្ពាតិ សេនាសនក្ខន្ធកេ វុត្តា ទស ជនា. អញ្ជលិ សាមីចេន ចាតិ សាមីចិកម្មេន សទ្ធិំ អញ្ជលិ ច តេសំ ន កាតព្ពោ, នេវ បានីយាបុច្ឆនតាលវណ្ដគ្គហណាទិ ខន្ធកវត្តំ តេសំ ទស្សេតព្ពំ, ន អញ្ជលិ បគ្គណ្ហិតព្ពោតិ អត្ថោ. ទសន្នំ ទុក្កដន្តិ តេសំយេវ ទសន្នំ ឯវំ ករោន្តស្ស ទុក្កដំ ហោតិ. ទស ចីវរធារណាតិ ទស ទិវសានិ អតិរេកចីវរស្ស ធារណា អនុញ្ញាតាតិ អត្ថោ.

បញ្ចន្នំ វស្សំវុដ្ឋានំ, ទាតព្ពំ ឥធ ចីវរន្តិ បញ្ចន្នំ សហធម្មិកានំ សម្មុខាវ ទាតព្ពំ. សត្តន្នំ សន្តេតិ ទិសាបក្កន្តឧម្មត្តកខិត្តចិត្តវេទនាដ្ដានំ តិណ្ណញ្ច ឧក្ខិត្តកានន្តិ ឥមេសំ សត្តន្នំ សន្តេ បតិរូបេ គាហកេ បរម្មុខាបិ ទាតព្ពំ. សោឡសន្នំ ន ទាតព្ពន្តិ សេសានំ ចីវរក្ខន្ធកេ វុត្តានំ បណ្ឌកាទីនំ សោឡសន្នំ ន ទាតព្ពំ.

កតិសតំ រត្តិសតំ, អាបត្តិយោ ឆាទយិត្វានាតិ កតិសតំ អាបត្តិយោ រត្តិសតំ ឆាទយិត្វាន. ទសសតំ រត្តិសតំ, អាបត្តិយោ ឆាទយិត្វានាតិ ទសសតំ អាបត្តិយោ រត្តិសតំ ឆាទយិត្វាន. អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – យោ ទិវសេ សតំ សតំ សង្ឃាទិសេសាបត្តិយោ អាបជ្ជិត្វា ទស ទស ទិវសេ បដិច្ឆាទេតិ, តេន រត្តិសតំ អាបត្តិសហស្សំ បដិច្ឆាទិតំ ហោតិ, សោ សព្ពាវ តា អាបត្តិយោ ទសាហបដិច្ឆន្នាតិ បរិវាសំ យាចិត្វា ទស រត្តិយោ វសិត្វាន មុច្ចេយ្យ បារិវាសិកោតិ.

ទ្វាទស កម្មទោសា វុត្តាតិ អបលោកនកម្មំ អធម្មេនវគ្គំ, អធម្មេនសមគ្គំ, ធម្មេនវគ្គំ, តថា ញត្តិកម្មញត្តិទុតិយកម្មញត្តិចតុត្ថកម្មានិបីតិ ឯវំ ឯកេកស្មិំ កម្មេ តយោ តយោ កត្វា ទ្វាទស កម្មទោសា វុត្តា.

ចតស្សោ កម្មសម្បត្តិយោតិ អបលោកនកម្មំ ធម្មេនសមគ្គំ, តថា សេសានិបីតិ ឯវំ ចតស្សោ កម្មសម្បត្តិយោ វុត្តា.

ឆ កម្មានីតិ អធម្មេនវគ្គកម្មំ, អធម្មេនសមគ្គកម្មំ, ធម្មបតិរូបកេនវគ្គកម្មំ, ធម្មបតិរូបកេនសមគ្គកម្មំ, ធម្មេនវគ្គកម្មំ, ធម្មេនសមគ្គកម្មន្តិ ឯវំ ឆ កម្មានិ វុត្តានិ. ឯកេត្ថ ធម្មិកា កតាតិ ឯកំ ធម្មេន សមគ្គកម្មមេវេត្ថ ធម្មិកំ កតន្តិ អត្ថោ. ទុតិយគាថាវិស្សជ្ជនេបិ ឯតទេវ ធម្មិកំ.

យំ ទេសិតាតិ យានិ ទេសិតានិ វុត្តានិ បកាសិតានិ. អនន្តជិនេនាតិអាទីសុ បរិយន្តបរិច្ឆេទភាវរហិតត្តា អនន្តំ វុច្ចតិ និព្ពានំ, តំ ភគវតា រញ្ញា សបត្តគណំ អភិមទ្ទិត្វា រជ្ជំ វិយ កិលេសគណំ អភិមទ្ទិត្វា ជិតំ វិជិតំ អធិគតំ សម្បត្តំ, តស្មា ភគវា ‘‘អនន្តជិនោ’’តិ វុច្ចតិ. ស្វេវ ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ និព្ពិការតាយ តាទិ, វិក្ខម្ភនតទង្គសមុច្ឆេទបដិបស្សទ្ធិនិស្សរណវិវេកសង្ខាតំ វិវេកបញ្ចកំ អទ្ទសាតិ វិវេកទស្សី; តេន អនន្តជិនេន តាទិនា វិវេកទស្សិនា យានិ អាបត្តិក្ខន្ធានិ ទេសិតានិ វុត្តានិ. ឯកេត្ថ សម្មតិ វិនា សមថេហីតិ អយមេត្ថ បទសម្ពន្ធោ, យានិ សត្ថារា សត្ត អាបត្តិក្ខន្ធានិ ទេសិតានិ, តត្ថ ឯកាបិ អាបត្តិ វិនា សមថេហិ ន សម្មតិ, អថ ខោ ឆ សមថា ចត្តារិ អធិករណានីតិ សព្ពេបិមេ ធម្មា សម្មុខាវិនយេន សម្មន្តិ, សមាយោគំ គច្ឆន្តិ. ឯត្ថ បន ឯកោ សម្មុខាវិនយោវ វិនា សមថេហិ សម្មតិ, សមថភាវំ គច្ឆតិ. ន ហិ តស្ស អញ្ញេន សមថេន វិនា អនិប្ផត្តិ នាម អត្ថិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឯកេត្ថ សម្មតិ វិនា សមថេហី’’តិ. ឥមិនា តាវ អធិប្បាយេន អដ្ឋកថាសុ អត្ថោ វុត្តោ. មយំ បន ‘‘វិនា’’តិ និបាតស្ស បដិសេធនមត្តមត្ថំ គហេត្វា ‘‘ឯកេត្ថ សម្មតិ វិនា សមថេហី’’តិ ឯតេសុ សត្តសុ អាបត្តិក្ខន្ធេសុ ឯកោ បារាជិកាបត្តិក្ខន្ធោ វិនា សមថេហិ សម្មតីតិ ឯតមត្ថំ រោចេយ្យាម. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘យា សា អាបត្តិ អនវសេសា, សា អាបត្តិ ន កតមេន អធិករណេន កតមម្ហិ ឋានេ ន កតមេន សមថេន សម្មតី’’តិ.

ឆឩនទិយឌ្ឍសតាតិ ‘‘ឥធ, ឧបាលិ, ភិក្ខុ អធម្មំ ធម្មោតិ ទីបេតិ, តស្មិំ អធម្មទិដ្ឋិ ភេទេ អធម្មទិដ្ឋិ, តស្មិំ អធម្មទិដ្ឋិ ភេទេ ធម្មទិដ្ឋិ, តស្មិំ អធម្មទិដ្ឋិ ភេទេ វេមតិកោ, តស្មិំ ធម្មទិដ្ឋិ ភេទេ អធម្មទិដ្ឋិ, តស្មិំ ធម្មទិដ្ឋិ ភេទេ វេមតិកោ, តស្មិំ វេមតិកោ ភេទេ អធម្មទិដ្ឋិ, តស្មិំ វេមតិកោ ភេទេ ធម្មទិដ្ឋិ, តស្មិំ វេមតិកោ ភេទេ វេមតិកោ’’តិ ឯវំ យានិ អដ្ឋារសន្នំ ភេទករវត្ថូនំ វសេន អដ្ឋារស អដ្ឋកានិ សង្ឃភេទកក្ខន្ធកេ វុត្តានិ, តេសំ វសេន ឆឩនទិយឌ្ឍសតំ អាបាយិកា វេទិតព្ពា.

អដ្ឋារស អនាបាយិកាតិ ‘‘ឥធ, ឧបាលិ, ភិក្ខុ អធម្មំ ធម្មោតិ ទីបេតិ, តស្មិំ ធម្មទិដ្ឋិ ភេទេ ធម្មទិដ្ឋិ អវិនិធាយ ទិដ្ឋិំ អវិនិធាយ ខន្តិំ អវិនិធាយ រុចិំ អវិនិធាយ ភាវំ អនុស្សាវេតិ, សលាកំ គាហេតិ ‘អយំ ធម្មោ, អយំ វិនយោ, ឥទំ សត្ថុសាសនំ, ឥមំ គណ្ហថ, ឥមំ រោចេថា’តិ, អយម្បិ ខោ, ឧបាលិ, សង្ឃភេទកោ ន អាបាយិកោ ន នេរយិកោ ន កប្បដ្ឋោ ន អតេកិច្ឆោ’’តិ ឯវំ ឯកេកស្មិំ វត្ថុស្មិំ ឯកេកំ កត្វា សង្ឃភេទកក្ខន្ធកាវសានេ វុត្តា អដ្ឋារស ជនា. អដ្ឋារស អដ្ឋកា ឆឩនទិយឌ្ឍសតវិស្សជ្ជនេ វុត្តាយេវ.

(៥) សោឡសកម្មាទិវណ្ណនា

៤៧៨. កតិ កម្មានីតិអាទីនំ សព្ពគាថានំ វិស្សជ្ជនំ ឧត្តានមេវាតិ.

អបរទុតិយគាថាសង្គណិកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.