១០. រាជសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៣៧. តេន សមយេនាតិ រាជសិក្ខាបទំ. តត្ថ ឧបាសកំ សញ្ញាបេត្វាតិ ជានាបេត្វា, ‘‘ឥមិនា មូលេន ចីវរំ កិណិត្វា ថេរស្ស ទេហី’’តិ ឯវំ វត្វាតិ អធិប្បាយោ. បញ្ញាសពន្ធោតិ បញ្ញាសកហាបណទណ្ឌោតិ វុត្តំ ហោតិ. បញ្ញាសំ ពទ្ធោតិបិ បាឋោ, បញ្ញាសំ ជិតោ បញ្ញាសំ ទាបេតព្ពោតិ អធិប្បាយោ. អជ្ជណ្ហោ, ភន្តេ, អាគមេហីតិ ភន្តេ, អជ្ជ ឯកទិវសំ អម្ហាកំ តិដ្ឋ, អធិវាសេហីតិ អត្ថោ. បរាមសីតិ គណ្ហិ. ជីនោសីតិ ជិតោសិ.

៥៣៨-៩. រាជភោគ្គោតិ រាជតោ ភោគ្គំ ភុញ្ជិតព្ពំ អស្សត្ថីតិ រាជភោគ្គោ, រាជភោគោតិបិ បាឋោ, រាជតោ ភោគោ អស្ស អត្ថីតិ អត្ថោ.

បហិណេយ្យាតិ បេសេយ្យ, ឧត្តានត្ថត្តា បនស្ស បទភាជនំ ន វុត្តំ. យថា ច ឯតស្ស, ឯវំ ‘‘ចីវរំ ឥត្ថន្នាមំ ភិក្ខុ’’ន្តិអាទីនម្បិ បទានំ ឧត្តានត្ថត្តាយេវ បទភាជនំ ន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អាភតន្តិ អានីតំ. កាលេនកប្បិយន្តិ យុត្តបត្តកាលេន, យទា នោ អត្ថោ ហោតិ, តទា កប្បិយំ ចីវរំ គណ្ហាមាតិ អត្ថោ.

វេយ្យាវច្ចករោតិ កិច្ចករោ, កប្បិយការកោតិ អត្ថោ. សញ្ញត្តោ សោ មយាតិ អាណត្តោ សោ មយា, យថា តុម្ហាកំ ចីវរេន អត្ថេ សតិ ចីវរំ ទស្សតិ, ឯវំ វុត្តោតិ អត្ថោ. អត្ថោ មេ អាវុសោ ចីវរេនាតិ ចោទនាលក្ខណនិទស្សនមេតំ, ឥទញ្ហិ វចនំ វត្តព្ពំ, អស្ស វា អត្ថោ យាយ កាយចិ ភាសាយ; ឥទំ ចោទនាលក្ខណំ. ‘‘ទេហិ មេ ចីវរ’’ន្តិអាទីនិ បន នវត្តព្ពាការទស្សនត្ថំ វុត្តានិ, ឯតានិ ហិ វចនានិ ឯតេសំ វា អត្ថោ យាយ កាយចិ ភាសាយ ន វត្តព្ពោ.

ទុតិយម្បិ វត្តព្ពោ តតិយម្បិ វត្តព្ពោតិ ‘‘អត្ថោ មេ អាវុសោ ចីវរេនា’’តិ ឥទមេវ យាវតតិយំ វត្តព្ពោតិ. ឯវំ ‘‘ទ្វត្តិក្ខត្តុំ ចោទេតព្ពោ សារេតព្ពោ’’តិ ឯត្ថ ឧទ្ទិដ្ឋចោទនាបរិច្ឆេទំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ‘‘ទ្វត្តិក្ខត្តុំ ចោទយមានោ សារយមានោ តំ ចីវរំ អភិនិប្ផាទេយ្យ, ឥច្ចេតំ កុសល’’ន្តិ ឥមេសំ បទានំ សង្ខេបតោ អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘សចេ អភិនិប្ផាទេតិ, ឥច្ចេតំ កុសល’’ន្តិ អាហ. ឯវំ យាវតតិយំ ចោទេន្តោ តំ ចីវរំ យទិ និប្ផាទេតិ, សក្កោតិ អត្តនោ បដិលាភវសេន និប្ផាទេតុំ, ឥច្ចេតំ កុសលំ សាធុ សុដ្ឋុ សុន្ទរំ.

ចតុក្ខត្តុំ បញ្ចក្ខត្តុំ ឆក្ខត្តុបរមំ តុណ្ហីភូតេន ឧទ្ទិស្ស ឋាតព្ពន្តិ ឋានលក្ខណនិទស្សនមេតំ. ឆក្ខត្តុបរមន្តិ ច ភាវនបុំសកវចនមេតំ, ឆក្ខត្តុបរមញ្ហិ ឯតេន ចីវរំ ឧទ្ទិស្ស តុណ្ហីភូតេន ឋាតព្ពំ, ន អញ្ញំ កិញ្ចិ កាតព្ពំ, ឥទំ ឋានលក្ខណំ. តត្ថ យោ សព្ពដ្ឋានានំ សាធារណោ តុណ្ហីភាវោ, តំ តាវ ទស្សេតុំ បទភាជនេ ‘‘តត្ថ គន្ត្វា តុណ្ហីភូតេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ន អាសនេ និសីទិតព្ពន្តិ ‘‘ឥធ, ភន្តេ, និសីទថា’’តិ វុត្តេនាបិ ន និសីទិតព្ពំ. ន អាមិសំ បដិគ្គហេតព្ពន្តិ យាគុខជ្ជកាទិភេទំ កិញ្ចិ អាមិសំ ‘‘គណ្ហថ, ភន្តេ’’តិ យាចិយមានេនាបិ ន គណ្ហិតព្ពំ. ន ធម្មោ ភាសិតព្ពោតិ មង្គលំ វា អនុមោទនំ វា ភាសថាតិ យាចិយមានេនាបិ កិញ្ចិ ន ភាសិតព្ពំ, កេវលំ ‘‘កិំ ការណា អាគតោសី’’តិ បុច្ឆិយមានេន ‘‘ជានាសិ, អាវុសោ’’តិ វត្តព្ពោ. បុច្ឆិយមានោតិ ឥទញ្ហិ ករណត្ថេ បច្ចត្តវចនំ. អថ វា បុច្ឆំ កុរុមានោ បុច្ឆិយមានោតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. យោ ហិ បុច្ឆំ ករោតិ, សោ ឯត្តកំ វត្តព្ពោតិ ឋានំ ភញ្ជតីតិ អាគតការណំ ភញ្ជតិ.

ឥទានិ យា តិស្សោ ចោទនា, ឆ ច ឋានានិ វុត្តានិ. តត្ថ វុឌ្ឍិញ្ច ហានិញ្ច ទស្សេន្តោ ‘‘ចតុក្ខត្តុំ ចោទេត្វា’’តិអាទិមាហ. យស្មា ច ឯត្ថ ឯកចោទនាវុឌ្ឍិយា ទ្វិន្នំ ឋានានំ ហានិ វុត្តា, តស្មា ‘‘ឯកា ចោទនា ទិគុណំ ឋាន’’ន្តិ លក្ខណំ ទស្សិតំ ហោតិ. ឥតិ ឥមិនា លក្ខណេន តិក្ខត្តុំ ចោទេត្វា ឆក្ខត្តុំ ឋាតព្ពំ, ទ្វិក្ខត្តុំ ចោទេត្វា អដ្ឋក្ខត្តុំ ឋាតព្ពំ, សកិំ ចោទេត្វា ទសក្ខត្តុំ ឋាតព្ពន្តិ. យថា ច ‘‘ឆក្ខត្តុំ ចោទេត្វា ន ឋាតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវំ ‘‘ទ្វាទសក្ខត្តុំ ឋត្វា ន ចោទេតព្ព’’ន្តិបិ វុត្តមេវ ហោតិ. តស្មា សចេ ចោទេតិយេវ ន តិដ្ឋតិ, ឆ ចោទនា លព្ភន្តិ. សចេ តិដ្ឋតិយេវ ន ចោទេតិ, ទ្វាទស ឋានានិ លព្ភន្តិ. សចេ ចោទេតិបិ តិដ្ឋតិបិ, ឯកាយ ចោទនាយ ទ្វេ ឋានានិ ហាបេតព្ពានិ. តត្ថ យោ ឯកទិវសមេវ បុនប្បុនំ គន្ត្វា ឆក្ខត្តុំ ចោទេតិ, សកិំយេវ វា គន្ត្វា ‘‘អត្ថោ មេ, អាវុសោ, ចីវរេនា’’តិ ឆក្ខត្តុំ វទតិ. តថា ឯកទិវសមេវ បុនប្បុនំ គន្ត្វា ទ្វាទសក្ខត្តុំ តិដ្ឋតិ, សកិំយេវ វា គន្ត្វា តត្រ តត្រ ឋានេ តិដ្ឋតិ, សោបិ សព្ពចោទនាយោ សព្ពដ្ឋានានិ ច ភញ្ជតិ. កោ បន វាទោ នានាទិវសេសុ ឯវំ ករោន្តស្សាតិ ឯវមេត្ថ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

យតស្ស ចីវរចេតាបន្នំ អាភតន្តិ យតោ រាជតោ វា រាជភោគ្គតោ វា អស្ស ភិក្ខុនោ ចីវរចេតាបន្នំ អានីតំ. យត្វស្សាតិបិ បាឋោ. អយមេវត្ថោ. ‘‘យត្ថស្សា’’តិបិ បឋន្តិ, យស្មិំ ឋានេ អស្ស ចីវរចេតាបន្នំ បេសិតន្តិ ច អត្ថំ កថេន្តិ, ព្យញ្ជនំ បន ន សមេតិ. តត្ថាតិ តស្ស រញ្ញោ វា រាជភោគ្គស្ស វា សន្តិកេ; សមីបត្ថេ ហិ ឥទំ ភុម្មវចនំ. ន តំ តស្ស ភិក្ខុនោ កិញ្ចិ អត្ថំ អនុភោតីតិ តំ ចីវរចេតាបន្នំ តស្ស ភិក្ខុនោ កិញ្ចិ អប្បមត្តកម្បិ កម្មំ ន និប្ផាទេតិ. យុញ្ជន្តាយស្មន្តោ សកន្តិ អាយស្មន្តោ អត្តនោ សន្តកំ ធនំ បាបុណន្តុ. មា វោ សកំ វិនស្សាតិ តុម្ហាកំ សន្តកំ មា វិនស្សតុ. យោ បន នេវ សាមំ គច្ឆតិ, ន ទូតំ បាហេតិ, វត្តភេទេ ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ.

កិំ បន សព្ពកប្បិយការកេសុ ឯវំ បដិបជ្ជិតព្ពន្តិ? ន បដិបជ្ជិតព្ពំ. អយញ្ហិ កប្បិយការកោ នាម សង្ខេបតោ ទុវិធោ និទ្ទិដ្ឋោ ច អនិទ្ទិដ្ឋោ ច. តត្ថ និទ្ទិដ្ឋោ ទុវិធោ – ភិក្ខុនា និទ្ទិដ្ឋោ, ទូតេន និទ្ទិដ្ឋោតិ. អនិទ្ទិដ្ឋោបិ ទុវិធោ – មុខវេវដិក កប្បិយការកោ, បរម្មុខកប្បិយការកោតិ. តេសុ ភិក្ខុនា និទ្ទិដ្ឋោ សម្មុខាសម្មុខវសេន ចតុព្ពិធោ ហោតិ. តថា ទូតេន និទ្ទិដ្ឋោបិ.

កថំ? ឥធេកច្ចោ ភិក្ខុស្ស ចីវរត្ថាយ ទូតេន អកប្បិយវត្ថុំ បហិណតិ, ទូតោ តំ ភិក្ខុំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ឥទំ, ភន្តេ, ឥត្ថន្នាមេន តុម្ហាកំ ចីវរត្ថាយ បហិតំ, គណ្ហថ ន’’ន្តិ វទតិ, ភិក្ខុ ‘‘នយិទំ កប្បតី’’តិ បដិក្ខិបតិ, ទូតោ ‘‘អត្ថិ បន តេ, ភន្តេ, វេយ្យាវច្ចករោ’’តិ បុច្ឆតិ, បុញ្ញត្ថិកេហិ ច ឧបាសកេហិ ‘‘ភិក្ខូនំ វេយ្យាវច្ចំ ករោថា’’តិ អាណត្តា វា, ភិក្ខូនំ វា សន្ទិដ្ឋា សម្ភត្តា កេចិ វេយ្យាវច្ចករា ហោន្តិ, តេសំ អញ្ញតរោ តស្មិំ ខណេ ភិក្ខុស្ស សន្តិកេ និសិន្នោ ហោតិ, ភិក្ខុ តំ និទ្ទិសតិ ‘‘អយំ ភិក្ខូនំ វេយ្យាវច្ចករោ’’តិ. ទូតោ តស្ស ហត្ថេ អកប្បិយវត្ថុំ ទត្វា ‘‘ថេរស្ស ចីវរំ កិណិត្វា ទេហី’’តិ គច្ឆតិ, អយំ ភិក្ខុនា សម្មុខានិទ្ទិដ្ឋោ.

នោ ចេ ភិក្ខុស្ស សន្តិកេ និសិន្នោ ហោតិ, អបិច ខោ ភិក្ខុ និទ្ទិសតិ – ‘‘អសុកស្មិំ នាម គាមេ ឥត្ថន្នាមោ ភិក្ខូនំ វេយ្យាវច្ចករោ’’តិ, សោ គន្ត្វា តស្ស ហត្ថេ អកប្បិយវត្ថុំ ទត្វា ‘‘ថេរស្ស ចីវរំ កិណិត្វា ទទេយ្យាសី’’តិ អាគន្ត្វា ភិក្ខុស្ស អារោចេត្វា គច្ឆតិ, អយមេកោ ភិក្ខុនា អសម្មុខានិទ្ទិដ្ឋោ.

ន ហេវ ខោ សោ ទូតោ អត្តនា អាគន្ត្វា អារោចេតិ, អបិច ខោ អញ្ញំ បហិណតិ ‘‘ទិន្នំ មយា, ភន្តេ, តស្ស ហត្ថេ ចីវរចេតាបន្នំ, ចីវរំ គណ្ហេយ្យាថា’’តិ, អយំ ទុតិយោ ភិក្ខុនា អសម្មុខានិទ្ទិដ្ឋោ.

ន ហេវ ខោ អញ្ញំ បហិណតិ, អបិច ខោ គច្ឆន្តោវ ភិក្ខុំ វទតិ ‘‘អហំ តស្ស ហត្ថេ ចីវរចេតាបន្នំ ទស្សាមិ, តុម្ហេ ចីវរំ គណ្ហេយ្យាថា’’តិ, អយំ តតិយោ ភិក្ខុនា អសម្មុខានិទ្ទិដ្ឋោតិ ឯវំ ឯកោ សម្មុខានិទ្ទិដ្ឋោ តយោ អសម្មុខានិទ្ទិដ្ឋាតិ ឥមេ ចត្តារោ ភិក្ខុនា និទ្ទិដ្ឋវេយ្យាវច្ចករា នាម. ឯតេសុ ឥមស្មិំ រាជសិក្ខាបទេ វុត្តនយេនេវ បដិបជ្ជិតព្ពំ.

អបរោ ភិក្ខុ បុរិមនយេនេវ ទូតេន បុច្ឆិតោ នត្ថិតាយ វា, អវិចារេតុកាមតាយ វា ‘‘នត្ថម្ហាកំ កប្បិយការកោ’’តិ វទតិ, តស្មិញ្ច ខណេ កោចិ មនុស្សោ អាគច្ឆតិ, ទូតោ តស្ស ហត្ថេ អកប្បិយវត្ថុំ ទត្វា ‘‘ឥមស្ស ហត្ថតោ ចីវរំ គណ្ហេយ្យាថា’’តិ វត្វា គច្ឆតិ, អយំ ទូតេន សម្មុខានិទ្ទិដ្ឋោ.

អបរោ ទូតោ គាមំ បវិសិត្វា អត្តនា អភិរុចិតស្ស កស្សចិ ហត្ថេ អកប្បិយវត្ថុំ ទត្វា បុរិមនយេនេវ អាគន្ត្វា អារោចេតិ, អញ្ញំ វា បហិណតិ, ‘‘អហំ អសុកស្ស នាម ហត្ថេ ចីវរចេតាបន្នំ ទស្សាមិ, តុម្ហេ ចីវរំ គណ្ហេយ្យាថា’’តិ វត្វា វា គច្ឆតិ, អយំ តតិយោ ទូតេន អសម្មុខានិទ្ទិដ្ឋោតិ ឯវំ ឯកោ សម្មុខានិទ្ទិដ្ឋោ, តយោ អសម្មុខានិទ្ទិដ្ឋាតិ ឥមេ ចត្តារោ ទូតេន និទ្ទិដ្ឋវេយ្យាវច្ចករា នាម. ឯតេសុ មេណ្ឌកសិក្ខាបទេ វុត្តនយេន បដិបជ្ជិតព្ពំ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, មនុស្សា សទ្ធា បសន្នា, តេ កប្បិយការកានំ ហត្ថេ ហិរញ្ញំ ឧបនិក្ខិបន្តិ – ‘ឥមិនា អយ្យស្ស យំ កប្បិយំ តំ ទេថា’តិ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, យំ តតោ កប្បិយំ តំ សាទិតុំ, ន ត្វេវាហំ, ភិក្ខវេ, កេនចិ បរិយាយេន ជាតរូបរជតំ សាទិតព្ពំ បរិយេសិតព្ពន្តិ វទាមី’’តិ (មហាវ. ២៩៩). ឯត្ថ ច ចោទនាយ បមាណំ នត្ថិ, មូលំ អសាទិយន្តេន សហស្សក្ខត្តុម្បិ ចោទនាយ វា ឋានេន វា កប្បិយភណ្ឌំ សាទិតុំ វដ្ដតិ. នោ ចេ ទេតិ, អញ្ញំ កប្បិយការកំ ឋបេត្វាបិ អាហរាបេតព្ពំ. សចេ ឥច្ឆតិ មូលសាមិកានម្បិ កថេតព្ពំ; នោ ចេ ឥច្ឆតិ ន កថេតព្ពំ.

អបរោ ភិក្ខុ បុរិមនយេនេវ ទូតេន បុច្ឆិតោ ‘‘នត្ថម្ហាកំ កប្បិយការកោ’’តិ វទតិ, តទញ្ញោ សមីបេ ឋិតោ សុត្វា ‘‘អាហរ ភោ អហំ អយ្យស្ស ចីវរំ ចេតាបេត្វា ទស្សាមី’’តិ វទតិ. ទូតោ ‘‘ហន្ទ ភោ ទទេយ្យាសី’’តិ តស្ស ហត្ថេ ទត្វា ភិក្ខុស្ស អនារោចេត្វាវ គច្ឆតិ, អយំ មុខវេវដិកកប្បិយការកោ. អបរោ ភិក្ខុនោ ឧបដ្ឋាកស្ស វា អញ្ញស្ស វា ហត្ថេ អកប្បិយវត្ថុំ ទត្វា ‘‘ថេរស្ស ចីវរំ ទទេយ្យាសី’’តិ ឯត្តោវ បក្កមតិ, អយំ បរម្មុខកប្បិយការកោតិ ឥមេ ទ្វេ អនិទ្ទិដ្ឋកប្បិយការកា នាម. ឯតេសុ អញ្ញាតកអប្បវារិតេសុ វិយ បដិបជ្ជិតព្ពំ. សចេ សយមេវ ចីវរំ អានេត្វា ទទន្តិ, គហេតព្ពំ. នោ ចេ, កិញ្ចិ ន វត្តព្ពា. ទេសនាមត្តមេវ ចេតំ ‘‘ទូតេន ចីវរចេតាបន្នំ បហិណេយ្យា’’តិ សយំ អាហរិត្វាបិ បិណ្ឌបាតាទីនំ អត្ថាយ ទទន្តេសុបិ ឯសេវ នយោ. ន កេវលញ្ច អត្តនោយេវ អត្ថាយ សម្បដិច្ឆិតុំ ន វដ្ដតិ, សចេបិ កោចិ ជាតរូបរជតំ អានេត្វា ‘‘ឥទំ សង្ឃស្ស ទម្មិ, អារាមំ វា ករោថ ចេតិយំ វា ភោជនសាលាទីនំ វា អញ្ញតរ’’ន្តិ វទតិ, ឥទម្បិ សម្បដិច្ឆិតុំ ន វដ្ដតិ. យស្ស កស្សចិ ហិ អញ្ញស្សត្ថាយ សម្បដិច្ឆន្តស្ស ទុក្កដំ ហោតីតិ មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ.

សចេ បន ‘‘នយិទំ ភិក្ខូនំ សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតី’’តិ បដិក្ខិត្តេ ‘‘វឌ្ឍកីនំ វា កម្មករានំ វា ហត្ថេ ភវិស្សតិ, កេវលំ តុម្ហេ សុកតទុក្កដំ ជានាថា’’តិ វត្វា តេសំ ហត្ថេ ទត្វា បក្កមតិ, វដ្ដតិ. អថាបិ ‘‘មម មនុស្សានំ ហត្ថេ ភវិស្សតិ មយ្ហមេវ វា ហត្ថេ ភវិស្សតិ, កេវលំ តុម្ហេ យំ យស្ស ទាតព្ពំ, តទត្ថាយ បេសេយ្យាថា’’តិ វទតិ, ឯវម្បិ វដ្ដតិ.

សចេ បន សង្ឃំ វា គណំ វា បុគ្គលំ វា អនាមសិត្វា ‘‘ឥទំ ហិរញ្ញសុវណ្ណំ ចេតិយស្ស ទេម, វិហារស្ស ទេម, នវកម្មស្ស ទេមា’’តិ វទន្តិ, បដិក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតិ. ‘‘ឥមេ ឥទំ ភណន្តី’’តិ កប្បិយការកានំ អាចិក្ខិតព្ពំ. ‘‘ចេតិយាទីនំ អត្ថាយ តុម្ហេ គហេត្វា ឋបេថា’’តិ វុត្តេន បន ‘‘អម្ហាកំ គហេតុំ ន វដ្ដតី’’តិ បដិក្ខិបិតព្ពំ.

សចេ បន កោចិ ពហុំ ហិរញ្ញសុវណ្ណំ អានេត្វា ‘‘ឥទំ សង្ឃស្ស ទម្មិ, ចត្តារោ បច្ចយេ បរិភុញ្ជថា’’តិ វទតិ, តំ ចេ សង្ឃោ សម្បដិច្ឆតិ, បដិគ្គហណេបិ បរិភោគេបិ អាបត្តិ. តត្រ ចេ ឯកោ ភិក្ខុ ‘‘នយិទំ កប្បតី’’តិ បដិក្ខិបតិ, ឧបាសកោ ច ‘‘យទិ ន កប្បតិ, មយ្ហមេវ ភវិស្សតី’’តិ គច្ឆតិ. សោ ភិក្ខុ ‘‘តយា សង្ឃស្ស លាភន្តរាយោ កតោ’’តិ ន កេនចិ កិញ្ចិ វត្តព្ពោ. យោ ហិ តំ ចោទេតិ, ស្វេវ សាបត្តិកោ ហោតិ, តេន បន ឯកេន ពហូ អនាបត្តិកា កតា. សចេ បន ភិក្ខូហិ ‘‘ន វដ្ដតី’’តិ បដិក្ខិត្តេ ‘‘កប្បិយការកានំ វា ហត្ថេ ភវិស្សតិ, មម បុរិសានំ វា មយ្ហំ វា ហត្ថេ ភវិស្សតិ, កេវលំ តុម្ហេ បច្ចយេ បរិភុញ្ជថា’’តិ វទតិ, វដ្ដតិ.

ចតុបច្ចយត្ថាយ ច ទិន្នំ យេន យេន បច្ចយេន អត្ថោ ហោតិ, តទត្ថំ ឧបនេតព្ពំ, ចីវរត្ថាយ ទិន្នំ ចីវរេយេវ ឧបនេតព្ពំ. សចេ ចីវរេន តាទិសោ អត្ថោ នត្ថិ, បិណ្ឌបាតាទីហិ សង្ឃោ កិលមតិ, សង្ឃសុដ្ឋុតាយ អបលោកេត្វា តទត្ថាយបិ ឧបនេតព្ពំ. ឯស នយោ បិណ្ឌបាតគិលានបច្ចយត្ថាយ ទិន្នេបិ, សេនាសនត្ថាយ ទិន្នំ បន សេនាសនស្ស គរុភណ្ឌត្តា សេនាសនេយេវ ឧបនេតព្ពំ. សចេ បន ភិក្ខូសុ សេនាសនំ ឆឌ្ឌេត្វា គតេសុ សេនាសនំ វិនស្សតិ, ឦទិសេ កាលេ សេនាសនំ វិស្សជ្ជេត្វាបិ ភិក្ខូនំ បរិភោគោ អនុញ្ញាតោ, តស្មា សេនាសនជគ្គនត្ថំ មូលច្ឆេជ្ជំ អកត្វា យាបនមត្តំ បរិភុញ្ជិតព្ពំ.

ន កេវលញ្ច ហិរញ្ញសុវណ្ណមេវ, អញ្ញម្បិ ខេត្តវត្ថាទិ អកប្បិយំ ន សម្បដិច្ឆិតព្ពំ. សចេ ហិ កោចិ ‘‘មយ្ហំ តិសស្សសម្បាទនកំ មហាតឡាកំ អត្ថិ, តំ សង្ឃស្ស ទម្មី’’តិ វទតិ, តំ ចេ សង្ឃោ សម្បដិច្ឆតិ, បដិគ្គហណេបិ បរិភោគេបិ អាបត្តិយេវ. យោ បន តំ បដិក្ខិបតិ, សោ បុរិមនយេនេវ ន កេនចិ កិញ្ចិ វត្តព្ពោ. យោ ហិ តំ ចោទេតិ, ស្វេវ សាបត្តិកោ ហោតិ, តេន បន ឯកេន ពហូ អនាបត្តិកា កតា.

យោ បន ‘‘តាទិសំយេវ តឡាកំ ទម្មី’’តិ វត្វា ភិក្ខូហិ ‘‘ន វដ្ដតី’’តិ បដិក្ខិត្តោ វទតិ ‘‘អសុកញ្ច អសុកញ្ច សង្ឃស្ស តឡាកំ អត្ថិ, តំ កថំ វដ្ដតី’’តិ. សោ វត្តព្ពោ – ‘‘កប្បិយំ កត្វា ទិន្នំ ភវិស្សតី’’តិ. កថំ ទិន្នំ កប្បិយំ ហោតីតិ? ‘‘ចត្តារោ បច្ចយេ បរិភុញ្ជថា’’តិ វត្វា ទិន្នន្តិ. សោ សចេ ‘‘សាធុ, ភន្តេ, ចត្តារោ បច្ចយេ សង្ឃោ បរិភុញ្ជតូ’’តិ ទេតិ, វដ្ដតិ. អថាបិ ‘‘តឡាកំ គណ្ហថា’’តិ វត្វា ‘‘ន វដ្ដតី’’តិ បដិក្ខិត្តោ ‘‘កប្បិយការកោ អត្ថី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘នត្ថី’’តិ វុត្តេ ‘‘ឥទំ អសុកោ នាម វិចារេស្សតិ, អសុកស្ស វា ហត្ថេ, មយ្ហំ វា ហត្ថេ ភវិស្សតិ, សង្ឃោ កប្បិយភណ្ឌំ បរិភុញ្ជតូ’’តិ វទតិ, វដ្ដតិ. សចេបិ ‘‘ន វដ្ដតី’’តិ បដិក្ខិត្តោ ‘‘ឧទកំ បរិភុញ្ជិស្សតិ, ភណ្ឌកំ ធោវិស្សតិ, មិគបក្ខិនោ បិវិស្សន្តី’’តិ វទតិ, ឯវម្បិ វដ្ដតិ. អថាបិ ‘‘ន វដ្ដតី’’តិ បដិក្ខិត្តោ វទតិ ‘‘កប្បិយសីសេន គណ្ហថា’’តិ. ‘‘សាធុ, ឧបាសក, សង្ឃោ បានីយំ បិវិស្សតិ, ភណ្ឌកំ ធោវិស្សតិ, មិគបក្ខិនោ បិវិស្សន្តី’’តិ វត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ.

អថាបិ ‘‘មម តឡាកំ វា បោក្ខរណិំ វា សង្ឃស្ស ទម្មី’’តិ ‘‘វុត្តេ, សាធុ, ឧបាសក, សង្ឃោ បានីយំ បិវិស្សតី’’តិអាទីនិ វត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិយេវ. យទិ បន ភិក្ខូហិ ហត្ថកម្មំ យាចិត្វា សហត្ថេន ច កប្បិយបថវិំ ខនិត្វា ឧទកបរិភោគត្ថាយ តឡាកំ ការិតំ ហោតិ, តំ ចេ និស្សាយ សស្សំ និប្ផាទេត្វា មនុស្សា វិហារេ កប្បិយភណ្ឌំ ទេន្តិ, វដ្ដតិ. អថ មនុស្សា ឯវ សង្ឃស្ស ឧបការត្ថាយ សង្ឃិកភូមិំ ខនិត្វា តំ និស្សាយ និប្ផន្នសស្សតោ កប្បិយភណ្ឌំ ទេន្តិ, ឯវម្បិ វដ្ដតិ. ‘‘អម្ហាកំ ឯកំ កប្បិយការកំ ឋបេថា’’តិ វុត្តេ ច ឋបេតុម្បិ លព្ភតិ. អថ បន តេ មនុស្សា រាជពលិនា ឧបទ្ទុតា បក្កមន្តិ, អញ្ញេ បដិបជ្ជន្តិ, ន ច ភិក្ខូនំ កិញ្ចិ ទេន្តិ, ឧទកំ វារេតុំ លព្ភតិ. តញ្ច ខោ កសិកម្មកាលេយេវ, ន សស្សកាលេ. សចេ តេ វទន្តិ ‘‘ននុ, ភន្តេ, បុព្ពេបិ មនុស្សា ឥមំ និស្សាយ សស្សំ អកំសូ’’តិ. តតោ វត្តព្ពា – ‘‘តេ សង្ឃស្ស ឥមញ្ច ឥមញ្ច ឧបការំ អកំសុ, ឥទញ្ចិទញ្ច កប្បិយភណ្ឌំ អទំសូ’’តិ. សចេ វទន្តិ – ‘‘មយម្បិ ទស្សាមា’’តិ, ឯវម្បិ វដ្ដតិ.

សចេ បន កោចិ អព្យត្តោ អកប្បិយវោហារេន តឡាកំ បដិគ្គណ្ហាតិ វា ការេតិ វា, តំ ភិក្ខូហិ ន បរិភុញ្ជិតព្ពំ, តំ និស្សាយ លទ្ធំ កប្បិយភណ្ឌម្បិ អកប្បិយមេវ. សចេ ភិក្ខូហិ បរិច្ចត្តភាវំ ញត្វា សាមិកោ វា តស្ស បុត្តធីតរោ វា អញ្ញោ វា កោចិ វំសេ ឧប្បន្នោ បុន កប្បិយវោហារេន ទេតិ, វដ្ដតិ. បច្ឆិន្នេ កុលវំសេ យោ តស្ស ជនបទស្ស សាមិកោ, សោ អច្ឆិន្ទិត្វា បុន ទេតិ, ចិត្តលបព្ពតេ ភិក្ខុនា នីហដឧទកវាហកំ អឡនាគរាជមហេសី វិយ, ឯវម្បិ វដ្ដតិ.

កប្បិយវោហារេបិ ឧទកវសេន បដិគ្គហិតតឡាកេ សុទ្ធចិត្តានំ មត្តិកុទ្ធរណបាឡិពន្ធនាទីនិ ច កាតុំ វដ្ដតិ. តំ និស្សាយ បន សស្សំ ករោន្តេ ទិស្វា កប្បិយការកំ ឋបេតុំ ន វដ្ដតិ. យទិ តេ សយមេវ កប្បិយភណ្ឌំ ទេន្តិ, គហេតព្ពំ. នោ ចេ ទេន្តិ, ន ចោទេតព្ពំ, ន សារេតព្ពំ. បច្ចយវសេន បដិគ្គហិតតឡាកេ កប្បិយការកំ ឋបេតុំ វដ្ដតិ. មត្តិកុទ្ធរណបាឡិពន្ធនាទីនិ បន កាតុំ ន វដ្ដតិ. សចេ កប្បិយការកា សយមេវ ករោន្តិ, វដ្ដតិ. អព្យត្តេន បន លជ្ជិភិក្ខុនា ការាបិតេសុ កិញ្ចាបិ បដិគ្គហណេ កប្បិយំ, ភិក្ខុស្ស បយោគបច្ចយា ឧប្បន្នេន មិស្សកត្តា វិសគតបិណ្ឌបាតោ វិយ អកប្បិយមំសរសមិស្សកភោជនំ វិយ ច ទុព្ពិនិព្ភោគំ ហោតិ, សព្ពេសំ អកប្បិយមេវ.

សចេ បន ‘‘ឧទកស្ស ឱកាសោ អត្ថិ, តឡាកស្ស បាឡិ ថិរា, យថា ពហុំ ឧទកំ គណ្ហាតិ, ឯវំ ករោហិ, តីរសមីបេ ឧទកំ ករោហី’’តិ ឯវំ ឧទកមេវ វិចារេតិ, វដ្ដតិ. ឧទ្ធនេ អគ្គិំ ន បាតេន្តិ, ‘‘ឧទកកម្មំ លព្ភតុ ឧបាសកា’’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ. ‘‘សស្សំ កត្វា អាហរថា’’តិ វត្តុំ បន ន វដ្ដតិ. សចេ បន តឡាកេ អតិពហុំ ឧទកំ ទិស្វា បស្សតោ វា បិដ្ឋិតោ វា មាតិកំ នីហរាបេតិ, វនំ ឆិន្ទាបេត្វា កេទារេ ការាបេតិ, បោរាណកេទារេសុ វា បកតិភាគំ អគ្គហេត្វា អតិរេកំ គណ្ហាតិ, នវសស្សេ វា អកាលសស្សេ វា អបរិច្ឆិន្នភាគេ ‘‘ឯត្តកេ កហាបណេ ទេថា’’តិ កហាបណេ ឧដ្ឋាបេតិ, សព្ពេសំ អកប្បិយំ.

យោ បន ‘‘កស្សថ វបថា’’តិ អវត្វា ‘‘ឯត្តកាយ ភូមិយា, ឯត្តកោ នាម ភាគោ’’តិ ឯវំ ភូមិំ វា បតិដ្ឋបេតិ, ‘‘ឯត្តកេ ភូមិភាគេ អម្ហេហិ សស្សំ កតំ, ឯត្តកំ នាម ភាគំ គណ្ហថា’’តិ វទន្តេសុ កស្សកេសុ ភូមិប្បមាណគ្គហណត្ថំ រជ្ជុយា វា ទណ្ឌេន វា មិនាតិ, ខលេ វា ឋត្វា រក្ខតិ, ខលតោ វា នីហរាបេតិ, កោដ្ឋាគារេ វា បដិសាមេតិ, តស្សេវ តំ អកប្បិយំ.

សចេ កស្សកា កហាបណេ អាហរិត្វា ‘‘ឥមេ សង្ឃស្ស អាហដា’’តិ វទន្តិ, អញ្ញតរោ ច ភិក្ខុ ‘‘ន សង្ឃោ កហាបណេ ខាទតី’’តិ សញ្ញាយ ‘‘ឯត្តកេហិ កហាបណេហិ សាដកេ អាហរ, ឯត្តកេហិ យាគុអាទីនិ សម្បាទេហី’’តិ វទតិ. យំ តេ អាហរន្តិ, សព្ពេសំ អកប្បិយំ. កស្មា? កហាបណានំ វិចារិតត្តា.

សចេ ធញ្ញំ អាហរិត្វា ឥទំ សង្ឃស្ស អាហដន្តិ វទន្តិ, អញ្ញតរោ ច ភិក្ខុ បុរិមនយេនេវ ‘‘ឯត្តកេហិ វីហីហិ ឥទញ្ចិទញ្ច អាហរថា’’តិ វទតិ. យំ តេ អាហរន្តិ, តស្សេវ អកប្បិយំ. កស្មា? ធញ្ញស្ស វិចារិតត្តា.

សចេ តណ្ឌុលំ វា អបរណ្ណំ វា អាហរិត្វា ‘‘ឥទំ សង្ឃស្ស អាហដ’’ន្តិ វទន្តិ, អញ្ញតរោ ច ភិក្ខុ បុរិមនយេនេវ ‘‘ឯត្តកេហិ តណ្ឌុលេហិ ឥទញ្ចិទញ្ច អាហរថា’’តិ វទតិ. យំ តេ អាហរន្តិ, សព្ពេសំ កប្បិយំ. កស្មា? កប្បិយានំ តណ្ឌុលាទីនំ វិចារិតត្តា. កយវិក្កយេបិ អនាបត្តិ, កប្បិយការកស្ស អាចិក្ខិតត្តា.

បុព្ពេ បន ចិត្តលបព្ពតេ ឯកោ ភិក្ខុ ចតុសាលទ្វារេ ‘‘អហោ វត ស្វេ សង្ឃស្ស ឯត្តកប្បមាណេ បូវេ បចេយ្យុ’’ន្តិ អារាមិកានំ សញ្ញាជននត្ថំ ភូមិយំ មណ្ឌលំ អកាសិ, តំ ទិស្វា ឆេកោ អារាមិកោ តថេវ កត្វា ទុតិយទិវសេ ភេរិយា អាកោដិតាយ សន្និបតិតេ សង្ឃេ បូវំ គហេត្វា សង្ឃត្ថេរំ អាហ – ‘‘ភន្តេ, អម្ហេហិ ឥតោ បុព្ពេ នេវ បិតូនំ ន បិតាមហានំ ឯវរូបំ សុតបុព្ពំ, ឯកេន អយ្យេន ចតុស្សាលទ្វារេ បូវត្ថាយ សញ្ញា កតា, ឥតោ ទានិ បភុតិ អយ្យា អត្តនោ អត្តនោ ចិត្តានុរូបំ វទន្តុ, អម្ហាកម្បិ ផាសុវិហារោ ភវិស្សតី’’តិ. មហាថេរោ តតោវ និវត្តិ, ឯកភិក្ខុនាបិ បូវោ ន គហិតោ. ឯវំ បុព្ពេ តត្រុប្បាទម្បិ ន បរិភុញ្ជិំសុ. តស្មា –

សល្លេខំ អច្ចជន្តេន, អប្បមត្តេន ភិក្ខុនា;

កប្បិយេបិ ន កាតព្ពា, អាមិសត្ថាយ លោលតាតិ.

យោ ចាយំ តឡាកេ វុត្តោ, បោក្ខរណី-ឧទកវាហកមាតិកាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

បុព្ពណ្ណាបរណ្ណឧច្ឆុផលាផលាទីនំ វិរុហនដ្ឋានំ យំ កិញ្ចិ ខេត្តំ វា វត្ថុំ វា ទម្មីតិ វុត្តេបិ ‘‘ន វដ្ដតី’’តិ បដិក្ខិបិត្វា តឡាកេ វុត្តនយេនេវ យទា កប្បិយវោហារេន ‘‘ចតុបច្ចយបរិភោគត្ថាយ ទម្មី’’តិ វទតិ, តទា សម្បដិច្ឆិតព្ពំ, ‘‘វនំ ទម្មិ, អរញ្ញំ ទម្មី’’តិ វុត្តេ បន វដ្ដតិ. សចេ មនុស្សា ភិក្ខូហិ អនាណត្តាយេវ តត្ថ រុក្ខេ ឆិន្ទិត្វា អបរណ្ណាទីនិ សម្បាទេត្វា ភិក្ខូនំ ភាគំ ទេន្តិ, វដ្ដតិ; អទេន្តា ន ចោទេតព្ពា. សចេ កេនចិទេវ អន្តរាយេន តេសុ បក្កន្តេសុ អញ្ញេ ករោន្តិ, ន ច ភិក្ខូនំ កិញ្ចិ ទេន្តិ, តេ វារេតព្ពា. សចេ វទន្តិ – ‘‘ននុ, ភន្តេ, បុព្ពេបិ មនុស្សា ឥធ សស្សានិ អកំសូ’’តិ, តតោ តេ វត្តព្ពា – ‘‘តេ សង្ឃស្ស ឥទញ្ចិទញ្ច កប្បិយភណ្ឌំ អទំសូ’’តិ. សចេ វទន្តិ – ‘‘មយម្បិ ទស្សាមា’’តិ ឯវំ វដ្ដតិ.

កញ្ចិ សស្សុដ្ឋានកំ ភូមិប្បទេសំ សន្ធាយ ‘‘សីមំ ទេមា’’តិ វទន្តិ, វដ្ដតិ. សីមា បរិច្ឆេទនត្ថំ បន ថម្ភា វា បាសាណា វា សយំ ន ឋបេតព្ពា. កស្មា? ភូមិ នាម អនគ្ឃា អប្បកេនាបិ បារាជិកោ ភវេយ្យ, អារាមិកានំ បន វត្តព្ពំ – ‘‘ឥមិនា ឋានេន អម្ហាកំ សីមា គតា’’តិ. សចេបិ ហិ តេ អធិកំ គណ្ហន្តិ, បរិយាយេន កថិតត្តា អនាបត្តិ. យទិ បន រាជរាជមហាមត្តាទយោ សយមេវ ថម្ភេ ឋបាបេត្វា ‘‘ចត្តារោ បច្ចយេ បរិភុញ្ជថា’’តិ ទេន្តិ, វដ្ដតិយេវ.

សចេ កោចិ អន្តោសីមាយ តឡាកំ ខនតិ, វិហារមជ្ឈេន វា មាតិកំ នេតិ, ចេតិយង្គណពោធិយង្គណាទីនិ ទុស្សន្តិ, វារេតព្ពោ. សចេ សង្ឃោ កិញ្ចិ លភិត្វា អាមិសគរុកតាយ ន វារេតិ, ឯកោ ភិក្ខុ វារេតិ, សោវ ភិក្ខុ ឥស្សរោ. សចេ ឯកោ ភិក្ខុ ន វារេតិ, ‘‘នេថ តុម្ហេ’’តិ តេសំយេវ បក្ខោ ហោតិ, សង្ឃោ វារេតិ, សង្ឃោវ ឥស្សរោ. សង្ឃិកេសុ ហិ កម្មេសុ យោ ធម្មកម្មំ ករោតិ, សោវ ឥស្សរោ. សចេ វារិយមានោបិ ករោតិ, ហេដ្ឋា គហិតំ បំសុំ ហេដ្ឋា បក្ខិបិត្វា, ឧបរិ គហិតំ បំសុំ ឧបរិ បក្ខិបិត្វា បូរេតព្ពា.

សចេ កោចិ យថាជាតមេវ ឧច្ឆុំ វា អបរណ្ណំ វា អលាពុកុម្ភណ្ឌាទិកំ វា វល្លិផលំ ទាតុកាមោ ‘‘ឯតំ សព្ពំ ឧច្ឆុខេត្តំ អបរណ្ណវត្ថុំ វល្លិផលាវាដំ ទម្មី’’តិ វទតិ, សហ វត្ថុនា បរាមដ្ឋត្តា ‘‘ន វដ្ដតី’’តិ មហាសុមត្ថេរោ អាហ. មហាបទុមត្ថេរោ បន ‘‘អភិលាបមត្តមេតំ សាមិកានំយេវ ហិ សោ ភូមិភាគោ តស្មា វដ្ដតី’’តិ អាហ.

‘‘ទាសំ ទម្មី’’តិ វទតិ, ន វដ្ដតិ. ‘‘អារាមិកំ ទម្មិ, វេយ្យាវច្ចករំ ទម្មិ, កប្បិយការកំ ទម្មី’’តិ វុត្តេ វដ្ដតិ. សចេ សោ អារាមិកោ បុរេភត្តម្បិ បច្ឆាភត្តម្បិ សង្ឃស្សេវ កម្មំ ករោតិ, សាមណេរស្ស វិយ សព្ពំ ភេសជ្ជបដិជគ្គនម្បិ តស្ស កាតព្ពំ. សចេ បុរេភត្តមេវ សង្ឃស្ស កម្មំ ករោតិ, បច្ឆាភត្តំ អត្តនោ កម្មំ ករោតិ, សាយំ និវាបោ ន ទាតព្ពោ. យេបិ បញ្ចទិវសវារេន វា បក្ខវារេន វា សង្ឃស្ស កម្មំ កត្វា សេសកាលេ អត្តនោ កម្មំ ករោន្តិ, តេសម្បិ ករណកាលេយេវ ភត្តញ្ច និវាបោ ច ទាតព្ពោ. សចេ សង្ឃស្ស កម្មំ នត្ថិ, អត្តនោយេវ កម្មំ កត្វា ជីវន្តិ, តេ ចេ ហត្ថកម្មមូលំ អានេត្វា ទេន្តិ, គហេតព្ពំ. នោ ចេ ទេន្តិ, ន កិញ្ចិ វត្តព្ពា. យំ កិញ្ចិ រជកទាសម្បិ បេសការទាសម្បិ អារាមិកនាមេន សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតិ.

សចេ ‘‘គាវោ ទេមា’’តិ វទន្តិ, ‘‘ន វដ្ដតី’’តិ បដិក្ខិបិតព្ពា. ឥមា គាវោ កុតោតិ បណ្ឌិតេហិ បញ្ច គោរសបរិភោគត្ថាយ ទិន្នាតិ, ‘‘មយម្បិ បញ្ចគោរសបរិភោគត្ថាយ ទេមា’’តិ វុត្តេ វដ្ដតិ. អជិកាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ‘‘ហត្ថិំ ទេម, អស្សំ មហិសំ កុក្កុដំ សូករំ ទេមា’’តិ វទន្តិ, សម្បដិច្ឆិតុំ ន វដ្ដតិ. សចេ កេចិ មនុស្សា ‘‘អប្បោស្សុក្កា, ភន្តេ, តុម្ហេ ហោថ, មយំ ឥមេ គហេត្វា តុម្ហាកំ កប្បិយភណ្ឌំ ទស្សាមា’’តិ គណ្ហន្តិ, វដ្ដតិ. ‘‘កុក្កុដសូករា សុខំ ជីវន្តូ’’តិ អរញ្ញេ វិស្សជ្ជេតុំ វដ្ដតិ. ‘‘ឥមំ តឡាកំ, ឥមំ ខេត្តំ, ឥមំ វត្ថុំ, វិហារស្ស ទេមា’’តិ វុត្តេ បដិក្ខិបិតុំ ន លព្ភតីតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវ.

សមុដ្ឋានាទីសុ ឥទម្បិ ឆសមុដ្ឋានំ កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មវចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

រាជសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតោ ចីវរវគ្គោ បឋមោ.