១. ចីវរវគ្គោ

១. បឋមកថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា

តិំស និស្សគ្គិយា ធម្មា, យេ វុត្តា សមិតាវិនា;

តេសំ ទានិ ករិស្សាមិ, អបុព្ពបទវណ្ណនំ.

៤៥៩. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតិ គោតមកេ ចេតិយេ. តេន ខោ បន សមយេន ភគវតា ភិក្ខូនំ តិចីវរំ អនុញ្ញាតំ ហោតីតិ ឯត្ថ តិចីវរន្តិ អន្តរវាសកោ ឧត្តរាសង្គោ សង្ឃាដីតិ ឥទំ ចីវរត្តយំ បរិភុញ្ជិតុំ អនុញ្ញាតំ ហោតិ. យត្ថ បនេតំ អនុញ្ញាតំ, យទា ច អនុញ្ញាតំ, យេន ច ការណេន អនុញ្ញាតំ, តំ សព្ពំ ចីវរក្ខន្ធកេ ជីវកវត្ថុស្មិំ (មហាវ. ៣២៦ អាទយោ) អាគតមេវ. អញ្ញេនេវ តិចីវរេន គាមំ បវិសន្តីតិ យេន វិហារេ អច្ឆន្តិ ន្ហានញ្ច ឱតរន្តិ, តតោ អញ្ញេន, ឯវំ ទិវសេ ទិវសេ នវ ចីវរានិ ធារេន្តិ.

៤៦០. ឧប្បន្នំ ហោតីតិ អនុបញ្ញត្តិយា ទ្វារំ ទទមានំ បដិលាភវសេន ឧប្បន្នំ ហោតិ, នោ និប្ផត្តិវសេន.

អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស ទាតុកាមោ ហោតីតិ អាយស្មា កិរ អានន្ទោ ភគវន្តំ ឋបេត្វា អញ្ញោ ឯវរូបោ គុណវិសិដ្ឋោ បុគ្គលោ នត្ថីតិ គុណពហុមានេន អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ អតិមមាយតិ. សោ សទាបិ មនាបំ ចីវរំ លភិត្វា រជិត្វា កប្បពិន្ទុំ ទត្វា ថេរស្សេវ ទេតិ, បុរេភត្តេ បណីតំ យាគុខជ្ជកំ វា បិណ្ឌបាតំ វា លភិត្វាបិ ថេរស្សេវ ទេតិ, បច្ឆាភត្តេ មធុផាណិតាទីនិ លភិត្វាបិ ថេរស្សេវ ទេតិ, ឧបដ្ឋាកកុលេហិ ទារកេ និក្ខាមេត្វា បព្ពាជេត្វាបិ ថេរស្ស សន្តិកេ ឧបជ្ឈំ គាហាបេត្វា សយំ អនុសាវនកម្មំ ករោតិ. អាយស្មាបិ សារិបុត្តោ ‘‘បិតុ កត្តព្ពកិច្ចំ នាម ជេដ្ឋបុត្តស្ស ភារោ, តំ មយា ភគវតោ កត្តព្ពំ កិច្ចំ អានន្ទោ ករោតិ, អហំ អានន្ទំ និស្សាយ អប្បោស្សុក្កោ វិហរិតុំ លភាមី’’តិ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អតិវិយ មមាយតិ, សោបិ មនាបំ ចីវរំ លភិត្វា អានន្ទត្ថេរស្សេវ ទេតីតិ សព្ពំ បុរិមសទិសមេវ. ឯវំ គុណពហុមានេន មមាយន្តោ តទា ឧប្បន្នម្បិ តំ ចីវរំ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស ទាតុកាមោ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ.

នវមំ វា ភគវា ទិវសំ ទសមំ វាតិ ឯត្ថ បន សចេ ភវេយ្យ ‘‘កថំ ថេរោ ជានាតី’’តិ? ពហូហិ ការណេហិ ជានាតិ. សារិបុត្តត្ថេរោ កិរ ជនបទចារិកំ បក្កមន្តោ អានន្ទត្ថេរំ អាបុច្ឆិត្វាវ បក្កមតិ ‘‘អហំ ឯត្តកេន នាម កាលេន អាគច្ឆិស្សាមិ, ឯត្ថន្តរេ ភគវន្តំ មា បមជ្ជី’’តិ. សចេ សម្មុខា ន អាបុច្ឆតិ, ភិក្ខូ បេសេត្វាបិ អាបុច្ឆិត្វាវ គច្ឆតិ. សចេ អញ្ញត្ថ វស្សំ វសតិ, យេ បឋមតរំ ភិក្ខូ អាគច្ឆន្តិ, តេ ឯវំ បហិណតិ ‘‘មម វចនេន ភគវតោ ច បាទេ សិរសា វន្ទថ, អានន្ទស្ស ច អារោគ្យំ វត្វា មំ ‘អសុកទិវសេ នាម អាគមិស្សតី’តិ វទថា’’តិ សទា ច យថាបរិច្ឆិន្នទិវសេយេវ ឯតិ. អបិចាយស្មា អានន្ទោ អនុមានេនបិ ជានាតិ ‘‘ឯត្តកេ ទិវសេ ភគវតា វិយោគំ សហន្តោ អធិវាសេន្តោ អាយស្មា សារិបុត្តោ វសិ, ឥតោ ទានិ បដ្ឋាយ អសុកំ នាម ទិវសំ ន អតិក្កមិស្សតិ អទ្ធា អាគមិស្សតី’’តិ. យេសំ យេសញ្ហិ បញ្ញា មហតី តេសំ តេសំ ភគវតិ បេមញ្ច គារវោ ច មហា ហោតីតិ ឥមិនា នយេនាបិ ជានាតិ. ឯវំ ពហូហិ ការណេហិ ជានាតិ. តេនាហ – ‘‘នវមំ វា ភគវា ទិវសំ ទសមំ វា’’តិ. ឯវំ វុត្តេ យស្មា ឥទំ សិក្ខាបទំ បណ្ណត្តិវជ្ជំ, ន លោកវជ្ជំ; តស្មា អាយស្មតា អានន្ទេន វុត្តសទិសមេវ បរិច្ឆេទំ ករោន្តោ ‘‘អថ ខោ ភគវា…បេ… ធារេតុ’’ន្តិ. សចេ បន ថេរេន អទ្ធមាសោ វា មាសោ វា ឧទ្ទិដ្ឋោ អភវិស្ស, សោបិ ភគវតា អនុញ្ញាតោ អស្ស.

៤៦២-៣. និដ្ឋិតចីវរស្មិន្តិ យេន កេនចិ និដ្ឋានេន និដ្ឋិតេ ចីវរស្មិំ. យស្មា បន តំ ចីវរំ ករណេនបិ និដ្ឋិតំ ហោតិ, នស្សនាទីហិបិ តស្មាស្ស បទភាជនេ អត្ថមត្តមេវ ទស្សេតុំ ភិក្ខុនោ ចីវរំ កតំ វា ហោតីតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ កតន្តិ សូចិកម្មបរិយោសានេន កតំ, សូចិកម្មបរិយោសានំ នាម យំកិញ្ចិ សូចិយា កត្តព្ពំ បាសបដ្ដគណ្ឋិកបដ្ដបរិយោសានំ កត្វា សូចិយា បដិសាមនំ. នដ្ឋន្តិ ចោរាទីហិ ហដំ, ឯតម្បិ ហិ ករណបលិពោធស្ស និដ្ឋិតត្តា និដ្ឋិតន្តិ វុច្ចតិ. វិនដ្ឋន្តិ ឧបចិកាទីហិ ខាយិតំ. ទឌ្ឍន្តិ អគ្គិនា ទឌ្ឍំ. ចីវរាសា វា ឧបច្ឆិន្នាតិ ‘‘អសុកស្មិំ នាម កុលេ ចីវរំ លភិស្សាមី’’តិ យា ចីវរាសា ឧប្បន្នា ហោតិ, សា វា ឧបច្ឆិន្នា, ឯតេសម្បិ ហិ ករណបលិពោធស្សេវ និដ្ឋិតត្តា និដ្ឋិតភាវោ វេទិតព្ពោ.

ឧព្ភតស្មិំ កថិនេតិ កថិនេ ច ឧព្ភតស្មិំ. ឯតេន ទុតិយស្ស បលិពោធស្ស អភាវំ ទស្សេតិ. តំ បន កថិនំ យស្មា អដ្ឋសុ វា មាតិកាសុ ឯកាយ អន្តរុព្ភារេន វា ឧទ្ធរីយតិ, តេនស្ស និទ្ទេសេ ‘‘អដ្ឋន្នំ មាតិកាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘អដ្ឋិមា, ភិក្ខវេ, មាតិកា កថិនស្ស ឧព្ភារាយ – បក្កមនន្តិកា, និដ្ឋានន្តិកា, សន្និដ្ឋានន្តិកា, នាសនន្តិកា, សវនន្តិកា, អាសាវច្ឆេទិកា, សីមាតិក្កន្តិកា, សហុព្ភារា’’តិ ឯវំ អដ្ឋ មាតិកាយោ កថិនក្ខន្ធកេ អាគតា. អន្តរុព្ភារោបិ ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ; យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, សង្ឃោ កថិនំ ឧទ្ធរេយ្យ, ឯសា ញត្តិ. សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ; សង្ឃោ កថិនំ ឧទ្ធរតិ, យស្សាយស្មតោ ខមតិ, កថិនស្ស ឧព្ភារោ, សោ តុណ្ហស្ស; យស្ស នក្ខមតិ, សោ ភាសេយ្យ. ឧព្ភតំ សង្ឃេន កថិនំ, ខមតិ សង្ឃស្ស, តស្មា តុណ្ហី, ឯវមេតំ ធារយាមី’’តិ (បាចិ. ៩២៦) ឯវំ ភិក្ខុនីវិភង្គេ អាគតោ. តត្ថ យំ វត្តព្ពំ តំ អាគតដ្ឋានេយេវ វណ្ណយិស្សាម. ឥធ បន វុច្ចមានេ បាឡិ អាហរិតព្ពា ហោតិ, អត្ថោបិ វត្តព្ពោ. វុត្តោបិ ច ន សុវិញ្ញេយ្យោ ហោតិ, អដ្ឋានេ វុត្តត្តាយ.

ទសាហបរមន្តិ ទស អហានិ បរមោ បរិច្ឆេទោ អស្សាតិ ទសាហបរមោ, តំ ទសាហបរមំ កាលំ ធារេតព្ពន្តិ អត្ថោ. បទភាជនេ បន អត្ថមត្តមេវ ទស្សេតុំ ‘‘ទសាហបរមតា ធារេតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. ឥទញ្ហិ វុត្តំ ហោតិ ‘‘ទសាហបរម’’ន្តិ ឯត្ថ យា ទសាហបរមតា ទសាហបរមភាវោ, អយំ ឯត្តកោ កាលោ យាវ នាតិក្កមតិ តាវ ធារេតព្ពន្តិ.

អធិដ្ឋិតវិកប្បិតេសុ អបរិយាបន្នត្តា អតិរេកំ ចីវរន្តិ អតិរេកចីវរំ. តេនេវស្ស បទភាជនេ វុត្តំ ‘‘អនធិដ្ឋិតំ អវិកប្បិត’’ន្តិ.

ឆន្នំ ចីវរានំ អញ្ញតរន្តិ ខោមំ, កប្បាសិកំ, កោសេយ្យំ, កម្ពលំ, សាណំ, ភង្គន្តិ ឥមេសំ ឆន្នំ ចីវរានំ អញ្ញតរំ. ឯតេន ចីវរស្ស ជាតិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បមាណំ ទស្សេតុំ ‘‘វិកប្បនុបគំ បច្ឆិម’’ន្តិ អាហ. តស្ស បមាណំ ទីឃតោ ទ្វេ វិទត្ថិយោ, តិរិយំ វិទត្ថិ. តត្រាយំ បាឡិ – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អាយាមេន អដ្ឋង្គុលំ សុគតង្គុលេន ចតុរង្គុលវិត្ថតំ បច្ឆិមំ ចីវរំ វិកប្បេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៨).

តំ អតិក្កាមយតោ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយន្តិ តំ យថាវុត្តជាតិប្បមាណំ ចីវរំ ទសាហបរមំ កាលំ អតិក្កាមយតោ, ឯត្ថន្តរេ យថា អតិរេកចីវរំ ន ហោតិ តថា អកុព្ពតោ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ, តញ្ច ចីវរំ និស្សគ្គិយំ ហោតិ, បាចិត្តិយាបត្តិ ចស្ស ហោតីតិ អត្ថោ. អថ វា និស្សជ្ជនំ និស្សគ្គិយំ, បុព្ពភាគេ កត្តព្ពស្ស វិនយកម្មស្សេតំ នាមំ. និស្សគ្គិយមស្ស អត្ថីតិ និស្សគ្គិយមិច្ចេវ. កិន្តំ? បាចិត្តិយំ. តំ អតិក្កាមយតោ សនិស្សគ្គិយវិនយកម្មំ បាចិត្តិយំ ហោតីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. បទភាជនេ បន បឋមំ តាវ អត្ថវិកប្បំ ទស្សេតុំ ‘‘តំ អតិក្កាមយតោ និស្សគ្គិយំ ហោតី’’តិ មាតិកំ ឋបេត្វា ‘‘ឯកាទសេ អរុណុគ្គមនេ និស្សគ្គិយំ ហោតិ, និស្សជ្ជិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. បុន យស្ស ច និស្សជ្ជិតព្ពំ, យថា ច និស្សជ្ជិតព្ពំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សង្ឃស្ស វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឯកាទសេ អរុណុគ្គមនេតិ ឯត្ថ យំ ទិវសំ ចីវរំ ឧប្បន្នំ តស្ស យោ អរុណោ, សោ ឧប្បន្នទិវសនិស្សិតោ, តស្មា ចីវរុប្បាទទិវសឯន សទ្ធិំ ឯកាទសេ អរុណុគ្គមនេ និស្សគ្គិយំ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. សចេបិ ពហូនិ ឯកជ្ឈំ ពន្ធិត្វា វា វេឋេត្វា វា ឋបិតានិ ឯកាវ អាបត្តិ. អពទ្ធាវេឋិតេសុ វត្ថុគណនាយ អាបត្តិយោ.

និស្សជ្ជិត្វា អាបត្តិ ទេសេតព្ពាតិ កថំ ទេសេតព្ពា? យថា ខន្ធកេ វុត្តំ, កថញ្ច តត្ថ វុត្តំ? ឯវំ វុត្តំ – ‘‘តេន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា សង្ឃំ ឧបសង្កមិត្វា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា វុឌ្ឍានំ ភិក្ខូនំ បាទេ វន្ទិត្វា ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា ឯវមស្ស វចនីយោ – ‘អហំ, ភន្តេ, ឥត្ថន្នាមំ អាបត្តិំ អាបន្នោ, តំ បដិទេសេមី’’’តិ (ចូឡវ. ២៣៩). ឥធ បន សចេ ឯកំ ចីវរំ ហោតិ ‘‘ឯកំ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយ’’ន្តិ វត្តព្ពំ. សចេ ទ្វេ, ‘‘ទ្វេ’’តិ វត្តព្ពំ. សចេ ពហូនិ ‘‘សម្ពហុលានី’’តិ វត្តព្ពំ. និស្សជ្ជនេបិ សចេ ឯកំ យថាបាឡិមេវ ‘‘ឥទំ មេ, ភន្តេ, ចីវរ’’ន្តិ វត្តព្ពំ. សចេ ទ្វេ វា ពហូនិ វា, ‘‘ឥមានិ មេ, ភន្តេ, ចីវរានិ ទសាហាតិក្កន្តានិ និស្សគ្គិយានិ, ឥមានាហំ សង្ឃស្ស និស្សជ្ជាមី’’តិ វត្តព្ពំ. បាឡិំ វត្តុំ អសក្កោន្តេន អញ្ញថាបិ វត្តព្ពំ.

ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេន អាបត្តិ បដិគ្គហេតព្ពាតិ ខន្ធកេ វុត្តនយេនេវ បដិគ្គហេតព្ពា. ឯវញ្ហិ តត្ថ វុត្តំ – ‘‘ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេន សង្ឃោ ញាបេតព្ពោ –

‘សុណាតុ មេ ភន្តេ សង្ឃោ, អយំ ឥត្ថន្នាមោ ភិក្ខុ អាបត្តិំ សរតិ វិវរតិ ឧត្តានិំ ករោតិ ទេសេតិ, យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, អហំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ អាបត្តិំ បដិគ្គណ្ហេយ្យ’ន្តិ.

តេន វត្តព្ពោ ‘បស្សសី’តិ? ‘អាម, បស្សាមី’តិ. អាយតិំ សំវរេយ្យាសី’’តិ (ចូឡវ. ២៣៩). ទ្វីសុ បន សម្ពហុលាសុ វា បុរិមនយេនេវ វចនភេទោ ញាតព្ពោ.

ចីវរទានេបិ ‘‘សង្ឃោ ឥមំ ចីវរំ ឥមានិ ចីវរានី’’តិ វត្ថុវសេន វចនភេទោ វេទិតព្ពោ. គណស្ស ច បុគ្គលស្ស ច និស្សជ្ជនេបិ ឯសេវ នយោ.

អាបត្តិទេសនាបដិគ្គហណេសុ បនេត្ថ អយំ បាឡិ – ‘‘តេន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា សម្ពហុលេ ភិក្ខូ ឧបសង្កមិត្វា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ កត្វា វុឌ្ឍានំ ភិក្ខូនំ បាទេ វន្ទិត្វា ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា ឯវមស្សុ វចនីយា – ‘អហំ, ភន្តេ, ឥត្ថន្នាមំ អាបត្តិំ អាបន្នោ តំ បដិទេសេមី’តិ. ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេន តេ ភិក្ខូ ញាបេតព្ពា –

‘សុណន្តុ មេ អាយស្មន្តា, អយំ ឥត្ថន្នាមោ ភិក្ខុ អាបត្តិំ សរតិ វិវរតិ ឧត្តានិំ ករោតិ ទេសេតិ. យទាយស្មន្តានំ បត្តកល្លំ, អហំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ អាបត្តិំ បដិគ្គណ្ហេយ្យ’ន្តិ.

តេន វត្តព្ពោ ‘បស្សសី’តិ? ‘អាម, បស្សាមី’តិ. ‘អាយតិំ សំវរេយ្យាសី’តិ.

តេន ភិក្ខុនា ឯកំ ភិក្ខុំ ឧបសង្កមិត្វា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា ឯវមស្ស វចនីយោ – ‘អហំ, អាវុសោ, ឥត្ថន្នាមំ អាបត្តិំ អាបន្នោ តំ បដិទេសេមី’តិ. តេន វត្តព្ពោ ‘បស្សសី’តិ, អាម បស្សាមីតិ អាយតិំ សំវរេយ្យាសី’’តិ (ចូឡវ. ២៣៩). តត្ថ បុរិមនយេនេវ អាបត្តិយា នាមគ្គហណំ វចនភេទោ ច វេទិតព្ពោ.

យថា ច គណស្ស និស្សជ្ជនេ ឯវំ ទ្វិន្នំ និស្សជ្ជនេបិ បាឡិ វេទិតព្ពា. យទិ ហិ វិសេសោ ភវេយ្យ, យថេវ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តិណ្ណន្នំ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ កាតុំ, ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, កាតព្ពោ. ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេន តេ ភិក្ខូ ញាបេតព្ពា’’តិអាទិនា នយេន ‘‘តិណ្ណន្នំ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ កាតុ’’ន្តិ វត្វា បុន ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ទ្វិន្នំ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ កាតុំ, ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, កាតព្ពោ. ថេរេន ភិក្ខុនា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គ’’ន្តិអាទិនា (មហាវ. ១៦៨) នយេន វិសុំយេវ ទ្វិន្នំ បារិសុទ្ធិឧបោសថោ វុត្តោ, ឯវមិធាបិ វិសុំ បាឡិំ វទេយ្យ, យស្មា បន នត្ថិ, តស្មា អវត្វា គតោតិ, គណស្ស វុត្តា បាឡិយេវេត្ថ បាឡិ.

អាបត្តិបដិគ្គហណេ បន អយំ វិសេសោ, យថា គណស្ស និស្សជ្ជិត្វា អាបត្តិយា ទេសិយមានាយ អាបត្តិបដិគ្គាហកោ ភិក្ខុ ញត្តិំ ឋបេតិ, ឯវំ អដ្ឋបេត្វា ទ្វីសុ អញ្ញតរេន យថា ឯកបុគ្គលោ បដិគ្គណ្ហាតិ, ឯវំ អាបត្តិ បដិគ្គហេតព្ពា. ទ្វិន្នញ្ហិ ញត្តិដ្ឋបនា នាម នត្ថិ, យទិ សិយា ទ្វិន្នំ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ វិសុំ ន វទេយ្យ.

និស្សដ្ឋចីវរទានេបិ យថា ‘‘ឥមំ ចីវរំ អាយស្មតោ ទម្មី’’តិ ឯកោ វទតិ, ឯវំ ‘‘ឥមំ មយំ ចីវរំ អាយស្មតោ ទេមា’’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ. ឥតោ គរុកតរានិ ហិ ញត្តិទុតិយកម្មានិបិ ‘‘អបលោកេត្វា កាតព្ពានី’’តិ វុត្តានិ អត្ថិ, តេសំ ឯតំ អនុលោមំ និស្សដ្ឋចីវរំ បន ទាតព្ពមេវ អទាតុំ ន លព្ភតិ, វិនយកម្មមត្តញ្ហេតំ. ន តំ តេន សង្ឃស្ស វា គណស្ស វា បុគ្គលស្ស វា ទិន្នមេវ ហោតីតិ.

៤៦៨. ទសាហាតិក្កន្តេ អតិក្កន្តសញ្ញីតិ ទសាហំ អតិក្កន្តេ ចីវរេ ‘‘អតិក្កន្តំ ឥទ’’ន្តិ ឯវំសញ្ញី, ទសាហេ វា អតិក្កន្តេ ‘‘អតិក្កន្តោ ទសាហោ’’តិ ឯវំសញ្ញី. និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយន្តិ ន ឥធ សញ្ញា រក្ខតិ. យោបិ ឯវំសញ្ញី, តស្សបិ តំ ចីវរំ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយាបត្តិ ច. សនិស្សគ្គិយវិនយកម្មំ វា បាចិត្តិយន្តិ ឧភោបិ អត្ថវិកប្បា យុជ្ជន្តិ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ.

អវិស្សជ្ជិតេ វិស្សជ្ជិតសញ្ញីតិ កស្សចិ អទិន្នេ អបរិច្ចត្តេ ‘‘បរិច្ចត្តំ មយា’’តិ ឯវំសញ្ញី.

អនដ្ឋេ នដ្ឋសញ្ញីតិ អត្តនោ ចីវរេន សទ្ធិំ ពហូនិ អញ្ញេសំ ចីវរានិ ឯកតោ ឋបិតានិ ចោរា ហរន្តិ. តត្រេស អត្តនោ ចីវរេ អនដ្ឋេ នដ្ឋសញ្ញី ហោតិ. ឯស នយោ អវិនដ្ឋាទីសុបិ.

អវិលុត្តេតិ ឯត្ថ បន គព្ភំ ភិន្ទិត្វា បសយ្ហាវហារវសេន អវិលុត្តេតិ វេទិតព្ពំ.

អនិស្សជ្ជិត្វា បរិភុញ្ជតិ អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ សកិំ និវត្ថំ វា សកិំ បារុតំ វា កាយតោ អមោចេត្វា ទិវសម្បិ វិចរតិ, ឯកាវ អាបត្តិ. មោចេត្វា មោចេត្វា និវាសេតិ វា បារុបតិ វា បយោគេ បយោគេ ទុក្កដំ. ទុន្និវត្ថំ វា ទុប្បារុតំ វា សណ្ឋបេន្តស្ស អនាបត្តិ. អញ្ញស្ស តំ បរិភុញ្ជតោបិ អនាបត្តិ, ‘‘អនាបត្តិ អញ្ញេន កតំ បដិលភិត្វា បរិភុញ្ជតី’’តិ (បារា. ៥៧០) អាទិវចនញ្ចេត្ថ សាធកំ. អនតិក្កន្តេ អតិក្កន្តសញ្ញិនោ វេមតិកស្ស ច ទុក្កដំ បរិភោគំ សន្ធាយ វុត្តំ.

៤៦៩. ‘‘អនាបត្តិ អន្តោទសាហំ អធិដ្ឋេតិ, វិកប្បេតី’’តិ ឯត្ថ បន អធិដ្ឋានុបគំ វិកប្បនុបគញ្ច វេទិតព្ពំ. តត្រាយំ បាឡិ – អថ ខោ ភិក្ខូនំ ឯតទហោសិ – ‘‘យានិ តានិ ភគវតា អនុញ្ញាតានិ ‘តិចីវរ’ន្តិ វា ‘វស្សិកសាដិកា’តិ វា ‘និសីទន’ន្តិ វា ‘បច្ចត្ថរណ’ន្តិ វា ‘កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទី’តិ វា មុខបុញ្ឆនចោឡកន្តិ វា បរិក្ខារចោឡន្តិ វា សព្ពានិ តានិ អធិដ្ឋាតព្ពានីតិ នុ ខោ ឧទាហុ វិកប្បេតព្ពានី’’តិ, ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ –

‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុំ; វស្សិកសាដិកំ វស្សានំ ចាតុមាសំ អធិដ្ឋាតុំ តតោ បរំ វិកប្បេតុំ; និសីទនំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុំ; បច្ចត្ថរណំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុំ; កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិំ យាវអាពាធា អធិដ្ឋាតុំ តតោ បរំ វិកប្បេតុំ; មុខបុញ្ឆនចោឡំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុំ; បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៨).

‘‘តត្ថ តិចីវរំ’’ អធិដ្ឋហន្តេន រជិត្វា កប្បពិន្ទុំ ទត្វា បមាណយុត្តមេវ អធិដ្ឋាតព្ពំ. តស្ស បមាណំ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន សុគតចីវរតោ ឩនកំ វដ្ដតិ, លាមកបរិច្ឆេទេន សង្ឃាដិយា ឧត្តរាសង្គស្ស ច ទីឃតោ មុដ្ឋិបញ្ចកំ តិរិយំ មុដ្ឋិត្តិកំ បមាណំ វដ្ដតិ. អន្តរវាសកោ ទីឃតោ មុដ្ឋិបញ្ចកោ តិរិយំ ទ្វិហត្ថោបិ វដ្ដតិ. បារុបណេនបិ ហិ សក្កា នាភិំ បដិច្ឆាទេតុន្តិ. វុត្តប្បមាណតោ បន អតិរេកំ ឩនកញ្ច បរិក្ខារចោឡន្តិ អធិដ្ឋាតព្ពំ.

តត្ថ យស្មា ‘‘ទ្វេ ចីវរស្ស អធិដ្ឋានា – កាយេន វា អធិដ្ឋេតិ, វាចាយ វា អធិដ្ឋេតី’’តិ (បរិ. ៣២២) វុត្តំ, តស្មា បុរាណសង្ឃាដិំ ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិំ បច្ចុទ្ធរាមី’’តិ បច្ចុទ្ធរិត្វា នវំ សង្ឃាដិំ ហត្ថេន គហេត្វា ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិ ចិត្តេន អាភោគំ កត្វា កាយវិការំ ករោន្តេន កាយេន អធិដ្ឋាតព្ពា. ឥទំ កាយេន អធិដ្ឋានំ, តំ យេន កេនចិ សរីរាវយវេន អផុសន្តស្ស ន វដ្ដតិ. វាចាយ អធិដ្ឋានេ បន វចីភេទំ កត្វា វាចាយ អធិដ្ឋាតព្ពា. តត្រ ទុវិធំ អធិដ្ឋានំ – សចេ ហត្ថបាសេ ហោតិ ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិ វាចា ភិន្ទិតព្ពា. អថ អន្តោគព្ភេ វា ឧបរិបាសាទេ វា សាមន្តវិហារេ វា ហោតិ ឋបិតដ្ឋានំ សល្លក្ខេត្វា ‘‘ឯតំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិ វាចា ភិន្ទិតព្ពា. ឯស នយោ ឧត្តរាសង្គេ អន្តរវាសកេ ច. នាមមត្តមេវ ហិ វិសេសោ. តស្មា សព្ពានិ សង្ឃាដិំ ឧត្តរាសង្គំ អន្តរវាសកន្តិ ឯវំ អត្តនោ នាមេនេវ អធិដ្ឋាតព្ពានិ. សចេ អធិដ្ឋហិត្វា ឋបិតវត្ថេហិ សង្ឃាដិអាទីនិ ករោតិ, និដ្ឋិតេ រជនេ ច កប្បេ ច ឥមំ ‘‘បច្ចុទ្ធរាមី’’តិ បច្ចុទ្ធរិត្វា បុន អធិដ្ឋាតព្ពានិ. អធិដ្ឋិតេន បន សទ្ធិំ មហន្តតរមេវ ទុតិយបដ្ដំ វា ខណ្ឌំ វា សំសិព្ពន្តេន បុន អធិដ្ឋាតព្ពមេវ. សមេ វា ខុទ្ទកេ វា អធិដ្ឋានកិច្ចំ នត្ថិ.

តិចីវរំ បន បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋាតុំ វដ្ដតិ ន វដ្ដតីតិ? មហាបទុមត្ថេរោ កិរាហ – ‘‘តិចីវរំ តិចីវរមេវ អធិដ្ឋាតព្ពំ. សចេ បរិក្ខារចោឡាធិដ្ឋានំ លភេយ្យ ឧទោសិតសិក្ខាបទេ បរិហារោ និរត្ថកោ ភវេយ្យា’’តិ. ឯវំ វុត្តេ កិរ អវសេសា ភិក្ខូ អាហំសុ – ‘‘បរិក្ខារចោឡម្បិ ភគវតាវ អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ វុត្តំ, តស្មា វដ្ដតី’’តិ. មហាបច្ចរិយម្បិ វុត្តំ ‘‘បរិក្ខារចោឡំ នាម បាដេក្កំ និធានមុខមេតន្តិ តិចីវរំ បរិក្ខារចោឡន្តិ អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. ឧទោសិតសិក្ខាបទេ បន តិចីវរំ អធិដ្ឋហិត្វា បរិហរន្តស្ស បរិហារោ វុត្តោ’’តិ. ឧភតោវិភង្គភាណកោ បុណ្ណវាលិកវាសី មហាតិស្សត្ថេរោបិ កិរ អាហ – ‘‘មយំ បុព្ពេ មហាថេរានំ អស្សុម្ហ, អរញ្ញវាសិនោ ភិក្ខូ រុក្ខសុសិរាទីសុ ចីវរំ ឋបេត្វា បធានំ បទហនត្ថាយ គច្ឆន្តិ. សាមន្តវិហារេ ធម្មសវនត្ថាយ គតានញ្ច នេសំ សូរិយេ ឧដ្ឋិតេ សាមណេរា វា ទហរភិក្ខូ វា បត្តចីវរំ គហេត្វា គច្ឆន្តិ, តស្មា សុខបរិភោគត្ថំ តិចីវរំ បរិក្ខារចោឡន្តិ អធិដ្ឋាតុំ វដ្ដតី’’តិ. មហាបច្ចរិយម្បិ វុត្តំ បុព្ពេ អារញ្ញិកា ភិក្ខូ អពទ្ធសីមាយំ ទុប្បរិហារន្តិ តិចីវរំ បរិក្ខារចោឡមេវ អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជិំសូ’’តិ.

‘‘វស្សិកសាដិកា’’ អនតិរិត្តប្បមាណា នាមំ គហេត្វា វុត្តនយេនេវ ចត្តារោ វស្សិកេ មាសេ អធិដ្ឋាតព្ពា, តតោ បរំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពា. វណ្ណភេទមត្តរត្តាបិ ចេសា វដ្ដតិ. ទ្វេ បន ន វដ្ដន្តិ. ‘‘និសីទនំ’’ វុត្តនយេន អធិដ្ឋាតព្ពមេវ, តញ្ច ខោ បមាណយុត្តំ ឯកមេវ, ទ្វេ ន វដ្ដន្តិ. ‘‘បច្ចត្ថរណ’’ម្បិ អធិដ្ឋាតព្ពមេវ, តំ បន មហន្តម្បិ វដ្ដតិ, ឯកម្បិ វដ្ដតិ, ពហូនិបិ វដ្ដន្តិ. នីលម្បិ បីតកម្បិ សទសម្បិ បុប្ផទសម្បីតិ សព្ពប្បការំ វដ្ដតិ. សកិំ អធិដ្ឋិតំ អធិដ្ឋិតមេវ ហោតិ. ‘‘កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិ’’ យាវ អាពាធោ អត្ថិ, តាវ បមាណិកា អធិដ្ឋាតព្ពា. អាពាធេ វូបសន្តេ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពា, ឯកាវ វដ្ដតិ. ‘‘មុខបុញ្ឆនចោឡំ’’ អធិដ្ឋាតព្ពមេវ, យាវ ឯកំ ធោវិយតិ, តាវ អញ្ញំ បរិភោគត្ថាយ ឥច្ឆិតព្ពន្តិ ទ្វេ វដ្ដន្តិ. អបរេ បន ថេរា ‘‘និធានមុខមេតំ ពហូនិបិ វដ្ដន្តី’’តិ វទន្តិ. បរិក្ខារចោឡេ គណនា នត្ថិ, យត្តកំ ឥច្ឆតិ តត្តកំ អធិដ្ឋាតព្ពមេវ. ថវិកាបិ បរិស្សាវនម្បិ វិកប្បនុបគំ បច្ឆិមចីវរប្បមាណំ ‘‘បរិក្ខារចោឡក’’ន្តិ អធិដ្ឋាតព្ពមេវ. ពហូនិ ឯកតោ កត្វា ‘‘ឥមានិ ចីវរានិ បរិក្ខារចោឡានិ អធិដ្ឋាមី’’តិ អធិដ្ឋាតុម្បិ វដ្ដតិយេវ. ភេសជ្ជនវកម្មមាតាបិតុអាទីនំ អត្ថាយ ឋបេន្តេនបិ អធិដ្ឋាតព្ពមេវ. មហាបច្ចរិយំ បន ‘‘អនាបត្តី’’តិ វុត្តំ. មញ្ចភិសិ បីឋកភិសិ ពិម្ពោហនំ បាវារោ កោជវោតិ ឯតេសុ បន សេនាសនបរិក្ខារត្ថាយ ទិន្នបច្ចត្ថរណេ ច អធិដ្ឋានកិច្ចំ នត្ថិយេវ.

អធិដ្ឋិតចីវរំ បន បរិភុញ្ជតោ កថំ អធិដ្ឋានំ វិជហតីតិ? អញ្ញស្ស ទានេន, អច្ឆិន្ទិត្វា គហណេន, វិស្សាសគ្គាហេន, ហីនាយាវត្តនេន, សិក្ខាបច្ចក្ខានេន, កាលំកិរិយាយ, លិង្គបរិវត្តនេន, បច្ចុទ្ធរណេន, ឆិទ្ទភាវេនាតិ ឥមេហិ នវហិ ការណេហិ វិជហតិ. តត្ថ បុរិមេហិ អដ្ឋហិ សព្ពចីវរានិ អធិដ្ឋានំ វិជហន្តិ, ឆិទ្ទភាវេន បន តិចីវរស្សេវ សព្ពអដ្ឋកថាសុ អធិដ្ឋានវិជហនំ វុត្តំ, តញ្ច នខបិដ្ឋិប្បមាណេន ឆិទ្ទេន. តត្ថ នខបិដ្ឋិប្បមាណំ កនិដ្ឋង្គុលិនខវសេន វេទិតព្ពំ, ឆិទ្ទញ្ច វិនិព្ពិទ្ធឆិទ្ទមេវ. ឆិទ្ទស្ស ហិ អព្ភន្តរេ ឯកតន្តុ ចេបិ អច្ឆិន្នោ ហោតិ, រក្ខតិ. តត្ថ សង្ឃាដិយា ច ឧត្តរាសង្គស្ស ច ទីឃន្តតោ វិទត្ថិប្បមាណស្ស តិរិយន្តតោ អដ្ឋង្គុលប្បមាណស្ស បទេសស្ស ឱរតោ ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ ភិន្ទតិ, បរតោ ន ភិន្ទតិ. អន្តរវាសកស្ស បន ទីឃន្តតោ វិទត្ថិប្បមាណស្សេវ តិរិយន្តតោ ចតុរង្គុលប្បមាណស្ស បទេសស្ស ឱរតោ ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ ភិន្ទតិ, បរតោ ន ភិន្ទតិ. តស្មា ជាតេ ឆិទ្ទេ តំ ចីវរំ អតិរេកចីវរដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ, សូចិកម្មំ កត្វា បុន អធិដ្ឋាតព្ពំ. មហាសុមត្ថេរោ បនាហ – ‘‘បមាណចីវរស្ស យត្ថ កត្ថចិ ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ ភិន្ទតិ, មហន្តស្ស បន បមាណតោ ពហិ ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ ន ភិន្ទតិ, អន្តោជាតំ ភិន្ទតី’’តិ. ករវីកតិស្សត្ថេរោ អាហ – ‘‘ខុទ្ទកំ មហន្តំ ន បមាណំ, ទ្វេ ចីវរានិ បារុបន្តស្ស វាមហត្ថេ សង្ឃរិត្វា ឋបិតដ្ឋានេ ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ ន ភិន្ទតិ, ឱរភាគេ ភិន្ទតិ. អន្តរវាសកស្សបិ ឱវដ្ដិកំ ករោន្តេន សង្ឃរិតដ្ឋានេ ឆិទ្ទំ ន ភិន្ទតិ, តតោ ឱរំ ភិន្ទតី’’តិ. អន្ធកដ្ឋកថាយំ បន តិចីវរេ មហាសុមត្ថេរវាទំ បមាណំ កត្វា ឧត្តរិម្បិ ឥទំ វុត្តំ ‘‘បច្ឆិមប្បមាណំ អធិដ្ឋានំ រក្ខតី’’តិ. បរិក្ខារចោឡេ ទីឃសោ អដ្ឋង្គុលេ សុគតង្គុលេន តិរិយំ ចតុរង្គុលេ យត្ថ កត្ថចិ ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ វិជហតិ. មហន្តេ ចោឡេ តតោ បរេន ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ ន វិជហតិ. ឯស នយោ សព្ពេសុ អធិដ្ឋាតព្ពកេសុ ចីវរេសូ’’តិ.

តត្ថ យស្មា សព្ពេសម្បិ អធិដ្ឋាតព្ពកចីវរានំ វិកប្បនុបគបច្ឆិមប្បមាណតោ អញ្ញំ បច្ឆិមប្បមាណំ នាម នត្ថិ, យញ្ហិ និសីទន-កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិ-វស្សិកសាដិកានំ បមាណំ វុត្តំ, តំ ឧក្កដ្ឋំ, តតោ ឧត្តរិ បដិសិទ្ធត្តា ន បច្ឆិមំ តតោ ហេដ្ឋា អប្បដិសិទ្ធត្តា. តិចីវរស្សាបិ សុគតចីវរប្បមាណតោ ឩនកត្តំ ឧក្កដ្ឋប្បមាណមេវ. បច្ឆិមំ បន វិសុំ សុត្តេ វុត្តំ នត្ថិ. មុខបុញ្ឆនបច្ចត្ថរណបរិក្ខារចោឡានំ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទោ នត្ថិយេវ. វិកប្បនុបគបច្ឆិមេន បន បច្ឆិមបរិច្ឆេទោ វុត្តោ. តស្មា យំ តាវ អន្ធកដ្ឋកថាយំ ‘‘បច្ឆិមប្បមាណំ អធិដ្ឋានំ រក្ខតី’’តិ វត្វា តត្ថ បរិក្ខារចោឡស្សេវ សុគតង្គុលេន អដ្ឋង្គុលចតុរង្គុលបច្ឆិមប្បមាណំ ទស្សេត្វា ឥតរេសំ តិចីវរាទីនំ មុដ្ឋិបញ្ចកាទិបភេទំ បច្ឆិមប្បមាណំ សន្ធាយ ‘‘ឯស នយោ សព្ពេសុ អធិដ្ឋាតព្ពកេសុចីវរេសូ’’តិ វុត្តំ, តំ ន សមេតិ.

ករវីកតិស្សត្ថេរវាទេបិ ទីឃន្តតោយេវ ឆិទ្ទំ ទស្សិតំ, តិរិយន្តតោ ន ទស្សិតំ, តស្មា សោ អបរិច្ឆិន្នោ. មហាសុមត្ថេរវាទេ ‘‘បមាណចីវរស្ស យត្ថ កត្ថចិ ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ ភិន្ទតិ, មហន្តស្ស បន បមាណតោ ពហិ ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ ន ភិន្ទតី’’តិ វុត្តំ. ឥទំ បន ន វុត្តំ – ‘‘ឥទំ នាម បមាណចីវរំ ឥតោ ឧត្តរិ មហន្តំ ចីវរ’’ន្តិ. អបិចេត្ថ តិចីវរាទីនំ មុដ្ឋិបញ្ចកាទិភេទំ បច្ឆិមប្បមាណន្តិ អធិប្បេតំ. តត្ថ យទិ បច្ឆិមប្បមាណតោ ពហិ ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ ន ភិន្ទេយ្យ, ឧក្កដ្ឋបត្តស្សាបិ មជ្ឈិមបត្តស្ស វា ឱមកប្បមាណតោ ពហិ ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ ន ភិន្ទេយ្យ, ន ច ន ភិន្ទតិ. តស្មា អយម្បិ វាទោ អបរិច្ឆិន្នោ.

យោ បនាយំ សព្ពបឋមោ អដ្ឋកថាវាទោ, អយមេវេត្ថ បមាណំ. កស្មា? បរិច្ឆេទសព្ភាវតោ. តិចីវរស្ស ហិ បច្ឆិមប្បមាណញ្ច ឆិទ្ទប្បមាណញ្ច ឆិទ្ទុប្បត្តិទេសប្បមាណញ្ច សព្ពអដ្ឋកថាសុយេវ បរិច្ឆិន្ទិត្វា វុត្តំ, តស្មា ស្វេវ វាទោ បមាណំ. អទ្ធា ហិ សោ ភគវតោ អធិប្បាយំ អនុគន្ត្វា វុត្តោ. ឥតរេសុ បន នេវ បរិច្ឆេទោ អត្ថិ, ន បុព្ពាបរំ សមេតីតិ.

យោ បន ទុព្ពលដ្ឋានេ បឋមំ អគ្គឡំ ទត្វា បច្ឆា ទុព្ពលដ្ឋានំ ឆិន្ទិត្វា អបនេតិ, អធិដ្ឋានំ ន ភិជ្ជតិ. មណ្ឌលបរិវត្តនេបិ ឯសេវ នយោ. ទុបដ្ដស្ស ឯកស្មិំ បដលេ ឆិទ្ទេ វា ជាតេ គឡិតេ វា អធិដ្ឋានំ ន ភិជ្ជតិ, ខុទ្ទកំ ចីវរំ មហន្តំ ករោតិ, មហន្តំ វា ខុទ្ទកំ ករោតិ, អធិដ្ឋានំ ន ភិជ្ជតិ. ឧភោ កោដិយោ មជ្ឈេ ករោន្តោ សចេ បឋមំ ឆិន្ទិត្វា បច្ឆា ឃដេតិ, អធិដ្ឋានំ ភិជ្ជតិ. អថ ឃដេត្វា ឆិន្ទតិ, ន ភិជ្ជតិ, រជកេហិ ធោវាបេត្វា សេតំ ការាបេន្តស្សាបិ អធិដ្ឋានំ អធិដ្ឋានមេវាតិ. អយំ តាវ ‘‘អន្តោទសាហំ អធិដ្ឋេតិ វិកប្បេតី’’តិ ឯត្ថ អធិដ្ឋានេ វិនិច្ឆយោ.

វិកប្បនេ បន ទ្វេ វិកប្បនា – សម្មុខាវិកប្បនា ច បរម្មុខាវិកប្បនា ច. កថំ សម្មុខាវិកប្បនា ហោតីតិ? ចីវរានំ ឯកពហុភាវំ សន្និហិតាសន្និហិតភាវញ្ច ញត្វា ‘‘‘ឥមំ ចីវរ’ន្តិ វា ‘ឥមានិ ចីវរានី’តិ វា ‘ឯតំ ចីវរ’ន្តិ វា ‘ឯតានិ ចីវរានី’’’តិ វា ‘‘តុយ្ហំ វិកប្បេមី’’តិ វត្តព្ពំ, អយមេកា សម្មុខាវិកប្បនា. ឯត្តាវតា និធេតុំ វដ្ដតិ, បរិភុញ្ជិតុំ បន វិស្សជ្ជេតុំ វា អធិដ្ឋាតុំ វា ន វដ្ដតិ. ‘‘មយ្ហំ សន្តកំ, មយ្ហំ សន្តកានិ បរិភុញ្ជ វា វិស្សជ្ជេហិ វា យថាបច្ចយំ វា ករោហី’’តិ ឯវំ បន វុត្តេ បច្ចុទ្ធារោ នាម ហោតិ. តតោបភុតិ បរិភោគាទយោបិ វដ្ដន្តិ.

អបរោបិ នយោ – តថេវ ចីវរានំ ឯកពហុភាវំ សន្និហិតាសន្និហិតភាវញ្ច ញត្វា តស្សេវ ភិក្ខុនោ សន្តិកេ ‘‘‘ឥមំ ចីវរ’ន្តិ វា ‘ឥមានិ ចីវរានី’តិ វា ‘ឯតំ ចីវរ’ន្តិ វា ‘ឯតានិ ចីវរានី’’’តិ វា វត្វា បញ្ចសុ សហធម្មិកេសុ អញ្ញតរស្ស អត្តនា អភិរុចិតស្ស យស្ស កស្សចិ នាមំ គហេត្វា ‘‘‘តិស្សស្ស ភិក្ខុនោ វិកប្បេមី’តិ វា ‘តិស្សាយ ភិក្ខុនិយា, សិក្ខមានាយ, តិស្សស្ស សាមណេរស្ស, តិស្សាយ សាមណេរិយា វិកប្បេមី’’’តិ វា វត្តព្ពំ, អយំ អបរាបិ សម្មុខាវិកប្បនា. ឯត្តាវតា និធេតុំ វដ្ដតិ, បរិភោគាទីសុ បន ឯកម្បិ ន វដ្ដតិ. តេន បន ភិក្ខុនា ‘‘តិស្សស្ស ភិក្ខុនោ សន្តកំ…បេ… តិស្សាយ សាមណេរិយា សន្តកំ បរិភុញ្ជ វា វិស្សជ្ជេហិ វា យថាបច្ចយំ វា ករោហី’’តិ វុត្តេ បច្ចុទ្ធារោ នាម ហោតិ. តតោបភុតិ បរិភោគាទយោបិ វដ្ដន្តិ.

កថំ បរម្មុខាវិកប្បនា ហោតីតិ? ចីវរានំ តថេវ ឯកពហុភាវំ សន្និហិតាសន្និហិតភាវញ្ច ញត្វា ‘‘‘ឥមំ ចីវរ’ន្តិ វា ‘ឥមានិ ចីវរានី’តិ វា ‘ឯតំ ចីវរ’ន្តិ វា ‘ឯតានិ ចីវរានី’’’តិ វា វត្វា ‘‘តុយ្ហំ វិកប្បនត្ថាយ ទម្មី’’តិ វត្តព្ពំ. តេន វត្តព្ពោ – ‘‘កោ តេ មិត្តោ វា សន្ទិដ្ឋោ វា’’តិ? តតោ ឥតរេន បុរិមនយេនេវ ‘‘តិស្សោ ភិក្ខូតិ វា…បេ… តិស្សា សាមណេរី’’តិ វា វត្តព្ពំ. បុន តេន ភិក្ខុនា ‘‘អហំ តិស្សស្ស ភិក្ខុនោ ទម្មីតិ វា…បេ… តិស្សាយ សាមណេរិយា ទម្មី’’តិ វា វត្តព្ពំ, អយំ បរម្មុខាវិកប្បនា. ឯត្តាវតា និធេតុំ វដ្ដតិ, បរិភោគាទីសុ បន ឯកម្បិ ន វដ្ដតិ. តេន បន ភិក្ខុនា ទុតិយសម្មុខាវិកប្បនាយំ វុត្តនយេនេវ ‘‘ឥត្ថន្នាមស្ស សន្តកំ បរិភុញ្ជ វា វិស្សជ្ជេហិ វា យថាបច្ចយំ វា ករោហី’’តិ វុត្តេ បច្ចុទ្ធារោ នាម ហោតិ. តតោបភុតិ បរិភោគាទយោបិ វដ្ដន្តិ.

ទ្វិន្នំ វិកប្បនានំ កិំ នានាករណំ? សម្មុខាវិកប្បនាយំ សយំ វិកប្បេត្វា បរេន បច្ចុទ្ធរាបេតិ. បរម្មុខាវិកប្បនាយ បរេនេវ វិកប្បាបេត្វា បរេនេវ បច្ចុទ្ធរាបេតិ, ឥទមេត្ថ នានាករណំ. សចេ បន យស្ស វិកប្បេតិ, សោ បញ្ញត្តិកោវិទោ ន ហោតិ, ន ជានាតិ បច្ចុទ្ធរិតុំ, តំ ចីវរំ គហេត្វា អញ្ញស្ស ព្យត្តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា បុន វិកប្បេត្វា បច្ចុទ្ធរាបេតព្ពំ. វិកប្បិតវិកប្បនា នាមេសា វដ្ដតិ. អយំ ‘‘វិកប្បេតី’’តិ ឥមស្មិំ បទេ វិនិច្ឆយោ.

‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុ’’ន្តិអាទិវចនតោ ច ឥទំ ‘‘វិកប្បេតី’’តិ អវិសេសេន វុត្តវចនំ វិរុទ្ធំ វិយ ទិស្សតិ, ន ច វិរុទ្ធំ តថាគតា ភាសន្តិ. តស្មា ឯវមស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោ, តិចីវរំ តិចីវរសង្ខេបេនេវ បរិហរតោ អធិដ្ឋាតុមេវ អនុជានាមិ, ន វិកប្បេតុំ. វស្សិកសាដិកំ បន ចាតុមាសតោ បរំ វិកប្បេតុមេវ ន អធិដ្ឋាតុំ. ឯវញ្ច សតិ យោ តិចីវរេ ឯកេន ចីវរេន វិប្បវសិតុកាមោ ហោតិ, តស្ស តិចីវរាធិដ្ឋានំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិប្បវាសសុខត្ថំ វិកប្បនាយ ឱកាសោ ទិន្នោ ហោតិ. ទសាហាតិក្កមេ ច អនាបត្តីតិ ឯតេនុបាយេន សព្ពត្ថ វិកប្បនាយ អប្បដិសិទ្ធភាវោ វេទិតព្ពោ.

វិស្សជ្ជេតីតិ អញ្ញស្ស ទេតិ. កថំ បន ទិន្នំ ហោតិ, កថំ គហិតំ? ‘‘ឥមំ តុយ្ហំ ទេមិ ទទាមិ ទជ្ជាមិ ឱណោជេមិ បរិច្ចជាមិ និស្សជ្ជាមិ វិស្សជ្ជាមីតិ វា ‘‘ឥត្ថន្នាមស្ស ទេមិ…បេ… និស្សជ្ជាមី’’តិ វា វទតិ, សម្មុខាបិ បរម្មុខាបិ ទិន្នំយេវ ហោតិ. ‘‘តុយ្ហំ គណ្ហាហី’’តិ វុត្តេ ‘‘មយ្ហំ គណ្ហាមី’’តិ វទតិ, សុទិន្នំ សុគ្គហិតញ្ច. ‘‘តវ សន្តកំ ករោហិ, តវ សន្តកំ ហោតុ, តវ សន្តកំ ករិស្សសី’’តិ វុត្តេ ‘‘មម សន្តកំ ករោមិ, មម សន្តកំ ហោតុ, មម សន្តកំ ករិស្សាមី’’តិ វទតិ, ទុទ្ទិន្នំ ទុគ្គហិតញ្ច. នេវ ទាតា ទាតុំ ជានាតិ, ន ឥតរោ គហេតុំ. សចេ បន ‘‘តវ សន្តកំ ករោហី’’តិ វុត្តេ ‘‘សាធុ, ភន្តេ, មយ្ហំ គណ្ហាមី’’តិ គណ្ហាតិ, សុគ្គហិតំ. សចេ បន ‘‘ឯកោ គណ្ហាហី’’តិ វទតិ, ឥតរោ ‘‘ន គណ្ហាមី’’តិ បុន សោ ‘‘ទិន្នំ មយា តុយ្ហំ, គណ្ហាហី’’តិ វទតិ, ឥតរោបិ ‘‘ន មយ្ហំ ឥមិនា អត្ថោ’’តិ វទតិ. តតោ បុរិមោបិ ‘‘មយា ទិន្ន’’ន្តិ ទសាហំ អតិក្កាមេតិ, បច្ឆិមោបិ ‘‘មយា បដិក្ខិត្ត’’ន្តិ. កស្ស អាបត្តីតិ? ន កស្សចិ អាបត្តិ. យស្ស បន រុច្ចតិ, តេន អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពំ.

យោ បន អធិដ្ឋានេ វេមតិកោ, តេន កិំ កាតព្ពំ? វេមតិកភាវំ អារោចេត្វា សចេ អនធិដ្ឋិតំ ភវិស្សតិ, ឯវំ មេ កប្បិយំ ហោតីតិ វត្វា វុត្តនយេនេវ និស្សជ្ជិតព្ពំ. ន ហិ ឯវំ ជានាបេត្វា វិនយកម្មំ ករោន្តស្ស មុសាវាទោ ហោតិ. កេចិ បន ‘‘ឯកេន ភិក្ខុនា វិស្សាសំ គហេត្វា បុន ទិន្នំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ, តំ ន យុជ្ជតិ. ន ហិ តស្សេតំ វិនយកម្មំ, នាបិ តំ ឯត្តកេន អញ្ញំ វត្ថុំ ហោតិ.

នស្សតីតិអាទិ ឧត្តានត្ថមេវ. យោ ន ទទេយ្យ អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ ឯត្ថ ‘‘មយ្ហំ ទិន្នំ ឥមិនា’’តិ ឥមាយ សញ្ញាយ ន ទេន្តស្ស ទុក្កដំ. តស្ស សន្តកភាវំ បន ញត្វា លេសេន អច្ឆិន្ទន្តោ ភណ្ឌំ អគ្ឃាបេត្វា ការេតព្ពោតិ.

សមុដ្ឋានាទីសុ ឥទំ សិក្ខាបទំ កថិនសមុដ្ឋានំ នាម កាយវាចាតោ ច កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ, អនធិដ្ឋានេន ច អវិកប្បនេន ច អាបជ្ជនតោ អកិរិយំ, សញ្ញាយ អភាវេបិ ន មុច្ចតិ, អជានន្តោបិ អាបជ្ជតីតិ នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

បឋមកថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ឧទោសិតសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៧១. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវាតិ ឧទោសិតសិក្ខាបទំ. តត្ថ សន្តរុត្តរេនាតិ អន្តរន្តិ អន្តរវាសកោ វុច្ចតិ, ឧត្តរន្តិ ឧត្តរាសង្គោ, សហ អន្តរេន ឧត្តរំ សន្តរុត្តរំ, តេន សន្តរុត្តរេន, សហ អន្តរវាសកេន ឧត្តរាសង្គេនាតិ អត្ថោ. កណ្ណកិតានីតិ សេទេន ផុដ្ឋោកាសេសុ សញ្ជាតកាឡសេតមណ្ឌលានិ. អទ្ទស ខោ អាយស្មា អានន្ទោ សេនាសនចារិកំ អាហិណ្ឌន្តោតិ ថេរោ កិរ ភគវតិ ទិវា បដិសល្លានត្ថាយ គន្ធកុដិំ បវិដ្ឋេ តំ ឱកាសំ លភិត្វា ទុន្និក្ខិត្តានិ ទារុភណ្ឌមត្តិកាភណ្ឌានិ បដិសាមេន្តោ អសម្មដ្ឋដ្ឋានំ សម្មជ្ជន្តោ គិលានេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ ករោន្តោ តេសំ ភិក្ខូនំ សេនាសនដ្ឋានំ សម្បត្តោ អទ្ទស. តេន វុត្តំ – ‘‘អទ្ទស ខោ អាយស្មា អានន្ទោ សេនាសនចារិកំ អាហិណ្ឌន្តោ’’តិ.

៤៧៣. អវិប្បវាសសម្មុតិំ ទាតុន្តិ អវិប្បវាសេ សម្មុតិ អវិប្បវាសសម្មុតិ, អវិប្បវាសាយ វា សម្មុតិ អវិប្បវាសសម្មុតិ. កោ បនេត្ថ អានិសំសោ? យេន ចីវរេន វិប្បវសតិ, តំ និស្សគ្គិយំ ន ហោតិ, អាបត្តិញ្ច នាបជ្ជតិ. កិត្តកំ កាលំ? មហាសុមត្ថេរោ តាវ អាហ – ‘‘យាវ រោគោ ន វូបសមតិ, វូបសន្តេ បន រោគេ សីឃំ ចីវរដ្ឋានំ អាគន្តព្ព’’ន្តិ. មហាបទុមត្ថេរោ អាហ – ‘‘សីឃំ អាគច្ឆតោ រោគោ បដិកុប្បេយ្យ, តស្មា សណិកំ អាគន្តព្ពំ. យតោ បដ្ឋាយ ហិ សត្ថំ វា បរិយេសតិ, ‘គច្ឆាមី’តិ អាភោគំ វា ករោតិ, តតោ បដ្ឋាយ វដ្ដតិ. ‘ន ទានិ គមិស្សាមី’តិ ឯវំ បន ធុរនិក្ខេបំ ករោន្តេន បច្ចុទ្ធរិតព្ពំ, អតិរេកចីវរដ្ឋានេ ឋស្សតី’’តិ. សចេ បនស្ស រោគោ បដិកុប្បតិ, កិំ កាតព្ពន្តិ? ផុស្សទេវត្ថេរោ តាវ អាហ – ‘‘សចេ សោយេវ រោគោ បដិកុប្បតិ, សា ឯវ សម្មុតិ, បុន សម្មុតិទានកិច្ចំ នត្ថិ. អថញ្ញោ កុប្បតិ, បុន ទាតព្ពា សម្មុតី’’តិ. ឧបតិស្សត្ថេរោ អាហ – ‘‘សោ វា រោគោ ហោតុ, អញ្ញោ វា បុន សម្មុតិទានកិច្ចំ នត្ថី’’តិ.

៤៧៥-៦. និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ភិក្ខុនាតិ ឥធ បន បុរិមសិក្ខាបទេ វិយ អត្ថំ អគ្គហេត្វា និដ្ឋិតេ ចីវរស្មិំ ភិក្ខុនោតិ ឯវំ សាមិវសេន ករណវចនស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ករណវសេន ហិ ភិក្ខុនា ឥទំ នាម កាតព្ពន្តិ នត្ថិ. សាមិវសេន បន ភិក្ខុនោ ចីវរស្មិំ និដ្ឋិតេ កថិនេ ច ឧព្ភតេ ឯវំ ឆិន្នបលិពោធោ ឯករត្តម្បិ ចេ ភិក្ខុ តិចីវរេន វិប្បវសេយ្យាតិ ឯវំ អត្ថោ យុជ្ជតិ. តត្ថ តិចីវរេនាតិ អធិដ្ឋិតេសុ តីសុ ចីវរេសុ យេន កេនចិ. ឯកេន វិប្បវុត្ថោបិ ហិ តិចីវរេន វិប្បវុត្ថោ ហោតិ, បដិសិទ្ធបរិយាបន្នេន វិប្បវុត្ថត្តា. តេនេវស្ស បទភាជនេ ‘‘សង្ឃាដិយា វា’’តិអាទិ វុត្តំ. វិប្បវសេយ្យាតិ វិប្បយុត្តោ វសេយ្យ.

៤៧៧-៨. គាមោ ឯកូបចារោតិអាទិ អវិប្បវាសលក្ខណវវត្ថាបនត្ថំ វុត្តំ. តតោ បរំ យថាក្កមេន តានេវ បន្នរស មាតិកាបទានិ វិត្ថារេន្តោ ‘‘គាមោ ឯកូបចារោ នាមា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឯកកុលស្ស គាមោតិ ឯកស្ស រញ្ញោ វា ភោជកស្ស វា គាមោ. បរិក្ខិត្តោតិ យេន កេនចិ បាការេន វា វតិយា វា បរិក្ខាយ វា បរិក្ខិត្តោ. ឯត្តាវតា ឯកកុលគាមស្ស ឯកូបចារតា ទស្សិតា. អន្តោគាមេ វត្ថព្ពន្តិ ឯវរូបេ គាមេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា គាមព្ភន្តរេ យថារុចិតេ ឋានេ អរុណំ ឧដ្ឋាបេតុំ វដ្ដតិ. អបរិក្ខិត្តោតិ ឥមិនា តស្សេវ គាមស្ស នានូបចារតា ទស្សិតា. ឯវរូបេ គាមេ យស្មិំ ឃរេ ចីវរំ និក្ខិត្តំ, តត្ថ វត្ថព្ពំ. ហត្ថបាសា វា ន វិជហិតព្ពន្តិ អថ វា តំ ឃរំ សមន្តតោ ហត្ថបាសា ន វិជហិតព្ពំ, អឌ្ឍតេយ្យរតនប្បមាណប្បទេសា ឧទ្ធំ ន វិជហិតព្ពន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អឌ្ឍតេយ្យរតនព្ភន្តរេ បន វត្ថុំ វដ្ដតិ. តំ បមាណំ អតិក្កមិត្វា សចេបិ ឥទ្ធិមា ភិក្ខូ អាកាសេ អរុណំ ឧដ្ឋាបេតិ, និស្សគ្គិយមេវ ហោតិ. ឯត្ថ ច យស្មិំ ឃរេតិ ឃរបរិច្ឆេទោ ‘‘ឯកកុលស្ស និវេសនំ ហោតី’’តិអាទិនា (បារា. ៤៨០) លក្ខណេន វេទិតព្ពោ.

៤៧៩. នានាកុលស្ស គាមោតិ នានារាជូនំ វា ភោជកានំ វា គាមោ, វេសាលិកុសិនារាទិសទិសោ. បរិក្ខិត្តោតិ ឥមិនា នានាកុលគាមស្ស ឯកូបចារតា ទស្សិតា. សភាយេ វា ទ្វារមូលេ វាតិ ឯត្ថ សភាយន្តិ លិង្គព្យត្តយេន សភា វុត្តា. ទ្វារមូលេតិ នគរទ្វារស្ស សមីបេ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឯវរូបេ គាមេ យស្មិំ ឃរេ ចីវរំ និក្ខិត្តំ, តត្ថ វា វត្ថព្ពំ. តត្ថ សទ្ទសង្ឃដ្ដនេន វា ជនសម្ពាធេន វា វសិតុំ អសក្កោន្តេន សភាយេ វា វត្ថព្ពំ នគរទ្វារមូលេ វា. តត្របិ វសិតុំ អសក្កោន្តេន យត្ថ កត្ថចិ ផាសុកដ្ឋានេ វសិត្វា អន្តោអរុណេ អាគម្ម តេសំយេវ សភាយទ្វារមូលានំ ហត្ថបាសា វា ន វិជហិតព្ពំ. ឃរស្ស បន ចីវរស្ស វា ហត្ថបាសេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ.

សភាយំ គច្ឆន្តេន ហត្ថបាសេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វាតិ សចេ ឃរេ អដ្ឋបេត្វា សភាយេ ឋបេស្សាមីតិ សភាយំ គច្ឆតិ, តេន សភាយំ គច្ឆន្តេន ហត្ថបាសេតិ ហត្ថំ បសារេត្វា ‘‘ហន្ទិមំ ចីវរំ ឋបេមី’’តិ ឯវំ និក្ខេបសុខេ ហត្ថបាសគតេ កិស្មិញ្ចិ អាបណេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា បុរិមនយេនេវ សភាយេ វា វត្ថព្ពំ ទ្វារមូលេ វា, ហត្ថបាសា វា ន វិជហិតព្ពំ.

តត្រាយំ វិនិច្ឆយោ – ផុស្សទេវត្ថេរោ តាវ អាហ – ‘‘ចីវរហត្ថបាសេ វសិតព្ពំ នត្ថិ, យត្ថ កត្ថចិ វីថិហត្ថបាសេបិ សភាយហត្ថបាសេបិ ទ្វារហត្ថបាសេបិ វសិតុំ វដ្ដតី’’តិ. ឧបតិស្សត្ថេរោ បនាហ – ‘‘នគរស្ស ពហូនិបិ ទ្វារានិ ហោន្តិ ពហូនិបិ សភាយានិ, តស្មា សព្ពត្ថ ន វដ្ដតិ. យស្សា បន វីថិយា ចីវរំ ឋបិតំ យំ តស្សា សម្មុខដ្ឋានេ សភាយញ្ច ទ្វារញ្ច តស្ស សភាយស្ស ច ទ្វារស្ស ច ហត្ថបាសា ន វិជហិតព្ពំ. ឯវញ្ហិ សតិ សក្កា ចីវរស្ស បវត្តិ ជានិតុ’’ន្តិ. សភាយំ បន គច្ឆន្តេន យស្ស អាបណិកស្ស ហត្ថេ និក្ខិត្តំ, សចេ សោ តំ ចីវរំ អតិហរិត្វា ឃរេ និក្ខិបតិ, វីថិហត្ថបាសោ ន រក្ខតិ, ឃរស្ស ហត្ថបាសេ វត្ថព្ពំ. សចេ មហន្តំ ឃរំ ហោតិ, ទ្វេ វីថិយោ ផរិត្វា ឋិតំ បុរតោ វា បច្ឆតោ វា ហត្ថបាសេយេវ អរុណំ ឧដ្ឋាបេតព្ពំ. សភាយេ និក្ខិបិត្វា បន សភាយេ វា តស្ស សម្មុខេ នគរទ្វារមូលេ វា តេសំយេវ ហត្ថបាសេ វា អរុណំ ឧដ្ឋាបេតព្ពំ.

អបរិក្ខិត្តោតិឥមិនា តស្សេវ គាមស្ស នានូបចារតា ទស្សិតា. ឯតេនេវុបាយេន សព្ពត្ថ ឯកូបចារតា ច នានូបចារតា ច វេទិតព្ពា. បាឡិយំ បន ‘‘គាមោ ឯកូបចារោ នាមា’’តិ ឯវំ អាទិម្ហិ ‘‘អជ្ឈោកាសោ ឯកូបចារោ នាមា’’តិ ឯវំ អន្តេ ច ឯកមេវ មាតិកាបទំ ឧទ្ធរិត្វា បទភាជនំ វិត្ថារិតំ. តស្មា តស្សេវ បទស្សានុសារេន សព្ពត្ថ បរិក្ខេបាទិវសេន ឯកូបចារតា ច នានូបចារតា ច វេទិតព្ពា.

៤៨០-១. និវេសនាទីសុ ឱវរកាតិ គព្ភានំយេវេតំ បរិយាយវចនំ. ហត្ថបាសា វាតិ គព្ភស្ស ហត្ថបាសា. ទ្វារមូលេ វាតិ សព្ពេសំ សាធារណេ ឃរទ្វារមូលេ. ហត្ថបាសា វាតិ គព្ភស្ស វា ឃរទ្វារមូលស្ស វា ហត្ថបាសា.

៤៨២-៧. ឧទោសិតោតិ យានាទីនំ ភណ្ឌានំ សាលា. ឥតោ បដ្ឋាយ ច និវេសនេ វុត្តនយេនេវ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. អដ្ដោតិ បដិរាជាទិបដិពាហនត្ថំ ឥដ្ឋកាហិ កតោ ពហលភិត្តិកោ ចតុបញ្ចភូមិកោ បតិស្សយវិសេសោ. មាឡោតិ ឯកកូដសង្គហិតោ ចតុរស្សបាសាទោ. បាសាទោតិ ទីឃបាសាទោ. ហម្មិយន្តិ មុណ្ឌច្ឆទនបាសាទោ.

៤៨៩. សត្តព្ភន្តរាតិឯត្ថ ឯកំ អព្ភន្តរំ អដ្ឋវីសតិហត្ថំ ហោតិ. សចេ សត្ថោ គច្ឆន្តោ គាមំ វា នទិំ វា បរិយាទិយិត្វា តិដ្ឋតិ អន្តោបវិដ្ឋេន សទ្ធិំ ឯកាពទ្ធោ ហុត្វា ឱរញ្ច បារញ្ច ផរិត្វា ឋិតោ ហោតិ, សត្ថបរិហារោវ លព្ភតិ. អថ គាមេ វា នទិយា វា បរិយាបន្នោ ហោតិ អន្តោបវិដ្ឋោ, គាមបរិហារោ ចេវ នទីបរិហារោ ច លព្ភតិ. សចេ វិហារសីមំ អតិក្កមិត្វា តិដ្ឋតិ, អន្តោសីមាយ ច ចីវរំ ហោតិ, វិហារំ គន្ត្វា វសិតព្ពំ. សចេ ពហិសីមាយ ចីវរំ ហោតិ សត្ថសមីបេយេវ វសិតព្ពំ. សចេ គច្ឆន្តោ សកដេ វា ភគ្គេ គោណេ វា នដ្ឋេ អន្តរា ឆិជ្ជតិ, យស្មិំ កោដ្ឋាសេ ចីវរំ តត្ថ វសិតព្ពំ.

៤៩០. ឯកកុលស្ស ខេត្តេ ហត្ថបាសោ នាម ចីវរហត្ថបាសោយេវ, នានាកុលស្ស ខេត្តេ ហត្ថបាសោ នាម ខេត្តទ្វារស្ស ហត្ថបាសោ. អបរិក្ខិត្តេ ចីវរស្សេវ ហត្ថបាសោ.

៤៩១-៤. ធញ្ញករណន្តិ ខលំ វុច្ចតិ. អារាមោតិ បុប្ផារាមោ វា ផលារាមោ វា. ទ្វីសុបិ ខេត្តេ វុត្តសទិសោវ វិនិច្ឆយោ. វិហារោ និវេសនសទិសោ. រុក្ខមូលេ អន្តោឆាយាយន្តិ ឆាយាយ ផុដ្ឋោកាសស្ស អន្តោ ឯវ. វិរឡសាខស្ស បន រុក្ខស្ស អាតបេន ផុដ្ឋោកាសេ ឋបិតំ និស្សគ្គិយមេវ ហោតិ, តស្មា តាទិសស្ស សាខាច្ឆាយាយ វា ខន្ធច្ឆាយាយ វា ឋបេតព្ពំ. សចេ សាខាយ វា វិដបេ វា ឋបេតិ, ឧបរិ អញ្ញសាខាច្ឆាយាយ ផុដ្ឋោកាសេយេវ ឋបេតព្ពំ. ខុជ្ជរុក្ខស្ស ឆាយា ទូរំ គច្ឆតិ, ឆាយាយ គតដ្ឋានេ ឋបេតុំ វដ្ដតិយេវ. ឥធាបិ ហត្ថបាសោ ចីវរហត្ថបាសោយេវ.

អគាមកេ អរញ្ញេតិ អគាមកំ នាម អរញ្ញំ វិញ្ឈាដវីអាទីសុ វា សមុទ្ទមជ្ឈេ វា មច្ឆពន្ធានំ អគមនបថេ ទីបកេសុ លព្ភតិ. សមន្តា សត្តព្ភន្តរាតិ មជ្ឈេ ឋិតស្ស សមត្តា សព្ពទិសាសុ សត្តព្ភន្តរា, វិនិព្ពេធេន ចុទ្ទស ហោន្តិ. មជ្ឈេ និសិន្នោ បុរត្ថិមាយ វា បច្ឆិមាយ វា ទិសាយ បរិយន្តេ ឋបិតចីវរំ រក្ខតិ. សចេ បន អរុណុគ្គមនសមយេ កេសគ្គមត្តម្បិ បុរត្ថិមំ ទិសំ គច្ឆតិ, បច្ឆិមាយ ទិសាយ ចីវរំ និស្សគ្គិយំ ហោតិ. ឯស នយោ ឥតរស្មិំ. ឧបោសថកាលេ បន បរិសបរិយន្តេ និសិន្នភិក្ខុតោ បដ្ឋាយ សត្តព្ភន្តរសីមា សោធេតព្ពា. យត្តកំ ភិក្ខុសង្ឃោ វឌ្ឍតិ, សីមាបិ តត្តកំ វឌ្ឍតិ.

៤៩៥. អនិស្សជ្ជិត្វា បរិភុញ្ជតិ អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ ឯត្ថ សចេ បធានិកោ ភិក្ខុ សព្ពរត្តិំ បធានមនុយុញ្ជិត្វា បច្ចុសសមយេ ‘‘ន្ហាយិស្សាមី’’តិ តីណិបិ ចីវរានិ តីរេ ឋបេត្វា នទិំ ឱតរតិ, ន្ហាយន្តស្សេវ ចស្ស អរុណំ ឧដ្ឋហតិ, កិំ កាតព្ពំ. សោ ហិ យទិ ឧត្តរិត្វា ចីវរំ និវាសេតិ, និស្សគ្គិយចីវរំ អនិស្សជ្ជិត្វា បរិភុញ្ជនបច្ចយា ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ. អថ នគ្គោ គច្ឆតិ, ឯវម្បិ ទុក្កដំ អាបជ្ជតីតិ? ន អាបជ្ជតិ. សោ ហិ យាវ អញ្ញំ ភិក្ខុំ ទិស្វា វិនយកម្មំ ន ករោតិ, តាវ តេសំ ចីវរានំ អបរិភោគារហត្តា នដ្ឋចីវរដ្ឋានេ ឋិតោ ហោតិ. នដ្ឋចីវរស្ស ច អកប្បិយំ នាម នត្ថិ. តស្មា ឯកំ និវាសេត្វា ទ្វេ ហត្ថេន គហេត្វា វិហារំ គន្ត្វា វិនយកម្មំ កាតព្ពំ. សចេ ទូរេ វិហារោ ហោតិ, អន្តរាមគ្គេ មនុស្សា សញ្ចរន្តិ. ឯកំ និវាសេត្វា ឯកំ បារុបិត្វា ឯកំ អំសកូដេ ឋបេត្វា គន្តព្ពំ. សចេ វិហារេ សភាគភិក្ខូ ន បស្សតិ, ភិក្ខាចារំ គតា ហោន្តិ, សង្ឃាដិំ ពហិគាមេ ឋបេត្វា សន្តរុត្តរេន អាសនសាលំ គន្ត្វា វិនយកម្មំ កាតព្ពំ. សចេ ពហិគាមេ ចោរភយំ ហោតិ, បារុបិត្វា គន្តព្ពំ. សចេ អាសនសាលា សម្ពាធា ហោតិ ជនាកិណ្ណា, ន សក្កា ឯកមន្តេ ចីវរំ អបនេត្វា វិនយកម្មំ កាតុំ, ឯកំ ភិក្ខុំ អាទាយ ពហិគាមំ គន្ត្វា វិនយកម្មំ កត្វា ចីវរានិ បរិភុញ្ជិតព្ពានិ.

សចេ ភិក្ខូ ទហរានំ ហត្ថេ បត្តចីវរំ ទត្វា មគ្គំ គច្ឆន្តា បច្ឆិមេ យាមេ សយិតុកាមា ហោន្តិ, អត្តនោ អត្តនោ ចីវរំ ហត្ថបាសេ កត្វាវ សយិតព្ពំ. សចេ គច្ឆន្តានំយេវ អសម្បត្តេសុ ទហរេសុ អរុណំ ឧគ្គច្ឆតិ, ចីវរំ និស្សគ្គិយំ ហោតិ, និស្សយោ បន ន បដិប្បស្សម្ភតិ, ទហរានម្បិ បុរតោ គច្ឆន្តានំ ថេរេសុ អសម្បត្តេសុ ឯសេវ នយោ. មគ្គំ វិរជ្ឈិត្វា អរញ្ញេ អញ្ញមញ្ញំ អបស្សន្តេសុបិ ឯសេវ នយោ. សចេ បន ទហរា ‘‘មយំ, ភន្តេ, មុហុត្តំ សយិត្វា អសុកស្មិំ នាម ឱកាសេ តុម្ហេ សម្បាបុណិស្សាមា’’តិ វត្វា យាវ អរុណុគ្គមនា សយន្តិ, ចីវរញ្ច និស្សគ្គិយំ ហោតិ, និស្សយោ ច បដិប្បស្សម្ភតិ, ទហរេ ឧយ្យោជេត្វា ថេរេសុ សយន្តេសុបិ ឯសេវ នយោ. ទ្វេធាបថំ ទិស្វា ថេរា ‘‘អយំ មគ្គោ’’ ទហរា ‘‘អយំ មគ្គោ’’តិ វត្វា អញ្ញមញ្ញស្ស វចនំ អគ្គហេត្វា គតា, សហ អរុណុគ្គមនា ចីវរានិ ច និស្សគ្គិយានិ ហោន្តិ, និស្សយោ ច បដិប្បស្សម្ភតិ. សចេ ទហរា មគ្គតោ ឱក្កម្ម ‘‘អន្តោអរុណេយេវ និវត្តិស្សាមា’’តិ ភេសជ្ជត្ថាយ គាមំ បវិសិត្វា អាគច្ឆន្តិ. អសម្បត្តានំយេវ ច តេសំ អរុណោ ឧគ្គច្ឆតិ, ចីវរានិ និស្សគ្គិយានិ ហោន្តិ, និស្សយោ បន ន បដិប្បស្សម្ភតិ. សចេ បន ធេនុភយេន វា សុនខភយេន វា ‘‘មុហុត្តំ ឋត្វា គមិស្សាមា’’តិ ឋត្វា វា និសីទិត្វា វា គច្ឆន្តិ, អន្តរា អរុណេ ឧគ្គតេ ចីវរានិ និស្សគ្គិយានិ ហោន្តិ, និស្សយោ ច បដិប្បស្សម្ភតិ. សចេ ‘‘អន្តោអរុណេយេវ អាគមិស្សាមា’’តិ អន្តោសីមាយំ គាមំ បវិដ្ឋានំ អន្តរា អរុណោ ឧគ្គច្ឆតិ, នេវ ចីវរានិ និស្សគ្គិយានិ ហោន្តិ, ន និស្សយោ បដិប្បស្សម្ភតិ. សចេ បន ‘‘វិភាយតុ តាវា’’តិ និសីទន្តិ, អរុណេ ឧគ្គតេបិ ន ចីវរានិ និស្សគ្គិយានិ ហោន្តិ, និស្សយោ បន បដិប្បស្សម្ភតិ. យេបិ ‘‘អន្តោអរុណេយេវ អាគមិស្សាមា’’តិ សាមន្តវិហារំ ធម្មសវនត្ថាយ សឧស្សាហា គច្ឆន្តិ, អន្តរាមគ្គេយេវ ច នេសំ អរុណោ ឧគ្គច្ឆតិ, ចីវរានិ និស្សគ្គិយានិ ហោន្តិ, និស្សយោ បន ន បដិប្បស្សម្ភតិ. សចេ ធម្មគារវេន ‘‘យាវ បរិយោសានំ សុត្វាវ គមិស្សាមា’’តិ និសីទន្តិ, សហ អរុណស្សុគ្គមនា ចីវរានិបិ និស្សគ្គិយានិ ហោន្តិ, និស្សយោបិ បដិប្បស្សម្ភតិ. ថេរេន ទហរំ ចីវរធោវនត្ថាយ គាមកំ បេសេន្តេន អត្តនោ ចីវរំ បច្ចុទ្ធរិត្វាវ ទាតព្ពំ. ទហរស្សាបិ ចីវរំ បច្ចុទ្ធរាបេត្វា ឋបេតព្ពំ. សចេ អស្សតិយា គច្ឆតិ, អត្តនោ ចីវរំ បច្ចុទ្ធរិត្វា ទហរស្ស ចីវរំ វិស្សាសេន គហេត្វា ឋបេតព្ពំ. សចេ ថេរោ នស្សរតិ, ទហរោ ឯវ សរតិ, ទហរេន អត្តនោ ចីវរំ បច្ចុទ្ធរិត្វា ថេរស្ស ចីវរំ វិស្សាសេន គហេត្វា គន្ត្វា វត្តព្ពោ ‘‘ភន្តេ, តុម្ហាកំ ចីវរំ អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជថា’’តិ អត្តនោបិ ចីវរំ អធិដ្ឋាតព្ពំ. ឯវំ ឯកស្ស សតិយាបិ អាបត្តិមោក្ខោ ហោតីតិ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ.

សមុដ្ឋានាទីសុ បឋមកថិនសិក្ខាបទេ អនធិដ្ឋានំ អវិកប្បនញ្ច អកិរិយំ, ឥធ អបច្ចុទ្ធរណំ អយមេវ វិសេសោ. សេសំ សព្ពត្ថ វុត្តនយមេវាតិ.

ឧទោសិតសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. តតិយកថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៩៧. តេន សមយេនាតិ តតិយកថិនសិក្ខាបទំ. តត្ថ ឧស្សាបេត្វា បុនប្បុនំ វិមជ្ជតីតិ ‘‘វលីសុ នដ្ឋាសុ ឥទំ មហន្តំ ភវិស្សតី’’តិ មញ្ញមានោ ឧទកេន សិញ្ចិត្វា បាទេហិ អក្កមិត្វា ហត្ថេហិ ឧស្សាបេត្វា ឧក្ខិបិត្វា បិដ្ឋិយំ ឃំសតិ, តំ អាតបេ សុក្ខំ បឋមប្បមាណមេវ ហោតិ. សោ បុនបិ តថា ករោតិ, តេន វុត្តំ – ‘‘ឧស្សាបេត្វា បុនប្បុនំ វិមជ្ជតី’’តិ. តំ ឯវំ កិលមន្តំ ភគវា គន្ធកុដិយំ និសិន្នោវ ទិស្វា និក្ខមិត្វា សេនាសនចារិកំ អាហិណ្ឌន្តោ វិយ តត្ថ អគមាសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អទ្ទស ខោ ភគវា’’តិអាទិ.

៤៩៩-៥០០. ឯកាទសមាសេតិ ឯកំ បច្ឆិមកត្តិកមាសំ ឋបេត្វា សេសេ ឯកាទសមាសេ. សត្តមាសេតិ កត្តិកមាសំ ហេមន្តិកេ ច ចត្តារោតិ បញ្ចមាសេ ឋបេត្វា សេសេ សត្តមាសេ. កាលេបិ អាទិស្ស ទិន្នន្តិ សង្ឃស្ស វា ‘‘ឥទំ អកាលចីវរ’’ន្តិ ឧទ្ទិសិត្វា ទិន្នំ, ឯកបុគ្គលស្ស វា ‘‘ឥទំ តុយ្ហំ ទម្មី’’តិ ទិន្នំ.

សង្ឃតោ វាតិ អត្តនោ បត្តភាគវសេន សង្ឃតោ វា ឧប្បជ្ជេយ្យ. គណតោ វាតិ ឥទំ សុត្តន្តិកគណស្ស ទេម, ឥទំ អាភិធម្មិកគណស្សាតិ ឯវំ គណស្ស ទេន្តិ. តតោ អត្តនោ បត្តភាគវសេន គណតោ វា ឧប្បជ្ជេយ្យ.

នោ ចស្ស បារិបូរីតិ នោ ចេ បារិបូរី ភវេយ្យ, យត្តកេន កយិរមានំ អធិដ្ឋានចីវរំ បហោតិ, តញ្ចេ ចីវរំ តត្តកំ ន ភវេយ្យ, ឩនកំ ភវេយ្យាតិ អត្ថោ.

បច្ចាសា ហោតិ សង្ឃតោ វាតិអាទីសុ អសុកទិវសំ នាម សង្ឃោ ចីវរានិ លភិស្សតិ, គណោ លភិស្សតិ, តតោ មេ ចីវរំ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ ឯវំ សង្ឃតោ វា គណតោ វា បច្ចាសា ហោតិ. ញាតកេហិ មេ ចីវរត្ថាយ បេសិតំ, មិត្តេហិ បេសិតំ, តេ អាគតា ចីវរេ ទស្សន្តីតិ ឯវំ ញាតិតោ វា មិត្តតោ វា បច្ចាសា ហោតិ. បំសុកូលំ វាតិ ឯត្ថ បន បំសុកូលំ វា លច្ឆាមីតិ ឯវំ បច្ចាសា ហោតីតិ យោជេតព្ពំ. អត្តនោ វា ធនេនាតិ អត្តនោ កប្បាសសុត្តាទិនា ធនេន, អសុកទិវសំ នាម លច្ឆាមីតិ ឯវំ វា បច្ចាសា ហោតីតិ អត្ថោ.

តតោ ចេ ឧត្តរិ និក្ខិបេយ្យ សតិយាបិ បច្ចាសាយាតិ មាសបរមតោ ចេ ឧត្តរិ និក្ខិបេយ្យ, និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយន្តិ អត្ថោ. ឯវំ បន អវត្វា យស្មា អន្តរា ឧប្បជ្ជមានេ បច្ចាសាចីវរេ មូលចីវរស្ស ឧប្បន្នទិវសតោ យាវ វីសតិមោ ទិវសោ តាវ ឧប្បន្នំ បច្ចាសាចីវរំ មូលចីវរំ អត្តនោ គតិកំ ករោតិ, តតោ ឧទ្ធំ មូលចីវរំ បច្ចាសាចីវរំ អត្តនោ គតិកំ ករោតិ. តស្មា តំ វិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘តទហុប្បន្នេ មូលចីវរេ’’តិអាទិនា នយេន បទភាជនំ វុត្តំ, តំ ឧត្តានត្ថមេវ.

វិសភាគេ ឧប្បន្នេ មូលចីវរេតិ យទិ មូលចីវរំ សណ្ហំ, បច្ចាសាចីវរំ ថូលំ, ន សក្កា យោជេតុំ. រត្តិយោ ច សេសា ហោន្តិ, ន តាវ មាសោ បូរតិ, ន អកាមា និគ្គហេន ចីវរំ ការេតព្ពំ. អញ្ញំ បច្ចាសាចីវរំ លភិត្វាយេវ កាលព្ភន្តរេ ការេតព្ពំ. បច្ចាសាចីវរម្បិ បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋាតព្ពំ. អថ មូលចីវរំ ថូលំ ហោតិ, បច្ចាសាចីវរំ សណ្ហំ, មូលចីវរំ បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋហិត្វា បច្ចាសាចីវរមេវ មូលចីវរំ កត្វា ឋបេតព្ពំ. តំ បុន មាសបរិហារំ លភតិ, ឯតេនុបាយេន យាវ ឥច្ឆតិ តាវ អញ្ញមញ្ញំ មូលចីវរំ កត្វា ឋបេតុំ វដ្ដតីតិ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

សមុដ្ឋានាទីនិ បឋមកថិនសទិសានេវាតិ.

តតិយកថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បុរាណចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥០៣-៥. តេន សមយេនាតិ បុរាណចីវរសិក្ខាបទំ. តត្ថ យាវ សត្តមា បិតាមហយុគាតិ បិតុបិតា បិតាមហោ, បិតាមហស្ស យុគំ បិតាមហយុគំ. យុគន្តិ អាយុប្បមាណំ វុច្ចតិ. អភិលាប មត្តមេវ ចេតំ. អត្ថតោ បន បិតាមហោយេវ បិតាមហយុគំ. តតោ ឧទ្ធំ សព្ពេបិ បុព្ពបុរិសា បិតាមហគ្គហណេនេវ គហិតា. ឯវំ យាវ សត្តមោ បុរិសោ តាវ យា អសម្ពទ្ធា សា យាវ សត្តមា បិតាមហយុគា អសម្ពទ្ធាតិ វុច្ចតិ. ទេសនាមុខមេវ ចេតំ. ‘‘មាតិតោ វា បិតិតោ វា’’តិវចនតោ បន បិតាមហយុគម្បិ បិតាមហិយុគម្បិ មាតាមហយុគម្បិ មាតាមហិយុគម្បិ តេសំ ភាតុភគិនីភាគិនេយ្យបុត្តបបុត្តាទយោបិ សព្ពេ ឥធ សង្គហិតា ឯវាតិ វេទិតព្ពា.

តត្រាយំ វិត្ថារនយោ – បិតា បិតុបិតា តស្ស បិតា តស្សាបិ បិតាតិ ឯវំ យាវ សត្តមា យុគា, បិតា បិតុមាតា តស្សា បិតា ច មាតា ច ភាតា ច ភគិនី ច បុត្តា ច ធីតរោ ចាតិ ឯវម្បិ ឧទ្ធញ្ច អធោ ច យាវ សត្តមា យុគា, បិតា បិតុភាតា បិតុភគិនី បិតុបុត្តា បិតុធីតរោ តេសម្បិ បុត្តធីតុបរម្បរាតិ ឯវម្បិ យាវ សត្តមា យុគា, មាតា មាតុមាតា តស្សា មាតា តស្សាបិ មាតាតិ ឯវម្បិ យាវ សត្តមា យុគា, មាតា មាតុបិតា តស្ស មាតា ច បិតា ច ភាតា ច ភគិនី ច បុត្តា ច ធីតរោ ចាតិ, ឯវម្បិ ឧទ្ធញ្ច អធោ ច យាវ សត្តមា យុគា, មាតា មាតុភាតា មាតុភគិនី មាតុបុត្តា មាតុធីតរោ តេសម្បិ បុត្តធីតុបរម្បរាតិ ឯវម្បិ យាវ សត្តមា យុគា, នេវ មាតុសម្ពន្ធេន ន បិតុសម្ពន្ធេន សម្ពទ្ធា, អយំ អញ្ញាតិកា នាម.

ឧភតោ សង្ឃេតិ ភិក្ខុនិសង្ឃេ ញត្តិចតុត្ថេន ភិក្ខុសង្ឃេ ញត្តិចតុត្ថេនាតិ អដ្ឋវាចិកវិនយកម្មេន ឧបសម្បន្នា.

សកិំ និវត្ថម្បិ សកិំ បារុតម្បីតិ រជិត្វា កប្បំ កត្វា ឯកវារម្បិ និវត្ថំ វា បារុតំ វា. អន្តមសោ បរិភោគសីសេន អំសេ វា មត្ថកេ វា កត្វា មគ្គំ គតោ ហោតិ, ឧស្សីសកំ វា កត្វា និបន្នោ ហោតិ, ឯតម្បិ បុរាណចីវរមេវ. សចេ បន បច្ចត្ថរណស្ស ហេដ្ឋា កត្វា និបជ្ជតិ, ហត្ថេហិ វា ឧក្ខិបិត្វា អាកាសេ វិតានំ កត្វា សីសេន អផុសន្តោ គច្ឆតិ, អយំ បរិភោគោ នាម ន ហោតីតិ កុរុន្ទិយំ វុត្តំ.

ធោតំ និស្សគ្គិយន្តិ ឯត្ថ ឯវំ អាណត្តា ភិក្ខុនី ធោវនត្ថាយ ឧទ្ធនំ សជ្ជេតិ, ទារូនិ សំហរតិ, អគ្គិំ ករោតិ, ឧទកំ អាហរតិ យាវ នំ ធោវិត្វា ឧក្ខិបតិ, តាវ ភិក្ខុនិយា បយោគេ បយោគេ ភិក្ខុស្ស ទុក្កដំ. ធោវិត្វា ឧក្ខិត្តមត្តេ និស្សគ្គិយំ ហោតិ. សចេ ទុទ្ធោតន្តិ មញ្ញមានា បុន សិញ្ចតិ វា ធោវតិ វា យាវ និដ្ឋានំ ន គច្ឆតិ តាវ បយោគេ បយោគេ ទុក្កដំ. ឯស នយោ រជនាកោដនេសុ. រជនទោណិយញ្ហិ រជនំ អាកិរិត្វា យាវ សកិំ ចីវរំ រជតិ, តតោ បុព្ពេ យំកិញ្ចិ រជនត្ថាយ ករោតិ, បច្ឆា វា បដិរជតិ, សព្ពត្ថ បយោគេ បយោគេ ភិក្ខុស្ស ទុក្កដំ. ឯវំ អាកោដនេបិ បយោគោ វេទិតព្ពោ.

៥០៦. អញ្ញាតិកាយ អញ្ញាតិកសញ្ញី បុរាណចីវរំ ធោវាបេតីតិ នោ ចេបិ ‘‘ឥមំ ធោវា’’តិ វទតិ, អថ ខោ ធោវនត្ថាយ កាយវិការំ កត្វា ហត្ថេន វា ហត្ថេ ទេតិ, បាទមូលេ វា ឋបេតិ, ឧបរិ វា ខិបតិ, សិក្ខមានាសាមណេរីសាមណេរឧបាសកតិត្ថិយាទីនំ វា ហត្ថេ បេសេតិ, នទីតិត្ថេ ធោវន្តិយា ឧបចារេ វា ខិបតិ, អន្តោទ្វាទសហត្ថេ ឱកាសេ ឋត្វា, ធោវាបិតំយេវ ហោតិ. សចេ បន ឧបចារំ មុញ្ចិត្វា ឱរតោ ឋបេតិ សា ចេ ធោវិត្វា អានេតិ, អនាបត្តិ. សិក្ខមានាយ វា សាមណេរិយា វា ឧបាសិកាយ វា ហត្ថេ ធោវនត្ថាយ ទេតិ, សា ចេ ឧបសម្បជ្ជិត្វា ធោវតិ, អាបត្តិយេវ. ឧបាសកស្ស ហត្ថេ ទេតិ, សោ ចេ លិង្គេ បរិវត្តេ ភិក្ខុនីសុ បព្ពជិត្វា ឧបសម្បជ្ជិត្វា ធោវតិ, អាបត្តិយេវ. សាមណេរស្ស វា ភិក្ខុស្ស វា ហត្ថេ ទិន្នេបិ លិង្គបរិវត្តនេ ឯសេវ នយោ.

ធោវាបេតិ រជាបេតីតិអាទីសុ ឯកេន វត្ថុនា និស្សគ្គិយំ, ទុតិយេន ទុក្កដំ. តីណិបិ ការាបេន្តស្ស ឯកេន និស្សគ្គិយំ, សេសេហិ ទ្វេ ទុក្កដានិ. យស្មា បនេតានិ ធោវនាទីនិ បដិបាដិយា វា ឧប្បដិបាដិយា វា ការេន្តស្ស មោក្ខោ នត្ថិ, តស្មា ឯត្ថ តីណិ ចតុក្កានិ វុត្តានិ. សចេបិ ហិ ‘‘ឥមំ ចីវរំ រជិត្វា ធោវិត្វា អានេហី’’តិ វុត្តេ សា ភិក្ខុនី បឋមំ ធោវិត្វា បច្ឆា រជតិ, និស្សគ្គិយេន ទុក្កដមេវ. ឯវំ សព្ពេសុ វិបរីតវចនេសុ នយោ នេតព្ពោ. សចេ បន ‘‘ធោវិត្វា អានេហី’’តិ វុត្តា ធោវតិ ចេវ រជតិ ច, ធោវាបនបច្ចយា ឯវ អាបត្តិ, រជនេ អនាបត្តិ. ឯវំ សព្ពត្ថ វុត្តាធិកករណេ ‘‘អវុត្តា ធោវតី’’តិ ឥមិនា លក្ខណេន អនាបត្តិ វេទិតព្ពា. ‘‘ឥមស្មិំ ចីវរេ យំ កាតព្ពំ, សព្ពំ តំ តុយ្ហំ ភារោ’’តិ វទន្តោ បន ឯកវាចាយ សម្ពហុលា អាបត្តិយោ អាបជ្ជតីតិ.

អញ្ញាតិកាយ វេមតិកោ អញ្ញាតិកាយ ញាតិកសញ្ញីតិ ឥមានិបិ បទានិ វុត្តានំយេវ តិណ្ណំ ចតុក្កានំ វសេន វិត្ថារតោ វេទិតព្ពានិ.

ឯកតោ ឧបសម្បន្នាយាតិ ភិក្ខុនីនំ សន្តិកេ ឧបសម្បន្នាយ ធោវាបេន្តស្ស ទុក្កដំ. ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ឧបសម្បន្នាយ បន យថាវត្ថុកមេវ, ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ឧបសម្បន្នា នាម បញ្ចសតា សាកិយានិយោ.

៥០៧. អវុត្តា ធោវតីតិ ឧទ្ទេសាយ វា ឱវាទាយ វា អាគតា កិលិន្នំ ចីវរំ ទិស្វា ឋបិតដ្ឋានតោ គហេត្វា វា ‘‘ទេថ, អយ្យ, ធោវិស្សាមី’’តិ អាហរាបេត្វា វា ធោវតិ ចេវ រជតិ ច អាកោដេតិ ច, អយំ អវុត្តា ធោវតិ នាម. យាបិ ‘‘ឥមំ ចីវរំ ធោវា’’តិ ទហរំ វា សាមណេរំ វា អាណាបេន្តស្ស ភិក្ខុនោ សុត្វា ‘‘អាហរថយ្យ អហំ ធោវិស្សាមី’’តិ ធោវតិ, តាវកាលិកំ វា គហេត្វា ធោវិត្វា រជិត្វា ទេតិ, អយម្បិ អវុត្តា ធោវតិ នាម.

អញ្ញំ បរិក្ខារន្តិ ឧបាហនត្ថវិកបត្តត្ថវិកអំសពទ្ធកកាយពន្ធនមញ្ចបីឋភិសិតដ្ដិកាទិំ យំកិញ្ចិ ធោវាបេតិ, អនាបត្តិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវ.

សមុដ្ឋានាទីសុ បន ឥទំ សិក្ខាបទំ ឆសមុដ្ឋានំ, កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

បុរាណចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ចីវរបដិគ្គហណសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥០៨. តេន សមយេនាតិ ចីវរបដិគ្គហណសិក្ខាបទំ. តត្ថ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តាតិ បិណ្ឌបាតតោ បដិក្កន្តា. យេន អន្ធវនំ តេនុបសង្កមីតិ អបញ្ញត្តេ សិក្ខាបទេ យេន អន្ធវនំ តេនុបសង្កមិ. កតកម្មាតិ កតចោរិកកម្មា, សន្ធិច្ឆេទនាទីហិ បរភណ្ឌំ ហរិតាតិ វុត្តំ ហោតិ. ចោរគាមណិកោតិ ចោរជេដ្ឋកោ. សោ កិរ បុព្ពេ ថេរិំ ជានាតិ, តស្មា ចោរានំ បុរតោ គច្ឆន្តោ ទិស្វា ‘‘ឥតោ មា គច្ឆថ, សព្ពេ ឥតោ ឯថា’’តិ តេ គហេត្វា អញ្ញេន មគ្គេន អគមាសិ. សមាធិម្ហា វុដ្ឋហិត្វាតិ ថេរី កិរ បរិច្ឆិន្នវេលាយំយេវ សមាធិម្ហា វុដ្ឋហិ. សោបិ តស្មិំយេវ ខណេ ឯវំ អវច, តស្មា សា អស្សោសិ, សុត្វា ច ‘‘នត្ថិ ទានិ អញ្ញោ ឯត្ថ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា អញ្ញត្រ មយា’’តិ តំ មំសំ អគ្គហេសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ ឧប្បលវណ្ណា ភិក្ខុនី’’តិអាទិ.

ឱហិយ្យកោតិ អវហីយកោ អវសេសោ, វិហារវារំ បត្វា ឯកោវ វិហារេ ឋិតោតិ អត្ថោ. សចេ មេ ត្វំ អន្តរវាសកំ ទទេយ្យាសីតិ កស្មា អាហ? សណ្ហំ ឃនមដ្ឋំ អន្តរវាសកំ ទិស្វា លោភេន, អបិច អប្បកោ តស្សា អន្តរវាសកេ លោភោ, ថេរិយា បន សិខាប្បត្តា កោដ្ឋាសសម្បត្តិ តេនស្សា សរីរបារិបូរិំ បស្សិស្សាមីតិ វិសមលោភំ ឧប្បាទេត្វា ឯវមាហ. អន្តិមន្តិ បញ្ចន្នំ ចីវរានំ សព្ពបរិយន្តំ ហុត្វា អន្តិមំ, អន្តិមន្តិ បច្ឆិមំ. អញ្ញំ លេសេនាបិ វិកប្បេត្វា វា បច្ចុទ្ធរិត្វា វា ឋបិតំ ចីវរំ នត្ថីតិ ឯវំ យថាអនុញ្ញាតានំ បញ្ចន្នំ ចីវរានំ ធារណវសេនេវ អាហ, ន លោភេន, ន ហិ ខីណាសវានំ លោភោ អត្ថិ. និប្បីឡិយមានាតិ ឧបមំ ទស្សេត្វា គាឡ្ហំ បីឡយមានា.

អន្តរវាសកំ ទត្វា ឧបស្សយំ អគមាសីតិ សង្កច្ចិកំ និវាសេត្វា យថា តស្ស មនោរថោ ន បូរតិ, ឯវំ ហត្ថតលេយេវ ទស្សេត្វា អគមាសិ.

៥១០. កស្មា បារិវត្តកចីវរំ អប្បដិគណ្ហន្តេ ឧជ្ឈាយិំសុ? ‘‘សចេ ឯត្តកោបិ អម្ហេសុ អយ្យានំ វិស្សាសោ នត្ថិ, កថំ មយំ យាបេស្សាមា’’តិ វិហត្ថតាយ សមភិតុន្នត្តា.

អនុជានាមិ ភិក្ខវេ ឥមេសំ បញ្ចន្នន្តិ ឥមេសំ បញ្ចន្នំ សហធម្មិកានំ សមសទ្ធានំ សមសីលានំ សមទិដ្ឋីនំ បារិវត្តកំ គហេតុំ អនុជានាមីតិ អត្ថោ.

៥១២. បយោគេ ទុក្កដន្តិ គហណត្ថាយ ហត្ថប្បសារណាទីសុ ទុក្កដំ. បដិលាភេនាតិ បដិគ្គហណេន. តត្ថ ច ហត្ថេន វា ហត្ថេ ទេតុ, បាទមូលេ វា ឋបេតុ, ឧបរិ វា ខិបតុ, សោ ចេ សាទិយតិ, គហិតមេវ ហោតិ. សចេ បន សិក្ខមានាសាមណេរសាមណេរីឧបាសកឧបាសិកាទីនំ ហត្ថេ បេសិតំ បដិគ្គណ្ហាតិ, អនាបត្តិ. ធម្មកថំ កថេន្តស្ស ចតស្សោបិ បរិសា ចីវរានិ ច នានាវិរាគវត្ថានិ ច អានេត្វា បាទមូលេ ឋបេន្តិ, ឧបចារេ វា ឋត្វា ឧបចារំ វា មុញ្ចិត្វា ខិបន្តិ, យំ តត្ថ ភិក្ខុនីនំ សន្តកំ, តំ អញ្ញត្រ បារិវត្តកា គណ្ហន្តស្ស អាបត្តិយេវ. អថ បន រត្តិភាគេ ខិត្តានិ ហោន្តិ, ‘‘ឥទំ ភិក្ខុនិយា, ឥទំ អញ្ញេស’’ន្តិ ញាតុំ ន សក្កា, បារិវត្តកកិច្ចំ នត្ថីតិ មហាបច្ចរិយំ កុរុន្ទិយញ្ច វុត្តំ, តំ អចិត្តកភាវេន ន សមេតិ. សចេ ភិក្ខុនី វស្សាវាសិកំ ទេតិ, បារិវត្តកមេវ កាតព្ពំ. សចេ បន សង្ការកូដាទីសុ ឋបេតិ, ‘‘បំសុកូលំ គណ្ហិស្សន្តី’’តិ បំសុកូលំ អធិដ្ឋហិត្វា គហេតុំ វដ្ដតិ.

៥១៣. អញ្ញាតិកាយ អញ្ញាតិកសញ្ញីតិ តិកបាចិត្តិយំ. ឯកតោ ឧបសម្បន្នាយាតិ ភិក្ខុនីនំ សន្តិកេ ឧបសម្បន្នាយ ហត្ថតោ គណ្ហន្តស្ស ទុក្កដំ, ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ឧបសម្បន្នាយ បន បាចិត្តិយមេវ.

៥១៤. បរិត្តេន វា វិបុលន្តិ អប្បគ្ឃចីវរេន វា ឧបាហនត្ថវិកបត្តត្ថវិកអំសពទ្ធកកាយពន្ធនាទិនា វា មហគ្ឃំ ចេតាបេត្វា សចេបិ ចីវរំ បដិគ្គណ្ហាតិ, អនាបត្តិ. មហាបច្ចរិយំ បន ‘‘អន្តមសោ ហរីតកីខណ្ឌេនាបី’’តិ វុត្តំ. វិបុលេន វា បរិត្តន្តិ ឥទំ វុត្តវិបល្លាសេន វេទិតព្ពំ. អញ្ញំ បរិក្ខារន្តិ បត្តត្ថវិកាទិំ យំ កិញ្ចិ វិកប្បនុបគបច្ឆិមចីវរប្បមាណំ បន បដបរិស្សាវនម្បិ ន វដ្ដតិ. យំ នេវ អធិដ្ឋានុបគំ ន វិកប្បនុបគំ តំ សព្ពំ វដ្ដតិ. សចេបិ មញ្ចប្បមាណា ភិសិច្ឆវិ ហោតិ, វដ្ដតិយេវ; កោ បន វាទោ បត្តត្ថវិកាទីសុ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ.

សមុដ្ឋានាទីសុ ឥទំ ឆសមុដ្ឋានំ, កិរិយាកិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំវចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

ចីវរបដិគ្គហណសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥១៥. តេន សមយេនាតិ អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទំ. តត្ថ ឧបនន្ទោ សក្យបុត្តោតិ អសីតិសហស្សមត្តានំ សក្យកុលា បព្ពជិតានំ ភិក្ខូនំ បតិកិដ្ឋោ លោលជាតិកោ. បដ្ដោតិ ឆេកោ សមត្ថោ បដិពលោ សរសម្បន្នោ កណ្ឋមាធុរិយេន សមន្នាគតោ. កិស្មិំ វិយាតិ កិំសុ វិយ កិលេសោ វិយ, ហិរោត្តប្បវសេន កម្បនំ វិយ សង្កម្បនំ វិយ ហោតីតិ អត្ថោ.

អទ្ធានមគ្គន្តិ អទ្ធានសង្ខាតំ ទីឃមគ្គំ, ន នគរវីថិមគ្គន្តិ អត្ថោ. តេ ភិក្ខូ អច្ឆិន្ទិំសូតិ មុសិំសុ, បត្តចីវរានិ នេសំ ហរិំសូតិ អត្ថោ. អនុយុញ្ជាហីតិ ភិក្ខុភាវជាននត្ថាយ បុច្ឆ. អនុយុញ្ជិយមានាតិ បព្ពជ្ជាឧបសម្បទាបត្តចីវរាធិដ្ឋានាទីនិ បុច្ឆិយមានា. ឯតមត្ថំ អារោចេសុន្តិ ភិក្ខុភាវំ ជានាបេត្វា យោ ‘‘សាកេតា សាវត្ថិំ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នា’’តិអាទិនា នយេន វុត្តោ, ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ.

៥១៧. អញ្ញាតកំ គហបតិំ វាតិអាទីសុ យំ បរតោ ‘‘តិណេន វា បណ្ណេន វា បដិច្ឆាទេត្វា’’តិ វុត្តំ, តំ អាទិំ កត្វា ឯវំ អនុបុព្ពកថា វេទិតព្ពា. សចេ ចោរេ បស្សិត្វា ទហរា បត្តចីវរានិ គហេត្វា បលាតា, ចោរា ថេរានំ និវាសនបារុបនមត្តំយេវ ហរិត្វា គច្ឆន្តិ, ថេរេហិ នេវ តាវ ចីវរំ វិញ្ញាបេតព្ពំ, ន សាខាបលាសំ ភញ្ជិតព្ពំ. អថ ទហរា សព្ពំ ភណ្ឌកំ ឆឌ្ឌេត្វា បលាតា, ចោរា ថេរានំ និវាសនបារុបនំ តញ្ច ភណ្ឌកំ គហេត្វា គច្ឆន្តិ, ទហរេហិ អាគន្ត្វា អត្តនោ និវាសនបារុបនានិ ន តាវ ថេរានំ ទាតព្ពានិ, ន ហិ អនច្ឆិន្នចីវរា អត្តនោ អត្ថាយ សាខាបលាសំ ភញ្ជិតុំ លភន្តិ, អច្ឆិន្នចីវរានំ បន អត្ថាយ លភន្តិ, អច្ឆិន្នចីវរាវ អត្តនោបិ បរេសម្បិ អត្ថាយ លភន្តិ. តស្មា ថេរេហិ វា សាខាបលាសំ ភញ្ជិត្វា វាកាទីហិ គន្ថេត្វា ទហរានំ ទាតព្ពំ, ទហរេហិ វា ថេរានំ អត្ថាយ ភញ្ជិត្វា គន្ថេត្វា តេសំ ហត្ថេ ទត្វា វា អទត្វា វា អត្តនា និវាសេត្វា អត្តនោ និវាសនបារុបនានិ ថេរានំ ទាតព្ពានិ, នេវ ភូតគាមបាតព្យតាយ បាចិត្តិយំ ហោតិ, ន តេសំ ធារណេ ទុក្កដំ.

សចេ អន្តរាមគ្គេ រជកត្ថរណំ វា ហោតិ, អញ្ញេ វា តាទិសេ មនុស្សេ បស្សន្តិ, ចីវរំ វិញ្ញាបេតព្ពំ. យានិ ច នេសំ តេ វា វិញ្ញត្តមនុស្សា អញ្ញេ វា សាខាបលាសនិវាសនេ ភិក្ខូ ទិស្វា ឧស្សាហជាតា វត្ថានិ ទេន្តិ, តានិ សទសានិ វា ហោន្តុ អទសានិ វា នីលាទិនានាវណ្ណានិ វា កប្បិយានិបិ អកប្បិយានិបិ សព្ពានិ អច្ឆិន្នចីវរដ្ឋានេ ឋិតត្តា តេសំ និវាសេតុញ្ច បារុបិតុញ្ច វដ្ដន្តិ. វុត្តម្បិហេតំ បរិវារេ –

‘‘អកប្បកតំ នាបិ រជនាយ រត្តំ;

តេន និវត្ថោ យេន កាមំ វជេយ្យ;

ន ចស្ស ហោតិ អាបត្តិ;

សោ ច ធម្មោ សុគតេន ទេសិតោ;

បញ្ហា មេសា កុសលេហិ ចិន្តិតា’’តិ. (បរិ. ៤៨១);

អយញ្ហិ បញ្ហោ អច្ឆិន្នចីវរកំ ភិក្ខុំ សន្ធាយ វុត្តោ. អថ បន តិត្ថិយេហិ សហគច្ឆន្តិ, តេ ច នេសំ កុសចីរវាកចីរផលកចីរានិ ទេន្តិ, តានិបិ លទ្ធិំ អគ្គហេត្វា និវាសេតុំ វដ្ដន្តិ, និវាសេត្វាបិ លទ្ធិ ន គហេតព្ពា.

ឥទានិ ‘‘យំ អាវាសំ បឋមំ ឧបគច្ឆតិ, សចេ តត្ថ ហោតិ សង្ឃស្ស វិហារចីវរំ វា’’តិអាទីសុ វិហារចីវរំ នាម មនុស្សា អាវាសំ ការេត្វា ‘‘ចត្តារោបិ បច្ចយា អម្ហាកំយេវ សន្តកា បរិភោគំ គច្ឆន្តូ’’តិ តិចីវរំ សជ្ជេត្វា អត្តនា ការាបិតេ អាវាសេ ឋបេន្តិ, ឯតំ វិហារចីវរំ នាម. ឧត្តរត្ថរណន្តិ មញ្ចកស្ស ឧបរិ អត្ថរណកំ វុច្ចតិ. ភុមត្ថរណន្តិ បរិកម្មកតាយ ភូមិយា រក្ខណត្ថំ ចិមិលិកាហិ កតអត្ថរណំ តស្ស ឧបរិ តដ្ដិកំ បត្ថរិត្វា ចង្កមន្តិ. ភិសិច្ឆវីតិ មញ្ចភិសិយា វា បីឋភិសិយា វា ឆវិ, សចេ បូរិតា ហោតិ វិធុនិត្វាបិ គហេតុំ វដ្ដតិ. ឯវមេតេសុ វិហារចីវរាទីសុ យំ តត្ថ អាវាសេ ហោតិ, តំ អនាបុច្ឆាបិ គហេត្វា និវាសេតុំ វា បារុបិតុំ វា អច្ឆិន្នចីវរកានំ ភិក្ខូនំ លព្ភតីតិ វេទិតព្ពំ. តញ្ច ខោ លភិត្វា ឱទហិស្សាមិ បុន ឋបេស្សាមីតិ អធិប្បាយេន ន មូលច្ឆេជ្ជាយ. លភិត្វា ច បន ញាតិតោ វា ឧបដ្ឋាកតោ វា អញ្ញតោ វា កុតោចិ បាកតិកមេវ កាតព្ពំ. វិទេសគតេន ឯកស្មិំ សង្ឃិកេ អាវាសេ សង្ឃិកបរិភោគេន បរិភុញ្ជនត្ថាយ ឋបេតព្ពំ. សចស្ស បរិភោគេនេវ តំ ជីរតិ វា នស្សតិ វា គីវា ន ហោតិ. សចេ បន ឯតេសំ វុត្តប្បការានំ គិហិវត្ថាទីនំ ភិសិច្ឆវិបរិយន្តានំ កិញ្ចិ ន លព្ភតិ, តេន តិណេន វា បណ្ណេន វា បដិច្ឆាទេត្វា អាគន្តព្ពន្តិ.

៥១៩. យេហិ កេហិចិ វា អច្ឆិន្នន្តិ ឯត្ថ យម្បិ អច្ឆិន្នចីវរា អាចរិយុបជ្ឈាយា អញ្ញេ ‘‘អាហរថ, អាវុសោ, ចីវរ’’ន្តិ យាចិត្វា វា វិស្សាសេន វា គណ្ហន្តិ, តម្បិ សង្គហំ គច្ឆតីតិ វត្តុំ យុជ្ជតិ.

បរិភោគជិណ្ណំ វាតិ ឯត្ថ ច អច្ឆិន្នចីវរានំ អាចរិយុបជ្ឈាយាទីនំ អត្តនា តិណបណ្ណេហិ បដិច្ឆាទេត្វា ទិន្នចីវរម្បិ សង្គហំ គច្ឆតីតិ វត្តុំ យុជ្ជតិ. ឯវញ្ហិ តេ អច្ឆិន្នចីវរដ្ឋានេ នដ្ឋចីវរដ្ឋានេ ច ឋិតា ភវិស្សន្តិ, តេន នេសំ វិញ្ញត្តិយំ អកប្បិយចីវរបរិភោគេ ច អនាបត្តិ អនុរូបា ភវិស្សតិ.

៥២១. ញាតកានំ បវារិតានន្តិ ឯត្ថ ‘‘ឯតេសំ សន្តកំ ទេថា’’តិ វិញ្ញាបេន្តស្ស យាចន្តស្ស អនាបត្តីតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ន ហិ ញាតកបវារិតានំ អាបត្តិ វា អនាបត្តិ វា ហោតិ. អត្តនោ ធនេនាតិ ឯត្ថាបិ អត្តនោ កប្បិយភណ្ឌេន កប្បិយវោហារេនេវ ចីវរំ វិញ្ញាបេន្តស្ស ចេតាបេន្តស្ស បរិវត្តាបេន្តស្ស អនាបត្តីតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. បវារិតានន្តិ ឯត្ថ ច សង្ឃវសេន បវារិតេសុ បមាណមេវ វដ្ដតិ. បុគ្គលិកបវារណាយ យំ យំ បវារេតិ, តំ តំយេវ វិញ្ញាបេតព្ពំ. យោ ចតូហិ បច្ចយេហិ បវារេត្វា សយមេវ សល្លក្ខេត្វា កាលានុកាលំ ចីវរានិ ទិវសេ ទិវសេ យាគុភត្តាទីនីតិ ឯវំ យេន យេនត្ថោ តំ តំ ទេតិ, តស្ស វិញ្ញាបនកិច្ចំ នត្ថិ. យោ បន បវារេត្វា ពាលតាយ វា សតិសម្មោសេន វា ន ទេតិ, សោ វិញ្ញាបេតព្ពោ. យោ ‘‘មយ្ហំ គេហំ បវារេមី’’តិ វទតិ, តស្ស គេហំ គន្ត្វា យថាសុខំ និសីទិតព្ពំ និបជ្ជិតព្ពំ, ន កិញ្ចិ គហេតព្ពំ. យោ បន ‘‘យំ មយ្ហំ គេហេ អត្ថិ, តំ បវារេមី’’តិ វទតិ. យំ តត្ថ កប្បិយំ, តំ វិញ្ញាបេតព្ពំ, គេហេ បន និសីទិតុំ វា និបជ្ជិតុំ វា ន លព្ភតីតិ កុរុន្ទិយំ វុត្តំ.

អញ្ញស្សត្ថាយាតិ ឯត្ថ អត្តនោ ញាតកបវារិតេ ន កេវលំ អត្តនោ អត្ថាយ, អថ ខោ អញ្ញស្សត្ថាយ វិញ្ញាបេន្តស្ស អនាបត្តីតិ អយមេកោ អត្ថោ. អយំ បន ទុតិយោ អញ្ញស្សាតិ យេ អញ្ញស្ស ញាតកបវារិតា, តេ តស្សេវ ‘‘អញ្ញស្សា’’តិ លទ្ធវោហារស្ស ពុទ្ធរក្ខិតស្ស វា ធម្មរក្ខិតស្ស វា អត្ថាយ វិញ្ញាបេន្តស្ស អនាបត្តីតិ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ.

សមុដ្ឋានាទីសុ ឥទម្បិ ឆសមុដ្ឋានំ, កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មវចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. តតុត្តរិសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥២២-៤. តេន សមយេនាតិ តតុត្តរិសិក្ខាបទំ. តត្ថ អភិហដ្ឋុន្តិ អភីតិ ឧបសគ្គោ, ហរិតុន្តិ អត្ថោ, គណ្ហិតុន្តិ វុត្តំ ហោតិ. បវារេយ្យាតិ ឥច្ឆាបេយ្យ, ឥច្ឆំ រុចិំ ឧប្បាទេយ្យ, វទេយ្យ និមន្តេយ្យាតិ អត្ថោ. អភិហដ្ឋុំ បវារេន្តេន បន យថា វត្តព្ពំ, តំ អាការំ ទស្សេតុំ ‘‘យាវតកំ ឥច្ឆសិ តាវតកំ គណ្ហាហី’’តិ ឯវមស្ស បទភាជនំ វុត្តំ. អថ វា យថា ‘‘នេក្ខម្មំ ទដ្ឋុ ខេមតោ’’តិ (សុ. និ. ៤២៦, ១១០៤; ចូឡនិ. ជតុកណ្ណិមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៦៧) ឯត្ថ ទិស្វាតិ អត្ថោ, ឯវមិធាបិ ‘‘អភិអដ្ឋុំ បវារេយ្យា’’តិ អភិហរិត្វា បវារេយ្យាតិ អត្ថោ. តត្ថ កាយាភិហារោ វាចាភិហារោតិ ទុវិធោ អភិហារោ, កាយេន វា ហិ វត្ថានិ អភិហរិត្វា បាទមូលេ ឋបេត្វា ‘‘យត្តកំ ឥច្ឆសិ តត្តកំ គណ្ហាហី’’តិ វទន្តោ បវារេយ្យ, វាចាយ វា ‘‘អម្ហាកំ ទុស្សកោដ្ឋាគារំ បរិបុណ្ណំ, យត្តកំ ឥច្ឆសិ តត្តកំ គណ្ហាហី’’តិ វទន្តោ បវារេយ្យ, តទុភយម្បិ ឯកជ្ឈំ កត្វា ‘‘អភិហដ្ឋុំ បវារេយ្យា’’តិ វុត្តំ.

សន្តរុត្តរបរមន្តិ សអន្តរំ ឧត្តរំ បរមំ អស្ស ចីវរស្សាតិ សន្តរុត្តរបរមំ, និវាសនេន សទ្ធិំ បារុបនំ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទោ អស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ. តតោ ចីវរំ សាទិតព្ពន្តិ តតោ អភិហដចីវរតោ ឯត្តកំ ចីវរំ គហេតព្ពំ, ន ឥតោ បរន្តិ អត្ថោ. យស្មា បន អច្ឆិន្នសព្ពចីវរេន តិចីវរិកេនេវ ភិក្ខុនា ឯវំ បដិបជ្ជិតព្ពំ, អញ្ញេន អញ្ញថាបិ, តស្មា តំ វិភាគំ ទស្សេតុំ ‘‘សចេ តីណិ នដ្ឋានិ ហោន្តី’’តិអាទិនា នយេនស្ស បទភាជនំ វុត្តំ.

តត្រាយំ វិនិច្ឆយោ – យស្ស តីណិ នដ្ឋានិ, តេន ទ្វេ សាទិតព្ពានិ, ឯកំ និវាសេត្វា ឯកំ បារុបិត្វា អញ្ញំ សភាគដ្ឋានតោ បរិយេសិស្សតិ. យស្ស ទ្វេ នដ្ឋានិ, តេន ឯកំ សាទិតព្ពំ. សចេ បកតិយាវ សន្តរុត្តរេន ចរតិ, ទ្វេ សាទិតព្ពានិ. ឯវំ ឯកំ សាទិយន្តេនេវ សមោ ភវិស្សតិ. យស្ស តីសុ ឯកំ នដ្ឋំ, ន សាទិតព្ពំ. យស្ស បន ទ្វីសុ ឯកំ នដ្ឋំ, ឯកំ សាទិតព្ពំ. យស្ស ឯកំយេវ ហោតិ, តញ្ច នដ្ឋំ, ទ្វេ សាទិតព្ពានិ. ភិក្ខុនិយា បន បញ្ចសុបិ នដ្ឋេសុ ទ្វេ សាទិតព្ពានិ. ចតូសុ នដ្ឋេសុ ឯកំ សាទិតព្ពំ, តីសុ នដ្ឋេសុ កិញ្ចិ ន សាទិតព្ពំ, កោ បន វាទោ ទ្វីសុ វា ឯកស្មិំ វា. យេន កេនចិ ហិ សន្តរុត្តរបរមតាយ ឋាតព្ពំ, តតោ ឧត្តរិ ន លព្ភតីតិ ឥទមេត្ថ លក្ខណំ.

៥២៦. សេសកំ អាហរិស្សាមីតិ ទ្វេ ចីវរានិ កត្វា សេសំ បុន អាហរិស្សាមីតិ អត្ថោ. ន អច្ឆិន្នការណាតិ ពាហុសច្ចាទិគុណវសេន ទេន្តិ. ញាតកានន្តិអាទីសុ ញាតកានំ ទេន្តានំ សាទិយន្តស្ស បវារិតានំ ទេន្តានំ សាទិយន្តស្ស អត្តនោ ធនេន សាទិយន្តស្ស អនាបត្តីតិ អត្ថោ. អដ្ឋកថាសុ បន ‘‘ញាតកបវារិតដ្ឋានេ បកតិយា ពហុម្បិ វដ្ដតិ, អច្ឆិន្នការណា បមាណមេវ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. តំ បាឡិយា ន សមេតិ. យស្មា បនិទំ សិក្ខាបទំ អញ្ញស្សត្ថាយ វិញ្ញាបនវត្ថុស្មិំយេវ បញ្ញត្តំ, តស្មា ឥធ ‘‘អញ្ញស្សត្ថាយា’’តិ ន វុត្តំ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ.

សមុដ្ឋានាទីសុ ឥទម្បិ ឆសមុដ្ឋានំ, កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មវចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

តតុត្តរិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. បឋមឧបក្ខដសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥២៧. តេន សមយេនាតិ ឧបក្ខដសិក្ខាបទំ. តត្ថ អត្ថាវុសោ មំ សោ ឧបដ្ឋាកោតិ អាវុសោ, យំ ត្វំ ភណសិ, អត្ថិ ឯវរូបោ សោ មម ឧបដ្ឋាកោតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. អបិ មេយ្យ ឯវំ ហោតីតិ អបិ មេ អយ្យ ឯវំ ហោតិ, អបិ មយ្យា ឯវន្តិបិ បាឋោ.

៥២៨-៩. ភិក្ខុំ បនេវ ឧទ្ទិស្សាតិ ឯត្ថ ឧទ្ទិស្សាតិ អបទិស្ស អារព្ភ. យស្មា បន យំ ឧទ្ទិស្ស ឧបក្ខដំ ហោតិ, តំ តស្សត្ថាយ ឧបក្ខដំ នាម ហោតិ. តស្មាស្ស បទភាជនេ ‘‘ភិក្ខុស្សត្ថាយា’’តិ វុត្តំ.

ភិក្ខុំ អារម្មណំ ករិត្វាតិ ភិក្ខុំ បច្ចយំ កត្វា, យញ្ហិ ភិក្ខុំ ឧទ្ទិស្ស ឧបក្ខដំ, តំ និយមេនេវ ភិក្ខុំ បច្ចយំ កត្វា ឧបក្ខដំ ហោតិ, តេន វុត្តំ – ‘‘ភិក្ខុំ អារម្មណំ ករិត្វា’’តិ. បច្ចយោបិ ហិ ‘‘លភតិ មារោ អារម្មណ’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ៤.២៤៣) អារម្មណន្តិ អាគតោ. ឥទានិ ‘‘ឧទ្ទិស្សា’’តិ ឯត្ថ យោ កត្តា, តស្ស អាការទស្សនត្ថំ ‘‘ភិក្ខុំ អច្ឆាទេតុកាមោ’’តិ វុត្តំ. ភិក្ខុំ អច្ឆាទេតុកាមេន ហិ តេន តំ ឧទ្ទិស្ស ឧបក្ខដំ, ន អញ្ញេន ការណេន. ឥតិ សោ អច្ឆាទេតុកាមោ ហោតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ភិក្ខុំ អច្ឆាទេតុកាមោ’’តិ.

អញ្ញាតកស្ស គហបតិស្ស វាតិ អញ្ញាតកេន គហបតិនា វាតិ អត្ថោ. ករណត្ថេ ហិ ឥទំ សាមិវចនំ. បទភាជនេ បន ព្យញ្ជនំ អវិចារេត្វា អត្ថមត្តមេវ ទស្សេតុំ ‘‘អញ្ញាតកោ នាម…បេ… គហបតិ នាមា’’តិអាទិ វុត្តំ.

ចីវរចេតាបន្នន្តិ ចីវរមូលំ, តំ បន យស្មា ហិរញ្ញាទីសុ អញ្ញតរំ ហោតិ, តស្មា បទភាជនេ ‘‘ហិរញ្ញំ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឧបក្ខដំ ហោតីតិ សជ្ជិតំ ហោតិ, សំហរិត្វា ឋបិតំ, យស្មា បន ‘‘ហិរញ្ញំ វា’’តិអាទិនា វចនេនស្ស ឧបក្ខដភាវោ ទស្សិតោ ហោតិ, តស្មា ‘‘ឧបក្ខដំ នាមា’’តិ បទំ ឧទ្ធរិត្វា វិសុំ បទភាជនំ ន វុត្តំ. ឥមិនាតិ ឧបក្ខដំ សន្ធាយាហ, តេនេវស្ស បទភាជនេ ‘‘បច្ចុបដ្ឋិតេនា’’តិ វុត្តំ. យញ្ហិ ឧបក្ខដំ សំហរិត្វា ឋបិតំ, តំ បច្ចុបដ្ឋិតំ ហោតីតិ. អច្ឆាទេស្សាមីតិ វោហារវចនមេតំ ‘‘ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ទស្សាមី’’តិ អយំ បនេត្ថ អត្ថោ. តេនេវស្ស បទភាជនេបិ ‘‘ទស្សាមី’’តិ វុត្តំ.

តត្រ ចេ សោ ភិក្ខូតិ យត្រ សោ គហបតិ វា គហបតានី វា តត្រ សោ ភិក្ខុ បុព្ពេ អប្បវារិតោ ឧបសង្កមិត្វា ចីវរេ វិកប្បំ អាបជ្ជេយ្យ ចេតិ អយមេត្ថ បទសម្ពន្ធោ. តត្ថ ឧបសង្កមិត្វាតិ ឥមស្ស គន្ត្វាតិ ឥមិនាវ អត្ថេ សិទ្ធេ បចុរវោហារវសេន ‘‘ឃរ’’ន្តិ វុត្តំ. យត្រ បន សោ ទាយកោ តត្រ គន្ត្វាតិ អយមេវេត្ថ អត្ថោ, តស្មា បុនបិ វុត្តំ ‘‘យត្ថ កត្ថចិ ឧបសង្កមិត្វា’’តិ. វិកប្បំ អាបជ្ជេយ្យាតិ វិសិដ្ឋកប្បំ អធិកវិធានំ អាបជ្ជេយ្យ, បទភាជនេ បន យេនាការេន វិកប្បំ អាបន្នោ ហោតិ តមេវ ទស្សេតុំ ‘‘អាយតំ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. សាធូតិ អាយាចនេ និបាតោ. វតាតិ បរិវិតក្កេ. មន្តិ អត្តានំ និទ្ទិសតិ. អាយស្មាតិ បរំ អាលបតិ អាមន្តេតិ. យស្មា បនិទំ សព្ពំ ព្យញ្ជនមត្តមេវ, ឧត្តានត្ថមេវ, តស្មាស្ស បទភាជនេ អត្ថោ ន វុត្តោ. កល្យាណកម្យតំ ឧបាទាយាតិ សុន្ទរកាមតំ វិសិដ្ឋកាមតំ ចិត្តេន គហេត្វា, តស្ស ‘‘អាបជ្ជេយ្យ ចេ’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. យស្មា បន យោ កល្យាណកម្យតំ ឧបាទាយ អាបជ្ជតិ, សោ សាធត្ថិកោ មហគ្ឃត្ថិកោ ហោតិ, តស្មាស្ស បទភាជនេ ព្យញ្ជនំ បហាយ អធិប្បេតត្ថមេវ ទស្សេតុំ តទេវ វចនំ វុត្តំ. យស្មា បន ន ឥមស្ស អាបជ្ជនមត្តេនេវ អាបត្តិ សីសំ ឯតិ, តស្មា ‘‘តស្ស វចនេនា’’តិអាទិ វុត្តំ.

៥៣១. អនាបត្តិ ញាតកានន្តិអាទីសុ ញាតកានំ ចីវរេ វិកប្បំ អាបជ្ជន្តស្ស អនាបត្តីតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. មហគ្ឃំ ចេតាបេតុកាមស្ស អប្បគ្ឃំ ចេតាបេតីតិ គហបតិស្ស វីសតិអគ្ឃនកំ ចីវរំ ចេតាបេតុកាមស្ស ‘‘អលំ មយ្ហំ ឯតេន, ទសគ្ឃនកំ វា អដ្ឋគ្ឃនកំ វា ទេហី’’តិ វទតិ អនាបត្តិ. អប្បគ្ឃន្តិ ឥទញ្ច អតិរេកនិវារណត្ថមេវ វុត្តំ, សមកេបិ បន អនាបត្តិ, តញ្ច ខោ អគ្ឃវសេនេវ ន បមាណវសេន, អគ្ឃវឌ្ឍនកញ្ហិ ឥទំ សិក្ខាបទំ. តស្មា យោ វីសតិអគ្ឃនកំ អន្តរវាសកំ ចេតាបេតុកាមោ, ‘‘តំ ឯត្តកមេវ មេ អគ្ឃនកំ ចីវរំ ទេហី’’តិ វត្តុម្បិ វដ្ដតិ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ.

សមុដ្ឋានាទីនិបិ តតុត្តរិសិក្ខាបទសទិសានេវាតិ.

បឋមឧបក្ខដសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ទុតិយឧបក្ខដសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៣២. ទុតិយឧបក្ខដេបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តញ្ហិ ឥមស្ស អនុបញ្ញត្តិសទិសំ. កេវលំ បឋមសិក្ខាបទេ ឯកស្ស បីឡា កតា, ទុតិយេ ទ្វិន្នំ, អយមេវេត្ថ វិសេសោ. សេសំ សព្ពំ បឋមសទិសមេវ. យថា ច ទ្វិន្នំ, ឯវំ ពហូនំ បីឡំ កត្វា គណ្ហតោបិ អាបត្តិ វេទិតព្ពាតិ.

ទុតិយឧបក្ខដសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. រាជសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៣៧. តេន សមយេនាតិ រាជសិក្ខាបទំ. តត្ថ ឧបាសកំ សញ្ញាបេត្វាតិ ជានាបេត្វា, ‘‘ឥមិនា មូលេន ចីវរំ កិណិត្វា ថេរស្ស ទេហី’’តិ ឯវំ វត្វាតិ អធិប្បាយោ. បញ្ញាសពន្ធោតិ បញ្ញាសកហាបណទណ្ឌោតិ វុត្តំ ហោតិ. បញ្ញាសំ ពទ្ធោតិបិ បាឋោ, បញ្ញាសំ ជិតោ បញ្ញាសំ ទាបេតព្ពោតិ អធិប្បាយោ. អជ្ជណ្ហោ, ភន្តេ, អាគមេហីតិ ភន្តេ, អជ្ជ ឯកទិវសំ អម្ហាកំ តិដ្ឋ, អធិវាសេហីតិ អត្ថោ. បរាមសីតិ គណ្ហិ. ជីនោសីតិ ជិតោសិ.

៥៣៨-៩. រាជភោគ្គោតិ រាជតោ ភោគ្គំ ភុញ្ជិតព្ពំ អស្សត្ថីតិ រាជភោគ្គោ, រាជភោគោតិបិ បាឋោ, រាជតោ ភោគោ អស្ស អត្ថីតិ អត្ថោ.

បហិណេយ្យាតិ បេសេយ្យ, ឧត្តានត្ថត្តា បនស្ស បទភាជនំ ន វុត្តំ. យថា ច ឯតស្ស, ឯវំ ‘‘ចីវរំ ឥត្ថន្នាមំ ភិក្ខុ’’ន្តិអាទីនម្បិ បទានំ ឧត្តានត្ថត្តាយេវ បទភាជនំ ន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អាភតន្តិ អានីតំ. កាលេនកប្បិយន្តិ យុត្តបត្តកាលេន, យទា នោ អត្ថោ ហោតិ, តទា កប្បិយំ ចីវរំ គណ្ហាមាតិ អត្ថោ.

វេយ្យាវច្ចករោតិ កិច្ចករោ, កប្បិយការកោតិ អត្ថោ. សញ្ញត្តោ សោ មយាតិ អាណត្តោ សោ មយា, យថា តុម្ហាកំ ចីវរេន អត្ថេ សតិ ចីវរំ ទស្សតិ, ឯវំ វុត្តោតិ អត្ថោ. អត្ថោ មេ អាវុសោ ចីវរេនាតិ ចោទនាលក្ខណនិទស្សនមេតំ, ឥទញ្ហិ វចនំ វត្តព្ពំ, អស្ស វា អត្ថោ យាយ កាយចិ ភាសាយ; ឥទំ ចោទនាលក្ខណំ. ‘‘ទេហិ មេ ចីវរ’’ន្តិអាទីនិ បន នវត្តព្ពាការទស្សនត្ថំ វុត្តានិ, ឯតានិ ហិ វចនានិ ឯតេសំ វា អត្ថោ យាយ កាយចិ ភាសាយ ន វត្តព្ពោ.

ទុតិយម្បិ វត្តព្ពោ តតិយម្បិ វត្តព្ពោតិ ‘‘អត្ថោ មេ អាវុសោ ចីវរេនា’’តិ ឥទមេវ យាវតតិយំ វត្តព្ពោតិ. ឯវំ ‘‘ទ្វត្តិក្ខត្តុំ ចោទេតព្ពោ សារេតព្ពោ’’តិ ឯត្ថ ឧទ្ទិដ្ឋចោទនាបរិច្ឆេទំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ‘‘ទ្វត្តិក្ខត្តុំ ចោទយមានោ សារយមានោ តំ ចីវរំ អភិនិប្ផាទេយ្យ, ឥច្ចេតំ កុសល’’ន្តិ ឥមេសំ បទានំ សង្ខេបតោ អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘សចេ អភិនិប្ផាទេតិ, ឥច្ចេតំ កុសល’’ន្តិ អាហ. ឯវំ យាវតតិយំ ចោទេន្តោ តំ ចីវរំ យទិ និប្ផាទេតិ, សក្កោតិ អត្តនោ បដិលាភវសេន និប្ផាទេតុំ, ឥច្ចេតំ កុសលំ សាធុ សុដ្ឋុ សុន្ទរំ.