២. កោសិយវគ្គោ

១. កោសិយសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៤២. តេន សមយេនាតិ កោសិយសិក្ខាបទំ. តត្ថ សន្ថរិត្វា កតំ ហោតីតិ សមេ ភូមិភាគេ កោសិយំសូនិ ឧបរូបរិ សន្ថរិត្វា កញ្ជិកាទីហិ សិញ្ចិត្វា កតំ ហោតិ. ឯកេនបិ កោសិយំសុនា មិស្សិត្វាតិ តិដ្ឋតុ អត្តនោ រុចិវសេន មិស្សិតំ, សចេបិ តស្ស ករណដ្ឋានេ វាតោ ឯកំ កោសិយំសុំ អានេត្វា បាតេតិ, ឯវម្បិ មិស្សេត្វា កតមេវ ហោតីតិ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ.

ឆសមុដ្ឋានំ, កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មវចីកម្មំ,

តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

កោសិយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សុទ្ធកាឡកសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៤៧. តេន សមយេនាតិ សុទ្ធកាឡកសិក្ខាបទំ. តត្ថ សុទ្ធកាឡកានន្តិ សុទ្ធានំ កាឡកានំ, អញ្ញេហិ អមិស្សិតកាឡកានន្តិ អត្ថោ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ. សមុដ្ឋានាទីនិបិ កោសិយសិក្ខាបទសទិសានេវាតិ.

សុទ្ធកាឡកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ទ្វេភាគសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៥២. តេន សមយេនាតិ ទ្វេភាគសិក្ខាបទំ. តត្ថ អន្តេ អាទិយិត្វាតិ សន្ថតស្ស អន្តេ អនុវាតំ វិយ ទស្សេត្វា ឱទាតំ អល្លិយាបេត្វា.

ទ្វេ ភាគាតិ ទ្វេ កោដ្ឋាសា. អាទាតព្ពាតិ គហេតព្ពា. គោចរិយានន្តិ កបិលវណ្ណានំ. ទ្វេ តុលា អាទាតព្ពាតិ ចតូហិ តុលាហិ ការេតុកាមំ សន្ធាយ វុត្តំ. អត្ថតោ បន យត្តកេហិ ឯឡកលោមេហិ កាតុកាមោ ហោតិ, តេសុ ទ្វេ កោដ្ឋាសា កាឡកានំ ឯកោ ឱទាតានំ, ឯកោ គោចរិយានន្តិ ឥទមេវ ទស្សិតំ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ.

សមុដ្ឋានាទីនិបិ កោសិយសិក្ខាបទសទិសានេវ. កេវលំ ឥទំ អាទាយ អនាទាយ ច ករណតោ កិរិយាកិរិយំ វេទិតព្ពន្តិ.

ទ្វេភាគសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ឆព្ពស្សសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៥៧. តេន សមយេនាតិ ឆព្ពស្សសិក្ខាបទំ. តត្ថ ឩហទន្តិបិ ឧម្មិហន្តិបីតិ សន្ថតានំ ឧបរិ វច្ចម្បិ បស្សាវម្បិ ករោន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ.

ទិន្នា សង្ឃេន ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ សន្ថតសម្មុតីតិ ឯវំ លទ្ធសម្មុតិកោ ភិក្ខុ យាវ រោគោ ន វូបសម្មតិ, តាវ យំ យំ ឋានំ គច្ឆតិ, តត្ថ តត្ថ សន្ថតំ កាតុំ លភតិ. សចេ អរោគោ ហុត្វា បុន មូលព្យាធិនាវ គិលានោ ហោតិ, សោយេវ បរិហារោ, នត្ថញ្ញំ សម្មុតិកិច្ចន្តិ ផុស្សទេវត្ថេរោ អាហ. ឧបតិស្សត្ថេរោ បន ‘‘សោ វា ព្យាធិ បដិកុប្បតុ, អញ្ញោ វា, ‘សកិំ គិលានោ’តិ នាមំ លទ្ធំ លទ្ធមេវ, បុន សម្មុតិកិច្ចំ នត្ថី’’តិ អាហ.

ឱរេន ចេ ឆន្នំ វស្សានន្តិ ឆន្នំ វស្សានំ ឱរិមភាគេ, អន្តោតិ អត្ថោ. បទភាជនេ បន សង្ខ្យាមត្តទស្សនត្ថំ ‘‘ឩនកឆព្ពស្សានី’’តិ វុត្តំ.

អនាបត្តិ ឆព្ពស្សានិ ករោតីតិ យទា ឆព្ពស្សានិ បរិបុណ្ណានិ ហោន្តិ, តទា សន្ថតំ ករោតិ. ទុតិយបទេបិ ‘‘យទា អតិរេកឆព្ពស្សានិ ហោន្តិ, តទា ករោតី’’តិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ន ហិ សោ ឆព្ពស្សានិ ករោតីតិ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ.

សមុដ្ឋានាទីនិ កោសិយសិក្ខាបទសទិសានេវាតិ.

ឆព្ពស្សសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. និសីទនសន្ថតសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៦៥. តេន សមយេនាតិ និសីទនសន្ថតសិក្ខាបទំ. តត្ថ ឥច្ឆាមហំ ភិក្ខវេតិ ភគវា កិរ តំ តេមាសំ ន កិញ្ចិ ពោធនេយ្យសត្តំ អទ្ទស, តស្មា ឯវមាហ. ឯវំ សន្តេបិ តន្តិវសេន ធម្មទេសនា កត្តព្ពា សិយា. យស្មា បនស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘មយិ ឱកាសំ ការេត្វា បដិសល្លីនេ ភិក្ខូ អធម្មិកំ កតិកវត្តំ ករិស្សន្តិ, តំ ឧបសេនោ ភិន្ទិស្សតិ. អហំ តស្ស បសីទិត្វា ភិក្ខូនំ ទស្សនំ អនុជានិស្សាមិ, តតោ មំ បស្សិតុកាមា ពហូ ភិក្ខូ ធុតង្គានិ សមាទិយិស្សន្តិ, អហញ្ច តេហិ ឧជ្ឈិតសន្ថតបច្ចយា សិក្ខាបទំ បញ្ញបេស្សាមី’’តិ, តស្មា ឯវមាហ. ឯវំ ពហូនិ ហិ ឯត្ថ អានិសំសានីតិ.

សបរិសោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមីតិ ថេរោ កិរ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឩនទសវស្សេន ឧបសម្បាទេតព្ពោ, យោ ឧបសម្បាទេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ៧៥) ឥមស្មិំ ខន្ធកសិក្ខាបទេ ‘‘កថញ្ហិ នាម ត្វំ មោឃបុរិស អញ្ញេហិ ឱវទិយោ អនុសាសិយោ អញ្ញំ ឱវទិតុំ អនុសាសិតុំ មញ្ញិស្សសី’’តិ ឯវមាទិនា នយេន គរហំ លភិត្វា ‘‘សត្ថា មយ្ហំ បរិសំ និស្សាយ គរហំ អទាសិ, សោ ទានាហំ ភគវន្តំ តេនេវ បុណ្ណចន្ទសស្សិរីកេន សព្ពាការបរិបុណ្ណេន មុខេន ព្រហ្មឃោសំ និច្ឆារេត្វា បរិសំយេវ និស្សាយ សាធុការំ ទាបេស្សាមី’’តិ សុហទយោ កុលបុត្តោ អតិរេកយោជនសតំ បដិក្កមិត្វា បរិសំ ចិនិត្វា បញ្ចមត្តេហិ ភិក្ខុសតេហិ បរិវុតោ បុន ភគវន្តំ ឧបសង្កមន្តោ. តេន វុត្តំ – ‘‘សបរិសោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមី’’តិ. ន ហិ សក្កា ពុទ្ធានំ អញ្ញថា អារាធេតុំ អញ្ញត្រ វត្តសម្បត្តិយា.

ភគវតោ អវិទូរេ និសិន្នោតិ វត្តសម្បត្តិយា បរិសុទ្ធភាវេន និរាសង្កោ សីហោ វិយ កញ្ចនបព្ពតស្ស ភគវតោ អវិទូរេ និសិន្នោ. ឯតទវោចាតិ កថាសមុដ្ឋាបនត្ថំ ឯតំ អវោច. មនាបានិ តេ ភិក្ខុ បំសុកូលានីតិ ភិក្ខុ តវ ឥមានិ បំសុកូលានិ មនាបានិ, អត្តនោ រុចិយា ខន្តិយា គហិតានីតិ អត្ថោ. ន ខោ មេ, ភន្តេ, មនាបានីតិ, ភន្តេ ន មយា អត្តនោ រុចិយា គហិតានិ, គលគ្គាហេន វិយ មត្ថកតាឡនេន វិយ ច គាហិតោម្ហីតិ ទស្សេតិ.

បញ្ញាយិស្សតីតិ បញ្ញាតោ អភិញ្ញាតោ ភវិស្សតិ, តត្ថ សន្ទិស្សិស្សតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ន មយំ អបញ្ញត្តំ បញ្ញបេស្សាមាតិ មយំ សាវកា នាម អបញ្ញត្តំ ន បញ្ញបេស្សាម, ពុទ្ធវិសយោ ហិ ឯសោ យទិទំ ‘‘បាចិត្តិយំ ទុក្កដ’’ន្តិអាទិនា នយេន អបញ្ញត្តសិក្ខាបទបញ្ញបនំ បញ្ញត្តសមុច្ឆិន្ទនំ វា. សមាទាយាតិ តំ តំ សិក្ខាបទំ សមាទិយិត្វា, ‘‘សាធុ សុដ្ឋូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា យថាបញ្ញត្តេសុ សព្ពសិក្ខាបទេសុ សិក្ខិស្សាមាតិ ទស្សេតិ. តស្ស អារទ្ធចិត្តោ បុនបិ ‘‘សាធុ សាធូ’’តិ សាធុការមទាសិ.

៥៦៦. អនុញ្ញាតាវុសោតិ អនុញ្ញាតំ, អាវុសោ. បិហេន្តាតិ បិហយន្តា. សន្ថតានិ ឧជ្ឈិត្វាតិ សន្ថតេ ចតុត្ថចីវរសញ្ញិតាយ សព្ពសន្ថតានិ ឧជ្ឈិត្វា. ធម្មិំ កថំ កត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសីតិ ភគវា សន្ថតានិ វិប្បកិណ្ណានិ ទិស្វា ‘‘សទ្ធាទេយ្យវិនិបាតនេ ការណំ នត្ថិ, បរិភោគុបាយំ នេសំ ទស្សេស្សាមី’’តិ ធម្មិំ កថំ កត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ.

៥៦៧. សកិំ និវត្ថម្បិ សកិំ បារុតម្បីតិ សកិំ និសិន្នញ្ចេវ និបន្នញ្ច. សាមន្តាតិ ឯកបស្សតោ វដ្ដំ វា ចតុរស្សំ វា ឆិន្ទិត្វា គហិតដ្ឋានំ យថា វិទត្ថិមត្តំ ហោតិ, ឯវំ គហេតព្ពំ, សន្ថរន្តេន បន បាឡិយំ វុត្តនយេនេវ ឯកទេសេ វា សន្ថរិតព្ពំ, វិជដេត្វា វា មិស្សកំ កត្វា សន្ថរិតព្ពំ, ឯវំ ថិរតរំ ហោតីតិ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ.

សមុដ្ឋានាទីនិ កិរិយាកិរិយត្តា ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស ទ្វេភាគសិក្ខាបទសទិសានីតិ.

ឥមេសុ បន បញ្ចសុ សន្ថតេសុ បុរិមានិ តីណិ វិនយកម្មំ កត្វា បដិលភិត្វា បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដន្តិ, បច្ឆិមានិ ទ្វេ វដ្ដន្តីតិ វេទិតព្ពានីតិ.

និសីទនសន្ថតសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ឯឡកលោមសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៧១. តេន សមយេនាតិ ឯឡកលោមសិក្ខាបទំ. តត្ថ ឧប្បណ្ឌេសុន្តិ ‘‘កិត្តកេន, ភន្តេ, កីតានី’’តិអាទីនិ វទន្តា អវហសិំសុ. ឋិតកោវ អាសុម្ភីតិ យថា មនុស្សា អរញ្ញតោ មហន្តំ ទារុភារំ អានេត្វា កិលន្តា ឋិតកាវ បាតេន្តិ, ឯវំ បាតេសីតិ អត្ថោ.

៥៧២. សហត្ថាតិ សហត្ថេន, អត្តនា ហរិតព្ពានីតិ វុត្តំ ហោតិ. ពហិតិយោជនំ បាតេតីតិ តិយោជនតោ ពហិ បាតេតិ. អនន្តរាយេន បតនកេ ហត្ថតោ មុត្តមត្តេ លោមគណនាយ និស្សគ្គិយបាចិត្តិយានិ. សចេ ពហិតិយោជនេ រុក្ខេ វា ថម្ភេ វា បដិហញ្ញិត្វា បុន អន្តោ បតន្តិ, អនាបត្តិ. ភូមិយំ បតិត្វា ឋត្វា ឋត្វា វដ្ដមានា ឯឡកលោមភណ្ឌិកា បុន អន្តោ បវិសតិ, អាបត្តិយេវ. អន្តោ ឋត្វា ហត្ថេន វា បាទេន វា យដ្ឋិយា វា វដ្ដេតិ ឋត្វា វា អឋត្វា វា វដ្ដមានា ភណ្ឌិកា គច្ឆតុ, អាបត្តិយេវ. ‘‘អញ្ញោ ហរិស្សតី’’តិ ឋបេតិ, តេន ហរិតេបិ អាបត្តិយេវ. សុទ្ធចិត្តេន ឋបិតំ វាតោ វា អញ្ញោ វា អត្តនោ ធម្មតាយ ពហិ បាតេតិ, អាបត្តិយេវ. សឧស្សាហត្តា អចិត្តកត្តា ច សិក្ខាបទស្ស. កុរុន្ទិយាទីសុ បន ‘‘ឯត្ថ អនាបត្តី’’តិ វុត្តា, សា អនាបត្តិ បាឡិយា ន សមេតិ. ឧភតោភណ្ឌិកំ ឯកាពទ្ធំ កត្វា ឯកំ ភណ្ឌិកំ អន្តោសីមាយ ឯកំ ពហិសីមាយ ករោន្តោ ឋបេតិ, រក្ខតិ តាវ. ឯកាពទ្ធេ កាជេបិ ឯសេវ នយោ. យទិ បន អពន្ធិត្វា កាជកោដិយំ ឋបិតមត្តមេវ ហោតិ, ន រក្ខតិ. ឯកាពទ្ធេបិ បរិវត្តេត្វា ឋបិតេ អាបត្តិយេវ.

អញ្ញស្ស យានេ វាតិ ឯត្ថ គច្ឆន្តេ យានេ វា ហត្ថិបិដ្ឋិអាទីសុ វា សាមិកស្ស អជានន្តស្សេវ ហរិស្សតីតិ ឋបេតិ, តស្មិំ តិយោជនំ អតិក្កន្តេ អាបត្តិ. អគច្ឆន្តេបិ ឯសេវ នយោ. សចេ បន អគច្ឆន្តេ យានេ វា ហត្ថិបិដ្ឋិយាទីសុ វា ឋបេត្វា អភិរុហិត្វា សារេតិ, ហេដ្ឋា វា គច្ឆន្តោ ចោទេតិ, បក្កោសន្តោ វា អនុពន្ធាបេតិ, ‘‘អញ្ញំ ហរាបេតី’’តិ វចនតោ អនាបត្តិ. កុរុន្ទិយាទីសុ បន ‘‘អាបត្តី’’តិ វុត្តំ, តំ ‘‘អញ្ញំ ហរាបេតី’’តិ ឥមិនា ន សមេតិ. អទិន្នាទានេ បន សុង្កឃាតេ អាបត្តិ ហោតិ. យា ហិ តត្ថ អាបត្តិ, សា ឥធ អនាបត្តិ. យា ឥធ អាបត្តិ, សា តត្ថ អនាបត្តិ. តំ ឋានំ បត្វា អញ្ញវិហិតោ វា ចោរាទីហិ វា ឧបទ្ទុតោ គច្ឆតិ, អាបត្តិយេវ. សព្ពត្ថ លោមគណនាយ អាបត្តិបរិច្ឆេទោ វេទិតព្ពោ.

៥៧៥. តិយោជនំ វាសាធិប្បាយោ គន្ត្វា តតោ បរំ ហរតីតិ យត្ថ គតោ, តត្ថ ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាទីនំ វា បច្ចយាទីនំ វា អលាភេន តតោ បរំ អញ្ញត្ថ គច្ឆតិ, តតោបិ អញ្ញត្ថាតិ ឯវំ យោជនសតម្បិ ហរន្តស្ស អនាបត្តិ. អច្ឆិន្នំ បដិលភិត្វាតិ ចោរា អច្ឆិន្ទិត្វា និរត្ថកភាវំ ញត្វា បដិទេន្តិ, តំ ហរន្តស្ស អនាបត្តិ. និស្សដ្ឋំ បដិលភិត្វាតិ វិនយកម្មកតំ បដិលភិត្វាតិ អត្ថោ.

កតភណ្ឌន្តិ កតំភណ្ឌំ កម្ពលកោជវសន្ថតាទិំ យំ កិញ្ចិ អន្តមសោ សុត្តកេន ពទ្ធមត្តម្បិ. យោ បន តនុកបត្តត្ថវិកន្តរេ វា អាយោគអំសពទ្ធកកាយពន្ធនាទីនំ អន្តរេសុ វា បិប្ផលិកាទីនំ មលរក្ខណត្ថំ សិបាដិកាយ វា អន្តមសោ វាតាពាធិកោ កណ្ណច្ឆិទ្ទេបិ លោមានិ បក្ខិបិត្វា គច្ឆតិ, អាបត្តិយេវ. សុត្តកេន បន ពន្ធិត្វា បក្ខិត្តំ កតភណ្ឌដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ, វេណិំ កត្វា ហរតិ, ឥទំ និធានមុខំ នាម, អាបត្តិយេវាតិ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ.

សមុដ្ឋានាទីសុ ឥទំ ឯឡកលោមសមុដ្ឋានំ នាម, កាយតោ ច កាយចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ, កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

ឯឡកលោមសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ឯឡកលោមធោវាបនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៧៦. តេន សមយេនាតិ ឯឡកលោមធោវាបនសិក្ខាបទំ. តត្ថ រិញ្ចន្តីតិ ឧជ្ឈន្តិ វិស្សជ្ជេន្តិ, ន សក្កោន្តិ អនុយុញ្ជិតុន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សេសមេត្ថ បុរាណចីវរសិក្ខាបទេ វុត្តនយេនេវ សទ្ធិំ សមុដ្ឋានាទីហីតិ.

ឯឡកលោមធោវាបនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. រូបិយសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៨២. តេន សមយេនាតិ រូបិយសិក្ខាបទំ. តត្ថ បដិវិសោតិ កោដ្ឋាសោ.

៥៨៣-៤. ជាតរូបរជតន្តិ ឯត្ថ ជាតរូបន្តិ សុវណ្ណស្ស នាមំ. តំ បន យស្មា តថាគតស្ស វណ្ណសទិសំ ហោតិ, តស្មា ‘‘សត្ថុវណ្ណោ វុច្ចតី’’តិ បទភាជនេ វុត្តំ. តស្សត្ថោ – ‘‘យោ សត្ថុវណ្ណោ លោហវិសេសោ, ឥទំ ជាតរូបំ នាមា’’តិ រជតំ បន ‘‘សង្ខោ, សិលា, បវាល, រជតំ, ជាតរូប’’ន្តិអាទីសុ (បាចិ. ៥០៦) រូបិយំ វុត្តំ. ឥធ បន យំ កិញ្ចិ វោហារគមនីយំ កហាបណាទិ អធិប្បេតំ. តេនេវស្ស បទភាជនេ ‘‘កហាបណោ លោហមាសកោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ កហាបណោតិ សោវណ្ណមយោ វា រូបិយមយោ វា បាកតិកោ វា. លោហមាសកោតិ តម្ពលោហាទីហិ កតមាសកោ. ទារុមាសកោតិ សារទារុនា វា វេឡុបេសិកាយ វា អន្តមសោ តាលបណ្ណេនាបិ រូបំ ឆិន្ទិត្វា កតមាសកោ. ជតុមាសកោតិ លាខាយ វា និយ្យាសេន វា រូបំ សមុដ្ឋាបេត្វា កតមាសកោ. ‘‘យេ វោហារំ គច្ឆន្តី’’តិ ឥមិនា បន បទេន យោ យោ យត្ថ យត្ថ ជនបទេ យទា យទា វោហារំ គច្ឆតិ, អន្តមសោ អដ្ឋិមយោបិ ចម្មមយោបិ រុក្ខផលពីជមយោបិ សមុដ្ឋាបិតរូបោបិ អសមុដ្ឋាបិតរូបោបិ សព្ពោ សង្គហិតោ.

ឥច្ចេតំ សព្ពម្បិ រជតំ ជាតរូបំ ជាតរូបមាសកោ, វុត្តប្បភេទោ សព្ពោបិ រជតមាសកោតិ ចតុព្ពិធំ និស្សគ្គិយវត្ថុ ហោតិ. មុត្តា, មណិ, វេឡុរិយោ, សង្ខោ, សិលា, បវាល, លោហិតង្កោ, មសារគល្លំ, សត្ត ធញ្ញានិ, ទាសិទាសខេត្តវត្ថុបុប្ផារាមផលារាមាទយោតិ ឥទំ ទុក្កដវត្ថុ. សុត្តំ ផាលោ បដកោ កប្បាសោ អនេកប្បការំ អបរណ្ណំ សប្បិនវនីតតេលមធុផាណិតាទិភេសជ្ជញ្ច ឥទំ កប្បិយវត្ថុ. តត្ថ និស្សគ្គិយវត្ថុំ អត្តនោ វា សង្ឃគណបុគ្គលចេតិយានំ វា អត្ថាយ សម្បដិច្ឆិតុំ ន វដ្ដតិ. អត្តនោ អត្ថាយ សម្បដិច្ឆតោ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ ហោតិ, សេសានំ អត្ថាយ ទុក្កដំ. ទុក្កដវត្ថុំ សព្ពេសម្បិ អត្ថាយ សម្បដិច្ឆតោ ទុក្កដមេវ. កប្បិយវត្ថុម្ហិ អនាបត្តិ. សព្ពម្បិ និក្ខិបនត្ថាយ ភណ្ឌាគារិកសីសេន សម្បដិច្ឆតោ ឧបរិ រតនសិក្ខាបទេ អាគតវសេន បាចិត្តិយំ.

ឧគ្គណ្ហេយ្យាតិ គណ្ហេយ្យ. យស្មា បន គណ្ហន្តោ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, តេនស្ស បទភាជនេ ‘‘សយំ គណ្ហាតិ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយ’’ន្តិ វុត្តំ. ឯស នយោ សេសបទេសុបិ.

តត្ថ ជាតរូបរជតភណ្ឌេសុ កហាបណមាសកេសុ ច ឯកំ គណ្ហតោ វា គណ្ហាបយតោ វា ឯកា អាបត្តិ. សហស្សំ ចេបិ ឯកតោ គណ្ហាតិ, គណ្ហាបេតិ, វត្ថុគណនាយ អាបត្តិយោ. មហាបច្ចរិយំ បន កុរុន្ទិយញ្ច សិថិលពទ្ធាយ ថវិកាយ សិថិលបូរិតេ វា ភាជនេ រូបគណនាយ អាបត្តិ. ឃនពទ្ធេ បន ឃនបូរិតេ វា ឯកាវ អាបត្តីតិ វុត្តំ.

ឧបនិក្ខិត្តសាទិយនេ បន ‘‘ឥទំ អយ្យស្ស ហោតូ’’តិ វុត្តេ សចេបិ ចិត្តេន សាទិយតិ, គណ្ហិតុកាមោ ហោតិ, កាយេន វា វាចាយ វា ‘‘នយិទំ កប្បតី’’តិ បដិក្ខិបតិ, អនាបត្តិ. កាយវាចាហិ វា អប្បដិក្ខិបិត្វាបិ សុទ្ធចិត្តោ ហុត្វា ‘‘នយិទំ អម្ហាកំ កប្បតី’’តិ ន សាទិយតិ, អនាបត្តិយេវ. តីសុ ទ្វារេសុ ហិ យេន កេនចិ បដិក្ខិត្តំ បដិក្ខិត្តមេវ ហោតិ. សចេ បន កាយវាចាហិ អប្បដិក្ខិបិត្វា ចិត្តេន អធិវាសេតិ, កាយវាចាហិ កត្តព្ពស្ស បដិក្ខេបស្ស អករណតោ អកិរិយសមុដ្ឋានំ កាយទ្វារេ ច វចីទ្វារេ ច អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, មនោទ្វារេ បន អាបត្តិ នាម នត្ថិ.

ឯកោ សតំ វា សហស្សំ វា បាទមូលេ ឋបេតិ ‘‘តុយ្ហិទំ ហោតូ’’តិ, ភិក្ខូ ‘‘នយិទំ កប្បតី’’តិ បដិក្ខិបតិ, ឧបាសកោ បរិច្ចត្តំ មយា តុម្ហាកន្តិ គតោ, អញ្ញោ តត្ថ អាគន្ត្វា បុច្ឆតិ – ‘‘កិំ, ភន្តេ, ឥទ’’ន្តិ? យំ តេន អត្តនា ច វុត្តំ, តំ អាចិក្ខិតព្ពំ. សោ ចេ វទតិ – ‘‘គោបយិស្សាមិ, ភន្តេ, គុត្តដ្ឋានំ ទស្សេថា’’តិ, សត្តភូមិកម្បិ បាសាទំ អភិរុហិត្វា ‘‘ឥទំ គុត្តដ្ឋាន’’ន្តិ អាចិក្ខិតព្ពំ, ‘‘ឥធ និក្ខិបាហី’’តិ ន វត្តព្ពំ. ឯត្តាវតា កប្បិយញ្ច អកប្បិយញ្ច និស្សាយ ឋិតំ ហោតិ. ទ្វារំ បិទហិត្វា រក្ខន្តេន វសិតព្ពំ. សចេ កិញ្ចិ វិក្កាយិកភណ្ឌំ បត្តំ វា ចីវរំ វា អាគច្ឆតិ, ‘‘ឥទំ គហេស្សថ ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘ឧបាសក អត្ថិ អម្ហាកំ ឥមិនា អត្ថោ, វត្ថុ ច ឯវរូបំ នាម សំវិជ្ជតិ, កប្បិយការកោ នត្ថី’’តិ វត្តព្ពំ. សចេ សោ វទតិ, ‘‘អហំ កប្បិយការកោ ភវិស្សាមិ, ទ្វារំ វិវរិត្វា ទេថា’’តិ, ទ្វារំ វិវរិត្វា ‘‘ឥមស្មិំ ឱកាសេ ឋបិត’’ន្តិ វត្តព្ពំ, ‘‘ឥទំ គណ្ហា’’តិ ន វត្តព្ពំ. ឯវម្បិ កប្បិយញ្ច អកប្បិយញ្ច និស្សាយ ឋិតមេវ ហោតិ, សោ ចេ តំ គហេត្វា តស្ស កប្បិយភណ្ឌំ ទេតិ, វដ្ដតិ. សចេ អធិកំ គណ្ហាតិ, ‘‘ន មយំ តវ ភណ្ឌំ គណ្ហាម, ‘‘និក្ខមាហី’’តិ វត្តព្ពោ.

សង្ឃមជ្ឈេ និស្សជ្ជិតព្ពន្តិ ឯត្ថ យស្មា រូបិយំ នាម អកប្បិយំ, ‘‘តស្មា និស្សជ្ជិតព្ពំ សង្ឃស្ស វា គណស្ស វា បុគ្គលស្ស វា’’តិ ន វុត្តំ. យស្មា បន តំ បដិគ្គហិតមត្តមេវ ន តេន កិញ្ចិ កប្បិយភណ្ឌំ ចេតាបិតំ, តស្មា ឧបាយេន បរិភោគទស្សនត្ថំ ‘‘សង្ឃមជ្ឈេ និស្សជ្ជិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. កប្បិយំ អាចិក្ខិតព្ពំ សប្បិ វាតិ ‘‘បព្ពជិតានំ សប្បិ វា តេលំ វា វដ្ដតិ ឧបាសកា’’តិ ឯវំ អាចិក្ខិតព្ពំ.

រូបិយបដិគ្គាហកំ ឋបេត្វា សព្ពេហេវ បរិភុញ្ជិតព្ពន្តិ សព្ពេហិ ភាជេត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពំ. រូបិយបដិគ្គាហកេន ភាគោ ន គហេតព្ពោ. អញ្ញេសំ ភិក្ខូនំ វា អារាមិកានំ វា បត្តភាគម្បិ លភិត្វា បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតិ, អន្តមសោ មក្កដាទីហិ តតោ ហរិត្វា អរញ្ញេ ឋបិតំ វា តេសំ ហត្ថតោ គឡិតំ វា តិរច្ឆានគតបរិគ្គហិតម្បិ បំសុកូលម្បិ ន វដ្ដតិយេវ, តតោ អាហដេន ផាណិតេន សេនាសនធូបនម្បិ ន វដ្ដតិ. សប្បិនា វា តេលេន វា បទីបំ កត្វា ទីបាលោកេ និបជ្ជិតុំ កសិណបរិកម្មម្បិ កាតុំ, បោត្ថកម្បិ វាចេតុំ ន វដ្ដតិ. តេលមធុផាណិតេហិ បន សរីរេ វណំ មក្ខេតុំ ន វដ្ដតិយេវ. តេន វត្ថុនា មញ្ចបីឋាទីនិ វា គណ្ហន្តិ, ឧបោសថាគារំ វា ភោជនសាលំ វា ករោន្តិ, បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតិ. ឆាយាបិ គេហបរិច្ឆេទេន ឋិតា ន វដ្ដតិ, បរិច្ឆេទាតិក្កន្តា អាគន្តុកត្តា វដ្ដតិ. តំ វត្ថុំ វិស្សជ្ជេត្វា កតេន មគ្គេនបិ សេតុនាបិ នាវាយបិ ឧឡុម្បេនបិ គន្តុំ ន វដ្ដតិ, តេន វត្ថុនា ខនាបិតាយ បោក្ខរណិយា ឧព្ភិទោទកំ បាតុំ វា បរិភុញ្ជិតុំ វា ន វដ្ដតិ. អន្តោ ឧទកេ បន អសតិ អញ្ញំ អាគន្តុកំ ឧទកំ វា វស្សោទកំ វា បវិដ្ឋំ វដ្ដតិ. កីតាយ យេន ឧទកេន សទ្ធិំ កីតា តំ អាគន្តុកម្បិ ន វដ្ដតិ, តំ វត្ថុំ ឧបនិក្ខេបំ ឋបេត្វា សង្ឃោ បច្ចយេ បរិភុញ្ជតិ, តេបិ បច្ចយា តស្ស ន វដ្ដន្តិ. អារាមោ គហិតោ ហោតិ, សោបិ បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតិ. យទិ ភូមិបិ ពីជម្បិ អកប្បិយំ នេវ ភូមិំ ន ផលំ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. សចេ ភូមិំយេវ កិណិត្វា អញ្ញានិ ពីជានិ រោបិតានិ ផលំ វដ្ដតិ, អថ ពីជានិ កិណិត្វា កប្បិយភូមិយំ រោបិតានិ, ផលំ ន វដ្ដតិ, ភូមិយំ និសីទិតុំ វា និបជ្ជិតុំ វា វដ្ដតិ.

សចេ សោ ឆឌ្ឌេតីតិ យត្ថ កត្ថចិ ខិបតិ, អថាបិ ន ឆឌ្ឌេតិ, សយំ គហេត្វា គច្ឆតិ, ន វារេតព្ពោ. នោ ចេ ឆឌ្ឌេតីតិ អថ នេវ គហេត្វា គច្ឆតិ, ន ឆឌ្ឌេតិ, កិំ មយ្ហំ ឥមិនា ព្យាបារេនាតិ យេន កាមំ បក្កមតិ, តតោ យថាវុត្តលក្ខណោ រូបិយឆឌ្ឌកោ សម្មន្និតព្ពោ.

យោ ន ឆន្ទាគតិន្តិអាទីសុ លោភវសេន តំ វត្ថុំ អត្តនោ វា ករោន្តោ អត្តានំ វា ឧក្កំសេន្តោ ឆន្ទាគតិំ នាម គច្ឆតិ. ទោសវសេន ‘‘នេវាយំ មាតិកំ ជានាតិ, ន វិនយ’’ន្តិ បរំ អបសាទេន្តោ ទោសាគតិំ នាម គច្ឆតិ. មោហវសេន មុដ្ឋបមុដ្ឋស្សតិភាវំ អាបជ្ជន្តោ មោហាគតិំ នាម គច្ឆតិ. រូបិយបដិគ្គាហកស្ស ភយេន ឆឌ្ឌេតុំ អវិសហន្តោ ភយាគតិំ នាម គច្ឆតិ. ឯវំ អករោន្តោ ន ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតិ, ន ទោសាគតិំ គច្ឆតិ, ន មោហាគតិំ គច្ឆតិ, ន ភយាគតិំ គច្ឆតីតិ វេទិតព្ពោ.

៥៨៥. អនិមិត្តំ កត្វាតិ និមិត្តំ អកត្វា, អក្ខីនិ និម្មីលេត្វា នទិយា វា បបាតេ វា វនគហនេ វា គូថំ វិយ អនបេក្ខេន បតិតោកាសំ អសមន្នាហរន្តេន បាតេតព្ពន្តិ អត្ថោ. ឯវំ ជិគុច្ឆិតព្ពេបិ រូបិយេ ភគវា បរិយាយេន ភិក្ខូនំ បរិភោគំ អាចិក្ខិ. រូបិយបដិគ្គាហកស្ស បន កេនចិ បរិយាយេន តតោ ឧប្បន្នបច្ចយបរិភោគោ ន វដ្ដតិ. យថា ចាយំ ឯតស្ស ន វដ្ដតិ, ឯវំ អសន្តសម្ភាវនាយ វា កុលទូសកកម្មេន វា កុហនាទីហិ វា ឧប្បន្នបច្ចយា នេវ តស្ស ន អញ្ញស្ស វដ្ដន្តិ, ធម្មេន សមេន ឧប្បន្នាបិ អប្បច្ចវេក្ខិត្វា បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដន្តិ.

ចត្តារោ ហិ បរិភោគា – ថេយ្យបរិភោគោ, ឥណបរិភោគោ, ទាយជ្ជបរិភោគោ, សាមិបរិភោគោតិ. តត្ថ សង្ឃមជ្ឈេបិ និសីទិត្វា បរិភុញ្ជន្តស្ស ទុស្សីលស្ស បរិភោគោ ‘‘ថេយ្យបរិភោគោ’’ នាម. សីលវតោ អប្បច្ចវេក្ខិតបរិភោគោ ‘‘ឥណបរិភោគោ’’ នាម. តស្មា ចីវរំ បរិភោគេ បរិភោគេ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ, បិណ្ឌបាតោ អាលោបេ អាលោបេ. តថា អសក្កោន្តេន បុរេភត្តបច្ឆាភត្តបុរិមយាមបច្ឆិមយាមេសុ. សចស្ស អប្បច្ចវេក្ខតោវ អរុណោ ឧគ្គច្ឆតិ, ឥណបរិភោគដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ. សេនាសនម្បិ បរិភោគេ បរិភោគេ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ, ភេសជ្ជស្ស បដិគ្គហណេបិ បរិភោគេបិ សតិបច្ចយតា វដ្ដតិ, ឯវំ សន្តេបិ បដិគ្គហណេ សតិំ កត្វា បរិភោគេ អករោន្តស្សេវ អាបត្តិ, បដិគ្គហណេ បន សតិំ អកត្វា បរិភោគេ ករោន្តស្ស អនាបត្តិ.

ចតុព្ពិធា ហិ សុទ្ធិ – ទេសនាសុទ្ធិ, សំវរសុទ្ធិ, បរិយេដ្ឋិសុទ្ធិ, បច្ចវេក្ខណសុទ្ធីតិ. តត្ថ ទេសនាសុទ្ធិ នាម បាតិមោក្ខសំវរសីលំ, តញ្ហិ ទេសនាយ សុជ្ឈនតោ ‘‘ទេសនាសុទ្ធី’’តិ វុច្ចតិ. សំវរសុទ្ធិ នាម ឥន្ទ្រិយសំវរសីលំ, តញ្ហិ ន បុន ឯវំ ករិស្សាមីតិ ចិត្តាធិដ្ឋានសំវរេនេវ សុជ្ឈនតោ ‘‘សំវរសុទ្ធី’’តិ វុច្ចតិ. បរិយេដ្ឋិសុទ្ធិ នាម អាជីវបារិសុទ្ធិសីលំ, តញ្ហិ អនេសនំ បហាយ ធម្មេន សមេន បច្ចយេ ឧប្បាទេន្តស្ស បរិយេសនាយ សុទ្ធត្តា ‘‘បរិយេដ្ឋិសុទ្ធី’’តិ វុច្ចតិ. បច្ចវេក្ខណសុទ្ធិ នាម បច្ចយបរិភោគសន្និស្សិតសីលំ, តញ្ហិ ‘‘បដិសង្ខា យោនិសោ ចីវរំ បដិសេវតី’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៣; អ. និ. ៦.៥៨) នយេន វុត្តេន បច្ចវេក្ខណេន សុជ្ឈនតោ ‘‘បច្ចវេក្ខណសុទ្ធី’’តិ វុច្ចតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘បដិគ្គហណេ បន សតិំ អកត្វា បរិភោគេ ករោន្តស្ស អនាបត្តី’’តិ.

សត្តន្នំ សេក្ខានំ បច្ចយបរិភោគោ ទាយជ្ជបរិភោគោ នាម, តេ ហិ ភគវតោ បុត្តា, តស្មា បិតុសន្តកានំ បច្ចយានំ ទាយាទា ហុត្វា តេ បច្ចយេ បរិភុញ្ជន្តិ. កិំ បន តេ ភគវតោ បច្ចយេ បរិភុញ្ជន្តិ, គិហីនំ បច្ចយេ បរិភុញ្ជន្តីតិ? គិហីហិ ទិន្នាបិ ភគវតា អនុញ្ញាតត្តា ភគវតោ សន្តកា ហោន្តិ, តស្មា តេ ភគវតោ បច្ចយេ បរិភុញ្ជន្តីតិ (ម. និ. ១.២៩) វេទិតព្ពំ, ធម្មទាយាទសុត្តញ្ចេត្ថ សាធកំ.

ខីណាសវានំ បរិភោគោ សាមិបរិភោគោ នាម, តេ ហិ តណ្ហាយ ទាសព្យំ អតីតត្តា សាមិនោ ហុត្វា បរិភុញ្ជន្តីតិ. ឥមេសុ បរិភោគេសុ សាមិបរិភោគោ ច ទាយជ្ជបរិភោគោ ច សព្ពេសម្បិ វដ្ដតិ. ឥណបរិភោគោ ន វដ្ដតិ, ថេយ្យបរិភោគេ កថាយេវ នត្ថិ.

អបរេបិ ចត្តារោ បរិភោគា – លជ្ជិបរិភោគោ, អលជ្ជិបរិភោគោ, ធម្មិយបរិភោគោ, អធម្មិយបរិភោគោតិ.

តត្ថ អលជ្ជិនោ លជ្ជិនា សទ្ធិំ បរិភោគោ វដ្ដតិ, អាបត្តិយា ន ការេតព្ពោ. លជ្ជិនោ អលជ្ជិនា សទ្ធិំ យាវ ន ជានាតិ, តាវ វដ្ដតិ. អាទិតោ បដ្ឋាយ ហិ អលជ្ជី នាម នត្ថិ, តស្មា យទាស្ស អលជ្ជីភាវំ ជានាតិ តទា វត្តព្ពោ ‘‘តុម្ហេ កាយទ្វារេ ច វចីទ្វារេ ច វីតិក្កមំ ករោថ, តំ អប្បតិរូបំ មា ឯវមកត្ថា’’តិ. សចេ អនាទិយិត្វា ករោតិយេវ, យទិ តេន សទ្ធិំ បរិភោគំ ករោតិ, សោបិ អលជ្ជីយេវ ហោតិ. យោបិ អត្តនោ ភារភូតេន អលជ្ជិនា សទ្ធិំ បរិភោគំ ករោតិ, សោបិ និវារេតព្ពោ. សចេ ន ឱរមតិ, អយម្បិ អលជ្ជីយេវ ហោតិ. ឯវំ ឯកោ អលជ្ជី អលជ្ជីសតម្បិ ករោតិ. អលជ្ជិនោ បន អលជ្ជិនាវ សទ្ធិំ បរិភោគេ អាបត្តិ នាម នត្ថិ. លជ្ជិនោ លជ្ជិនា សទ្ធិំ បរិភោគោ ទ្វិន្នំ ខត្តិយកុមារានំ សុវណ្ណបាតិយំ ភោជនសទិសោតិ.

ធម្មិយាធម្មិយបរិភោគោ បច្ចយវសេន វេទិតព្ពោ. តត្ថ សចេ បុគ្គលោបិ អលជ្ជី បិណ្ឌបាតោបិ អធម្មិយោ, ឧភោ ជេគុច្ឆា. បុគ្គលោ អលជ្ជី បិណ្ឌបាតោ ធម្មិយោ, បុគ្គលំ ជិគុច្ឆិត្វា បិណ្ឌបាតោ ន គហេតព្ពោ. មហាបច្ចរិយំ បន ទុស្សីលោ សង្ឃតោ ឧទ្ទេសភត្តាទីនិ លភិត្វា សង្ឃស្សេវ ទេតិ, ឯតានិ យថាទានមេវ គតត្តា វដ្ដន្តីតិ វុត្តំ. បុគ្គលោ លជ្ជី បិណ្ឌបាតោ អធម្មិយោ, បិណ្ឌបាតោ ជេគុច្ឆោ ន គហេតព្ពោ. បុគ្គលោ លជ្ជី, បិណ្ឌបាតោបិ ធម្មិយោ, វដ្ដតិ.

អបរេ ទ្វេ បគ្គហា; ទ្វេ ច បរិភោគា – លជ្ជិបគ្គហោ, អលជ្ជិបគ្គហោ; ធម្មបរិភោគោ អាមិសបរិភោគោតិ.

តត្ថ អលជ្ជិនោ លជ្ជិំ បគ្គហេតុំ វដ្ដតិ, ន សោ អាបត្តិយា ការេតព្ពោ. សចេ បន លជ្ជី អលជ្ជិំ បគ្គណ្ហាតិ, អនុមោទនាយ អជ្ឈេសតិ, ធម្មកថាយ អជ្ឈេសតិ, កុលេសុ ឧបត្ថម្ភេតិ. ឥតរោបិ ‘‘អម្ហាកំ អាចរិយោ ឦទិសោ ច ឦទិសោ ចា’’តិ តស្ស បរិសតិ វណ្ណំ ភាសតិ, អយំ សាសនំ ឱសក្កាបេតិ អន្តរធាបេតីតិ វេទិតព្ពោ.

ធម្មបរិភោគ-អាមិសបរិភោគេសុ បន យត្ថ អាមិសបរិភោគោ វដ្ដតិ, តត្ថ ធម្មបរិភោគោបិ វដ្ដតិ. យោ បន កោដិយំ ឋិតោ គន្ថោ តស្ស បុគ្គលស្ស អច្ចយេន នស្សិស្សតិ, តំ ធម្មានុគ្គហេន ឧគ្គណ្ហិតុំ វដ្ដតីតិ វុត្តំ.

តត្រិទំ វត្ថុ – មហាភយេ កិរ ឯកស្សេវ ភិក្ខុនោ មហានិទ្ទេសោ បគុណោ អហោសិ. អថ ចតុនិកាយិកតិស្សត្ថេរស្ស ឧបជ្ឈាយោ មហាតិបិដកត្ថេរោ នាម មហារក្ខិតត្ថេរំ អាហ – ‘‘អាវុសោ មហារក្ខិត, ឯតស្ស សន្តិកេ មហានិទ្ទេសំ គណ្ហាហី’’តិ. ‘‘បាបោ កិរាយំ, ភន្តេ, ន គណ្ហាមី’’តិ. ‘‘គណ្ហាវុសោ, អហំ តេ សន្តិកេ និសីទិស្សាមី’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ, តុម្ហេសុ និសិន្នេសុ គណ្ហិស្សាមី’’តិ បដ្ឋបេត្វា រត្តិន្ទិវំ និរន្តរំ បរិយាបុណន្តោ ឱសានទិវសេ ហេដ្ឋាមញ្ចេ ឥត្ថិំ ទិស្វា ‘‘ភន្តេ, សុតំយេវ មេ បុព្ពេ, សចាហំ ឯវំ ជានេយ្យំ, ន ឦទិសស្ស សន្តិកេ ធម្មំ បរិយាបុណេយ្យ’’ន្តិ អាហ. តស្ស បន សន្តិកេ ពហូ មហាថេរា ឧគ្គណ្ហិត្វា មហានិទ្ទេសំ បតិដ្ឋាបេសុំ.

៥៨៦. រូបិយេ រូបិយសញ្ញីតិ ឯត្ថ សព្ពម្បិ ជាតរូបរជតំ រូបិយសង្គហមេវ គតន្តិ វេទិតព្ពំ.

រូបិយេ វេមតិកោតិ ‘‘សុវណ្ណំ នុ ខោ, ខរបត្តំ នុ ខោ’’តិអាទិនា នយេន សំសយជាតោ.

រូបិយេ អរូបិយសញ្ញីតិ សុវណ្ណាទីសុ ខរបត្តាទិសញ្ញី. អបិច បុញ្ញកាមា រាជោរោធាទយោ ភត្តខជ្ជកគន្ធបិណ្ឌាទីសុ បក្ខិបិត្វា ហិរញ្ញសុវណ្ណំ ទេន្តិ, ចោឡភិក្ខាយ ចរន្តានំ ទស្សន្តេ ពទ្ធកហាបណាទីហិយេវ សទ្ធិំ ចោឡកានិ ទេន្តិ, ភិក្ខូ ភត្តាទិសញ្ញាយ វា ចោឡកសញ្ញាយ វា បដិគ្គណ្ហន្តិ, ឯវម្បិ រូបិយេ អរូបិយសញ្ញី រូបិយំ គណ្ហាតីតិ វេទិតព្ពោ. បដិគ្គណ្ហន្តេន បន ‘‘ឥមស្មិំ គេហេ ឥទំ លទ្ធ’’ន្តិ សល្លក្ខេតព្ពំ. យេន ហិ អស្សតិយា ទិន្នំ ហោតិ, សោ សតិំ បដិលភិត្វា បុន អាគច្ឆតិ, អថស្ស វត្តព្ពំ – ‘‘តវ ចោឡកំ បស្សាហី’’តិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវ.

សមុដ្ឋានាទីសុ ឆសមុដ្ឋានំ, សិយា កិរិយំ គហណេន អាបជ្ជនតោ, សិយា អកិរិយំ បដិក្ខេបស្ស អករណតោ រូបិយអញ្ញវាទកឧបស្សុតិសិក្ខាបទានិ ហិ តីណិ ឯកបរិច្ឆេទានិ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មវចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

រូបិយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. រូបិយសំវោហារសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៨៧. តេន សមយេនាតិ រូបិយសំវោហារសិក្ខាបទំ. តត្ថ នានប្បការកន្តិ កតាកតាទិវសេន អនេកវិធំ. រូបិយសំវោហារន្តិ ជាតរូបរជតបរិវត្តនំ. សមាបជ្ជន្តីតិ បដិគ្គហណស្សេវ បដិក្ខិតត្តា បដិគ្គហិតបរិវត្តនេ ទោសំ អបស្សន្តា ករោន្តិ.

៥៨៩. សីសូបគន្តិអាទីសុ សីសំ ឧបគច្ឆតីតិ សីសូបគំ, បោត្ថកេសុ បន ‘‘សីសូបក’’ន្តិ លិខិតំ, យស្ស កស្សចិ សីសាលង្ការស្សេតំ អធិវចនំ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. កតេន កតន្តិអាទីសុ សុទ្ធោ រូបិយសំវោហារោយេវ.

រូបិយេ រូបិយសញ្ញីតិអាទិម្ហិ បុរិមសិក្ខាបទេ វុត្តវត្ថូសុ និស្សគ្គិយវត្ថុនា និស្សគ្គិយវត្ថុំ ចេតាបេន្តស្ស មូលគ្គហណេ បុរិមសិក្ខាបទេន និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ, អបរាបរបរិវត្តនេ ឥមិនា និស្សគ្គិយបាចិត្តិយមេវ. និស្សគ្គិយវត្ថុនា ទុក្កដវត្ថុំ វា កប្បិយវត្ថុំ វា ចេតាបេន្តស្សបិ ឯសេវ នយោ. យោ ហិ អយំ អរូបិយេ រូបិយសញ្ញី រូបិយំ ចេតាបេតីតិអាទិ ទុតិយោ តិកោ វុត្តោ, តស្សានុលោមត្តា អវុត្តោបិ អយមបរោបិ រូបិយេ រូបិយសញ្ញី អរូបិយំ ចេតាបេតីតិអាទិ តិកោ វេទិតព្ពោ. អត្តនោ វា ហិ អរូបិយេន បរស្ស រូបិយំ ចេតាបេយ្យ អត្តនោ វា រូបិយេន បរស្ស អរូបិយំ, ឧភយថាបិ រូបិយសំវោហារោ កតោយេវ ហោតិ, តស្មា បាឡិយំ ឯកន្តេន រូបិយបក្ខេ ឯកោយេវ តិកោ វុត្តោតិ.

ទុក្កដវត្ថុនា បន និស្សគ្គិយវត្ថុំ ចេតាបេន្តស្ស មូលគ្គហណេ បុរិមសិក្ខាបទេន ទុក្កដំ, បច្ឆា បរិវត្តនេ ឥមិនា និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ, គរុកស្ស ចេតាបិតត្តា. ទុក្កដវត្ថុនា ទុក្កដវត្ថុមេវ, កប្បិយវត្ថុំ វា ចេតាបេន្តស្ស មូលគ្គហណេ បុរិមសិក្ខាបទេន ទុក្កដំ, បច្ឆា បរិវត្តនេបិ ឥមិនា ទុក្កដមេវ. កស្មា? អកប្បិយវត្ថុនា ចេតាបិតត្តា. អន្ធកដ្ឋកថាយំ បន ‘‘សចេ កយវិក្កយំ សមាបជ្ជេយ្យ, និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយ’’ន្តិ ភាសិតំ, តំ ទុព្ភាសិតំ. កស្មា? ន ហិ ទានគ្គហណតោ អញ្ញោ កយវិក្កយោ នាម អត្ថិ, កយវិក្កយសិក្ខាបទញ្ច កប្បិយវត្ថុនា កប្បិយវត្ថុបរិវត្តនមេវ សន្ធាយ វុត្តំ, តញ្ច ខោ អញ្ញត្រ សហធម្មិកេហិ. ឥទំ សិក្ខាបទំ រូបិយេន ច រូបិយារូបិយចេតាបនំ អរូបិយេន ច រូបិយចេតាបនំ. ទុក្កដវត្ថុនា បន ទុក្កដវត្ថុនោ ចេតាបនំ នេវ ឥធ ន តត្ថ បាឡិយំ វុត្តំ, ន ចេត្ថ អនាបត្តិ ភវិតុំ អរហតិ. តស្មា យថេវ ទុក្កដវត្ថុនោ បដិគ្គហណេ ទុក្កដំ, តថេវ តស្ស វា តេន វា ចេតាបនេបិ ទុក្កដំ យុត្តន្តិ ភគវតោ អធិប្បាយញ្ញូហិ វុត្តំ.

កប្បិយវត្ថុនា បន និស្សគ្គិយវត្ថុំ ចេតាបេន្តស្ស មូលគ្គហណេ បុរិមសិក្ខាបទេន អនាបត្តិ, បច្ឆា បរិវត្តនេ ឥមិនា និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘អរូបិយេ អរូបិយសញ្ញី រូបិយំ ចេតាបេតិ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយ’’ន្តិ. តេនេវ កប្បិយវត្ថុនា ទុក្កដវត្ថុំ ចេតាបេន្តស្ស មូលបដិគ្គហណេ តថេវ អនាបត្តិ, បច្ឆា បរិវត្តនេ ឥមិនា ទុក្កដំ. កស្មា? អកប្បិយស្ស ចេតាបិតត្តា. កប្បិយវត្ថុនា បន កប្បិយវត្ថុំ អញ្ញត្រ សហធម្មិកេហិ ចេតាបេន្តស្ស មូលគ្គហណេ បុរិមសិក្ខាបទេន អនាបត្តិ, បច្ឆា បរិវត្តនេ ឧបរិ កយវិក្កយសិក្ខាបទេន និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ. កយវិក្កយំ មោចេត្វា គណ្ហន្តស្ស ឧបរិសិក្ខាបទេនបិ អនាបត្តិ, វឌ្ឍិំ បយោជេន្តស្ស ទុក្កដំ.

ឥមស្ស ច រូបិយសំវោហារស្ស គរុកភាវទីបកំ ឥទំ បត្តចតុក្កំ វេទិតព្ពំ. យោ ហិ រូបិយំ ឧគ្គណ្ហិត្វា តេន អយពីជំ សមុដ្ឋាបេតិ, តំ កោដ្ដាបេត្វា តេន លោហេន បត្តំ ការេតិ, អយំ បត្តោ មហាអកប្បិយោ នាម, ន សក្កា កេនចិ ឧបាយេន កប្បិយោ កាតុំ. សចេ ហិ តំ វិនាសេត្វា ថាលកំ ការេតិ, តម្បិ អកប្បិយំ. វាសិំ ការេតិ, តាយ ឆិន្នំ ទន្តកដ្ឋម្បិ អកប្បិយំ. ពឡិសំ ការោតិ, តេន មារិតា មច្ឆាបិ អកប្បិយា. វាសិផលំ តាបេត្វា ឧទកំ វា ខីរំ វា ឧណ្ហាបេតិ, តម្បិ អកប្បិយមេវ.

យោ បន រូបិយំ ឧគ្គណ្ហិត្វា តេន បត្តំ កិណាតិ, អយម្បិ បត្តោ អកប្បិយោ. ‘‘បញ្ចន្នម្បិ សហធម្មិកានំ ន កប្បតី’’តិ មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ. សក្កា បន កប្បិយោ កាតុំ, សោ ហិ មូលេ មូលសាមិកានំ បត្តេ ច បត្តសាមិកានំ ទិន្នេ កប្បិយោ ហោតិ. កប្បិយភណ្ឌំ ទត្វា គហេត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ.

យោបិ រូបិយំ ឧគ្គណ្ហាបេត្វា កប្បិយការកេន សទ្ធិំ កម្មារកុលំ គន្ត្វា បត្តំ ទិស្វា ‘‘អយំ មយ្ហំ រុច្ចតី’’តិ វទតិ. កប្បិយការកោ ច តំ រូបិយំ ទត្វា កម្មារំ សញ្ញាបេតិ, អយម្បិ បត្តោ កប្បិយវោហារេន គហិតោបិ ទុតិយបត្តសទិសោយេវ, មូលស្ស សម្បដិច្ឆិតត្តា អកប្បិយោ. កស្មា សេសានំ ន កប្បតីតិ? មូលស្ស អនិស្សដ្ឋត្តា.

យោ បន រូបិយំ អសម្បដិច្ឆិត្វា ‘‘ថេរស្ស បត្តំ កិណិត្វា ទេហី’’តិ បហិតកប្បិយការកេន សទ្ធិំ កម្មារកុលំ គន្ត្វា បត្តំ ទិស្វា ‘‘ឥមេ កហាបណេ គហេត្វា ឥមំ ទេហី’’តិ កហាបណេ ទាបេត្វា គហិតោ, អយំ បត្តោ ឯតស្សេវ ភិក្ខុនោ ន វដ្ដតិ ទុព្ពិចារិតត្តា, អញ្ញេសំ បន វដ្ដតិ, មូលស្ស អសម្បដិច្ឆិតត្តា.

មហាសុមត្ថេរស្ស កិរ ឧបជ្ឈាយោ អនុរុទ្ធត្ថេរោ នាម អហោសិ. សោ អត្តនោ ឯវរូបំ បត្តំ សប្បិស្ស បូរេត្វា សង្ឃស្ស និស្សជ្ជិ. តិបិដកចូឡនាគត្ថេរស្សបិ សទ្ធិវិហារិកានំ ឯវរូបោ បត្តោ អហោសិ. តំ ថេរោបិ សប្បិស្ស បូរាបេត្វា សង្ឃស្ស និស្សជ្ជាបេសីតិ. ឥទំ អកប្បិយបត្តចតុក្កំ.

សចេ បន រូបិយំ អសម្បដិច្ឆិត្វា ‘‘ថេរស្ស បត្តំ កិណិត្វា ទេហី’’តិ បហិតកប្បិយការកេន សទ្ធិំ កម្មារកុលំ គន្ត្វា បត្តំ ទិស្វា ‘‘អយំ មយ្ហំ រុច្ចតី’’តិ វា ‘‘ឥមាហំ គហេស្សាមី’’តិ វា វទតិ, កប្បិយការកោ ច តំ រូបិយំ ទត្វា កម្មារំ សញ្ញាបេតិ, អយំ បត្តោ សព្ពកប្បិយោ ពុទ្ធានម្បិ បរិភោគារហោតិ.

៥៩១. អរូបិយេ រូបិយសញ្ញីតិ ខរបត្តាទីសុ សុវណ្ណាទិសញ្ញី. អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ សចេ តេន អរូបិយំ ចេតាបេតិ ទុក្កដាបត្តិ ហោតិ. ឯស នយោ វេមតិកេ. អរូបិយសញ្ញិស្ស បន បញ្ចហិ សហធម្មិកេហិ សទ្ធិ ‘‘ឥទំ គហេត្វា ឥទំ ទេថា’’តិ កយវិក្កយំ ករោន្តស្សាបិ អនាបត្តិ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

ឆសមុដ្ឋានំ, កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មវចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

រូបិយសំវោហារសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. កយវិក្កយសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៩៣. តេន សមយេនាតិ កយវិក្កយសិក្ខាបទំ. តត្ថ កតិ ហិបិ ត្យាយន្តិ កតិ តេ អយំ, ហិការោ បនេត្ថ បទបូរណោ, បិការោ គរហាយំ, អយំ ទុព្ពលសង្ឃាដិ តវ កតិ ទិវសានិ ភវិស្សតីតិ អត្ថោ. អថ វា កតិហម្បិ ត្យាយន្តិបិ បាឋោ. តត្ថ កតិហន្តិ កតិ អហានិ, កតិ ទិវសានីតិ វុត្តំ ហោតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ. កតិហិបិ ម្យាយន្តិ ឥទម្បិ ឯតេនេវ នយេន វេទិតព្ពំ. គិហីបិ នំ គិហិស្សាតិ ឯត្ថ នន្តិ នាមត្ថេ និបាតោ, គិហី នាម គិហិស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ.

៥៩៤. នានប្បការកន្តិ ចីវរាទីនំ កប្បិយភណ្ឌានំ វសេន អនេកវិធំ. តេនេវស្ស បទភាជនេ ចីវរំ អាទិំ កត្វា ទសិកសុត្តបរិយោសានំ កប្បិយភណ្ឌមេវ ទស្សិតំ. អកប្បិយភណ្ឌបរិវត្តនញ្ហិ កយវិក្កយសង្គហំ ន គច្ឆតិ. កយវិក្កយន្តិ កយញ្ចេវ វិក្កយញ្ច. ‘‘ឥមិនា ឥមំ ទេហី’’តិអាទិនា ហិ នយេន បរស្ស កប្បិយភណ្ឌំ គណ្ហន្តោ កយំ សមាបជ្ជតិ, អត្តនោ កប្បិយភណ្ឌំ ទេន្តោ វិក្កយំ.

៥៩៥. អជ្ឈាចរតីតិ អភិភវិត្វា ចរតិ, វីតិក្កមវាចំ ភាសតីតិ អត្ថោ. យតោ កយិតញ្ច ហោតិ វិក្កយិតញ្ចាតិ យទា កយិតញ្ច ហោតិ បរភណ្ឌំ អត្តនោ ហត្ថគតំ ករោន្តេន, វិក្កីតញ្ច អត្តនោ ភណ្ឌំ បរហត្ថគតំ ករោន្តេន. ‘‘ឥមិនា ឥម’’ន្តិអាទិវចនានុរូបតោ បន បាឋេ បឋមំ អត្តនោ ភណ្ឌំ ទស្សិតំ.

និស្សជ្ជិតព្ពន្តិ ឯវំ បរស្ស ហត្ថតោ កយវសេន គហិតកប្បិយភណ្ឌំ និស្សជ្ជិតព្ពំ. អយញ្ហិ កយវិក្កយោ ឋបេត្វា បញ្ច សហធម្មិកេ អវសេសេហិ គិហិបព្ពជិតេហិ អន្តមសោ មាតាបិតូហិបិ សទ្ធិំ ន វដ្ដតិ.

តត្រាយំ វិនិច្ឆយោ – វត្ថេន វា វត្ថំ ហោតុ ភត្តេន វា ភត្តំ, យំ កិញ្ចិ កប្បិយំ ‘‘ឥមិនា ឥមំ ទេហី’’តិ វទតិ, ទុក្កដំ. ឯវំ វត្វា មាតុយាបិ អត្តនោ ភណ្ឌំ ទេតិ, ទុក្កដំ. ‘‘ឥមិនា ឥមំ ទេហី’’តិ វុត្តោ វា ‘‘ឥមំ ទេហិ, ឥមំ តេ ទស្សាមី’’តិ វត្វា វា មាតុយាបិ ភណ្ឌំ អត្តនា គណ្ហាតិ, ទុក្កដំ. អត្តនោ ភណ្ឌេ បរហត្ថំ បរភណ្ឌេ ច អត្តនោ ហត្ថំ សម្បត្តេ និស្សគ្គិយំ. មាតរំ បន បិតរំ វា ‘‘ឥមំ ទេហី’’តិ វទតោ វិញ្ញត្តិ ន ហោតិ. ‘‘ឥមំ គណ្ហាហី’’តិ វទតោ សទ្ធាទេយ្យវិនិបាតនំ ន ហោតិ. អញ្ញាតកំ ‘‘ឥមំ ទេហី’’តិ វទតោ វិញ្ញត្តិ ហោតិ. ‘‘ឥមំ គណ្ហាហី’’តិ វទតោ សទ្ធាទេយ្យវិនិបាតនំ ហោតិ. ‘‘ឥមិនា ឥមំ ទេហី’’តិ កយវិក្កយំ អាបជ្ជតោ និស្សគ្គិយំ. តស្មា កប្បិយភណ្ឌំ បរិវត្តេន្តេន មាតាបិតូហិបិ សទ្ធិំ កយវិក្កយំ អញ្ញាតកេហិ សទ្ធិំ តិស្សោ អាបត្តិយោ មោចេន្តេន បរិវត្តេតព្ពំ.

តត្រាយំ បរិវត្តនវិធិ – ភិក្ខុស្ស បាថេយ្យតណ្ឌុលា ហោន្តិ, សោ អន្តរាមគ្គេ ភត្តហត្ថំ បុរិសំ ទិស្វា ‘‘អម្ហាកំ តណ្ឌុលា អត្ថិ, ន ច នោ ឥមេហិ អត្ថោ, ភត្តេន បន អត្ថោ’’តិ វទតិ. បុរិសោ តណ្ឌុលេ គហេត្វា ភត្តំ ទេតិ, វដ្ដតិ. តិស្សោបិ អាបត្តិយោ ន ហោន្តិ. អន្តមសោ និមិត្តកម្មមត្តម្បិ ន ហោតិ. កស្មា? មូលស្ស អត្ថិតាយ. បរតោ ច វុត្តមេវ ‘‘ឥទំ អម្ហាកំ អត្ថិ, អម្ហាកញ្ច ឥមិនា ច ឥមិនា ច អត្ថោតិ ភណតី’’តិ. យោ បន ឯវំ អកត្វា ‘‘ឥមិនា ឥមំ ទេហី’’តិ បរិវត្តេតិ; យថាវត្ថុកមេវ. វិឃាសាទំ ទិស្វា ‘‘ឥមំ ឱទនំ ភុញ្ជិត្វា, រជនំ វា ទារូនិ វា អាហរា’’តិ វទតិ, រជនឆល្លិគណនាយ ទារុគណនាយ ច និស្សគ្គិយានិ ហោន្តិ. ‘‘ឥមំ ឱទនំ ភុញ្ជិត្វា ឥទំ នាម ករោថា’’តិ ទន្តការាទីហិ សិប្បិកេហិ ធមករណាទីសុ តំ តំ បរិក្ខារំ ការេតិ, រជកេហិ វា វត្ថំ ធោវាបេតិ; យថាវត្ថុកមេវ. ន្ហាបិតេន កេសេ ឆិន្ទាបេតិ, កម្មការេហិ នវកម្មំ ការេតិ; យថាវត្ថុកមេវ. សចេ បន ‘‘ឥទំ ភត្តំ ភុញ្ជិត្វា ឥទំ ករោថា’’តិ ន វទតិ ‘‘ឥទំ ភត្តំ ភុញ្ជ ភុត្តោសិ ភុញ្ជិស្សសិ, ឥទំ នាម ករោហី’’តិ វទតិ, វដ្ដតិ. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ វត្ថធោវនេ វា កេសច្ឆេទនេ វា ភូមិសោធនាទិនវកម្មេ វា បរភណ្ឌំ អត្តនោ ហត្ថគតំ និស្សជ្ជិតព្ពំ នាម នត្ថិ. មហាអដ្ឋកថាយំ បន ទឡ្ហំ កត្វា វុត្តត្តា ន សក្កា ឯតំ បដិក្ខិបិតុំ, តស្មា យថា និស្សគ្គិយវត្ថុម្ហិ បរិភុត្តេ វា នដ្ឋេ វា បាចិត្តិយំ ទេសេតិ, ឯវមិធាបិ ទេសេតព្ពំ.

៥៩៦. កយវិក្កយេ កយវិក្កយសញ្ញីតិអាទិម្ហិ យោ កយវិក្កយំ សមាបជ្ជតិ, សោ តស្មិំ កយវិក្កយសញ្ញី វា ភវតុ វេមតិកោ វា, ន កយវិក្កយសញ្ញី វា និស្សគ្គិយបាចិត្តិយមេវ. ចូឡត្តិកេ ទ្វីសុ បទេសុ ទុក្កដមេវាតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

៥៩៧. អគ្ឃំ បុច្ឆតីតិ ‘‘អយំ តវ បត្តោ កិំ អគ្ឃតី’’តិ បុច្ឆតិ. ‘‘ឥទំ នាមា’’តិ វុត្តេ បន សចេ តស្ស កប្បិយភណ្ឌំ មហគ្ឃំ ហោតិ, ឯវញ្ច នំ បដិវទតិ ‘‘ឧបាសក, មម ឥទំ វត្ថុ មហគ្ឃំ, តវ បត្តំ អញ្ញស្ស ទេហី’’តិ. តំ សុត្វា ឥតរោ ‘‘អញ្ញំ ថាលកម្បិ ទស្សាមី’’តិ វទតិ គណ្ហិតុំ វដ្ដតិ, ‘‘ឥទំ អម្ហាកំ អត្ថី’’តិ វុត្តលក្ខណេ បតតិ. សចេ សោ បត្តោ មហគ្ឃោ, ភិក្ខុនោ វត្ថុ អប្បគ្ឃំ, បត្តសាមិកោ ចស្ស អប្បគ្ឃភាវំ ន ជានាតិ, បត្តោ ន គហេតព្ពោ, ‘‘មម វត្ថុ អប្បគ្ឃ’’ន្តិ អាចិក្ខិតព្ពំ. មហគ្ឃភាវំ ញត្វា វញ្ចេត្វា គណ្ហន្តោ ហិ គហិតភណ្ឌំ អគ្ឃាបេត្វា ការេតព្ពតំ អាបជ្ជតិ. សចេ បត្តសាមិកោ ‘‘ហោតុ, ភន្តេ, សេសំ មម បុញ្ញំ ភវិស្សតី’’តិ ទេតិ, វដ្ដតិ.

កប្បិយការកស្ស អាចិក្ខតីតិ យស្ស ហត្ថតោ ភណ្ឌំ គណ្ហាតិ, តំ ឋបេត្វា អញ្ញំ អន្តមសោ តស្ស បុត្តភាតិកម្បិ កប្បិយការកំ កត្វា ‘‘ឥមិនា ឥមំ នាម គហេត្វា ទេហី’’តិ អាចិក្ខតិ. សោ ចេ ឆេកោ ហោតិ, បុនប្បុនំ អបនេត្វា វិវទិត្វា គណ្ហាតិ, តុណ្ហីភូតេន ឋាតព្ពំ. នោ ចេ ឆេកោ ហោតិ, ន ជានាតិ គហេតុំ, វាណិជកោ តំ វញ្ចេតិ, ‘‘មា គណ្ហា’’តិ វត្តព្ពោ.

ឥទំ អម្ហាកន្តិអាទិម្ហិ ‘‘ឥទំ បដិគ្គហិតំ តេលំ វា សប្បិ វា អម្ហាកំ អត្ថិ, អម្ហាកញ្ច អញ្ញេន អប្បដិគ្គហិតកេន អត្ថោ’’តិ ភណតិ. សចេ សោ តំ គហេត្វា អញ្ញំ ទេតិ, បឋមំ អត្តនោ តេលំ ន មិនាបេតព្ពំ. កស្មា? នាឡិយញ្ហិ អវសិដ្ឋតេលំ ហោតិ, តំ បច្ឆា មិនន្តស្ស អប្បដិគ្គហិតកំ ទូសេយ្យាតិ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

ឆសមុដ្ឋានំ, កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មវចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

កយវិក្កយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតោ កោសិយវគ្គោ ទុតិយោ.