៣. បត្តវគ្គោ

១. បត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៩៨. តេន សមយេនាតិ បត្តសិក្ខាបទំ. តត្ថ បត្តវាណិជ្ជន្តិ គាមនិគមាទីសុ វិចរន្តា បត្តវាណិជ្ជំ វា ករិស្សន្តិ. អាមត្តិកាបណំ វាតិ អមត្តានិ វុច្ចន្តិ ភាជនានិ, តានិ យេសំ ភណ្ឌំ តេ អាមត្តិកា, តេសំ អាមត្តិកានំ អាបណំ អាមត្តិកាបណំ, កុលាលភណ្ឌវាណិជកាបណន្តិ អត្ថោ.

៦០២. តយោ បត្តស្ស វណ្ណាតិ តីណិ បត្តស្ស បមាណានិ. អឌ្ឍាឡ្ហកោទនំ គណ្ហាតីតិ មគធនាឡិយា ទ្វិន្នំ តណ្ឌុលនាឡីនំ ឱទនំ គណ្ហាតិ. មគធនាឡិ នាម អឌ្ឍតេរសបលា ហោតីតិ អន្ធកដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. សីហឡទីបេ បកតិនាឡិ មហន្តា, ទមិឡនាឡិ ខុទ្ទកា, មគធនាឡិ បមាណយុត្តា, តាយ មគធនាឡិយា ទិយឌ្ឍនាឡិ ឯកា សីហឡនាឡិ ហោតីតិ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. ចតុភាគំ ខាទនន្តិ ឱទនស្ស ចតុត្ថភាគប្បមាណំ ខាទនំ, តំ ហត្ថហារិយស្ស មុគ្គសូបស្ស វសេន វេទិតព្ពំ. តទុបិយំ ព្យញ្ជនន្តិ តស្ស ឱទនស្ស អនុរូបំ មច្ឆមំសសាកផលកឡីរាទិព្យញ្ជនំ.

តត្រាយំ វិនិច្ឆយោ – អនុបហតបុរាណសាលិតណ្ឌុលានំ សុកោដ្ដិតបរិសុទ្ធានំ ទ្វេ មគធនាឡិយោ គហេត្វា តេហិ តណ្ឌុលេហិ អនុត្តណ្ឌុលំ អកិលិន្នំ អបិណ្ឌិតំ សុវិសទំ កុន្ទមកុឡរាសិសទិសំ អវស្សាវិតោទនំ បចិត្វា និរវសេសំ បត្តេ បក្ខិបិត្វា តស្ស ឱទនស្ស ចតុត្ថភាគប្បមាណោ នាតិឃនោ នាតិតនុកោ ហត្ថហារិយោ សព្ពសម្ភារសង្ខតោ មុគ្គសូបោ បក្ខិបិតព្ពោ. តតោ អាលោបស្ស អាលោបស្ស អនុរូបំ យាវចរិមាលោបប្បហោនកំ មច្ឆមំសាទិព្យញ្ជនំ បក្ខិបិតព្ពំ, សប្បិតេលតក្ករសកញ្ជិកាទីនិ បន គណនូបគានិ ន ហោន្តិ, តានិ ហិ ឱទនគតិកានេវ, នេវ ហាបេតុំ ន វឌ្ឍេតុំ សក្កោន្តិ. ឯវមេតំ សព្ពម្បិ បក្ខិត្តំ សចេ បត្តស្ស មុខវដ្ដិយា ហេដ្ឋិមរាជិសមំ តិដ្ឋតិ, សុត្តេន វា ហីរេន វា ឆិន្ទន្តស្ស សុត្តស្ស វា ហីរស្ស វា ហេដ្ឋិមន្តំ ផុសតិ, អយំ ឧក្កដ្ឋោ នាម បត្តោ. សចេ តំ រាជិំ អតិក្កម្ម ថូបីកតំ តិដ្ឋតិ, អយំ ឧក្កដ្ឋោមកោ នាម បត្តោ. សចេ តំ រាជិំ ន សម្បាបុណាតិ, អន្តោគតមេវ ហោតិ, អយំ ឧក្កដ្ឋុក្កដ្ឋោ នាម បត្តោ.

នាឡិកោទនន្តិ មគធនាឡិយា ឯកាយ តណ្ឌុលនាឡិយា ឱទនំ. បត្ថោទនន្តិ មគធនាឡិយា ឧបឌ្ឍនាឡិកោទនំ. សេសំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. អយំ បន នាមមត្តេ វិសេសោ – សចេ នាឡិកោទនាទិ សព្ពម្បិ បក្ខិត្តំ វុត្តនយេនេវ ហេដ្ឋិមរាជិសមំ តិដ្ឋតិ, អយំ មជ្ឈិមោ នាម បត្តោ. សចេ តំ រាជិំ អតិក្កម្ម ថូបីកតំ តិដ្ឋតិ, អយំ មជ្ឈិមោមកោ នាម បត្តោ. សចេ តំ រាជិំ ន សម្បាបុណាតិ អន្តោគតមេវ ហោតិ, អយំ មជ្ឈិមុក្កដ្ឋោ នាម បត្តោ. សចេ បត្ថោទនាទិ សព្ពម្បិ បក្ខិត្តំ ហេដ្ឋិមរាជិសមំ តិដ្ឋតិ, អយំ ឱមកោ នាម បត្តោ. សចេ តំ រាជិំ អតិក្កម្ម ថូបីកតំ តិដ្ឋតិ, អយំ ឱមកោមកោ នាម បត្តោ. សចេ តំ រាជិំ ន បាបុណាតិ អន្តោគតមេវ ហោតិ, អយំ ឱមកុក្កដ្ឋោ នាម បត្តោតិ ឯវមេតេ នវ បត្តា. តេសុ ទ្វេ អបត្តា ឧក្កដ្ឋុក្កដ្ឋោ ច ឱមកោមកោ ច. ‘‘តតោ ឧក្កដ្ឋោ អបត្តោ ឱមកោ អបត្តោ’’តិ ឥទញ្ហិ ឯតេ សន្ធាយ វុត្តំ. ឧក្កដ្ឋុក្កដ្ឋោ ហិ ឯត្ថ ឧក្កដ្ឋតោ ឧក្កដ្ឋត្តា ‘‘តតោ ឧក្កដ្ឋោ អបត្តោ’’តិ វុត្តោ. ឱមកោមកោ ច ឱមកតោ ឱមកត្តា តតោ ឱមកោ អបត្តោតិ វុត្តោ. តស្មា ឯតេ ភាជនបរិភោគេន បរិភុញ្ជិតព្ពា, ន អធិដ្ឋានុបគា, ន វិកប្បនុបគា. ឥតរេ បន សត្ត អធិដ្ឋហិត្វា វា វិកប្បេត្វា វា បរិភុញ្ជិតព្ពា, ឯវំ អកត្វា តំ ទសាហំ អតិក្កាមយតោ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយន្តិ តំ សត្តវិធម្បិ បត្តំ ទសាហបរមំ កាលំ អតិក្កាមយតោ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ.

៦០៧. និស្សគ្គិយំ បត្តំ អនិស្សជ្ជិត្វា បរិភុញ្ជតីតិ យាគុំ បិវិត្វា ធោតេ ទុក្កដំ, ខញ្ជកំ ខាទិត្វា ភត្តំ ភុញ្ជិត្វា ធោតេ ទុក្កដន្តិ ឯវំ បយោគេ បយោគេ ទុក្កដំ.

៦០៨. អនាបត្តិ អន្តោទសាហំ អធិដ្ឋេតិ វិកប្បេតីតិ ឯត្ថ បន បមាណយុត្តស្សបិ អធិដ្ឋានវិកប្បនុបគត្តំ ឯវំ វេទិតព្ពំ – អយោបត្តោ បញ្ចហិ បាកេហិ មត្តិកាបត្តោ ទ្វីហិ បាកេហិ បក្កោ អធិដ្ឋានុបគោ, ឧភោបិ យំ មូលំ ទាតព្ពំ, តស្មិំ ទិន្នេយេវ. សចេ ឯកោបិ បាកោ ឩនោ ហោតិ, កាកណិកមត្តម្បិ វា មូលំ អទិន្នំ, ន អធិដ្ឋានុបគោ. សចេបិ បត្តសាមិកោ វទតិ ‘‘យទា តុម្ហាកំ មូលំ ភវិស្សតិ, តទា ទស្សថ, អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជថា’’តិ នេវ អធិដ្ឋានុបគោ ហោតិ, បាកស្ស ហិ ឩនត្តា បត្តសង្ខំ ន គច្ឆតិ, មូលស្ស សកលស្ស វា ឯកទេសស្ស វា អទិន្នត្តា សកភាវំ ន ឧបេតិ, អញ្ញស្សេវ សន្តកោ ហោតិ, តស្មា បាកេ ច មូលេ ច និដ្ឋិតេយេវ អធិដ្ឋានុបគោ ហោតិ. យោ អធិដ្ឋានុបគោ, ស្វេវ វិកប្បនុបគោ, សោ ហត្ថំ អាគតោបិ អនាគតោបិ អធិដ្ឋាតព្ពោ វិកប្បេតព្ពោ វា. យទិ ហិ បត្តការកោ មូលំ លភិត្វា សយំ វា ទាតុកាមោ ហុត្វា ‘‘អហំ, ភន្តេ, តុម្ហាកំ បត្តំ កត្វា អសុកទិវសេ នាម បចិត្វា ឋបេស្សាមី’’តិ វទតិ, ភិក្ខុ ច តេន បរិច្ឆិន្នទិវសតោ ទសាហំ អតិក្កាមេតិ, និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ. សចេ បន បត្តការកោ ‘‘អហំ តុម្ហាកំ បត្តំ កត្វា បចិត្វា សាសនំ បេសេស្សាមី’’តិ វត្វា តថេវ ករោតិ, តេន បេសិតភិក្ខុ បន តស្ស ភិក្ខុនោ ន អារោចេតិ, អញ្ញោ ទិស្វា វា សុត្វា វា ‘‘តុម្ហាកំ, ភន្តេ, បត្តោ និដ្ឋិតោ’’តិ អារោចេតិ, ឯតស្ស អារោចនំ នបមាណំ. យទា បន តេន បេសិតោយេវ អារោចេតិ, តស្ស វចនំ សុតទិវសតោ បដ្ឋាយ ទសាហំ អតិក្កាមយតោ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ. សចេ បត្តការកោ ‘‘អហំ តុម្ហាកំ បត្តំ កត្វា បចិត្វា កស្សចិ ហត្ថេ បហិណិស្សាមី’’តិ វត្វា តថេវ ករោតិ, បត្តំ គហេត្វា អាគតភិក្ខុ បន អត្តនោ បរិវេណេ ឋបេត្វា តស្ស ន អារោចេតិ, អញ្ញោ កោចិ ភណតិ ‘‘អបិ, ភន្តេ, អធុនា អាភតោ បត្តោ សុន្ទរោ’’តិ! ‘‘កុហិំ, អាវុសោ, បត្តោ’’តិ? ‘‘ឥត្ថន្នាមស្ស ហត្ថេ បេសិតោ’’តិ. ឯតស្សបិ វចនំ ន បមាណំ. យទា បន សោ ភិក្ខុ បត្តំ ទេតិ, លទ្ធទិវសតោ បដ្ឋាយ ទសាហំ អតិក្កាមយតោ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ. តស្មា ទសាហំ អនតិក្កាមេត្វាវ អធិដ្ឋាតព្ពោ វិកប្បេតព្ពោ វា.

តត្ថ ទ្វេ បត្តស្ស អធិដ្ឋានា – កាយេន វា អធិដ្ឋាតិ, វាចាយ វា អធិដ្ឋាតិ. តេសំ វសេន អធិដ្ឋហន្តេន ច ‘‘ឥមំ បត្តំ បច្ចុទ្ធរាមី’’តិ វា ‘‘ឯតំ បត្តំ បច្ចុទ្ធរាមី’’តិ វា ឯវំ សម្មុខេ វា បរម្មុខេ វា ឋិតំ បុរាណបត្តំ បច្ចុទ្ធរិត្វា អញ្ញស្ស វា ទត្វា នវំ បត្តំ យត្ថ កត្ថចិ ឋិតំ ហត្ថេន បរាមសិត្វា ‘‘ឥមំ បត្តំ អធិដ្ឋាមី’’តិ ចិត្តេន អាភោគំ កត្វា កាយវិការំ ករោន្តេន កាយេន វា អធិដ្ឋាតព្ពោ, វចីភេទំ កត្វា វាចាយ វា អធិដ្ឋាតព្ពោ. តត្រ ទុវិធំ អធិដ្ឋានំ – សចេ ហត្ថបាសេ ហោតិ ‘‘ឥមំ បត្តំ អធិដ្ឋាមី’’តិ វាចា ភិន្ទិតព្ពា. អថ អន្តោគព្ភេ វា ឧបរិបាសាទេ វា សាមន្តវិហារេ វា ហោតិ, ឋបិតដ្ឋានំ សល្លក្ខេត្វា ‘‘ឯតំ បត្តំ អធិដ្ឋាមី’’តិ វាចា ភិន្ទិតព្ពា.

អធិដ្ឋហន្តេន បន ឯកកេន អធិដ្ឋាតុម្បិ វដ្ដតិ, អញ្ញស្ស សន្តិកេ អធិដ្ឋាតុម្បិ វដ្ដតិ. អញ្ញស្ស សន្តិកេ អយមានិសំសោ – សចស្ស ‘‘អធិដ្ឋិតោ នុ ខោ មេ, នោ’’តិ វិមតិ ឧប្បជ្ជតិ, ឥតរោ សារេត្វា វិមតិំ ឆិន្ទិស្សតីតិ. សចេ កោចិ ទស បត្តេ លភិត្វា សព្ពេវ អត្តនាវ បរិភុញ្ជិតុកាមោ ហោតិ, ន សព្ពេ អធិដ្ឋាតព្ពា. ឯកំ បត្តំ អធិដ្ឋាយ បុនទិវសេ តំ បច្ចុទ្ធរិត្វា អញ្ញោ អធិដ្ឋាតព្ពោ. ឯតេនុបាយេន វស្សសតម្បិ បរិហរិតុំ សក្កា.

ឯវំ អប្បមត្តស្ស ភិក្ខុនោ សិយា អធិដ្ឋានវិជហនន្តិ? សិយា. សចេ ហិ អយំ បត្តំ អញ្ញស្ស វា ទេតិ, វិព្ភមតិ វា សិក្ខំ វា បច្ចក្ខាតិ, កាលំ វា ករោតិ, លិង្គំ វាស្ស បរិវត្តតិ, បច្ចុទ្ធរតិ វា, បត្តេ វា ឆិទ្ទំ ហោតិ, អធិដ្ឋានំ វិជហតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘ទិន្នវិព្ភន្តបច្ចក្ខា, កាលំកិរិយកតេន ច;

លិង្គបច្ចុទ្ធរា ចេវ, ឆិទ្ទេន ភវតិ សត្តម’’ន្តិ.

ចោរហរណវិស្សាសគ្គាហេហិបិ វិជហតិយេវ. កិត្តកេន ឆិទ្ទេន អធិដ្ឋានំ ភិជ្ជតិ? យេន កង្គុសិត្ថំ និក្ខមតិ ចេវ បវិសតិ ច. ឥទញ្ហិ សត្តន្នំ ធញ្ញានំ លាមកធញ្ញសិត្ថំ, តស្មិំ អយចុណ្ណេន វា អាណិយា វា បដិបាកតិកេ កតេ ទសាហព្ភន្តរេ បុន អធិដ្ឋាតព្ពោ. អយំ តាវ ‘‘អន្តោទសាហំ អធិដ្ឋេតិ វិកប្បេតី’’តិ ឯត្ថ អធិដ្ឋានេ វិនិច្ឆយោ.

វិកប្បនេ បន ទ្វេ វិកប្បនា – សម្មុខាវិកប្បនា ច បរម្មុខាវិកប្បនា ច. កថំ សម្មុខាវិកប្បនា ហោតិ? បត្តានំ ឯកពហុភាវំ សន្និហិតាសន្និហិតភាវញ្ច ញត្វា ‘‘ឥមំ បត្ត’’ន្តិ វា ‘‘ឥមេ បត្តេ’’តិ វា ‘‘ឯតំ បត្ត’’ន្តិ វា ‘‘ឯតេ បត្តេ’’តិ វា វត្វា ‘‘តុយ្ហំ វិកប្បេមី’’តិ វត្តព្ពំ. អយមេកា សម្មុខាវិកប្បនា. ឯត្តាវតា និធេតុំ វដ្ដតិ, បរិភុញ្ជិតុំ វា វិស្សជ្ជេតុំ វា អធិដ្ឋាតុំ វា ន វដ្ដតិ. ‘‘មយ្ហំ សន្តកំ បរិភុញ្ជ វា វិស្សជ្ជេហិ វា យថាបច្ចយំ វា ករោហី’’តិ ឯវំ បន វុត្តេ បច្ចុទ្ធារោ នាម ហោតិ, តតោបភុតិ បរិភោគាទយោបិ វដ្ដន្តិ.

អបរោ នយោ – តថេវ បត្តានំ ឯកពហុភាវំ សន្និហិតាសន្និហិតភាវញ្ច ញត្វា តស្សេវ ភិក្ខុនោ សន្តិកេ ‘‘ឥមំ បត្ត’’ន្តិ វា ‘‘ឥមេ បត្តេ’’តិ វា ‘‘ឯតំ បត្ត’’ន្តិ វា ‘‘ឯតេ បត្តេ’’តិ វា វត្វា បញ្ចសុ សហធម្មិកេសុ អញ្ញតរស្ស អត្តនា អភិរុចិតស្ស យស្ស កស្សចិ នាមំ គហេត្វា ‘‘តិស្សស្ស ភិក្ខុនោ វិកប្បេមី’’តិ វា ‘‘តិស្សាយ ភិក្ខុនិយា សិក្ខមានាយ សាមណេរស្ស តិស្សាយ សាមណេរិយា វិកប្បេមី’’តិ វា វត្តព្ពំ, អយំ អបរាបិ សម្មុខាវិកប្បនា. ឯត្តាវតា និធេតុំ វដ្ដតិ, បរិភោគាទីសុ បន ឯកម្បិ ន វដ្ដតិ. តេន បន ភិក្ខុនា ‘‘តិស្សស្ស ភិក្ខុនោ សន្តកំ…បេ… តិស្សាយ សាមណេរិយា សន្តកំ បរិភុញ្ជ វា វិស្សជ្ជេហិ វា យថាបច្ចយំ វា ករោហី’’តិ វុត្តេ បច្ចុទ្ធារោ នាម ហោតិ. តតោបភុតិ បរិភោគាទយោបិ វដ្ដន្តិ.

កថំ បរម្មុខាវិកប្បនា ហោតិ? បត្តានំ តថេវ ឯកពហុភាវំ សន្និហិតាសន្និហិតភាវញ្ច ញត្វា ‘‘ឥមំ បត្ត’’ន្តិ វា ‘‘ឥមេ បត្តេ’’តិ វា ‘‘ឯតំ បត្ត’’ន្តិ វា ‘‘ឯតេ បត្តេ’’តិ វា វត្វា ‘‘តុយ្ហំ វិកប្បនត្ថាយ ទម្មី’’តិ វត្តព្ពំ. តេន វត្តព្ពោ – ‘‘កោ តេ មិត្តោ វា សន្ទិដ្ឋោ វា’’តិ? តតោ ឥតរេន បុរិមនយេនេវ ‘‘តិស្សោ ភិក្ខូតិ វា…បេ… តិស្សា សាមណេរី’’តិ វា វត្តព្ពំ. បុន តេន ភិក្ខុនា ‘‘អហំ តិស្សស្ស ភិក្ខុនោ ទម្មី’’តិ វា…បេ… ‘‘តិស្សាយ សាមណេរិយា ទម្មី’’តិ វា វត្តព្ពំ, អយំ បរម្មុខាវិកប្បនា. ឯត្តាវត្តា និធេតុំ វដ្ដតិ, បរិភោគាទីសុ បន ឯកម្បិ ន វដ្ដតិ. តេន បន ភិក្ខុនា ទុតិយសម្មុខាវិកប្បនាយំ វុត្តនយេនេវ ‘‘ឥត្ថន្នាមស្ស សន្តកំ បរិភុញ្ជ វា វិស្សជ្ជេហិ វា យថាបច្ចយំ វា ករោហី’’តិ វុត្តេ បច្ចុទ្ធារោ នាម ហោតិ. តតោបភុតិ បរិភោគាទយោបិ វដ្ដន្តិ.

ឥមាសំ បន ទ្វិន្នំ វិកប្បនានំ នានាករណំ, អវសេសោ ច វចនក្កមោ សព្ពោ បឋមកថិនសិក្ខាបទវណ្ណនាយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ សទ្ធិំ សមុដ្ឋានាទីហីតិ.

បត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ឩនបញ្ចពន្ធនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦០៩. តេន សមយេនាតិ ឩនបញ្ចពន្ធនសិក្ខាបទំ. តត្ថ ន យាបេតីតិ សោ កិរ យទិ អរិយសាវកោ នាភវិស្សា, អញ្ញថត្តម្បិ អគមិស្សា, ឯវំ តេហិ ឧព្ពាឡ្ហោ, សោតាបន្នត្តា បន កេវលំ សរីរេនេវ ន យាបេតិ, តេន វុត្តំ – ‘‘អត្តនាបិ ន យាបេតិ, បុត្តទារាបិស្ស កិលមន្តី’’តិ.

៦១២-៣. ឩនបញ្ចពន្ធនេនាតិ ឯត្ថ ឩនានិ បញ្ច ពន្ធនានិ អស្សាតិ ឩនបញ្ចពន្ធនោ, នាស្ស បញ្ច ពន្ធនានិ បូរេន្តីតិ អត្ថោ, តេន ឩនបញ្ចពន្ធនេន. ឥត្ថម្ភូតស្ស លក្ខណេ ករណវចនំ. តត្ថ យស្មា អពន្ធនស្សាបិ បញ្ច ពន្ធនានិ ន បូរេន្តិ, សព្ពសោ នត្ថិតាយ, តស្មា បទភាជនេ ‘‘អពន្ធនោ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘ឩនបញ្ចពន្ធនេនា’’តិ ច វុត្តត្តា យស្ស បញ្ចពន្ធនោ បត្តោ ហោតិ, តស្ស សោ អបត្តោ, តស្មា អញ្ញំ វិញ្ញាបេតុំ វដ្ដតិ. ពន្ធនញ្ច នាមេតំ យស្មា ពន្ធនោកាសេ សតិ ហោតិ, អសតិ ន ហោតិ, តស្មា តស្ស លក្ខណំ ទស្សេតុំ ‘‘អពន្ធនោកាសោ នាមា’’តិអាទិ វុត្តំ.

ទ្វង្គុលា រាជិ ន ហោតីតិ មុខវដ្ដិតោ ហេដ្ឋា ទ្វង្គុលប្បមាណា ឯកាបិ រាជិ ន ហោតិ. យស្ស ទ្វង្គុលា រាជិ ហោតីតិ យស្ស បន តាទិសា ឯកា រាជិ ហោតិ, សោ តស្សា រាជិយា ហេដ្ឋិមបរិយន្តេ បត្តវេធកេន វិជ្ឈិត្វា បចិត្វា សុត្តរជ្ជុក-មកចិរជ្ជុកាទីហិ វា តិបុសុត្តកេន វា ពន្ធិតព្ពោ, តំ ពន្ធនំ អាមិសស្ស អលគ្គនត្ថំ តិបុបដ្ដកេន វា កេនចិ ពទ្ធសិលេសេន វា បដិច្ឆាទេតព្ពំ. សោ ច បត្តោ អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពោ, សុខុមំ វា ឆិទ្ទំ កត្វា ពន្ធិតព្ពោ. សុទ្ធេហិ បន មធុសិត្ថកលាខាសជ្ជុលសាទីហិ ពន្ធិតុំ ន វដ្ដតិ. ផាណិតំ ឈាបេត្វា បាសាណចុណ្ណេន ពន្ធិតុំ វដ្ដតិ. មុខវដ្ដិសមីបេ បន បត្តវេធកេន វិជ្ឈិយមានោ កបាលស្ស ពហលត្តា ភិជ្ជតិ, តស្មា ហេដ្ឋា វិជ្ឈិតព្ពោ. យស្ស បន ទ្វេ រាជិយោ ឯកាយេវ វា ចតុរង្គុលា, តស្ស ទ្វេ ពន្ធនានិ ទាតព្ពានិ. យស្ស តិស្សោ ឯកាយេវ វា ឆឡង្គុលា, តស្ស តីណិ. យស្ស ចតស្សោ ឯកាយេវ វា អដ្ឋង្គុលា, តស្ស ចត្តារិ. យស្ស បញ្ច ឯកាយេវ វា ទសង្គុលា, សោ ពទ្ធោបិ អពទ្ធោបិ អបត្តោយេវ, អញ្ញោ វិញ្ញាបេតព្ពោ. ឯស តាវ មត្តិកាបត្តេ វិនិច្ឆយោ.

អយោបត្តេ បន សចេបិ បញ្ច វា អតិរេកានិ វា ឆិទ្ទានិ ហោន្តិ, តានិ ចេ អយចុណ្ណេន វា អាណិយា វា លោហមណ្ឌលកេន វា ពទ្ធានិ មដ្ឋានិ ហោន្តិ, ស្វេវ បត្តោ បរិភុញ្ជិតព្ពោ, ន អញ្ញោ វិញ្ញាបេតព្ពោ. អថ បន ឯកម្បិ ឆិទ្ទំ មហន្តំ ហោតិ, លោហមណ្ឌលកេន ពទ្ធម្បិ មដ្ឋំ ន ហោតិ, បត្តេ អាមិសំ លគ្គតិ, អកប្បិយោ ហោតិ, អយំ អបត្តោ. អញ្ញោ វិញ្ញាបេតព្ពោ.

៦១៥. ថេរោ វត្តព្ពោតិ បត្តេ អានិសំសំ ទស្សេត្វា ‘‘អយំ, ភន្តេ, បត្តោ បមាណយុត្តោ សុន្ទរោ ថេរានុរូបោ, តំ គណ្ហថា’’តិ វត្តព្ពោ. យោ ន គណ្ហេយ្យាតិ អនុកម្បាយ ន គណ្ហន្តស្ស ទុក្កដំ. យោ បន សន្តុដ្ឋិយា ‘‘កិំ មេ អញ្ញេន បត្តេនា’’តិ ន គណ្ហាតិ, តស្ស អនាបត្តិ. បត្តបរិយន្តោតិ ឯវំ បរិវត្តេត្វា បរិយន្តេ ឋិតបត្តោ.

ន អទេសេតិ មញ្ចបីឋឆត្តនាគទន្តកាទិកេ អទេសេ, ន និក្ខិបិតព្ពោ. យត្ថ បុរិមំ សុន្ទរំ បត្តំ ឋបេតិ, តត្ថេវ ឋបេតព្ពោ. បត្តស្ស ហិ និក្ខិបនទេសោ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អាធារក’’ន្តិអាទិនា នយេន ខន្ធកេ វុត្តោយេវ.

ន អភោគេនាតិ យាគុរន្ធនរជនបចនាទិនា អបរិភោគេន ន បរិភុញ្ជិតព្ពោ. អន្តរាមគ្គេ បន ព្យាធិម្ហិ ឧប្បន្នេ អញ្ញស្មិំ ភាជនេ អសតិ មត្តិកាយ លិម្បេត្វា យាគុំ វា បចិតុំ ឧទកំ វា តាបេតុំ វដ្ដតិ.

ន វិស្សជ្ជេតព្ពោតិ អញ្ញស្ស ន ទាតព្ពោ. សចេ បន សទ្ធិវិហារិកោ វា អន្តេវាសិកោ វា អញ្ញំ វរបត្តំ ឋបេត្វា ‘‘អយំ មយ្ហំ សារុប្បោ, អយំ ថេរស្សា’’តិ គណ្ហាតិ, វដ្ដតិ. អញ្ញោ វា តំ គហេត្វា អត្តនោ បត្តំ ទេតិ, វដ្ដតិ. ‘‘មយ្ហមេវ បត្តំ អាហរា’’តិ វត្តព្ពកិច្ចំ នត្ថិ.

៦១៧. បវារិតានន្តិ ឯត្ថ សង្ឃវសេន បវារិតដ្ឋានេ បញ្ចពន្ធនេនេវ វដ្ដតិ. បុគ្គលវសេន បវារិតដ្ឋានេ ឩនបញ្ចពន្ធនេនាបិ វដ្ដតីតិ កុរុន្ទិយំ វុត្តំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវ.

ឆសមុដ្ឋានំ, កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មវចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

ឩនបញ្ចពន្ធនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ភេសជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦១៨. តេន សមយេនាតិ ភេសជ្ជសិក្ខាបទំ. តត្ថ អត្ថោ, ភន្តេតិ រាជា ភិក្ខូ ឧយ្យុត្តប្បយុត្តេ ថេរស្ស លេណត្ថាយ បព្ភារំ សោធេន្តេ ទិស្វា អារាមិកំ ទាតុកាមោ បុច្ឆិ.

៦១៩-២១. បាដិយេក្កោតិ វិសុំ ឯកោ. មាលាកិតេតិ កតមាលេ មាលាធរេ, កុសុមមាលាបដិមណ្ឌិតេតិ អត្ថោ. តិណណ្ឌុបកន្តិ តិណចុម្ពដកំ. បដិមុញ្ចីតិ ឋបេសិ. សា អហោសិ សុវណ្ណមាលាតិ ទារិកាយ សីសេ ឋបិតមត្តាយេវ ថេរស្ស អធិដ្ឋានវសេន សុវណ្ណបទុមមាលា អហោសិ. តញ្ហិ តិណណ្ឌុបកំ សីសេ ឋបិតមត្តមេវ ‘‘សុវណ្ណមាលា ហោតូ’’តិ ថេរោ អធិដ្ឋាសិ. ទុតិយម្បិ ខោ…បេ…. តេនុបសង្កមីតិ ទុតិយទិវសេយេវ ឧបសង្កមិ.

សុវណ្ណន្តិ អធិមុច្ចីតិ ‘‘សោវណ្ណមយោ ហោតូ’’តិ អធិដ្ឋាសិ. បញ្ចន្នំ ភេសជ្ជានន្តិ សប្បិអាទីនំ. ពាហុលិកាតិ បច្ចយពាហុលិកតាយ បដិបន្នា. កោលម្ពេបិ ឃដេបីតិឯត្ថ កោលម្ពា នាម មហាមុខចាដិយោ វុច្ចន្តិ. ឱលីនវិលីនានីតិ ហេដ្ឋា ច ឧភតោបស្សេសុ ច គឡិតានិ. ឱកិណ្ណវិកិណ្ណាតិ សប្បិអាទីនំ គន្ធេន ភូមិំ ខនន្តេហិ ឱកិណ្ណា, ភិត្តិយោ ខនន្តេហិ ឧបរិ សញ្ចរន្តេហិ ច វិកិណ្ណា. អន្តោកោដ្ឋាគារិកាតិ អព្ភន្តរេ សំវិហិតកោដ្ឋាគារា.

៦២២. បដិសាយនីយានីតិ បដិសាយិតព្ពានិ, បរិភុញ្ជិតព្ពានីតិ អត្ថោ. ភេសជ្ជានីតិ ភេសជ្ជកិច្ចំ ករោន្តុ វា មា វា, ឯវំ លទ្ធវោហារានិ. ‘‘គោសប្បី’’តិអាទីហិ លោកេ បាកដំ ទស្សេត្វា ‘‘យេសំ មំសំ កប្បតី’’តិ ឥមិនា អញ្ញេសម្បិ មិគរោហិតសសាទីនំ សប្បិំ សង្គហេត្វា ទស្សេសិ. យេសញ្ហិ ខីរំ អត្ថិ, សប្បិបិ តេសំ អត្ថិយេវ, តំ បន សុលភំ វា ហោតុ ទុល្លភំ វា, អសម្មោហត្ថំ វុត្តំ. ឯវំ នវនីតម្បិ.

សន្និធិការកំ បរិភុញ្ជិតព្ពានីតិ សន្និធិំ កត្វា និទហិត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពានិ. កថំ? បាឡិយា អាគតសប្បិអាទីសុ សប្បិ តាវ បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតំ តទហុបុរេភត្តំ សាមិសម្បិ និរាមិសម្បិ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ, បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ សត្តាហំ និរាមិសំ បរិភុញ្ជិតព្ពំ. សត្តាហាតិក្កមេ សចេ ឯកភាជនេ ឋបិតំ, ឯកំ និស្សគ្គិយំ. សចេ ពហូសុ វត្ថុគណនាយ និស្សគ្គិយានិ, បច្ឆាភត្តំ បដិគ្គហិតំ សត្តាហំ និរាមិសមេវ វដ្ដតិ. បុរេភត្តំ វា បច្ឆាភត្តំ វា ឧគ្គហិតកំ កត្វា និក្ខិត្តំ អជ្ឈោហរិតុំ ន វដ្ដតិ; អព្ភញ្ជនាទីសុ ឧបនេតព្ពំ. សត្តាហាតិក្កមេបិ អនាបត្តិ, អនជ្ឈោហរណីយតំ អាបន្នត្តា. ‘‘បដិសាយនីយានី’’តិ ហិ វុត្តំ. សចេ អនុបសម្បន្នោ បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតនវនីតេន សប្បិំ កត្វា ទេតិ, បុរេភត្តំ សាមិសំ វដ្ដតិ. សចេ សយំ ករោតិ, សត្តាហម្បិ និរាមិសមេវ វដ្ដតិ. បច្ឆាភត្តំ បដិគ្គហិតនវនីតេន បន យេន កេនចិ កតសប្បិ សត្តាហម្បិ និរាមិសមេវ វដ្ដតិ. ឧគ្គហិតកេន កតេ បុព្ពេ វុត្តសុទ្ធសប្បិនយេនេវ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតខីរេន វា ទធិនា វា កតសប្បិ អនុបសម្បន្នេន កតំ សាមិសម្បិ តទហុបុរេភត្តំ វដ្ដតិ. សយំកតំ និរាមិសមេវ វដ្ដតិ. នវនីតំ តាបេន្តស្ស ហិ សាមំបាកោ ន ហោតិ, សាមំបក្កេន បន តេន សទ្ធិំ អាមិសំ ន វដ្ដតិ. បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ ច ន វដ្ដតិយេវ. សត្តាហាតិក្កមេបិ អនាបត្តិ, សវត្ថុកស្ស បដិគ្គហិតត្តា, ‘‘តានិ បដិគ្គហេត្វា’’តិ ហិ វុត្តំ. បច្ឆាភត្តំ បដិគ្គហិតេហិ កតំ បន អព្ភញ្ជនាទីសុ ឧបនេតព្ពំ. បុរេភត្តម្បិ ច ឧគ្គហិតកេហិ កតំ ឧភយេសម្បិ សត្តាហាតិក្កមេ អនាបត្តិ. ឯសេវ នយោ អកប្បិយមំសសប្បិម្ហិ. អយំ បន វិសេសោ – យត្ថ បាឡិយំ អាគតសប្បិនា និស្សគ្គិយំ, តត្ថ ឥមិនា ទុក្កដំ. អន្ធកដ្ឋកថាយំ ការណបតិរូបកំ វត្វា មនុស្សសប្បិ ច នវនីតញ្ច បដិក្ខិត្តំ, តំ ទុប្បដិក្ខិត្តំ, សព្ពអដ្ឋកថាសុ អនុញ្ញាតត្តា. បរតោ ចស្ស វិនិច្ឆយោបិ អាគច្ឆិស្សតិ.

បាឡិយំ អាគតំ នវនីតម្បិ បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតំ តទហុបុរេភត្តំ សាមិសម្បិ វដ្ដតិ, បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ និរាមិសមេវ. សត្តាហាតិក្កមេ នានាភាជនេសុ ឋបិតេ ភាជនគណនាយ ឯកភាជនេបិ អមិស្សេត្វា បិណ្ឌបិណ្ឌវសេន ឋបិតេ បិណ្ឌគណនាយ និស្សគ្គិយានិ. បច្ឆាភត្តំ បដិគ្គហិតំ សប្បិនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ឯត្ថ បន ទធិគុឡិកាយោបិ តក្កពិន្ទូនិបិ ហោន្តិ, តស្មា តំ ធោតំ វដ្ដតីតិ ឧបឌ្ឍត្ថេរា អាហំសុ. មហាសីវត្ថេរោ បន ‘‘ភគវតា អនុញ្ញាតកាលតោ បដ្ឋាយ តក្កតោ ឧទ្ធដមត្តមេវ ខាទិំសូ’’តិ អាហ. តស្មា នវនីតំ បរិភុញ្ជន្តេន ធោវិត្វា ទធិតក្កមក្ខិកាកិបិល្លិកាទីនិ អបនេត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពំ. បចិត្វា សប្បិំ កត្វា បរិភុញ្ជិតុកាមេន អធោតម្បិ បចិតុំ វដ្ដតិ. យំ តត្ថ ទធិគតំ វា តក្កគតំ វា តំ ខយំ គមិស្សតិ, ឯត្តាវតា ហិ សវត្ថុកបដិគ្គហិតំ នាម ន ហោតីតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ. អាមិសេន សទ្ធិំ បក្កត្តា បន តស្មិម្បិ កុក្កុច្ចាយន្តិ កុក្កុច្ចកា. ឥទានិ ឧគ្គហេត្វា ឋបិតនវនីតេ ច បុរេភត្តំ ខីរទធីនិ បដិគ្គហេត្វា កតនវនីតេ ច បច្ឆាភត្តំ តានិ បដិគ្គហេត្វា កតនវនីតេ ច ឧគ្គហិតេហិ កតនវវីតេ ច អកប្បិយមំសនវនីតេ ច សព្ពោ អាបត្តានាបត្តិបរិភោគាបរិភោគនយោ សប្បិម្ហិ វុត្តក្កមេនេវ គហេតព្ពោ.

តេលភិក្ខាយ បវិដ្ឋានំ បន ភិក្ខូនំ តត្ថេវ សប្បិម្បិ នវនីតម្បិ បក្កតេលម្បិ អបក្កតេលម្បិ អាកិរន្តិ, តត្ថ តក្កទធិពិន្ទូនិបិ ភត្តសិត្ថានិបិ តណ្ឌុលកណាបិ មក្ខិកាទយោបិ ហោន្តិ. អាទិច្ចបាកំ កត្វា បរិស្សាវេត្វា គហិតំ សត្តាហកាលិកំ ហោតិ, បដិគ្គហេត្វា ឋបិតភេសជ្ជេហិ សទ្ធិំ បចិត្វា នត្ថុបានម្បិ កាតុំ វដ្ដតិ. សចេ វទ្ទលិសមយេ លជ្ជិ សាមណេរោ យថា តត្ថ បតិតតណ្ឌុលកណាទយោ ន បច្ចន្តិ, ឯវំ សាមិសបាកំ មោចេន្តោ អគ្គិម្ហិ វិលីយាបេត្វា បរិស្សាវេត្វា បុន បចិត្វា ទេតិ, បុរិមនយេនេវ សត្តាហំ វដ្ដតិ.

តេលេសុ តិលតេលំ តាវ បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតំ បុរេភត្តំ សាមិសម្បិ វដ្ដតិ, បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ និរាមិសមេវ. សត្តាហាតិក្កមេ បនស្ស ភាជនគណនាយ និស្សគ្គិយភាវោ វេទិតព្ពោ. បច្ឆាភត្តំ បដិគ្គហិតំ សត្តាហំ និរាមិសមេវ វដ្ដតិ. ឧគ្គហិតកំ កត្វា និក្ខិត្តំ អជ្ឈោហរិតុំ ន វដ្ដតិ, សីសមក្ខនាទីសុ ឧបនេតព្ពំ, សត្តាហាតិក្កមេបិ អនាបត្តិ. បុរេភត្តំ តិលេ បដិគ្គហេត្វា កតតេលំ បុរេភត្តំ សាមិសម្បិ វដ្ដតិ, បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ អនជ្ឈោហរណីយំ ហោតិ, សីសមក្ខនាទីសុ ឧបនេតព្ពំ, សត្តាហាតិក្កមេបិ អនាបត្តិ. បច្ឆាភត្តំ តិលេ បដិគ្គហេត្វា កតតេលំ អនជ្ឈោហរណីយមេវ, សវត្ថុកបដិគ្គហិតត្តា, សត្តាហាតិក្កមេបិ អនាបត្តិ, សីសមក្ខនាទីសុ ឧបនេតព្ពំ. បុរេភត្តំ វា បច្ឆាភត្តំ វា ឧគ្គហិតកតិលេហិ កតតេលេបិ ឯសេវ នយោ.

បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតកតិលេ ភជ្ជិត្វា វា តិលបិដ្ឋំ វា សេទេត្វា ឧណ្ហោទកេន វា តេមេត្វា កតតេលំ សចេ អនុបសម្បន្នេន កតំ បុរេភត្តំ សាមិសម្បិ វដ្ដតិ. អត្តនា កតតេលំ បន និព្ពដ្ដិតត្តា បុរេភត្តំ និរាមិសមេវ វដ្ដតិ. សាមំបក្កត្តា សាមិសំ ន វដ្ដតិ, សវត្ថុកបដិគ្គហិតត្តា បន បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ ឧភយម្បិ អនជ្ឈោហរណីយំ, សីសមក្ខនាទីសុ ឧបនេតព្ពំ, សត្តាហាតិក្កមេបិ អនាបត្តិ. យទិ បន អប្បំ ឧណ្ហោទកំ ហោតិ អព្ភុក្កិរណមត្តំ, អព្ពោហារិកំ ហោតិ, សាមបាកគណនំ ន គច្ឆតិ. សាសបតេលាទីសុបិ អវត្ថុកបដិគ្គហិតេសុ អវត្ថុកតិលតេលេ វុត្តសទិសោវ វិនិច្ឆយោ.

សចេ បន បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតានំ សាសបាទីនំ ចុណ្ណេហិ អាទិច្ចបាកេន សក្កា តេលំ កាតុំ, តំ បុរេភត្តំ សាមិសម្បិ វដ្ដតិ, បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ និរាមិសមេវ, សត្តាហាតិក្កមេ និស្សគ្គិយំ. យស្មា បន សាសបមធុកចុណ្ណាទីនិ សេទេត្វា ឯរណ្ឌកដ្ឋីនិ ច ភជ្ជិត្វា ឯវ តេលំ ករោន្តិ, តស្មា តេសំ តេលំ អនុបសម្បន្នេហិ កតំ បុរេភត្តំ សាមិសម្បិ វដ្ដតិ. វត្ថូនំ យាវជីវិកត្តា បន សវត្ថុកបដិគ្គហណេ ទោសោ នត្ថីតិ. អត្តនា កតំ សត្តាហំ និរាមិសបរិភោគេនេវ បរិភុញ្ជិតព្ពំ. ឧគ្គហិតកេហិ កតំ អនជ្ឈោហរណីយំ ពាហិរបរិភោគេ វដ្ដតិ, សត្តាហាតិក្កមេបិ អនាបត្តិ.

តេលករណត្ថាយ សាសបមធុកឯរណ្ឌកដ្ឋីនិ វា បដិគ្គហេត្វា កតំ តេលំ សត្តាហកាលិកំ. ទុតិយទិវសេ កតំ ឆាហំ វដ្ដតិ. តតិយទិវសេ កតំ បញ្ចាហំ វដ្ដតិ. ចតុត្ថ-បញ្ចម-ឆដ្ឋសត្តាមទិវសេ កតំ តទហេវ វដ្ដតិ. សចេ យាវ អរុណស្ស ឧគ្គមនា តិដ្ឋតិ, និស្សគ្គិយំ. អដ្ឋមេ ទិវសេ កតំ អនជ្ឈោហរណីយំ. អនិស្សគ្គិយត្តា បន ពាហិរបរិភោគេ វដ្ដតិ. សចេបិ ន ករោតិ, តេលត្ថាយ គហិតសាសបាទីនំ សត្តាហាតិក្កមនេ ទុក្កដមេវ. បាឡិយំ បន អនាគតានិ អញ្ញានិបិ នាឡិកេរនិម្ពកោសម្ពកករមន្ទអតសីអាទីនំ តេលានិ អត្ថិ, តានិ បដិគ្គហេត្វា សត្តាហំ អតិក្កាមយតោ ទុក្កដំ ហោតិ. អយមេតេសុ វិសេសោ. សេសំ យាវកាលិកវត្ថុំ យាវជីវិកវត្ថុញ្ច សល្លក្ខេត្វា សាមំបាកសវត្ថុកបុរេភត្តបច្ឆាភត្តបដិគ្គហិតឧគ្គហិតកវត្ថុវិធានំ សព្ពំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

៦២៣. វសាតេលន្តិ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, វសានិ ភេសជ្ជានិ, អច្ឆវសំ, មច្ឆវសំ, សុសុកាវសំ, សូករវសំ, គទ្រភវស’’ន្តិ (មហាវ. ២៦២) ឯវំ អនុញ្ញាតវសានំ តេលំ. ឯត្ថ ច ‘‘អច្ឆវស’’ន្តិ វចនេន ឋបេត្វា មនុស្សវសំ សព្ពេសំ អកប្បិយមំសាន វសា អនុញ្ញាតា. មច្ឆគ្គហណេន ច សុសុកាបិ គហិតា ហោន្តិ, វាឡមច្ឆត្តា បន វិសុំ វុត្តំ. មច្ឆាទិគ្គហណេន ចេត្ថ សព្ពេសម្បិ កប្បិយមំសានំ វសា អនុញ្ញាតា. មំសេសុ ហិ ទសមនឧស្ស-ហត្ថិ-អស្ស-សុនខ-អហិ-សីហ-ព្យគ្ឃ-ទីបិ-អច្ឆ-តរច្ឆានំ មំសានិ អកប្បិយានិ. វសាសុ ឯកា មនុស្សវសាវ. ខីរាទីសុ អកប្បិយំ នាម នត្ថិ.

អនុបសម្បន្នេហិ កតនិព្ពដ្ដិតវសាតេលំ បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតំ បុរេភត្តំ សាមិសម្បិ វដ្ដតិ. បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ សត្តាហំ និរាមិសមេវ វដ្ដតិ. យំ បន តត្ថ សុខុមរជសទិសំ មំសំ វា ន្ហារុ វា អដ្ឋិ វា លោហិតំ វា ហោតិ, តំ អព្ពោហារិកំ. សចេ បន វសំ បដិគ្គហេត្វា សយំ ករោតិ, បុរេភត្តំ បដិគ្គហេត្វា បចិត្វា បរិស្សាវេត្វា សត្តាហំ និរាមិសបរិភោគេន បរិភុញ្ជិតព្ពំ. និរាមិសបរិភោគញ្ហិ សន្ធាយ ឥទំ វុត្តំ – ‘‘កាលេ បដិគ្គហិតំ កាលេ និប្បក្កំ កាលេ សំសដ្ឋំ តេលបរិភោគេន បរិភុញ្ជិតុ’’ន្តិ (មហាវ. ២៦២). តត្រាបិ អព្ពោហារិកំ អព្ពោហារិកមេវ. បច្ឆាភត្តំ បន បដិគ្គហិតុំ វា កាតុំ វា ន វដ្ដតិយេវ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘វិកាលេ ចេ, ភិក្ខវេ, បដិគ្គហិតំ វិកាលេ និប្បក្កំ វិកាលេ សំសដ្ឋំ, តំ ចេ បរិភុញ្ជេយ្យ, អាបត្តិ តិណ្ណំ ទុក្កដានំ. កាលេ ចេ, ភិក្ខវេ, បដិគ្គហិតំ វិកាលេ និប្បក្កំ វិកាលេ សំសដ្ឋំ, តំ ចេ បរិភុញ្ជេយ្យ, អាបត្តិ ទ្វិន្នំ ទុក្កដានំ. កាលេ ចេ, ភិក្ខវេ, បដិគ្គហិតំ កាលេ និប្បក្កំ វិកាលេ សំសដ្ឋំ, តំ ចេ បរិភុញ្ជេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. កាលេ ចេ, ភិក្ខវេ, បដិគ្គហិតំ កាលេ និប្បក្កំ កាលេ សំសដ្ឋំ, តំ ចេ បរិភុញ្ជេយ្យ, អនាបត្តី’’តិ.

ឧបតិស្សត្ថេរំ បន អន្តេវាសិកា បុច្ឆិំសុ – ‘‘ភន្តេ, សប្បិនវនីតវសានិ ឯកតោ បចិត្វា និព្ពដ្ដិតានិ វដ្ដន្តិ, ន វដ្ដន្តី’’តិ? ‘‘ន វដ្ដន្តិ, អាវុសោ’’តិ. ថេរោ កិរេត្ថ បក្កតេលកសដេ វិយ កុក្កុច្ចាយតិ. តតោ នំ ឧត្តរិ បុច្ឆិំសុ – ‘‘ភន្តេ, នវនីតេ ទធិគុឡិកា វា តក្កពិន្ទុ វា ហោតិ, ឯតំ វដ្ដតី’’តិ? ‘‘ឯតម្បិ, អាវុសោ, ន វដ្ដតី’’តិ. តតោ នំ អាហំសុ – ‘‘ភន្តេ, ឯកតោ បចិត្វា សំសដ្ឋានិ តេជវន្តានិ ហោន្តិ, រោគំ និគ្គណ្ហន្តី’’តិ? ‘‘សាធាវុសោ’’តិ ថេរោ សម្បដិច្ឆិ.

មហាសុមត្ថេរោ បនាហ – ‘‘កប្បិយមំសវសា សាមិសបរិភោគេ វដ្ដតិ, ឥតរា និរាមិសបរិភោគេ វដ្ដតី’’តិ. មហាបទុមត្ថេរោ បន ‘‘ឥទំ កិ’’ន្តិ បដិក្ខិបិត្វា ‘‘ននុ វាតាពាធិកា ភិក្ខូ បញ្ចមូលកសាវយាគុយំ អច្ឆសូករតេលាទីនិ បក្ខិបិត្វា យាគុំ បិវន្តិ, សា តេជុស្សទត្តា រោគំ និគ្គណ្ហាតី’’តិ វត្វា ‘‘វដ្ដតី’’តិ អាហ.

មធុ នាម មក្ខិកាមធូតិ មធុករីហិ នាម មធុមក្ខិកាហិ ខុទ្ទកមក្ខិកាហិ ភមរមក្ខិកាហិ ច កតំ មធុ. តំ បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតំ បុរេភត្តំ សាមិសបរិភោគម្បិ វដ្ដតិ, បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ សត្តាហំ និរាមិសបរិភោគមេវ វដ្ដតិ. សត្តាហាតិក្កមេ សចេ សិលេសសទិសំ មហាមធុំ ខណ្ឌំ ខណ្ឌំ កត្វា ឋបិតំ, ឥតរំ វា នានាភាជនេសុ, វត្ថុគណនាយ និស្សគ្គិយានិ. សចេ ឯកមេវ ខណ្ឌំ, ឯកភាជនេ វា ឥតរំ ឯកមេវ និស្សគ្គិយំ. ឧគ្គហិតកំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ, អរុមក្ខនាទីសុ ឧបនេតព្ពំ. មធុបដលំ វា មធុសិត្ថកំ វា សចេ មធុនា អមក្ខិតំ បរិសុទ្ធំ, យាវជីវិកំ. មធុមក្ខិតំ បន មធុគតិកមេវ. ចីរិកា នាម សបក្ខា ទីឃមក្ខិកា, តុម្ពលនាមិកា ច អដ្ឋិបក្ខា កាឡមហាភមរា ហោន្តិ, តេសំ អាសយេសុ និយ្យាសសទិសំ មធុ ហោតិ, តំ យាវជីវិកំ.

ផាណិតំ នាម ឧច្ឆុម្ហា និព្ពត្តន្តិ ឧច្ឆុរសំ ឧបាទាយ អបក្កា វា អវត្ថុកបក្កា វា សព្ពាបិ អវត្ថុកា ឧច្ឆុវិកតិ ផាណិតន្តិ វេទិតព្ពា. តំ ផាណិតំ បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតំ បុរេភត្តំ សាមិសម្បិ វដ្ដតិ, បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ សត្តាហំ និរាមិសមេវ វដ្ដតិ. សត្តាហាតិក្កមេ វត្ថុគណនាយ និស្សគ្គិយំ. ពហូ បិណ្ឌា ចុណ្ណេត្វា ឯកភាជនេ បក្ខិត្តា ហោន្តិ ឃនសន្និវេសា, ឯកមេវ និស្សគ្គិយំ. ឧគ្គហិតកំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ, ឃរធូបនាទីសុ ឧបនេតព្ពំ. បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតេន អបរិស្សាវិតឧច្ឆុរសេន កតផាណិតំ សចេ អនុបសម្បន្នេន កតំ, សាមិសម្បិ វដ្ដតិ. សយំកតំ និរាមិសមេវ វដ្ដតិ. បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ បន សវត្ថុកបដិគ្គហិតត្តា អនជ្ឈោហរណីយំ, សត្តាហាតិក្កមេបិ អនាបត្តិ. បច្ឆាភត្តំ អបរិស្សាវិតបដិគ្គហិតេន កតម្បិ អនជ្ឈោហរណីយមេវ, សត្តាហាតិក្កមេបិ អនាបត្តិ. ឯស នយោ ឧច្ឆុំ បដិគ្គហេត្វា កតផាណិតេបិ. បុរេភត្តំ បន បរិស្សាវិតបដិគ្គហិតកេន កតំ សចេ អនុបសម្បន្នេន កតំ បុរេភត្តំ សាមិសម្បិ វដ្ដតិ, បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ សត្តាហំ និរាមិសមេវ. សយំកតំ បុរេភត្តម្បិ និរាមិសមេវ. បច្ឆាភត្តំ បរិស្សាវិតបដិគ្គហិតេន កតំ បន និរាមិសមេវ សត្តាហំ វដ្ដតិ. ឧគ្គហិតកកតំ វុត្តនយមេវ. ‘‘ឈាមឧច្ឆុផាណិតំ វា កោដ្ដិតឧច្ឆុផាណិតំ វា បុរេភត្តមេវ វដ្ដតី’’តិ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តំ.

មហាបច្ចរិយំ បន ‘‘ឯតំ សវត្ថុកបក្កំ វដ្ដតិ, នោ វដ្ដតី’’តិ បុច្ឆំ កត្វា ‘‘ឧច្ឆុផាណិតំ បច្ឆាភត្តំ នោវដ្ដនកំ នាម នត្ថី’’តិ វុត្តំ, តំ យុត្តំ. សីតុទកេន កតំ មធុកបុប្ផផាណិតំ បុរេភត្តំ សាមិសំ វដ្ដតិ, បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ សត្តាហំ និរាមិសមេវ. សត្តាហាតិក្កមេ វត្ថុគណនាយ ទុក្កដំ. ខីរំ បក្ខិបិត្វា កតំ មធុកផាណិតំ យាវកាលិកំ. ខណ្ឌសក្ខរំ បន ខីរជល្លិកំ អបនេត្វា សោធេន្តិ, តស្មា វដ្ដតិ. មធុកបុប្ផំ បន បុរេភត្តំ អល្លំ វដ្ដតិ, ភជ្ជិតម្បិ វដ្ដតិ. ភជ្ជិត្វា តិលាទីហិ មិស្សំ វា អមិស្សំ វា កត្វា កោដ្ដិតម្បិ វដ្ដតិ. យទិ បន តំ គហេត្វា មេរយត្ថាយ យោជេន្តិ, យោជិតំ ពីជតោ បដ្ឋាយ ន វដ្ដតិ. កទលី-ខជ្ជូរី-អម្ព-លពុជ-បនស-ចិញ្ចាទីនំ សព្ពេសំ យាវកាលិកផលានំ ផាណិតំ យាវកាលិកមេវ. មរិចបក្កេហិ ផាណិតំ ករោន្តិ, តំ យាវជីវិកំ.

តានិ បដិគ្គហេត្វាតិ សចេបិ សព្ពានិបិ បដិគ្គហេត្វា ឯក ឃដេ អវិនិព្ភោគានិ កត្វា និក្ខិបតិ, សត្តាហាតិក្កមេ ឯកមេវ និស្សគ្គិយំ. វិនិភុត្តេសុ បញ្ច និស្សគ្គិយានិ. សត្តាហំ បន អនតិក្កាមេត្វា គិលានេនបិ អគិលានេនបិ វុត្តនយេនេវ យថាសុខំ បរិភុញ្ជិតព្ពំ. សត្តវិធញ្ហិ ឱទិស្សំ នាម – ព្យាធិឱទិស្សំ, បុគ្គលោទិស្សំ, កាលោទិស្សំ, សមយោទិស្សំ, ទេសោទិស្សំ, វសោទិស្សំ, ភេសជ្ជោទិស្សន្តិ.

តត្ថ ព្យាធិឱទិស្សំ នាម – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អមនុស្សិកាពាធេ អាមកមំសំ អាមកលោហិត’’ន្តិ (មហាវ. ២៦៤) ឯវំ ព្យាធិំ ឧទ្ទិស្ស អនុញ្ញាតំ, តំ តេនេវ អាពាធេន អាពាធិកស្ស វដ្ដតិ, ន អញ្ញស្ស. តញ្ច ខោ កាលេបិ វិកាលេបិ កប្បិយម្បិ អកប្បិយម្បិ វដ្ដតិយេវ.

បុគ្គលោទិស្សំ នាម – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, រោមន្ថកស្ស រោមន្ថនំ. ន ច, ភិក្ខវេ, ពហិមុខទ្វារំ នីហរិត្វា អជ្ឈោហរិតព្ព’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៧៣) ឯវំ បុគ្គលំ ឧទ្ទិស្ស អនុញ្ញាតំ, តំ តស្សេវ វដ្ដតិ, ន អញ្ញស្ស.

កាលោទិស្សំ នាម – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ចត្តារិ មហាវិកដានិ ទាតុំ – គូថំ, មុត្តំ, ឆារិកំ, មត្តិក’’ន្តិ (មហាវ. ២៦៨) ឯវំ អហិនា ទដ្ឋកាលំ ឧទ្ទិស្ស អនុញ្ញាតំ, តំ តស្មិំយេវ កាលេ អប្បដិគ្គហិតកម្បិ វដ្ដតិ, ន អញ្ញស្មិំ.

សមយោទិស្សំ នាម – ‘‘គណភោជនេ អញ្ញត្រ សមយា’’តិអាទិនា (បាចិ. ២១៧) នយេន តំ តំ សមយំ ឧទ្ទិស្ស អនុញ្ញាតា អនាបត្តិយោ, តា តស្មិំ តស្មិំយេវ សមយេ អនាបត្តិយោ ហោន្តិ, ន អញ្ញទា.

ទេសោទិស្សំ នាម – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ឯវរូបេសុ បច្ចន្តិមេសុ ជនបទេសុ វិនយធរបញ្ចមេន គណេន ឧបសម្បទ’’ន្តិ (មហាវ. ២៥៩) ឯវំ បច្ចន្តទេសេ ឧទ្ទិស្ស អនុញ្ញាតានិ ឧបសម្បទាទីនិ, តានិ តត្ថេវ វដ្ដន្តិ, ន មជ្ឈិមទេសេ.

វសោទិស្សំ នាម – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, វសានិ ភេសជ្ជានី’’តិ (មហាវ. ២៦២) ឯវំ វសានាមេន អនុញ្ញាតំ, តំ ឋបេត្វា មនុស្សវសំ សព្ពេសំ កប្បិយាកប្បិយវសានំ តេលំ តំតទត្ថិកានំ តេលបរិភោគេន បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ.

ភេសជ្ជោទិស្សំ នាម – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បញ្ច ភេសជ្ជានី’’តិ (មហាវ. ២៦០-២៦១) ឯវំ ភេសជ្ជនាមេន អនុញ្ញាតានិ អាហារត្ថំ ផរិតុំ សមត្ថានិ សប្បិនវនីតតេលមធុផាណិតន្តិ. តានិ បដិគ្គហេត្វា តទហុបុរេភត្តំ យថាសុខំ បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ សតិ បច្ចយេ វុត្តនយេនេវ សត្តាហំ បរិភុញ្ជិតព្ពានិ.

៦២៤. សត្តាហាតិក្កន្តេ អតិក្កន្តសញ្ញី និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយន្តិ សចេបិ សាសបមត្តំ ហោតិ សកិំ វា អង្គុលិយា គហេត្វា ជិវ្ហាយ សាយនមត្តំ និស្សជ្ជិតព្ពមេវ, បាចិត្តិយញ្ច ទេសេតព្ពំ.

ន កាយិកេន បរិភោគេន បរិភុញ្ជិតព្ពន្តិ កាយោ វា កាយេ អរុ វា ន មក្ខេតព្ពំ. តេហិ មក្ខិតានិ កាសាវកត្តរយដ្ឋិឧបាហនបាទកថលិកមញ្ចបីឋាទីនិបិ អបរិភោគានិ. ‘‘ទ្វារវាតបានកវាដេសុបិ ហត្ថេន គហណដ្ឋានំ ន មក្ខេតព្ព’’ន្តិ មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ. ‘‘កសាវេ បន បក្ខិបិត្វា ទ្វារវាតបានកវាដានិ មក្ខេតព្ពានី’’តិ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តំ.

អនាបត្តិ អន្តោសត្តាហំ អធិដ្ឋេតីតិ សត្តាហព្ភន្តរេ សប្បិញ្ច តេលញ្ច វសញ្ច មុទ្ធនិតេលំ វា អព្ភញ្ជនំ វា មធុំ អរុមក្ខនំ ផាណិតំ ឃរធូបនំ អធិដ្ឋេតិ, អនាបត្តិ. សចេ អធិដ្ឋិតតេលំ អនធិដ្ឋិតតេលភាជនេ អាកិរិតុកាមោ ហោតិ, ភាជនេ ចេ សុខុមំ ឆិទ្ទំ បវិដ្ឋំ បវិដ្ឋំ តេលំ បុរាណតេលេន អជ្ឈោត្ថរីយតិ, បុន អធិដ្ឋាតព្ពំ. អថ មហាមុខំ ហោតិ, សហសាវ ពហុតេលំ បវិសិត្វា បុរាណតេលំ អជ្ឈោត្ថរតិ, បុន អធិដ្ឋានកិច្ចំ នត្ថិ. អធិដ្ឋិតគតិកមេវ ហិ តំ ហោតិ, ឯតេន នយេន អធិដ្ឋិតតេលភាជនេ អនធិដ្ឋិតតេលាកិរណម្បិ វេទិតព្ពំ.

៦២៥. វិស្សជ្ជេតីតិ ឯត្ថ សចេ ទ្វិន្នំ សន្តកំ ឯកេន បដិគ្គហិតំ អវិភត្តំ ហោតិ, សត្តាហាតិក្កមេ ទ្វិន្នម្បិ អនាបត្តិ, បរិភុញ្ជិតុំ បន ន វដ្ដតិ. សចេ យេន បដិគ្គហិតំ, សោ ឥតរំ ភណតិ – ‘‘អាវុសោ, ឥមំ តេលំ សត្តាហមត្តំ បរិភុញ្ជ ត្វ’’ន្តិ. សោ ច បរិភោគំ ន ករោតិ, កស្ស អាបត្តិ? ន កស្សចិបិ អាបត្តិ. កស្មា? យេន បដិគ្គហិតំ តេន វិស្សជ្ជិតត្តា, ឥតរស្ស អប្បដិគ្គហិតត្តា.

វិនស្សតីតិ អបរិភោគំ ហោតិ. ចត្តេនាតិអាទីសុ យេន ចិត្តេន ភេសជ្ជំ ចត្តញ្ច វន្តញ្ច មុត្តញ្ច ហោតិ, តំ ចិត្តំ ចត្តំ វន្តំ មុត្តន្តិ វុច្ចតិ. តេន ចិត្តេន បុគ្គលោ អនបេក្ខោតិ វុច្ចត្តិ, ឯវំ អនបេក្ខោ សាមណេរស្ស ទត្វាតិ អត្ថោ. ឥទំ កស្មា វុត្តំ? ‘‘ឯវំ អន្តោសត្តាហេ ទត្វា បច្ឆា លភិត្វា បរិភុញ្ជន្តស្ស អនាបត្តិទស្សនត្ថ’’ន្តិ មហាសុមត្ថេរោ អាហ. មហាបទុមត្ថេរោ បនាហ – ‘‘នយិទំ យាចិតព្ពំ, អន្តោសត្តាហេ ទិន្នស្ស ហិ បុន បរិភោគេ អាបត្តិយេវ នត្ថិ. សត្តាហាតិក្កន្តស្ស បន បរិភោគេ អនាបត្តិទស្សនត្ថមិទំ វុត្ត’’ន្តិ. តស្មា ឯវំ ទិន្នំ ភេសជ្ជំ សចេ សាមណេរោ អភិសង្ខរិត្វា វា អនភិសង្ខរិត្វា វា តស្ស ភិក្ខុនោ នត្ថុកម្មត្ថំ ទទេយ្យ, គហេត្វា នត្ថុកម្មំ កាតព្ពំ. សចេ ពាលោ ហោតិ, ទាតុំ ន ជានាតិ, អញ្ញេន ភិក្ខុនា វត្តព្ពោ – ‘‘អត្ថិ តេ, សាមណេរ, តេល’’ន្តិ ‘‘អាម, ភន្តេ, អត្ថី’’តិ. ‘‘អាហរ, ថេរស្ស ភេសជ្ជំ ករិស្សាមា’’តិ. ឯវម្បិ វដ្ដតិ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ.

កថិនសមុដ្ឋានំ, អកិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មវចីកម្មំ,

តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

ភេសជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. វស្សិកសាដិកសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦២៦. តេន សមយេនាតិ វស្សិកសាដិកសិក្ខាបទំ. តត្ថ វស្សិកសាដិកា អនុញ្ញាតាតិ ចីវរក្ខន្ធកេ វិសាខាវត្ថុស្មិំ (មហាវ. ៣៤៩ អាទយោ) អនុញ្ញាតា. បដិកច្ចេវាតិ បុរេយេវ.

៦២៧. មាសោ សេសោ គិម្ហានន្តិ ចតុន្នំ គិម្ហមាសានំ ឯកោ បច្ឆិមមាសោ សេសោ. កត្វាតិ សិព្ពនរជនកប្បបរិយោសានេន និដ្ឋបេត្វា. ករោន្តេន ច ឯកមេវ កត្វា សមយេ អធិដ្ឋាតព្ពំ, ទ្វេ អធិដ្ឋាតុំ ន វដ្ដន្តិ.

អតិរេកមាសេ សេសេ គិម្ហានេតិ គិម្ហាននាមកេ អតិរេកមាសេ សេសេ.

អតិរេកទ្ធមាសេ សេសេ គិម្ហានេ កត្វា និវាសេតីតិ ឯត្ថ បន ឋត្វា វស្សិកសាដិកាយ បរិយេសនក្ខេត្តំ ករណក្ខេត្តំ និវាសនក្ខេត្តំ អធិដ្ឋានក្ខេត្តន្តិ ចតុព្ពិធំ ខេត្តំ, កុច្ឆិសមយោ បិដ្ឋិសមយោតិ ទុវិធោ សមយោ, បិដ្ឋិសមយចតុក្កំ កុច្ឆិសមយចតុក្កន្តិ ទ្វេ ចតុក្កានិ ច វេទិតព្ពានិ.

តត្ថ ជេដ្ឋមូលបុណ្ណមាសិយា បច្ឆិមបាដិបទទិវសតោ បដ្ឋាយ យាវ កាឡបក្ខុបោសថា, អយមេកោ អទ្ធមាសោ បរិយេសនក្ខេត្តញ្ចេវ ករណក្ខេត្តញ្ច. ឯតស្មិញ្ហិ អន្តរេ វស្សិកសាដិកំ អលទ្ធំ បរិយេសិតុំ លទ្ធំ កាតុញ្ច វដ្ដតិ, និវាសេតុំ អធិដ្ឋាតុញ្ច ន វដ្ដតិ. កាឡបក្ខុបោសថស្ស បច្ឆិមបាដិបទទិវសតោ បដ្ឋាយ យាវ អាសាឡ្ហីបុណ្ណមា, អយមេកោ អទ្ធមាសោ បរិយេសនករណនិវាសនានំ តិណ្ណម្បិ ខេត្តំ. ឯតស្មិញ្ហិ អន្តរេ បរិយេសិតុំ កាតុំ និវាសេតុញ្ច វដ្ដតិ, អធិដ្ឋាតុំយេវ ន វដ្ដតិ. អាសាឡ្ហីបុណ្ណមាសិយា បច្ឆិមបាដិបទទិវសតោ បដ្ឋាយ យាវ កត្តិកបុណ្ណមា, ឥមេ ចត្តារោ មាសា បរិយេសនករណនិវាសនាធិដ្ឋានានំ ចតុន្នំ ខេត្តំ. ឯតស្មិញ្ហិ អន្តរេ អលទ្ធំ បរិយេសិតុំ លទ្ធំ កាតុំ និវាសេតុំ អធិដ្ឋាតុញ្ច វដ្ដតិ. ឥទំ តាវ ចតុព្ពិធំ ខេត្តំ វេទិតព្ពំ.

កត្តិកបុណ្ណមាសិយា បន បច្ឆិមបាដិបទទិវសតោ បដ្ឋាយ យាវ ជេដ្ឋមូលបុណ្ណមា, ឥមេ សត្ត មាសា បិដ្ឋិសមយោ នាម. ឯតស្មិញ្ហិ អន្តរេ ‘‘កាលោ វស្សិកសាដិកាយា’’តិអាទិនា នយេន សតុប្បាទំ កត្វា អញ្ញាតកអប្បវារិតដ្ឋានតោ វស្សិកសាដិកចីវរំ និប្ផាទេន្តស្ស ឥមិនា សិក្ខាបទេន និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ. ‘‘ទេថ មេ វស្សិកសាដិកចីវរ’’ន្តិអាទិនា នយេន វិញ្ញត្តិំ កត្វា និប្ផាទេន្តស្ស អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទេន និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ. វុត្តនយេនេវ សតុប្បាទំ កត្វា ញាតកបវារិតដ្ឋានតោ និប្ផាទេន្តស្ស ឥមិនាវ សិក្ខាបទេន និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ. វិញ្ញត្តិំ កត្វា និប្ផាទេន្តស្ស អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទេន អនាបត្តិ. វុត្តញ្ហេតំ បរិវារេ –

‘‘មាតរំ ចីវរំ យាចេ, នោ ច សង្ឃេ បរិណតំ;

កេនស្ស ហោតិ អាបត្តិ, អនាបត្តិ ច ញាតកេ;

បញ្ហា មេសា កុសលេហិ ចិន្តិតា’’តិ. (បរិ. ៤៨១);

អយញ្ហិ បញ្ហោ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ វុត្តោតិ. ឯវំ បិដ្ឋិសមយចតុក្កំ វេទិតព្ពំ.

ជេដ្ឋមូលបុណ្ណមាសិយា បន បច្ឆិមបាដិបទទិវសតោ បដ្ឋាយ យាវ កត្តិកបុណ្ណមា, ឥមេ បញ្ច មាសា កុច្ឆិសមយោ នាម. ឯតស្មិញ្ហិ អន្តរេ វុត្តនយេន សតុប្បាទំ កត្វា អញ្ញាតកអប្បវារិតដ្ឋានតោ វស្សិកសាដិកចីវរំ និប្ផាទេន្តស្ស វត្តភេទេ ទុក្កដំ. យេ មនុស្សា បុព្ពេបិ វស្សិកសាដិកចីវរំ ទេន្តិ, ឥមេ បន សចេបិ អត្តនោ អញ្ញាតកអប្បវារិតា ហោន្តិ, វត្តភេទោ នត្ថិ, តេសុ សតុប្បាទករណស្ស អនុញ្ញាតត្តា. វិញ្ញតិំ កត្វា និប្ផាទេន្តស្ស អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទេន និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ. ឥទំ បន បកតិយា វស្សិកសាដិកទាយកេសុបិ ហោតិយេវ. វុត្តនយេនេវ សតុប្បាទំ កត្វា ញាតកបវារិតដ្ឋានតោ និប្ផាទេន្តស្ស ឥមិនា សិក្ខាបទេន អនាបត្តិ. វិញ្ញត្តិំ កត្វា និប្ផាទេន្តស្ស អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទេន អនាបត្តិ. ‘‘ន វត្តព្ពា ទេថ មេ’’តិ ឥទញ្ហិ បរិយេសនកាលេ អញ្ញាតកអប្បវារិតេយេវ សន្ធាយ វុត្តំ. ឯវំ កុច្ឆិសមយចតុក្កំ វេទិតព្ពំ.

នគ្គោ កាយំ ឱវស្សាបេតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ ឯត្ថ ឧទកផុសិតគណនាយ អកត្វា ន្ហានបរិយោសានវសេន បយោគេ បយោគេ ទុក្កដេន ការេតព្ពោ. សោ ច ខោ វិវដង្គណេ អាកាសតោ បតិតឧទកេនេវ ន្ហាយន្តោ. ន្ហានកោដ្ឋកវាបិអាទីសុ ឃដេហិ អាសិត្តឧទកេន វា ន្ហាយន្តស្ស អនាបត្តិ.

វស្សំ ឧក្កឌ្ឍិយតីតិ ឯត្ថ សចេ កតបរិយេសិតាយ វស្សិកសាដិកាយ គិម្ហានំ បច្ឆិម មាសំ ខេបេត្វា បុន វស្សានស្ស បឋមមាសំ ឧក្កឌ្ឍិត្វា គិម្ហានំ បច្ឆិមមាសមេវ ករោន្តិ, វស្សិកសាដិកា ធោវិត្វា និក្ខិបិតព្ពា. អនធិដ្ឋិតា អវិកប្បិតា ទ្វេ មាសេ បរិហារំ លភតិ, វស្សូបនាយិកទិវសេ អធិដ្ឋាតព្ពា. សចេ សតិសម្មោសេន វា អប្បហោនកភាវេន វា អកតា ហោតិ, តេ ច ទ្វេ មាសេ វស្សានស្ស ច ចាតុមាសន្តិ ឆ មាសេ បរិហារំ លភតិ. សចេ បន កត្តិកមាសេ កថិនំ អត្ថរីយតិ, អបរេបិ ចត្តារោ មាសេ លភតិ, ឯវំ ទស មាសា ហោន្តិ. តតោ បរម្បិ សតិយា បច្ចាសាយ មូលចីវរំ កត្វា ឋបេន្តស្ស ឯកមាសន្តិ ឯវំ ឯកាទស មាសេ បរិហារំ លភតិ. សចេ បន ឯកាហទ្វីហាទិវសេន យាវ ទសាហានាគតាយ វស្សូបនាយិកាយ អន្តោវស្សេ វា លទ្ធា ចេវ និដ្ឋិតា ច, កទា អធិដ្ឋាតព្ពាតិ ឯតំ អដ្ឋកថាសុ ន វិចារិតំ. លទ្ធទិវសតោ បដ្ឋាយ អន្តោទសាហេ និដ្ឋិតា បន តស្មិំយេវ អន្តោទសាហេ អធិដ្ឋាតព្ពា. ទសាហាតិក្កមេ និដ្ឋិតា តទហេវ អធិដ្ឋាតព្ពា. ទសាហេ អប្បហោន្តេ ចីវរកាលំ នាតិក្កមេតព្ពាតិ អយំ នោ អត្តនោមតិ. កស្មា? ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុំ; វស្សិកសាដិកំ វស្សានំ ចាតុមាសំ អធិដ្ឋាតុំ, តតោ បរំ វិកប្បេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៨) ហិ វុត្តំ. តស្មា វស្សូបនាយិកតោ បុព្ពេ ទសាហាតិក្កមេបិ អនាបត្តិ. ‘‘ទសាហបរមំ អតិរេកចីវរំ ធារេតព្ព’’ន្តិ (បារា. ៤៦២) ច វុត្តំ. តស្មា ឯកាហទ្វីហាទិវសេន យាវ ទសាហានាគតាយ វស្សូបនាយិកាយ អន្តោវស្សេ វា លទ្ធា ចេវ និដ្ឋិតា ច វុត្តនយេនេវ អន្តោទសាហេ វា តទហុ វា អធិដ្ឋាតព្ពា, ទសាហេ អប្បហោន្តេ ចីវរកាលំ នាតិក្កមេតព្ពា.

តត្ថ សិយា ‘‘វស្សានំ ចាតុមាសំ អធិដ្ឋាតុ’’ន្តិ វចនតោ ‘‘ចាតុមាសព្ភន្តរេ យទា វា តទា វា អធិដ្ឋាតុំ វដ្ដតី’’តិ. យទិ ឯវំ, ‘‘កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិំ យាវ អាពាធា អធិដ្ឋាតុ’’ន្តិ វុត្តំ សាបិ, ច ទសាហំ អតិក្កាមេតព្ពា សិយា. ឯវញ្ច សតិ ‘‘ទសាហបរមំ អតិរេកចីវរំ ធារេតព្ព’’ន្តិ ឥទំ វិរុជ្ឈតិ. តស្មា យថាវុត្តមេវ គហេតព្ពំ, អញ្ញំ វា អចលំ ការណំ លភិត្វា ឆឌ្ឌេតព្ពំ. អបិច កុរុន្ទិយម្បិ និស្សគ្គិយាវសានេ វុត្តំ – ‘‘កទា អធិដ្ឋាតព្ពា? លទ្ធទិវសតោ បដ្ឋាយ អន្តោទសាហេ និដ្ឋិតា បន តស្មិំយេវ អន្តោទសាហេ អធិដ្ឋាតព្ពា. យទិ នប្បហោតិ យាវ កត្តិកបុណ្ណមា បរិហារំ លភតី’’តិ.

៦៣០. អច្ឆិន្នចីវរស្សាតិ ឯតំ វស្សិកសាដិកមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. តេសញ្ហិ នគ្គានំ កាយោវស្សាបនេ អនាបត្តិ. ឯត្ថ ច មហគ្ឃវស្សិកសាដិកំ និវាសេត្វា ន្ហាយន្តស្ស ចោរុបទ្ទវោ អាបទា នាម. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

ឆសមុដ្ឋានំ, កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មវចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

វស្សិកសាដិកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ចីវរអច្ឆិន្ទនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦៣១. តេន សមយេនាតិ ចីវរអច្ឆិន្ទនសិក្ខាបទំ. តត្ថ យម្បិ ត្យាហន្តិ យម្បិ តេ អហំ. សោ កិរ ‘‘មម បត្តចីវរឧបាហនបច្ចត្ថរណានិ វហន្តោ មយា សទ្ធិំ ចារិកំ បក្កមិស្សតី’’តិ អទាសិ. តេនេវមាហ. អច្ឆិន្ទីតិ ពលក្ការេន អគ្គហេសិ, សកសញ្ញាយ គហិតត្តា បនស្ស បារាជិកំ នត្ថិ, កិលមេត្វា គហិតត្តា អាបត្តិ បញ្ញត្តា.

៦៣៣. សយំ អច្ឆិន្ទតិ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយន្តិ ឯកំ ចីវរំ ឯកាពទ្ធានិ ច ពហូនិ អច្ឆិន្ទតោ ឯកា អាបត្តិ. ឯកតោ អពទ្ធានិ វិសុំ វិសុំ ឋិតានិ ច ពហូនិ អច្ឆិន្ទតោ ‘‘សង្ឃាដិំ អាហរ, ឧត្តរាសង្គំ អាហរា’’តិ ឯវំ អាហរាបយតោ ច វត្ថុគណនាយ អាបត្តិយោ. ‘‘មយា ទិន្នានិ សព្ពានិ អាហរា’’តិ វទតោបិ ឯកវចនេនេវ សម្ពហុលា អាបត្តិយោ.

អញ្ញំ អាណាបេតិ អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ ‘‘ចីវរំ គណ្ហា’’តិ អាណាបេតិ, ឯកំ ទុក្កដំ. អាណត្តោ ពហូនិ គណ្ហាតិ, ឯកំ បាចិត្តិយំ ‘‘សង្ឃាដិំ គណ្ហ, ឧត្តរាសង្គំ គណ្ហា’’តិ វទតោ វាចាយ វាចាយ ទុក្កដំ. ‘‘មយា ទិន្នានិ សព្ពានិ គណ្ហា’’តិ វទតោ ឯកវាចាយ សម្ពហុលា អាបត្តិយោ.

៦៣៤. អញ្ញំ បរិក្ខារន្តិ វិកប្បនុបគបច្ឆិមចីវរំ ឋបេត្វា យំ កិញ្ចិ អន្តមសោ សូចិម្បិ. វេឋេត្វា ឋបិតសូចីសុបិ វត្ថុគណនាយ ទុក្កដានិ. សិថិលវេឋិតាសុ ឯវំ. គាឡ្ហំ កត្វា ពទ្ធាសុ បន ឯកមេវ ទុក្កដន្តិ មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ. សូចិឃរេ បក្ខិត្តាសុបិ ឯសេវ នយោ. ថវិកាយ បក្ខិបិត្វា សិថិលពទ្ធ គាឡ្ហពទ្ធេសុ តិកដុកាទីសុ ភេសជ្ជេសុបិ ឯសេវ នយោ.

៦៣៥. សោ វា ទេតីតិ ‘‘ភន្តេ, តុម្ហាកំយេវ ឥទំ សារុប្ប’’ន្តិ ឯវំ វា ទេតិ, អថ វា បន ‘‘អាវុសោ, មយំ តុយ្ហំ ‘វត្តបដិបត្តិំ ករិស្សតិ, អម្ហាកំ សន្តិកេ ឧបជ្ឈំ គណ្ហិស្សតិ, ធម្មំ បរិយាបុណិស្សតី’តិ ចីវរំ អទម្ហ, សោ ទានិ ត្វំ ន វត្តំ ករោសិ, ន ឧបជ្ឈំ គណ្ហាសិ, ន ធម្មំ បរិយាបុណាសី’’តិ ឯវមាទីនិ វុត្តោ ‘‘ភន្តេ, ចីវរត្ថាយ មញ្ញេ ភណថ, ឥទំ វោ ចីវរ’’ន្តិ ទេតិ, ឯវម្បិ សោ វា ទេតិ. ទិសាបក្កន្តំ វា បន ទហរំ ‘‘និវត្តេថ ន’’ន្តិ ភណតិ, សោ ន និវត្តតិ. ចីវរំ គហេត្វា រុន្ធថាតិ, ឯវំ ចេ និវត្តតិ, សាធុ. សចេ ‘‘បត្តចីវរត្ថាយ មញ្ញេ តុម្ហេ ភណថ, គណ្ហថ ន’’ន្តិ ទេតិ. ឯវម្បិ សោ វា ទេតិ, វិព្ភន្តំ វា ទិស្វា ‘‘មយំ តុយ្ហំ ‘វត្តំ ករិស្សតី’តិ បត្តចីវរំ អទម្ហ, សោ ទានិ ត្វំ វិព្ភមិត្វា ចរសី’’តិ វទតិ. ឥតរោ ‘‘គណ្ហថ តុម្ហាកំ បត្តចីវរ’’ន្តិ ទេតិ, ឯវម្បិ សោ វា ទេតិ. ‘‘មម សន្តិកេ ឧបជ្ឈំ គណ្ហន្តស្សេវ ទេមិ, អញ្ញត្ថ គណ្ហន្តស្ស ន ទេមិ. វត្តំ ករោន្តស្សេវ ទេមិ, អករោន្តស្ស ន ទេមិ, ធម្មំ បរិយាបុណន្តស្សេវ ទេមិ, អបរិយាបុណន្តស្ស ន ទេមិ, អវិព្ភមន្តស្សេវ ទេមិ, វិព្ភមន្តស្ស ន ទេមី’’តិ ឯវំ បន ទាតុំ ន វដ្ដតិ, ទទតោ ទុក្កដំ. អាហរាបេតុំ បន វដ្ដតិ. ចជិត្វា ទិន្នំ អច្ឆិន្ទិត្វា គណ្ហន្តោ ភណ្ឌគ្ឃេន ការេតព្ពោ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

តិសមុដ្ឋានំ – កាយចិត្តតោ វាចាចិត្តតោ កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ, កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មវចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទុក្ខវេទនន្តិ.

ចីវរអច្ឆិន្ទនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សុត្តវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦៣៦. តេន សមយេនាតិ សុត្តវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទំ. តត្ថ ខោមន្តិ ខោមវាកេហិ កតសុត្តំ. កប្បាសិកន្តិ កប្បាសតោ និព្ពត្តំ. កោសេយ្យន្តិ កោសិយំសូហិ កន្តិត្វា កតសុត្តំ. កម្ពលន្តិ ឯឡកលោមសុត្តំ. សាណន្តិ សាណវាកសុត្តំ. ភង្គន្តិ បាដេក្កំ វាកសុត្តមេវាតិ ឯកេ. ឯតេហិ បញ្ចហិ មិស្សេត្វា កតសុត្តំ បន ‘‘ភង្គ’’ន្តិ វេទិតព្ពំ.

វាយាបេតិ បយោគេ បយោគេ ទុក្កដន្តិ សចេ តន្តវាយស្ស តុរិវេមាទីនិ នត្ថិ, តានិ ‘‘អរញ្ញតោ អាហរិស្សាមី’’តិ វាសិំ វា ផរសុំ វា និសេតិ, តតោ បដ្ឋាយ យំ យំ ឧបករណត្ថាយ វា ចីវរវាយនត្ថាយ វា ករោតិ, សព្ពត្ថ តន្តវាយស្ស បយោគេ បយោគេ ភិក្ខុស្ស ទុក្កដំ. ទីឃតោ វិទត្ថិមត្តេ តិរិយញ្ច ហត្ថមត្តេ វីតេ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ. មហាបច្ចរិយំ បន ‘‘យាវ បរិយោសានំ វាយាបេន្តស្ស ផលកេ ផលកេ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយ’’ន្តិ វុត្តំ. តម្បិ ឥទមេវ បមាណំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. វិកប្បនុបគបច្ឆិមញ្ហិ ចីវរសង្ខ្យំ គច្ឆតីតិ.

អបិចេត្ថ ឯវំ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ – សុត្តំ តាវ សាមំ វិញ្ញាបិតំ អកប្បិយំ, សេសំ ញាតកាទិវសេន ឧប្បន្នំ កប្បិយំ. តន្តវាយោបិ អញ្ញាតកអប្បវារិតោ វិញ្ញត្តិយា លទ្ធោ អកប្បិយោ, សេសោ កប្បិយោ. តត្ថ អកប្បិយសុត្តំ អកប្បិយតន្តវាយេន វាយាបេន្តស្ស បុព្ពេ វុត្តនយេន និស្សគ្គិយំ. តេនេវ បន កប្បិយសុត្តំ វាយាបេន្តស្ស យថា បុព្ពេ និស្សគ្គិយំ, ឯវំ ទុក្កដំ. តេនេវ កប្បិយំ អកប្បិយញ្ច សុត្តំ វាយាបេន្តស្ស យទិ បច្ឆិមចីវរប្បមាណេន ឯកោ បរិច្ឆេទោ សុទ្ធកប្បិយសុត្តមយោ, ឯកោ អកប្បិយសុត្តមយោតិ ឯវំ កេទារពទ្ធំ វិយ ចីវរំ ហោតិ, អកប្បិយសុត្តមយេ បរិច្ឆេទេ បាចិត្តិយំ, ឥតរស្មិំ តថេវ ទុក្កដំ. យទិ តតោ ឩនបរិច្ឆេទា ហោន្តិ, អន្តមសោ អច្ឆិមណ្ឌលប្បមាណាបិ, សព្ពបរិច្ឆេទេសុ បរិច្ឆេទគណនាយ ទុក្កដំ. អថ ឯកន្តរិកេន វា សុត្តេន ទីឃតោ វា កប្បិយំ តិរិយំ អកប្បិយំ កត្វា វីតំ ហោតិ, ផលកេ ផលកេ ទុក្កដំ. កប្បិយតន្តវាយេនបិ អកប្បិយសុត្តំ វាយាបេន្តស្ស យថា បុព្ពេ និស្សគ្គិយំ, ឯវំ ទុក្កដំ. តេនេវ កប្បិយញ្ច អកប្បិយញ្ច សុត្តំ វាយាបេន្តស្ស សចេ បច្ឆិមចីវរប្បមាណា ឩនកា វា អកប្បិយសុត្តបរិច្ឆេទា ហោន្តិ, តេសុ បរិច្ឆេទគណនាយ ទុក្កដំ. កប្បិយសុត្តបរិច្ឆេទេសុ អនាបត្តិ. អថ ឯកន្តរិកេន វា សុត្តេន ទីឃតោ វា កប្បិយំ តិរិយំ អកប្បិយំ កត្វា វីតំ ហោតិ, ផលកេ ផលកេ ទុក្កដំ.

យទិ បន ទ្វេ តន្តវាយា ហោន្តិ, ឯកោ កប្បិយោ ឯកោ អកប្បិយោ, សុត្តញ្ច អកប្បិយំ, តេ ចេ វារេន វិនន្តិ, អកប្បិយតន្តវាយេន វីតេ ផលកេ ផលកេ បាចិត្តិយំ, ឩនតរេ ទុក្កដំ. ឥតរេន វីតេ ឧភយត្ថ ទុក្កដំ. សចេ ទ្វេបិ វេមំ គហេត្វា ឯកតោ វិនន្តិ, ផលកេ ផលកេ បាចិត្តិយំ. អថ សុត្តំ កប្បិយំ, ចីវរញ្ច កេទារពទ្ធាទីហិ សបរិច្ឆេទំ, អកប្បិយតន្តវាយេន វីតេ បរិច្ឆេទេ បរិច្ឆេទេ ទុក្កដំ, ឥតរេន វីតេ អនាបត្តិ. សចេ ទ្វេបិ វេមំ គហេត្វា ឯកតោ វិនន្តិ, ផលកេ ផលកេ ទុក្កដំ. អថ សុត្តម្បិ កប្បិយញ្ច អកប្បិយញ្ច, តេ ចេ វារេន វិនន្តិ, អកប្បិយតន្តវាយេន អកប្បិយសុត្តមយេសុ បច្ឆិមចីវរប្បមាណេសុ បរិច្ឆេទេសុ វីតេសុ បរិច្ឆេទគណនាយ បាចិត្តិយំ. ឩនកតរេសុ កប្បិយសុត្តមយេសុ ច ទុក្កដំ. កប្បិយតន្តវាយេន អកប្បិយសុត្តមយេសុ បមាណយុត្តេសុ វា ឩនកេសុ វា ទុក្កដមេវ. កប្បិយសុត្តមយេសុ អនាបត្តិ.

អថ ឯកន្តរិកេន វា សុត្តេន ទីឃតោ វា អកប្បិយំ តិរិយំ កប្បិយំ កត្វា វិនន្តិ, ឧភោបិ វា តេ វេមំ គហេត្វា ឯកតោ វិនន្តិ, អបរិច្ឆេទេ ចីវរេ ផលកេ ផលកេ ទុក្កដំ, សបរិច្ឆេទេ បរិច្ឆេទវសេន ទុក្កដានីតិ. អយំ បន អត្ថោ មហាអដ្ឋកថាយំ អបាកដោ, មហាបច្ចរិយាទីសុ បាកដោ. ឥធ សព្ពាការេនេវ បាកដោ.

សចេ សុត្តម្បិ កប្បិយំ, តន្តវាយោបិ កប្បិយោ ញាតកប្បវារិតោ វា មូលេន វា បយោជិតោ, វាយាបនបច្ចយា អនាបត្តិ. ទសាហាតិក្កមនបច្ចយា បន អាបត្តិំ រក្ខន្តេន វិកប្បនុបគប្បមាណមត្តេ វីតេ តន្តេ ឋិតំយេវ អធិដ្ឋាតព្ពំ. ទសាហាតិក្កមេន និដ្ឋាបិយមានញ្ហិ និស្សគ្គិយំ ភវេយ្យាតិ. ញាតកាទីហិ តន្តំ អារោបេត្វា ‘‘តុម្ហាកំ, ភន្តេ, ឥទំ ចីវរំ គណ្ហេយ្យាថា’’តិ និយ្យាតិតេបិ ឯសេវ នយោ.

សចេ តន្តវាយោ ឯវំ បយោជិតោ វា សយំ ទាតុកាមោ វា ហុត្វា ‘‘អហំ, ភន្តេ, តុម្ហាកំ ចីវរំ អសុកទិវសេ នាម វាយិត្វា ឋបេស្សាមី’’តិ វទតិ, ភិក្ខុ ច តេន បរិច្ឆិន្នទិវសតោ ទសាហំ អតិក្កាមេតិ, និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ.

សចេ បន តន្តវាយោ ‘‘អហំ តុម្ហាកំ ចីវរំ វាយិត្វា សាសនំ បេសេស្សាមី’’តិ វត្វា តថេវ ករោតិ, តេន បេសិតភិក្ខុ បន តស្ស ភិក្ខុនោ ន អារោចេតិ, អញ្ញោ ទិស្វា វា សុត្វា វា ‘‘តុម្ហាកំ, ភន្តេ, ចីវរំ និដ្ឋិត’’ន្តិ អារោចេតិ, ឯតស្ស អារោចនំ ន បមាណំ. យទា បន តេន បេសិតោយេវ អារោចេតិ, តស្ស វចនំ សុតទិវសតោ បដ្ឋាយ ទសាហំ អតិក្កាមយតោ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ.

សចេ តន្តវាយោ ‘‘អហំ តុម្ហាកំ ចីវរំ វាយិត្វា កស្សចិ ហត្ថេ បហិណិស្សាមី’’តិ វត្វា តថេវ ករោតិ, ចីវរំ គហេត្វា គតភិក្ខុ បន អត្តនោ បរិវេណេ ឋបេត្វា តស្ស ន អារោចេតិ, អញ្ញោ កោចិ ភណតិ ‘‘អបិ, ភន្តេ, អធុនា អាភតំ ចីវរំ សុន្ទរ’’ន្តិ? ‘‘កុហិំ, អាវុសោ, ចីវរ’’ន្តិ? ‘‘ឥត្ថន្នាមស្ស ហត្ថេ បេសិត’’ន្តិ. ឯតស្សបិ វចនំ ន បមាណំ. យទា បន សោ ភិក្ខុ ចីវរំ ទេតិ, លទ្ធទិវសតោ បដ្ឋាយ ទសាហំ អតិក្កាមយតោ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ. សចេ បន វាយាបនមូលំ អទិន្នំ ហោតិ, យាវ កាកណិកមត្តម្បិ អវសិដ្ឋំ, តាវ រក្ខតិ.

៦៤០. អនាបត្តិ ចីវរំ សិព្ពេតុន្តិ ចីវរសិព្ពនត្ថាយ សុត្តំ វិញ្ញាបេន្តស្ស អនាបត្តីតិ អត្ថោ. អាយោគេតិអាទីសុបិ និមិត្តត្ថេ ភុម្មវចនំ, អាយោគាទិនិមិត្តំ វិញ្ញាបេន្តស្ស អនាបត្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

ឆសមុដ្ឋានំ, កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មវចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

សុត្តវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. មហាបេសការសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦៤១. តេន សមយេនាតិ មហាបេសការសិក្ខាបទំ. តត្ថ សុត្តំ ធារយិត្វាតិ សុត្តំ តុលេត្វា បលបរិច្ឆេទំ កត្វា. អប្បិតន្តិ ឃនំ. សុវីតន្តិ សុដ្ឋុ វីតំ, សព្ពដ្ឋានេសុ សមំ កត្វា វីតំ. សុប្បវាយិតន្តិ សុដ្ឋុ បវាយិតំ សព្ពដ្ឋានេសុ សមំ កត្វា តន្តេ បសារិតំ. សុវិលេខិតន្តិ លេខនិយា សុដ្ឋុ វិលិខិតំ. សុវិតច្ឆិតន្តិ កោច្ឆេន សុដ្ឋុ វិតច្ឆិតំ, សុនិទ្ធោតន្តិ អត្ថោ. បដិពទ្ធន្តិ វេកល្លំ. តន្តេតិ តន្តេ ទីឃតោ បសារណេយេវ ឧបនេត្វាតិ អត្ថោ.

៦៤២. តត្រ ចេ សោ ភិក្ខូតិ យត្រ គាមេ វា និគមេ វា តេ តន្តវាយា តត្រ. វិកប្បំ អាបជ្ជេយ្យាតិ វិសិដ្ឋំ កប្បំ អធិកវិធានំ អាបជ្ជេយ្យ. បាឡិយំ បន យេនាការេន វិកប្បំ អាបន្នោ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥទំ ខោ, អាវុសោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

ធម្មម្បិ ភណតីតិ ធម្មកថម្បិ កថេតិ, ‘‘តស្ស វចនេន អាយតំ វា វិត្ថតំ វា អប្បិតំ វា’’តិ សុត្តវឌ្ឍនអាការមេវ ទស្សេតិ.

បុព្ពេ អប្បវារិតោតិ ចីវរសាមិកេហិ បុព្ពេ អប្បវារិតោ ហុត្វា. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

ឆសមុដ្ឋានំ, កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មវចីកម្មំ,

តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

មហាបេសការសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. អច្ចេកចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦៤៦-៩. តេន សមយេនាតិ អច្ចេកចីវរសិក្ខាបទំ. តត្ថ ទសាហានាគតន្តិ ទស អហានិ ទសាហំ, តេន ទសាហេន អនាគតា ទសាហានាគតា, ទសាហេន អសម្បត្តាតិ អត្ថោ, តំ ទសាហានាគតំ, អច្ចន្តសំយោគវសេន ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនំ, តេនេវស្ស បទភាជនេ ‘‘ទសាហានាគតាយា’’តិ វុត្តំ. បវារណាយាតិ ឥទំ បន យា សា ទសាហានាគតាតិ វុត្តា, តំ សរូបតោ ទស្សេតុំ អសម្មោហត្ថំ អនុបយោគវចនំ.

កត្តិកតេមាសិកបុណ្ណមន្តិ បឋមកត្តិកតេមាសិកបុណ្ណមំ. ឥធាបិ បឋមបទស្ស អនុបយោគត្តា បុរិមនយេនេវ ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘‘យតោ បដ្ឋាយ បឋមមហាបវារណា ទសាហានាគតា’តិ វុច្ចតិ, សចេបិ តានិ ទិវសានិ អច្ចន្តមេវ ភិក្ខុនោ អច្ចេកចីវរំ ឧប្បជ្ជេយ្យ, ‘អច្ចេកំ ឥទ’ន្តិ ជានមានេន ភិក្ខុនា សព្ពម្បិ បដិគ្គហេតព្ព’’ន្តិ. តេន បវារណាមាសស្ស ជុណ្ហបក្ខបញ្ចមិតោ បឋាយ ឧប្បន្នស្ស ចីវរស្ស និធានកាលោ ទស្សិតោ ហោតិ. កាមញ្ចេស ‘‘ទសាហបរមំ អតិរេកចីវរំ ធារេតព្ព’’ន្តិ ឥមិនាវ សិទ្ធោ, អត្ថុប្បត្តិវសេន បន អបុព្ពំ វិយ អត្ថំ ទស្សេត្វា សិក្ខាបទំ ឋបិតំ.

អច្ចេកចីវរន្តិ អច្ចាយិកចីវរំ វុច្ចតិ, តស្ស បន អច្ចាយិកភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘សេនាយ វា គន្តុកាមោ ហោតី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សទ្ធាតិ ឥមិនា សទ្ធាមត្តកមេវ ទស្សិតំ. បសាទោតិ ឥមិនា សុប្បសន្នា ពលវសទ្ធា. ឯតំ អច្ចេកចីវរំ នាមាតិ ឯតំ ឥមេហិ ការណេហិ ទាតុកាមេន ទូតំ វា បេសេត្វា សយំ វា អាគន្ត្វា ‘‘វស្សាវាសិកំ ទស្សាមី’’តិ ឯវំ អារោចិតំ ចីវរំ អច្ចេកចីវរំ នាម ហោតី. ឆដ្ឋិតោ បដ្ឋាយ បន ឧប្បន្នំ អនច្ចេកចីវរម្បិ បច្ចុទ្ធរិត្វា ឋបិតចីវរម្បិ ឯតំ បរិហារំ លភតិយេវ.

សញ្ញាណំ កត្វា និក្ខិបិតព្ពន្តិ កិញ្ចិ និមិត្តំ កត្វា ឋបេតព្ពំ. កស្មា ឯតំ វុត្តំ? យទិ ហិ តំ បុរេ បវារណាយ វិភជន្តិ. យេន គហិតំ, តេន ឆិន្នវស្សេន ន ភវិតព្ពំ. សចេ បន ហោតិ, តំ ចីវរំ សង្ឃិកមេវ ហោតិ. តតោ សល្លក្ខេត្វា សុខំ ទាតុំ ភវិស្សតីតិ.

៦៥០. អច្ចេកចីវរេ អច្ចេកចីវរសញ្ញីតិ ឯវមាទិ វិភជិត្វា គហិតមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. សចេ បន អវិភត្តំ ហោតិ, សង្ឃស្ស វា ភណ្ឌាគារេ, ចីវរសមយាតិក្កមេបិ អនាបត្តិ. ឥតិ អតិរេកចីវរស្ស ទសាហំ បរិហារោ. អកតស្ស វស្សិកសាដិកចីវរស្ស អនត្ថតេ កថិនេ បញ្ច មាសា, វស្សេ ឧក្កឌ្ឍិតេ ឆ មាសា, អត្ថតេ កថិនេ អបរេ ចត្តារោ មាសា. ហេមន្តស្ស បច្ឆិមេ ទិវសេ មូលចីវរាធិដ្ឋានវសេន អបរោបិ ឯកោ មាសោតិ ឯកាទស មាសា បរិហារោ. សតិយា បច្ចាសាយ មូលចីវរស្ស ឯកោ មាសោ, អច្ចេកចីវរស្ស អនត្ថតេ កថិនេ ឯកាទសទិវសាធិកោ មាសោ, អត្ថតេ កថិនេ ឯកាទសទិវសាធិកា បញ្ច មាសា, តតោ បរំ ឯកទិវសម្បិ បរិហារោ នត្ថីតិ វេទិតព្ពំ.

អនច្ចេកចីវរេតិ អច្ចេកចីវរសទិសេ អញ្ញស្មិំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

កថិនសមុដ្ឋានំ – អកិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មវចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

អច្ចេកចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. សាសង្កសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦៥២. តេន សមយេនាតិ សាសង្កសិក្ខាបទំ. តត្ថ វុត្ថវស្សា អារញ្ញកេសូតិ តេ បុព្ពេបិ អរញ្ញេយេវ វិហរិំសុ. ទុព្ពលចីវរត្តា បន បច្ចយវសេន គាមន្តសេនាសនេ វស្សំ វសិត្វា និដ្ឋិតចីវរា ហុត្វា ‘‘ឥទានិ និប្បលិពោធា សមណធម្មំ ករិស្សាមា’’តិ អារញ្ញកេសុ សេនាសនេសុ វិហរន្តិ. កត្តិកចោរកាតិ កត្តិកមាសេ ចោរា. បរិបាតេន្តីតិ ឧបទ្ទវន្តិ, តត្ថ តត្ថ អាធាវិត្វា ឧត្តាសេន្តិ បលាបេន្តិ. អន្តរឃរេ និក្ខិបិតុន្តិ អន្តោគាមេ និក្ខិបិតុំ. ភគវា យស្មា បច្ចយា នាម ធម្មេន សមេន ទុល្លភា, សល្លេខវា ហិ ភិក្ខុ មាតរម្បិ វិញ្ញាបេតុំ ន សក្កោតិ. តស្មា ចីវរគុត្តត្ថំ អន្តរឃរេ និក្ខិបិតុំ អនុជានាតិ. ភិក្ខូនំ បន អនុរូបត្តា អរញ្ញវាសំ ន បដិក្ខិបិ.

៦៥៣. ឧបវស្សំ ខោ បនាតិ ឯត្ថ ឧបវស្សន្តិ ឧបវស្ស; ឧបវសិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឧបសម្បជ្ជន្តិអាទីសុ វិយ ហិ ឯត្ថ អនុនាសិកោ ទដ្ឋព្ពោ. វស្សំ ឧបគន្ត្វា វសិត្វា ចាតិ អត្ថោ. ឥមស្ស ច បទស្ស ‘‘តថារូបេសុ ភិក្ខុ សេនាសនេសុ វិហរន្តោ’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? វស្សំ ឧបគន្ត្វា វសិត្វា ច តតោ បរំ បច្ឆិមកត្តិកបុណ្ណមបរិយោសានកាលំ យានិ ខោ បន តានិ អារញ្ញកានិ សេនាសនានិ សាសង្កសម្មតានិ សប្បដិភយានិ; តថារូបេសុ ភិក្ខុ សេនាសនេសុ វិហរន្តោ អាកង្ខមានោ តិណ្ណំ ចីវរានំ អញ្ញតរំ ចីវរំ អន្តរឃរេ និក្ខិបេយ្យាតិ. យស្មា បន យោ វស្សំ ឧបគន្ត្វា យាវ បឋមកត្តិកបុណ្ណមំ វសតិ, សោ វុដ្ឋវស្សានំ អព្ភន្តរោ ហោតិ, តស្មា ឥទំ អតិគហនំ ព្យញ្ជនវិចារណំ អកត្វា បទភាជនេ កេវលំ ចីវរនិក្ខេបារហំ បុគ្គលំ ទស្សេតុំ ‘‘វុដ្ឋវស្សាន’’ន្តិ វុត្តំ. តស្សាបិ ‘‘ភិក្ខុ សេនាសនេសុ វិហរន្តោ’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. អយញ្ហិ ឯត្ថ អត្ថោ ‘‘វុដ្ឋវស្សានំ ភិក្ខុ សេនាសនេសុ វិហរន្តោ’’តិ ឯវរូបានំ ភិក្ខូនំ អព្ភន្តរេ យោ កោចិ ភិក្ខូតិ វុត្តំ ហោតិ.

អរញ្ញលក្ខណំ អទិន្នាទានវណ្ណនាយំ វុត្តំ. អយំ បន វិសេសោ – សចេ វិហារោ បរិក្ខិត្តោ ហោតិ, បរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឥន្ទខីលតោ អបរិក្ខិត្តស្ស បរិក្ខេបារហដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ យាវ វិហារបរិក្ខេបា មិនិតព្ពំ. សចេ វិហារោ អបរិក្ខិត្តោ ហោតិ, យំ សព្ពបឋមំ សេនាសនំ វា ភត្តសាលា វា ធុវសន្និបាតដ្ឋានំ វា ពោធិវា ចេតិយំ វា ទូរេ ចេបិ សេនាសនតោ ហោតិ, តំ បរិច្ឆេទំ កត្វា មិនិតព្ពំ. សចេបិ អាសន្នេ គាមោ ហោតិ, វិហារេ ឋិតេហិ ឃរមានុសកានំ សទ្ទោ សូយតិ, បព្ពតនទីអាទីហិ បន អន្តរិតត្តា ន សក្កា ឧជុំ គន្តុំ, យោ ចស្ស បកតិមគ្គោ ហោតិ, សចេបិ នាវាយ សញ្ចរិតព្ពោ, តេន មគ្គេន គាមតោ បញ្ចធនុសតិកំ គហេតព្ពំ. យោ អាសន្នគាមស្ស អង្គសម្បាទនត្ថំ តតោ តតោ មគ្គំ បិទហតិ, អយំ ‘‘ធុតង្គចោរោ’’តិ វេទិតព្ពោ.

សាសង្កសម្មតានីតិ ‘‘សាសង្កានី’’តិ សម្មតានិ; ឯវំ សញ្ញាតានីតិ អត្ថោ. បទភាជនេ បន យេន ការណេន តានិ សាសង្កសម្មតានិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘អារាមេ អារាមូបចារេ’’តិអាទិ វុត្តំ.

សហ បដិភយេន សប្បដិភយានិ, សន្និហិតពលវភយានីតិ អត្ថោ. បទភាជនេ បន យេន ការណេន តានិ សប្បដិភយានិ; តំ ទស្សេតុំ ‘‘អារាមេ អារាមូបចារេ’’តិអាទិ វុត្តំ.

សមន្តា គោចរគាមេ និក្ខិបេយ្យាតិ អារញ្ញកស្ស សេនាសនស្ស សមន្តា សព្ពទិសាភាគេសុ អត្តនា អភិរុចិតេ គោចរគាមេ សតិយា អង្គសម្បត្តិយា និក្ខិបេយ្យ.

តត្រាយំ អង្គសម្បត្តិ – បុរិមិកាយ ឧបគន្ត្វា មហាបវារណាយ បវារិតោ ហោតិ, ឥទមេកំ អង្គំ. សចេ បច្ឆិមិកាយ វា ឧបគតោ ហោតិ ឆិន្នវស្សោ វា, និក្ខិបិតុំ ន លភតិ. កត្តិកមាសោយេវ ហោតិ, ឥទំ ទុតិយំ អង្គំ. កត្តិកមាសតោ បរំ ន លភតិ, បញ្ចធនុសតិកំ បច្ឆិមមេវ បមាណយុត្តំ សេនាសនំ ហោតិ, ឥទំ តតិយំ អង្គំ. ឩនប្បមាណេ វា គាវុតតោ អតិរេកប្បមាណេ វា ន លភតិ, យត្រ ហិ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បុន វិហារំ ភត្តវេលាយំ សក្កា អាគន្តុំ, តទេវ ឥធ អធិប្បេតំ. និមន្តិតោ បន អទ្ធយោជនម្បិ យោជនម្បិ គន្ត្វា វសិតុំ បច្ចេតិ, ឥទមប្បមាណំ. សាសង្កសប្បដិភយមេវ ហោតិ, ឥទំ ចតុត្ថំ អង្គំ. អនាសង្កអប្បដិភយេ ហិ អង្គយុត្តេបិ សេនាសនេ វសន្តោ និក្ខិបិតុំ ន លភតីតិ.

អញ្ញត្រ ភិក្ខុសម្មុតិយាតិ យា ឧទោសិតសិក្ខាបទេ កោសម្ពកសម្មុតិ (បារា. ៤៧៥) អនុញ្ញាតា តស្សា សម្មុតិយា អញ្ញត្រ; សចេ សា លទ្ធា ហោតិ, ឆារត្តាតិរេកម្បិ វិប្បវសិតុំ វដ្ដតិ.

បុន គាមសីមំ ឱក្កមិត្វាតិ សចេ គោចរគាមតោ បុរត្ថិមាយ ទិសាយ សេនាសនំ; អយញ្ច បច្ឆិមទិសំ គតោ ហោតិ, សេនាសនំ អាគន្ត្វា សត្តមំ អរុណំ ឧដ្ឋាបេតុំ អសក្កោន្តេន គាមសីមម្បិ ឱក្កមិត្វា សភាយំ វា យត្ថ កត្ថចិ វា វសិត្វា ចីវរប្បវត្តិំ ញត្វា បក្កមិតុំ វដ្ដតីតិ អត្ថោ. ឯវំ អសក្កោន្តេន តត្ថេវ ឋិតេន បច្ចុទ្ធរិតព្ពំ, អតិរេកចីវរដ្ឋានេ ឋស្សតីតិ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

កថិនសមុដ្ឋានំ – កាយវាចតោ កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ, អកិរិយា, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មវចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

សាសង្កសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. បរិណតសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦៥៧. តេន សមយេនាតិ បរិណតសិក្ខាបទំ. តត្ថ បូគស្សាតិ សមូហស្ស; ធម្មគណស្សាតិ អត្ថោ. បដិយត្តន្តិ បដិយាទិតំ. ពហូ សង្ឃស្ស ភត្តាតិ សង្ឃស្ស ពហូនិ ភត្តានិ អនេកានិ លាភមុខានិ; ន សង្ឃស្ស កេនចិ បរិហានីតិ ទីបេន្តិ. ឱណោជេថាតិ ទេថ. កិំ បនេវំ វត្តុំ វដ្ដតីតិ កស្មា ន វដ្ដតិ? អយញ្ហិ អភិហដភិក្ខា អភិហរិត្វា ឯកស្មិំ ឱកាសេ សង្ឃស្សត្ថាយ បដិយត្តា អភិហដបដិយត្តេ ច ឧទ្ទិស្ស ឋបិតភាគេ ច បយុត្តវាចា នាម នត្ថិ.

៦៥៨. សង្ឃិកន្តិ សង្ឃស្ស សន្តកំ. សោ ហិ សង្ឃស្ស បរិណតត្តា ហត្ថំ អនារូឡ្ហោបិ ឯកេន បរិយាយេន សង្ឃស្ស សន្តកោ ហោតិ, បទភាជនេ បន ‘‘សង្ឃិកំ នាម សង្ឃស្ស ទិន្នំ ហោតិ បរិច្ចត្ត’’ន្តិ ឯវំ អត្ថុទ្ធារវសេន និប្បរិយាយតោវ សង្ឃិកំ ទស្សិតំ. លាភន្តិ បដិលភិតព្ពវត្ថុំ អាហ. តេនេវស្ស និទ្ទេសេ ‘‘ចីវរម្បី’’តិអាទិ វុត្តំ. បរិណតន្តិ សង្ឃស្ស និន្នំ សង្ឃស្ស បោណំ សង្ឃស្ស បព្ភារំ ហុត្វា ឋិតំ. យេន បន ការណេន សោ បរិណតោ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ទស្សាម ករិស្សាមាតិ វាចា ភិន្នា ហោតី’’តិ បទភាជនំ វុត្តំ.

៦៥៩. បយោគេ ទុក្កដន្តិ បរិណតលាភស្ស អត្តនោ បរិណាមនបយោគេ ទុក្កដំ, បដិលាភេន តស្មិំ ហត្ថំ អារូឡ្ហេ និស្សគ្គិយំ. សចេ បន សង្ឃស្ស ទិន្នំ ហោតិ, តំ គហេតុំ ន វដ្ដតិ, សង្ឃស្សេវ ទាតព្ពំ. យោបិ អារាមិកេហិ សទ្ធិំ ឯកតោ ខាទតិ, ភណ្ឌំ អគ្ឃាបេត្វា ការេតព្ពោ. បរិណតំ បន សហធម្មិកានំ វា គិហីនំ វា អន្តមសោ មាតុសន្តកម្បិ ‘‘ឥទំ មយ្ហំ ទេហី’’តិ សង្ឃស្ស បរិណតភាវំ ញត្វា អត្តនោ បរិណាមេត្វា គណ្ហន្តស្ស និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ. ‘‘ឥមស្ស ភិក្ខុនោ ទេហី’’តិ ឯវំ អញ្ញស្ស បរិណាមេន្តស្ស សុទ្ធិកបាចិត្តិយំ. ឯកំ បត្តំ វា ចីវរំ វា អត្តនោ, ឯកំ អញ្ញស្ស បរិណាមេតិ, និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយញ្ចេវ សុទ្ធិកបាចិត្តិយញ្ច. ឯសេវ នយោ ពហូសុ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘និស្សគ្គិយេន អាបត្តិំ, សុទ្ធិកេន បាចិត្តិយំ;

អាបជ្ជេយ្យ ឯកតោ;

បញ្ហា មេសា កុសលេហិ ចិន្តិតា’’តិ. (បរិ. ៤៨០);

អយញ្ហិ បរិណាមនំ សន្ធាយ វុត្តោ. យោបិ វស្សិកសាដិកសមយេ មាតុឃរេបិ សង្ឃស្ស បរិណតំ វស្សិកសាដិកំ ញត្វា អត្តនោ បរិណាមេតិ, និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ. បរស្ស បរិណាមេតិ, សុទ្ធិកបាចិត្តិយំ. មនុស្សា ‘‘សង្ឃភត្តំ ករិស្សាមា’’តិ សប្បិតេលាទីនិ អាហរន្តិ, គិលានោ ចេបិ ភិក្ខុ សង្ឃស្ស បរិណតភាវំ ញត្វា កិញ្ចិ យាចតិ, និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយមេវ. សចេ បន សោ ‘‘តុម្ហាកំ សប្បិអាទីនិ អាភដានិ អត្ថី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អាម, អត្ថី’’តិ វុត្តេ ‘‘មយ្ហម្បិ ទេថា’’តិ វទតិ, វដ្ដតិ. អថាបិ នំ កុក្កុច្ចាយន្តំ ឧបាសកា វទន្តិ – ‘‘សង្ឃោបិ អម្ហេហិ ទិន្នមេវ លភតិ; គណ្ហថ, ភន្តេ’’តិ ឯវម្បិ វដ្ដតិ.

៦៦០. សង្ឃស្ស បរិណតំ អញ្ញសង្ឃស្សាតិ ឯកស្មិំ វិហារេ សង្ឃស្ស បរិណតំ អញ្ញំ វិហារំ ឧទ្ទិសិត្វា ‘‘អសុកស្មិំ នាម មហាវិហារេ សង្ឃស្ស ទេថា’’តិ បរិណាមេតិ.

ចេតិយស្ស វាតិ ‘‘កិំ សង្ឃស្ស ទិន្នេន, ចេតិយស្សបូជំ ករោថា’’តិ ឯវំ ចេតិយស្ស វា បរិណាមេតិ.

ចេតិយស្ស បរិណតន្តិ ឯត្ថ និយមេត្វា អញ្ញចេតិយស្សត្ថាយ រោបិតមាលាវច្ឆតោ អញ្ញចេតិយម្ហិ បុប្ផម្បិ អារោបេតុំ ន វដ្ដតិ. ឯកស្ស ចេតិយស្ស បន ឆត្តំ វា បដាកំ វា អារោបេត្វា ឋិតំ ទិស្វា សេសំ អញ្ញស្ស ចេតិយស្ស ទាបេតុំ វដ្ដតិ.

បុគ្គលស្ស បរិណតន្តិ អន្តមសោ សុនខស្សាបិ បរិណតំ ‘‘ឥមស្ស សុនខស្ស មា ទេហិ, ឯតស្ស ទេហី’’តិ ឯវំ អញ្ញបុគ្គលស្ស បរិណាមេតិ, ទុក្កដំ. សចេ បន ទាយកា ‘‘មយំ សង្ឃស្ស ភត្តំ ទាតុកាមា, ចេតិយស្ស បូជំ កាតុកាមា, ឯកស្ស ភិក្ខុនោ បរិក្ខារំ ទាតុកាមា, តុម្ហាកំ រុចិយា ទស្សាម; ភណថ, កត្ថ ទេមា’’តិ វទន្តិ. ឯវំ វុត្តេ តេន ភិក្ខុនា ‘‘យត្ថ ឥច្ឆថ, តត្ថ ទេថា’’តិ វត្តព្ពា. សចេ បន កេវលំ ‘‘កត្ថ ទេមា’’តិ បុច្ឆន្តិ, បាឡិយំ អាគតនយេនេវ វត្តព្ពំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវ.

តិសមុដ្ឋានំ – កាយចិត្តតោ វាចាចិត្តតោ កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ, កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មវចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

សមន្តបាសាទិកាយ វិនយសំវណ្ណនាយ