១. បឋមកថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា

តិំស និស្សគ្គិយា ធម្មា, យេ វុត្តា សមិតាវិនា;

តេសំ ទានិ ករិស្សាមិ, អបុព្ពបទវណ្ណនំ.

៤៥៩. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតិ គោតមកេ ចេតិយេ. តេន ខោ បន សមយេន ភគវតា ភិក្ខូនំ តិចីវរំ អនុញ្ញាតំ ហោតីតិ ឯត្ថ តិចីវរន្តិ អន្តរវាសកោ ឧត្តរាសង្គោ សង្ឃាដីតិ ឥទំ ចីវរត្តយំ បរិភុញ្ជិតុំ អនុញ្ញាតំ ហោតិ. យត្ថ បនេតំ អនុញ្ញាតំ, យទា ច អនុញ្ញាតំ, យេន ច ការណេន អនុញ្ញាតំ, តំ សព្ពំ ចីវរក្ខន្ធកេ ជីវកវត្ថុស្មិំ (មហាវ. ៣២៦ អាទយោ) អាគតមេវ. អញ្ញេនេវ តិចីវរេន គាមំ បវិសន្តីតិ យេន វិហារេ អច្ឆន្តិ ន្ហានញ្ច ឱតរន្តិ, តតោ អញ្ញេន, ឯវំ ទិវសេ ទិវសេ នវ ចីវរានិ ធារេន្តិ.

៤៦០. ឧប្បន្នំ ហោតីតិ អនុបញ្ញត្តិយា ទ្វារំ ទទមានំ បដិលាភវសេន ឧប្បន្នំ ហោតិ, នោ និប្ផត្តិវសេន.

អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស ទាតុកាមោ ហោតីតិ អាយស្មា កិរ អានន្ទោ ភគវន្តំ ឋបេត្វា អញ្ញោ ឯវរូបោ គុណវិសិដ្ឋោ បុគ្គលោ នត្ថីតិ គុណពហុមានេន អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ អតិមមាយតិ. សោ សទាបិ មនាបំ ចីវរំ លភិត្វា រជិត្វា កប្បពិន្ទុំ ទត្វា ថេរស្សេវ ទេតិ, បុរេភត្តេ បណីតំ យាគុខជ្ជកំ វា បិណ្ឌបាតំ វា លភិត្វាបិ ថេរស្សេវ ទេតិ, បច្ឆាភត្តេ មធុផាណិតាទីនិ លភិត្វាបិ ថេរស្សេវ ទេតិ, ឧបដ្ឋាកកុលេហិ ទារកេ និក្ខាមេត្វា បព្ពាជេត្វាបិ ថេរស្ស សន្តិកេ ឧបជ្ឈំ គាហាបេត្វា សយំ អនុសាវនកម្មំ ករោតិ. អាយស្មាបិ សារិបុត្តោ ‘‘បិតុ កត្តព្ពកិច្ចំ នាម ជេដ្ឋបុត្តស្ស ភារោ, តំ មយា ភគវតោ កត្តព្ពំ កិច្ចំ អានន្ទោ ករោតិ, អហំ អានន្ទំ និស្សាយ អប្បោស្សុក្កោ វិហរិតុំ លភាមី’’តិ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អតិវិយ មមាយតិ, សោបិ មនាបំ ចីវរំ លភិត្វា អានន្ទត្ថេរស្សេវ ទេតីតិ សព្ពំ បុរិមសទិសមេវ. ឯវំ គុណពហុមានេន មមាយន្តោ តទា ឧប្បន្នម្បិ តំ ចីវរំ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស ទាតុកាមោ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ.

នវមំ វា ភគវា ទិវសំ ទសមំ វាតិ ឯត្ថ បន សចេ ភវេយ្យ ‘‘កថំ ថេរោ ជានាតី’’តិ? ពហូហិ ការណេហិ ជានាតិ. សារិបុត្តត្ថេរោ កិរ ជនបទចារិកំ បក្កមន្តោ អានន្ទត្ថេរំ អាបុច្ឆិត្វាវ បក្កមតិ ‘‘អហំ ឯត្តកេន នាម កាលេន អាគច្ឆិស្សាមិ, ឯត្ថន្តរេ ភគវន្តំ មា បមជ្ជី’’តិ. សចេ សម្មុខា ន អាបុច្ឆតិ, ភិក្ខូ បេសេត្វាបិ អាបុច្ឆិត្វាវ គច្ឆតិ. សចេ អញ្ញត្ថ វស្សំ វសតិ, យេ បឋមតរំ ភិក្ខូ អាគច្ឆន្តិ, តេ ឯវំ បហិណតិ ‘‘មម វចនេន ភគវតោ ច បាទេ សិរសា វន្ទថ, អានន្ទស្ស ច អារោគ្យំ វត្វា មំ ‘អសុកទិវសេ នាម អាគមិស្សតី’តិ វទថា’’តិ សទា ច យថាបរិច្ឆិន្នទិវសេយេវ ឯតិ. អបិចាយស្មា អានន្ទោ អនុមានេនបិ ជានាតិ ‘‘ឯត្តកេ ទិវសេ ភគវតា វិយោគំ សហន្តោ អធិវាសេន្តោ អាយស្មា សារិបុត្តោ វសិ, ឥតោ ទានិ បដ្ឋាយ អសុកំ នាម ទិវសំ ន អតិក្កមិស្សតិ អទ្ធា អាគមិស្សតី’’តិ. យេសំ យេសញ្ហិ បញ្ញា មហតី តេសំ តេសំ ភគវតិ បេមញ្ច គារវោ ច មហា ហោតីតិ ឥមិនា នយេនាបិ ជានាតិ. ឯវំ ពហូហិ ការណេហិ ជានាតិ. តេនាហ – ‘‘នវមំ វា ភគវា ទិវសំ ទសមំ វា’’តិ. ឯវំ វុត្តេ យស្មា ឥទំ សិក្ខាបទំ បណ្ណត្តិវជ្ជំ, ន លោកវជ្ជំ; តស្មា អាយស្មតា អានន្ទេន វុត្តសទិសមេវ បរិច្ឆេទំ ករោន្តោ ‘‘អថ ខោ ភគវា…បេ… ធារេតុ’’ន្តិ. សចេ បន ថេរេន អទ្ធមាសោ វា មាសោ វា ឧទ្ទិដ្ឋោ អភវិស្ស, សោបិ ភគវតា អនុញ្ញាតោ អស្ស.

៤៦២-៣. និដ្ឋិតចីវរស្មិន្តិ យេន កេនចិ និដ្ឋានេន និដ្ឋិតេ ចីវរស្មិំ. យស្មា បន តំ ចីវរំ ករណេនបិ និដ្ឋិតំ ហោតិ, នស្សនាទីហិបិ តស្មាស្ស បទភាជនេ អត្ថមត្តមេវ ទស្សេតុំ ភិក្ខុនោ ចីវរំ កតំ វា ហោតីតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ កតន្តិ សូចិកម្មបរិយោសានេន កតំ, សូចិកម្មបរិយោសានំ នាម យំកិញ្ចិ សូចិយា កត្តព្ពំ បាសបដ្ដគណ្ឋិកបដ្ដបរិយោសានំ កត្វា សូចិយា បដិសាមនំ. នដ្ឋន្តិ ចោរាទីហិ ហដំ, ឯតម្បិ ហិ ករណបលិពោធស្ស និដ្ឋិតត្តា និដ្ឋិតន្តិ វុច្ចតិ. វិនដ្ឋន្តិ ឧបចិកាទីហិ ខាយិតំ. ទឌ្ឍន្តិ អគ្គិនា ទឌ្ឍំ. ចីវរាសា វា ឧបច្ឆិន្នាតិ ‘‘អសុកស្មិំ នាម កុលេ ចីវរំ លភិស្សាមី’’តិ យា ចីវរាសា ឧប្បន្នា ហោតិ, សា វា ឧបច្ឆិន្នា, ឯតេសម្បិ ហិ ករណបលិពោធស្សេវ និដ្ឋិតត្តា និដ្ឋិតភាវោ វេទិតព្ពោ.

ឧព្ភតស្មិំ កថិនេតិ កថិនេ ច ឧព្ភតស្មិំ. ឯតេន ទុតិយស្ស បលិពោធស្ស អភាវំ ទស្សេតិ. តំ បន កថិនំ យស្មា អដ្ឋសុ វា មាតិកាសុ ឯកាយ អន្តរុព្ភារេន វា ឧទ្ធរីយតិ, តេនស្ស និទ្ទេសេ ‘‘អដ្ឋន្នំ មាតិកាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘អដ្ឋិមា, ភិក្ខវេ, មាតិកា កថិនស្ស ឧព្ភារាយ – បក្កមនន្តិកា, និដ្ឋានន្តិកា, សន្និដ្ឋានន្តិកា, នាសនន្តិកា, សវនន្តិកា, អាសាវច្ឆេទិកា, សីមាតិក្កន្តិកា, សហុព្ភារា’’តិ ឯវំ អដ្ឋ មាតិកាយោ កថិនក្ខន្ធកេ អាគតា. អន្តរុព្ភារោបិ ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ; យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, សង្ឃោ កថិនំ ឧទ្ធរេយ្យ, ឯសា ញត្តិ. សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ; សង្ឃោ កថិនំ ឧទ្ធរតិ, យស្សាយស្មតោ ខមតិ, កថិនស្ស ឧព្ភារោ, សោ តុណ្ហស្ស; យស្ស នក្ខមតិ, សោ ភាសេយ្យ. ឧព្ភតំ សង្ឃេន កថិនំ, ខមតិ សង្ឃស្ស, តស្មា តុណ្ហី, ឯវមេតំ ធារយាមី’’តិ (បាចិ. ៩២៦) ឯវំ ភិក្ខុនីវិភង្គេ អាគតោ. តត្ថ យំ វត្តព្ពំ តំ អាគតដ្ឋានេយេវ វណ្ណយិស្សាម. ឥធ បន វុច្ចមានេ បាឡិ អាហរិតព្ពា ហោតិ, អត្ថោបិ វត្តព្ពោ. វុត្តោបិ ច ន សុវិញ្ញេយ្យោ ហោតិ, អដ្ឋានេ វុត្តត្តាយ.

ទសាហបរមន្តិ ទស អហានិ បរមោ បរិច្ឆេទោ អស្សាតិ ទសាហបរមោ, តំ ទសាហបរមំ កាលំ ធារេតព្ពន្តិ អត្ថោ. បទភាជនេ បន អត្ថមត្តមេវ ទស្សេតុំ ‘‘ទសាហបរមតា ធារេតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. ឥទញ្ហិ វុត្តំ ហោតិ ‘‘ទសាហបរម’’ន្តិ ឯត្ថ យា ទសាហបរមតា ទសាហបរមភាវោ, អយំ ឯត្តកោ កាលោ យាវ នាតិក្កមតិ តាវ ធារេតព្ពន្តិ.

អធិដ្ឋិតវិកប្បិតេសុ អបរិយាបន្នត្តា អតិរេកំ ចីវរន្តិ អតិរេកចីវរំ. តេនេវស្ស បទភាជនេ វុត្តំ ‘‘អនធិដ្ឋិតំ អវិកប្បិត’’ន្តិ.

ឆន្នំ ចីវរានំ អញ្ញតរន្តិ ខោមំ, កប្បាសិកំ, កោសេយ្យំ, កម្ពលំ, សាណំ, ភង្គន្តិ ឥមេសំ ឆន្នំ ចីវរានំ អញ្ញតរំ. ឯតេន ចីវរស្ស ជាតិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បមាណំ ទស្សេតុំ ‘‘វិកប្បនុបគំ បច្ឆិម’’ន្តិ អាហ. តស្ស បមាណំ ទីឃតោ ទ្វេ វិទត្ថិយោ, តិរិយំ វិទត្ថិ. តត្រាយំ បាឡិ – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អាយាមេន អដ្ឋង្គុលំ សុគតង្គុលេន ចតុរង្គុលវិត្ថតំ បច្ឆិមំ ចីវរំ វិកប្បេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៨).

តំ អតិក្កាមយតោ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយន្តិ តំ យថាវុត្តជាតិប្បមាណំ ចីវរំ ទសាហបរមំ កាលំ អតិក្កាមយតោ, ឯត្ថន្តរេ យថា អតិរេកចីវរំ ន ហោតិ តថា អកុព្ពតោ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ, តញ្ច ចីវរំ និស្សគ្គិយំ ហោតិ, បាចិត្តិយាបត្តិ ចស្ស ហោតីតិ អត្ថោ. អថ វា និស្សជ្ជនំ និស្សគ្គិយំ, បុព្ពភាគេ កត្តព្ពស្ស វិនយកម្មស្សេតំ នាមំ. និស្សគ្គិយមស្ស អត្ថីតិ និស្សគ្គិយមិច្ចេវ. កិន្តំ? បាចិត្តិយំ. តំ អតិក្កាមយតោ សនិស្សគ្គិយវិនយកម្មំ បាចិត្តិយំ ហោតីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. បទភាជនេ បន បឋមំ តាវ អត្ថវិកប្បំ ទស្សេតុំ ‘‘តំ អតិក្កាមយតោ និស្សគ្គិយំ ហោតី’’តិ មាតិកំ ឋបេត្វា ‘‘ឯកាទសេ អរុណុគ្គមនេ និស្សគ្គិយំ ហោតិ, និស្សជ្ជិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. បុន យស្ស ច និស្សជ្ជិតព្ពំ, យថា ច និស្សជ្ជិតព្ពំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សង្ឃស្ស វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឯកាទសេ អរុណុគ្គមនេតិ ឯត្ថ យំ ទិវសំ ចីវរំ ឧប្បន្នំ តស្ស យោ អរុណោ, សោ ឧប្បន្នទិវសនិស្សិតោ, តស្មា ចីវរុប្បាទទិវសឯន សទ្ធិំ ឯកាទសេ អរុណុគ្គមនេ និស្សគ្គិយំ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. សចេបិ ពហូនិ ឯកជ្ឈំ ពន្ធិត្វា វា វេឋេត្វា វា ឋបិតានិ ឯកាវ អាបត្តិ. អពទ្ធាវេឋិតេសុ វត្ថុគណនាយ អាបត្តិយោ.

និស្សជ្ជិត្វា អាបត្តិ ទេសេតព្ពាតិ កថំ ទេសេតព្ពា? យថា ខន្ធកេ វុត្តំ, កថញ្ច តត្ថ វុត្តំ? ឯវំ វុត្តំ – ‘‘តេន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា សង្ឃំ ឧបសង្កមិត្វា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា វុឌ្ឍានំ ភិក្ខូនំ បាទេ វន្ទិត្វា ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា ឯវមស្ស វចនីយោ – ‘អហំ, ភន្តេ, ឥត្ថន្នាមំ អាបត្តិំ អាបន្នោ, តំ បដិទេសេមី’’’តិ (ចូឡវ. ២៣៩). ឥធ បន សចេ ឯកំ ចីវរំ ហោតិ ‘‘ឯកំ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយ’’ន្តិ វត្តព្ពំ. សចេ ទ្វេ, ‘‘ទ្វេ’’តិ វត្តព្ពំ. សចេ ពហូនិ ‘‘សម្ពហុលានី’’តិ វត្តព្ពំ. និស្សជ្ជនេបិ សចេ ឯកំ យថាបាឡិមេវ ‘‘ឥទំ មេ, ភន្តេ, ចីវរ’’ន្តិ វត្តព្ពំ. សចេ ទ្វេ វា ពហូនិ វា, ‘‘ឥមានិ មេ, ភន្តេ, ចីវរានិ ទសាហាតិក្កន្តានិ និស្សគ្គិយានិ, ឥមានាហំ សង្ឃស្ស និស្សជ្ជាមី’’តិ វត្តព្ពំ. បាឡិំ វត្តុំ អសក្កោន្តេន អញ្ញថាបិ វត្តព្ពំ.

ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេន អាបត្តិ បដិគ្គហេតព្ពាតិ ខន្ធកេ វុត្តនយេនេវ បដិគ្គហេតព្ពា. ឯវញ្ហិ តត្ថ វុត្តំ – ‘‘ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេន សង្ឃោ ញាបេតព្ពោ –

‘សុណាតុ មេ ភន្តេ សង្ឃោ, អយំ ឥត្ថន្នាមោ ភិក្ខុ អាបត្តិំ សរតិ វិវរតិ ឧត្តានិំ ករោតិ ទេសេតិ, យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, អហំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ អាបត្តិំ បដិគ្គណ្ហេយ្យ’ន្តិ.

តេន វត្តព្ពោ ‘បស្សសី’តិ? ‘អាម, បស្សាមី’តិ. អាយតិំ សំវរេយ្យាសី’’តិ (ចូឡវ. ២៣៩). ទ្វីសុ បន សម្ពហុលាសុ វា បុរិមនយេនេវ វចនភេទោ ញាតព្ពោ.

ចីវរទានេបិ ‘‘សង្ឃោ ឥមំ ចីវរំ ឥមានិ ចីវរានី’’តិ វត្ថុវសេន វចនភេទោ វេទិតព្ពោ. គណស្ស ច បុគ្គលស្ស ច និស្សជ្ជនេបិ ឯសេវ នយោ.

អាបត្តិទេសនាបដិគ្គហណេសុ បនេត្ថ អយំ បាឡិ – ‘‘តេន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា សម្ពហុលេ ភិក្ខូ ឧបសង្កមិត្វា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ កត្វា វុឌ្ឍានំ ភិក្ខូនំ បាទេ វន្ទិត្វា ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា ឯវមស្សុ វចនីយា – ‘អហំ, ភន្តេ, ឥត្ថន្នាមំ អាបត្តិំ អាបន្នោ តំ បដិទេសេមី’តិ. ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេន តេ ភិក្ខូ ញាបេតព្ពា –

‘សុណន្តុ មេ អាយស្មន្តា, អយំ ឥត្ថន្នាមោ ភិក្ខុ អាបត្តិំ សរតិ វិវរតិ ឧត្តានិំ ករោតិ ទេសេតិ. យទាយស្មន្តានំ បត្តកល្លំ, អហំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ អាបត្តិំ បដិគ្គណ្ហេយ្យ’ន្តិ.

តេន វត្តព្ពោ ‘បស្សសី’តិ? ‘អាម, បស្សាមី’តិ. ‘អាយតិំ សំវរេយ្យាសី’តិ.

តេន ភិក្ខុនា ឯកំ ភិក្ខុំ ឧបសង្កមិត្វា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា ឯវមស្ស វចនីយោ – ‘អហំ, អាវុសោ, ឥត្ថន្នាមំ អាបត្តិំ អាបន្នោ តំ បដិទេសេមី’តិ. តេន វត្តព្ពោ ‘បស្សសី’តិ, អាម បស្សាមីតិ អាយតិំ សំវរេយ្យាសី’’តិ (ចូឡវ. ២៣៩). តត្ថ បុរិមនយេនេវ អាបត្តិយា នាមគ្គហណំ វចនភេទោ ច វេទិតព្ពោ.

យថា ច គណស្ស និស្សជ្ជនេ ឯវំ ទ្វិន្នំ និស្សជ្ជនេបិ បាឡិ វេទិតព្ពា. យទិ ហិ វិសេសោ ភវេយ្យ, យថេវ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តិណ្ណន្នំ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ កាតុំ, ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, កាតព្ពោ. ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេន តេ ភិក្ខូ ញាបេតព្ពា’’តិអាទិនា នយេន ‘‘តិណ្ណន្នំ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ កាតុ’’ន្តិ វត្វា បុន ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ទ្វិន្នំ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ កាតុំ, ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, កាតព្ពោ. ថេរេន ភិក្ខុនា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គ’’ន្តិអាទិនា (មហាវ. ១៦៨) នយេន វិសុំយេវ ទ្វិន្នំ បារិសុទ្ធិឧបោសថោ វុត្តោ, ឯវមិធាបិ វិសុំ បាឡិំ វទេយ្យ, យស្មា បន នត្ថិ, តស្មា អវត្វា គតោតិ, គណស្ស វុត្តា បាឡិយេវេត្ថ បាឡិ.

អាបត្តិបដិគ្គហណេ បន អយំ វិសេសោ, យថា គណស្ស និស្សជ្ជិត្វា អាបត្តិយា ទេសិយមានាយ អាបត្តិបដិគ្គាហកោ ភិក្ខុ ញត្តិំ ឋបេតិ, ឯវំ អដ្ឋបេត្វា ទ្វីសុ អញ្ញតរេន យថា ឯកបុគ្គលោ បដិគ្គណ្ហាតិ, ឯវំ អាបត្តិ បដិគ្គហេតព្ពា. ទ្វិន្នញ្ហិ ញត្តិដ្ឋបនា នាម នត្ថិ, យទិ សិយា ទ្វិន្នំ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ វិសុំ ន វទេយ្យ.

និស្សដ្ឋចីវរទានេបិ យថា ‘‘ឥមំ ចីវរំ អាយស្មតោ ទម្មី’’តិ ឯកោ វទតិ, ឯវំ ‘‘ឥមំ មយំ ចីវរំ អាយស្មតោ ទេមា’’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ. ឥតោ គរុកតរានិ ហិ ញត្តិទុតិយកម្មានិបិ ‘‘អបលោកេត្វា កាតព្ពានី’’តិ វុត្តានិ អត្ថិ, តេសំ ឯតំ អនុលោមំ និស្សដ្ឋចីវរំ បន ទាតព្ពមេវ អទាតុំ ន លព្ភតិ, វិនយកម្មមត្តញ្ហេតំ. ន តំ តេន សង្ឃស្ស វា គណស្ស វា បុគ្គលស្ស វា ទិន្នមេវ ហោតីតិ.

៤៦៨. ទសាហាតិក្កន្តេ អតិក្កន្តសញ្ញីតិ ទសាហំ អតិក្កន្តេ ចីវរេ ‘‘អតិក្កន្តំ ឥទ’’ន្តិ ឯវំសញ្ញី, ទសាហេ វា អតិក្កន្តេ ‘‘អតិក្កន្តោ ទសាហោ’’តិ ឯវំសញ្ញី. និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយន្តិ ន ឥធ សញ្ញា រក្ខតិ. យោបិ ឯវំសញ្ញី, តស្សបិ តំ ចីវរំ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយាបត្តិ ច. សនិស្សគ្គិយវិនយកម្មំ វា បាចិត្តិយន្តិ ឧភោបិ អត្ថវិកប្បា យុជ្ជន្តិ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ.

អវិស្សជ្ជិតេ វិស្សជ្ជិតសញ្ញីតិ កស្សចិ អទិន្នេ អបរិច្ចត្តេ ‘‘បរិច្ចត្តំ មយា’’តិ ឯវំសញ្ញី.

អនដ្ឋេ នដ្ឋសញ្ញីតិ អត្តនោ ចីវរេន សទ្ធិំ ពហូនិ អញ្ញេសំ ចីវរានិ ឯកតោ ឋបិតានិ ចោរា ហរន្តិ. តត្រេស អត្តនោ ចីវរេ អនដ្ឋេ នដ្ឋសញ្ញី ហោតិ. ឯស នយោ អវិនដ្ឋាទីសុបិ.

អវិលុត្តេតិ ឯត្ថ បន គព្ភំ ភិន្ទិត្វា បសយ្ហាវហារវសេន អវិលុត្តេតិ វេទិតព្ពំ.

អនិស្សជ្ជិត្វា បរិភុញ្ជតិ អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ សកិំ និវត្ថំ វា សកិំ បារុតំ វា កាយតោ អមោចេត្វា ទិវសម្បិ វិចរតិ, ឯកាវ អាបត្តិ. មោចេត្វា មោចេត្វា និវាសេតិ វា បារុបតិ វា បយោគេ បយោគេ ទុក្កដំ. ទុន្និវត្ថំ វា ទុប្បារុតំ វា សណ្ឋបេន្តស្ស អនាបត្តិ. អញ្ញស្ស តំ បរិភុញ្ជតោបិ អនាបត្តិ, ‘‘អនាបត្តិ អញ្ញេន កតំ បដិលភិត្វា បរិភុញ្ជតី’’តិ (បារា. ៥៧០) អាទិវចនញ្ចេត្ថ សាធកំ. អនតិក្កន្តេ អតិក្កន្តសញ្ញិនោ វេមតិកស្ស ច ទុក្កដំ បរិភោគំ សន្ធាយ វុត្តំ.

៤៦៩. ‘‘អនាបត្តិ អន្តោទសាហំ អធិដ្ឋេតិ, វិកប្បេតី’’តិ ឯត្ថ បន អធិដ្ឋានុបគំ វិកប្បនុបគញ្ច វេទិតព្ពំ. តត្រាយំ បាឡិ – អថ ខោ ភិក្ខូនំ ឯតទហោសិ – ‘‘យានិ តានិ ភគវតា អនុញ្ញាតានិ ‘តិចីវរ’ន្តិ វា ‘វស្សិកសាដិកា’តិ វា ‘និសីទន’ន្តិ វា ‘បច្ចត្ថរណ’ន្តិ វា ‘កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទី’តិ វា មុខបុញ្ឆនចោឡកន្តិ វា បរិក្ខារចោឡន្តិ វា សព្ពានិ តានិ អធិដ្ឋាតព្ពានីតិ នុ ខោ ឧទាហុ វិកប្បេតព្ពានី’’តិ, ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ –

‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុំ; វស្សិកសាដិកំ វស្សានំ ចាតុមាសំ អធិដ្ឋាតុំ តតោ បរំ វិកប្បេតុំ; និសីទនំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុំ; បច្ចត្ថរណំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុំ; កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិំ យាវអាពាធា អធិដ្ឋាតុំ តតោ បរំ វិកប្បេតុំ; មុខបុញ្ឆនចោឡំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុំ; បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៨).

‘‘តត្ថ តិចីវរំ’’ អធិដ្ឋហន្តេន រជិត្វា កប្បពិន្ទុំ ទត្វា បមាណយុត្តមេវ អធិដ្ឋាតព្ពំ. តស្ស បមាណំ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន សុគតចីវរតោ ឩនកំ វដ្ដតិ, លាមកបរិច្ឆេទេន សង្ឃាដិយា ឧត្តរាសង្គស្ស ច ទីឃតោ មុដ្ឋិបញ្ចកំ តិរិយំ មុដ្ឋិត្តិកំ បមាណំ វដ្ដតិ. អន្តរវាសកោ ទីឃតោ មុដ្ឋិបញ្ចកោ តិរិយំ ទ្វិហត្ថោបិ វដ្ដតិ. បារុបណេនបិ ហិ សក្កា នាភិំ បដិច្ឆាទេតុន្តិ. វុត្តប្បមាណតោ បន អតិរេកំ ឩនកញ្ច បរិក្ខារចោឡន្តិ អធិដ្ឋាតព្ពំ.

តត្ថ យស្មា ‘‘ទ្វេ ចីវរស្ស អធិដ្ឋានា – កាយេន វា អធិដ្ឋេតិ, វាចាយ វា អធិដ្ឋេតី’’តិ (បរិ. ៣២២) វុត្តំ, តស្មា បុរាណសង្ឃាដិំ ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិំ បច្ចុទ្ធរាមី’’តិ បច្ចុទ្ធរិត្វា នវំ សង្ឃាដិំ ហត្ថេន គហេត្វា ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិ ចិត្តេន អាភោគំ កត្វា កាយវិការំ ករោន្តេន កាយេន អធិដ្ឋាតព្ពា. ឥទំ កាយេន អធិដ្ឋានំ, តំ យេន កេនចិ សរីរាវយវេន អផុសន្តស្ស ន វដ្ដតិ. វាចាយ អធិដ្ឋានេ បន វចីភេទំ កត្វា វាចាយ អធិដ្ឋាតព្ពា. តត្រ ទុវិធំ អធិដ្ឋានំ – សចេ ហត្ថបាសេ ហោតិ ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិ វាចា ភិន្ទិតព្ពា. អថ អន្តោគព្ភេ វា ឧបរិបាសាទេ វា សាមន្តវិហារេ វា ហោតិ ឋបិតដ្ឋានំ សល្លក្ខេត្វា ‘‘ឯតំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិ វាចា ភិន្ទិតព្ពា. ឯស នយោ ឧត្តរាសង្គេ អន្តរវាសកេ ច. នាមមត្តមេវ ហិ វិសេសោ. តស្មា សព្ពានិ សង្ឃាដិំ ឧត្តរាសង្គំ អន្តរវាសកន្តិ ឯវំ អត្តនោ នាមេនេវ អធិដ្ឋាតព្ពានិ. សចេ អធិដ្ឋហិត្វា ឋបិតវត្ថេហិ សង្ឃាដិអាទីនិ ករោតិ, និដ្ឋិតេ រជនេ ច កប្បេ ច ឥមំ ‘‘បច្ចុទ្ធរាមី’’តិ បច្ចុទ្ធរិត្វា បុន អធិដ្ឋាតព្ពានិ. អធិដ្ឋិតេន បន សទ្ធិំ មហន្តតរមេវ ទុតិយបដ្ដំ វា ខណ្ឌំ វា សំសិព្ពន្តេន បុន អធិដ្ឋាតព្ពមេវ. សមេ វា ខុទ្ទកេ វា អធិដ្ឋានកិច្ចំ នត្ថិ.

តិចីវរំ បន បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋាតុំ វដ្ដតិ ន វដ្ដតីតិ? មហាបទុមត្ថេរោ កិរាហ – ‘‘តិចីវរំ តិចីវរមេវ អធិដ្ឋាតព្ពំ. សចេ បរិក្ខារចោឡាធិដ្ឋានំ លភេយ្យ ឧទោសិតសិក្ខាបទេ បរិហារោ និរត្ថកោ ភវេយ្យា’’តិ. ឯវំ វុត្តេ កិរ អវសេសា ភិក្ខូ អាហំសុ – ‘‘បរិក្ខារចោឡម្បិ ភគវតាវ អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ វុត្តំ, តស្មា វដ្ដតី’’តិ. មហាបច្ចរិយម្បិ វុត្តំ ‘‘បរិក្ខារចោឡំ នាម បាដេក្កំ និធានមុខមេតន្តិ តិចីវរំ បរិក្ខារចោឡន្តិ អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. ឧទោសិតសិក្ខាបទេ បន តិចីវរំ អធិដ្ឋហិត្វា បរិហរន្តស្ស បរិហារោ វុត្តោ’’តិ. ឧភតោវិភង្គភាណកោ បុណ្ណវាលិកវាសី មហាតិស្សត្ថេរោបិ កិរ អាហ – ‘‘មយំ បុព្ពេ មហាថេរានំ អស្សុម្ហ, អរញ្ញវាសិនោ ភិក្ខូ រុក្ខសុសិរាទីសុ ចីវរំ ឋបេត្វា បធានំ បទហនត្ថាយ គច្ឆន្តិ. សាមន្តវិហារេ ធម្មសវនត្ថាយ គតានញ្ច នេសំ សូរិយេ ឧដ្ឋិតេ សាមណេរា វា ទហរភិក្ខូ វា បត្តចីវរំ គហេត្វា គច្ឆន្តិ, តស្មា សុខបរិភោគត្ថំ តិចីវរំ បរិក្ខារចោឡន្តិ អធិដ្ឋាតុំ វដ្ដតី’’តិ. មហាបច្ចរិយម្បិ វុត្តំ បុព្ពេ អារញ្ញិកា ភិក្ខូ អពទ្ធសីមាយំ ទុប្បរិហារន្តិ តិចីវរំ បរិក្ខារចោឡមេវ អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជិំសូ’’តិ.

‘‘វស្សិកសាដិកា’’ អនតិរិត្តប្បមាណា នាមំ គហេត្វា វុត្តនយេនេវ ចត្តារោ វស្សិកេ មាសេ អធិដ្ឋាតព្ពា, តតោ បរំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពា. វណ្ណភេទមត្តរត្តាបិ ចេសា វដ្ដតិ. ទ្វេ បន ន វដ្ដន្តិ. ‘‘និសីទនំ’’ វុត្តនយេន អធិដ្ឋាតព្ពមេវ, តញ្ច ខោ បមាណយុត្តំ ឯកមេវ, ទ្វេ ន វដ្ដន្តិ. ‘‘បច្ចត្ថរណ’’ម្បិ អធិដ្ឋាតព្ពមេវ, តំ បន មហន្តម្បិ វដ្ដតិ, ឯកម្បិ វដ្ដតិ, ពហូនិបិ វដ្ដន្តិ. នីលម្បិ បីតកម្បិ សទសម្បិ បុប្ផទសម្បីតិ សព្ពប្បការំ វដ្ដតិ. សកិំ អធិដ្ឋិតំ អធិដ្ឋិតមេវ ហោតិ. ‘‘កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិ’’ យាវ អាពាធោ អត្ថិ, តាវ បមាណិកា អធិដ្ឋាតព្ពា. អាពាធេ វូបសន្តេ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពា, ឯកាវ វដ្ដតិ. ‘‘មុខបុញ្ឆនចោឡំ’’ អធិដ្ឋាតព្ពមេវ, យាវ ឯកំ ធោវិយតិ, តាវ អញ្ញំ បរិភោគត្ថាយ ឥច្ឆិតព្ពន្តិ ទ្វេ វដ្ដន្តិ. អបរេ បន ថេរា ‘‘និធានមុខមេតំ ពហូនិបិ វដ្ដន្តី’’តិ វទន្តិ. បរិក្ខារចោឡេ គណនា នត្ថិ, យត្តកំ ឥច្ឆតិ តត្តកំ អធិដ្ឋាតព្ពមេវ. ថវិកាបិ បរិស្សាវនម្បិ វិកប្បនុបគំ បច្ឆិមចីវរប្បមាណំ ‘‘បរិក្ខារចោឡក’’ន្តិ អធិដ្ឋាតព្ពមេវ. ពហូនិ ឯកតោ កត្វា ‘‘ឥមានិ ចីវរានិ បរិក្ខារចោឡានិ អធិដ្ឋាមី’’តិ អធិដ្ឋាតុម្បិ វដ្ដតិយេវ. ភេសជ្ជនវកម្មមាតាបិតុអាទីនំ អត្ថាយ ឋបេន្តេនបិ អធិដ្ឋាតព្ពមេវ. មហាបច្ចរិយំ បន ‘‘អនាបត្តី’’តិ វុត្តំ. មញ្ចភិសិ បីឋកភិសិ ពិម្ពោហនំ បាវារោ កោជវោតិ ឯតេសុ បន សេនាសនបរិក្ខារត្ថាយ ទិន្នបច្ចត្ថរណេ ច អធិដ្ឋានកិច្ចំ នត្ថិយេវ.

អធិដ្ឋិតចីវរំ បន បរិភុញ្ជតោ កថំ អធិដ្ឋានំ វិជហតីតិ? អញ្ញស្ស ទានេន, អច្ឆិន្ទិត្វា គហណេន, វិស្សាសគ្គាហេន, ហីនាយាវត្តនេន, សិក្ខាបច្ចក្ខានេន, កាលំកិរិយាយ, លិង្គបរិវត្តនេន, បច្ចុទ្ធរណេន, ឆិទ្ទភាវេនាតិ ឥមេហិ នវហិ ការណេហិ វិជហតិ. តត្ថ បុរិមេហិ អដ្ឋហិ សព្ពចីវរានិ អធិដ្ឋានំ វិជហន្តិ, ឆិទ្ទភាវេន បន តិចីវរស្សេវ សព្ពអដ្ឋកថាសុ អធិដ្ឋានវិជហនំ វុត្តំ, តញ្ច នខបិដ្ឋិប្បមាណេន ឆិទ្ទេន. តត្ថ នខបិដ្ឋិប្បមាណំ កនិដ្ឋង្គុលិនខវសេន វេទិតព្ពំ, ឆិទ្ទញ្ច វិនិព្ពិទ្ធឆិទ្ទមេវ. ឆិទ្ទស្ស ហិ អព្ភន្តរេ ឯកតន្តុ ចេបិ អច្ឆិន្នោ ហោតិ, រក្ខតិ. តត្ថ សង្ឃាដិយា ច ឧត្តរាសង្គស្ស ច ទីឃន្តតោ វិទត្ថិប្បមាណស្ស តិរិយន្តតោ អដ្ឋង្គុលប្បមាណស្ស បទេសស្ស ឱរតោ ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ ភិន្ទតិ, បរតោ ន ភិន្ទតិ. អន្តរវាសកស្ស បន ទីឃន្តតោ វិទត្ថិប្បមាណស្សេវ តិរិយន្តតោ ចតុរង្គុលប្បមាណស្ស បទេសស្ស ឱរតោ ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ ភិន្ទតិ, បរតោ ន ភិន្ទតិ. តស្មា ជាតេ ឆិទ្ទេ តំ ចីវរំ អតិរេកចីវរដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ, សូចិកម្មំ កត្វា បុន អធិដ្ឋាតព្ពំ. មហាសុមត្ថេរោ បនាហ – ‘‘បមាណចីវរស្ស យត្ថ កត្ថចិ ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ ភិន្ទតិ, មហន្តស្ស បន បមាណតោ ពហិ ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ ន ភិន្ទតិ, អន្តោជាតំ ភិន្ទតី’’តិ. ករវីកតិស្សត្ថេរោ អាហ – ‘‘ខុទ្ទកំ មហន្តំ ន បមាណំ, ទ្វេ ចីវរានិ បារុបន្តស្ស វាមហត្ថេ សង្ឃរិត្វា ឋបិតដ្ឋានេ ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ ន ភិន្ទតិ, ឱរភាគេ ភិន្ទតិ. អន្តរវាសកស្សបិ ឱវដ្ដិកំ ករោន្តេន សង្ឃរិតដ្ឋានេ ឆិទ្ទំ ន ភិន្ទតិ, តតោ ឱរំ ភិន្ទតី’’តិ. អន្ធកដ្ឋកថាយំ បន តិចីវរេ មហាសុមត្ថេរវាទំ បមាណំ កត្វា ឧត្តរិម្បិ ឥទំ វុត្តំ ‘‘បច្ឆិមប្បមាណំ អធិដ្ឋានំ រក្ខតី’’តិ. បរិក្ខារចោឡេ ទីឃសោ អដ្ឋង្គុលេ សុគតង្គុលេន តិរិយំ ចតុរង្គុលេ យត្ថ កត្ថចិ ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ វិជហតិ. មហន្តេ ចោឡេ តតោ បរេន ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ ន វិជហតិ. ឯស នយោ សព្ពេសុ អធិដ្ឋាតព្ពកេសុ ចីវរេសូ’’តិ.

តត្ថ យស្មា សព្ពេសម្បិ អធិដ្ឋាតព្ពកចីវរានំ វិកប្បនុបគបច្ឆិមប្បមាណតោ អញ្ញំ បច្ឆិមប្បមាណំ នាម នត្ថិ, យញ្ហិ និសីទន-កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិ-វស្សិកសាដិកានំ បមាណំ វុត្តំ, តំ ឧក្កដ្ឋំ, តតោ ឧត្តរិ បដិសិទ្ធត្តា ន បច្ឆិមំ តតោ ហេដ្ឋា អប្បដិសិទ្ធត្តា. តិចីវរស្សាបិ សុគតចីវរប្បមាណតោ ឩនកត្តំ ឧក្កដ្ឋប្បមាណមេវ. បច្ឆិមំ បន វិសុំ សុត្តេ វុត្តំ នត្ថិ. មុខបុញ្ឆនបច្ចត្ថរណបរិក្ខារចោឡានំ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទោ នត្ថិយេវ. វិកប្បនុបគបច្ឆិមេន បន បច្ឆិមបរិច្ឆេទោ វុត្តោ. តស្មា យំ តាវ អន្ធកដ្ឋកថាយំ ‘‘បច្ឆិមប្បមាណំ អធិដ្ឋានំ រក្ខតី’’តិ វត្វា តត្ថ បរិក្ខារចោឡស្សេវ សុគតង្គុលេន អដ្ឋង្គុលចតុរង្គុលបច្ឆិមប្បមាណំ ទស្សេត្វា ឥតរេសំ តិចីវរាទីនំ មុដ្ឋិបញ្ចកាទិបភេទំ បច្ឆិមប្បមាណំ សន្ធាយ ‘‘ឯស នយោ សព្ពេសុ អធិដ្ឋាតព្ពកេសុចីវរេសូ’’តិ វុត្តំ, តំ ន សមេតិ.

ករវីកតិស្សត្ថេរវាទេបិ ទីឃន្តតោយេវ ឆិទ្ទំ ទស្សិតំ, តិរិយន្តតោ ន ទស្សិតំ, តស្មា សោ អបរិច្ឆិន្នោ. មហាសុមត្ថេរវាទេ ‘‘បមាណចីវរស្ស យត្ថ កត្ថចិ ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ ភិន្ទតិ, មហន្តស្ស បន បមាណតោ ពហិ ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ ន ភិន្ទតី’’តិ វុត្តំ. ឥទំ បន ន វុត្តំ – ‘‘ឥទំ នាម បមាណចីវរំ ឥតោ ឧត្តរិ មហន្តំ ចីវរ’’ន្តិ. អបិចេត្ថ តិចីវរាទីនំ មុដ្ឋិបញ្ចកាទិភេទំ បច្ឆិមប្បមាណន្តិ អធិប្បេតំ. តត្ថ យទិ បច្ឆិមប្បមាណតោ ពហិ ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ ន ភិន្ទេយ្យ, ឧក្កដ្ឋបត្តស្សាបិ មជ្ឈិមបត្តស្ស វា ឱមកប្បមាណតោ ពហិ ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ ន ភិន្ទេយ្យ, ន ច ន ភិន្ទតិ. តស្មា អយម្បិ វាទោ អបរិច្ឆិន្នោ.

យោ បនាយំ សព្ពបឋមោ អដ្ឋកថាវាទោ, អយមេវេត្ថ បមាណំ. កស្មា? បរិច្ឆេទសព្ភាវតោ. តិចីវរស្ស ហិ បច្ឆិមប្បមាណញ្ច ឆិទ្ទប្បមាណញ្ច ឆិទ្ទុប្បត្តិទេសប្បមាណញ្ច សព្ពអដ្ឋកថាសុយេវ បរិច្ឆិន្ទិត្វា វុត្តំ, តស្មា ស្វេវ វាទោ បមាណំ. អទ្ធា ហិ សោ ភគវតោ អធិប្បាយំ អនុគន្ត្វា វុត្តោ. ឥតរេសុ បន នេវ បរិច្ឆេទោ អត្ថិ, ន បុព្ពាបរំ សមេតីតិ.

យោ បន ទុព្ពលដ្ឋានេ បឋមំ អគ្គឡំ ទត្វា បច្ឆា ទុព្ពលដ្ឋានំ ឆិន្ទិត្វា អបនេតិ, អធិដ្ឋានំ ន ភិជ្ជតិ. មណ្ឌលបរិវត្តនេបិ ឯសេវ នយោ. ទុបដ្ដស្ស ឯកស្មិំ បដលេ ឆិទ្ទេ វា ជាតេ គឡិតេ វា អធិដ្ឋានំ ន ភិជ្ជតិ, ខុទ្ទកំ ចីវរំ មហន្តំ ករោតិ, មហន្តំ វា ខុទ្ទកំ ករោតិ, អធិដ្ឋានំ ន ភិជ្ជតិ. ឧភោ កោដិយោ មជ្ឈេ ករោន្តោ សចេ បឋមំ ឆិន្ទិត្វា បច្ឆា ឃដេតិ, អធិដ្ឋានំ ភិជ្ជតិ. អថ ឃដេត្វា ឆិន្ទតិ, ន ភិជ្ជតិ, រជកេហិ ធោវាបេត្វា សេតំ ការាបេន្តស្សាបិ អធិដ្ឋានំ អធិដ្ឋានមេវាតិ. អយំ តាវ ‘‘អន្តោទសាហំ អធិដ្ឋេតិ វិកប្បេតី’’តិ ឯត្ថ អធិដ្ឋានេ វិនិច្ឆយោ.

វិកប្បនេ បន ទ្វេ វិកប្បនា – សម្មុខាវិកប្បនា ច បរម្មុខាវិកប្បនា ច. កថំ សម្មុខាវិកប្បនា ហោតីតិ? ចីវរានំ ឯកពហុភាវំ សន្និហិតាសន្និហិតភាវញ្ច ញត្វា ‘‘‘ឥមំ ចីវរ’ន្តិ វា ‘ឥមានិ ចីវរានី’តិ វា ‘ឯតំ ចីវរ’ន្តិ វា ‘ឯតានិ ចីវរានី’’’តិ វា ‘‘តុយ្ហំ វិកប្បេមី’’តិ វត្តព្ពំ, អយមេកា សម្មុខាវិកប្បនា. ឯត្តាវតា និធេតុំ វដ្ដតិ, បរិភុញ្ជិតុំ បន វិស្សជ្ជេតុំ វា អធិដ្ឋាតុំ វា ន វដ្ដតិ. ‘‘មយ្ហំ សន្តកំ, មយ្ហំ សន្តកានិ បរិភុញ្ជ វា វិស្សជ្ជេហិ វា យថាបច្ចយំ វា ករោហី’’តិ ឯវំ បន វុត្តេ បច្ចុទ្ធារោ នាម ហោតិ. តតោបភុតិ បរិភោគាទយោបិ វដ្ដន្តិ.

អបរោបិ នយោ – តថេវ ចីវរានំ ឯកពហុភាវំ សន្និហិតាសន្និហិតភាវញ្ច ញត្វា តស្សេវ ភិក្ខុនោ សន្តិកេ ‘‘‘ឥមំ ចីវរ’ន្តិ វា ‘ឥមានិ ចីវរានី’តិ វា ‘ឯតំ ចីវរ’ន្តិ វា ‘ឯតានិ ចីវរានី’’’តិ វា វត្វា បញ្ចសុ សហធម្មិកេសុ អញ្ញតរស្ស អត្តនា អភិរុចិតស្ស យស្ស កស្សចិ នាមំ គហេត្វា ‘‘‘តិស្សស្ស ភិក្ខុនោ វិកប្បេមី’តិ វា ‘តិស្សាយ ភិក្ខុនិយា, សិក្ខមានាយ, តិស្សស្ស សាមណេរស្ស, តិស្សាយ សាមណេរិយា វិកប្បេមី’’’តិ វា វត្តព្ពំ, អយំ អបរាបិ សម្មុខាវិកប្បនា. ឯត្តាវតា និធេតុំ វដ្ដតិ, បរិភោគាទីសុ បន ឯកម្បិ ន វដ្ដតិ. តេន បន ភិក្ខុនា ‘‘តិស្សស្ស ភិក្ខុនោ សន្តកំ…បេ… តិស្សាយ សាមណេរិយា សន្តកំ បរិភុញ្ជ វា វិស្សជ្ជេហិ វា យថាបច្ចយំ វា ករោហី’’តិ វុត្តេ បច្ចុទ្ធារោ នាម ហោតិ. តតោបភុតិ បរិភោគាទយោបិ វដ្ដន្តិ.

កថំ បរម្មុខាវិកប្បនា ហោតីតិ? ចីវរានំ តថេវ ឯកពហុភាវំ សន្និហិតាសន្និហិតភាវញ្ច ញត្វា ‘‘‘ឥមំ ចីវរ’ន្តិ វា ‘ឥមានិ ចីវរានី’តិ វា ‘ឯតំ ចីវរ’ន្តិ វា ‘ឯតានិ ចីវរានី’’’តិ វា វត្វា ‘‘តុយ្ហំ វិកប្បនត្ថាយ ទម្មី’’តិ វត្តព្ពំ. តេន វត្តព្ពោ – ‘‘កោ តេ មិត្តោ វា សន្ទិដ្ឋោ វា’’តិ? តតោ ឥតរេន បុរិមនយេនេវ ‘‘តិស្សោ ភិក្ខូតិ វា…បេ… តិស្សា សាមណេរី’’តិ វា វត្តព្ពំ. បុន តេន ភិក្ខុនា ‘‘អហំ តិស្សស្ស ភិក្ខុនោ ទម្មីតិ វា…បេ… តិស្សាយ សាមណេរិយា ទម្មី’’តិ វា វត្តព្ពំ, អយំ បរម្មុខាវិកប្បនា. ឯត្តាវតា និធេតុំ វដ្ដតិ, បរិភោគាទីសុ បន ឯកម្បិ ន វដ្ដតិ. តេន បន ភិក្ខុនា ទុតិយសម្មុខាវិកប្បនាយំ វុត្តនយេនេវ ‘‘ឥត្ថន្នាមស្ស សន្តកំ បរិភុញ្ជ វា វិស្សជ្ជេហិ វា យថាបច្ចយំ វា ករោហី’’តិ វុត្តេ បច្ចុទ្ធារោ នាម ហោតិ. តតោបភុតិ បរិភោគាទយោបិ វដ្ដន្តិ.

ទ្វិន្នំ វិកប្បនានំ កិំ នានាករណំ? សម្មុខាវិកប្បនាយំ សយំ វិកប្បេត្វា បរេន បច្ចុទ្ធរាបេតិ. បរម្មុខាវិកប្បនាយ បរេនេវ វិកប្បាបេត្វា បរេនេវ បច្ចុទ្ធរាបេតិ, ឥទមេត្ថ នានាករណំ. សចេ បន យស្ស វិកប្បេតិ, សោ បញ្ញត្តិកោវិទោ ន ហោតិ, ន ជានាតិ បច្ចុទ្ធរិតុំ, តំ ចីវរំ គហេត្វា អញ្ញស្ស ព្យត្តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា បុន វិកប្បេត្វា បច្ចុទ្ធរាបេតព្ពំ. វិកប្បិតវិកប្បនា នាមេសា វដ្ដតិ. អយំ ‘‘វិកប្បេតី’’តិ ឥមស្មិំ បទេ វិនិច្ឆយោ.

‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុ’’ន្តិអាទិវចនតោ ច ឥទំ ‘‘វិកប្បេតី’’តិ អវិសេសេន វុត្តវចនំ វិរុទ្ធំ វិយ ទិស្សតិ, ន ច វិរុទ្ធំ តថាគតា ភាសន្តិ. តស្មា ឯវមស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោ, តិចីវរំ តិចីវរសង្ខេបេនេវ បរិហរតោ អធិដ្ឋាតុមេវ អនុជានាមិ, ន វិកប្បេតុំ. វស្សិកសាដិកំ បន ចាតុមាសតោ បរំ វិកប្បេតុមេវ ន អធិដ្ឋាតុំ. ឯវញ្ច សតិ យោ តិចីវរេ ឯកេន ចីវរេន វិប្បវសិតុកាមោ ហោតិ, តស្ស តិចីវរាធិដ្ឋានំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិប្បវាសសុខត្ថំ វិកប្បនាយ ឱកាសោ ទិន្នោ ហោតិ. ទសាហាតិក្កមេ ច អនាបត្តីតិ ឯតេនុបាយេន សព្ពត្ថ វិកប្បនាយ អប្បដិសិទ្ធភាវោ វេទិតព្ពោ.

វិស្សជ្ជេតីតិ អញ្ញស្ស ទេតិ. កថំ បន ទិន្នំ ហោតិ, កថំ គហិតំ? ‘‘ឥមំ តុយ្ហំ ទេមិ ទទាមិ ទជ្ជាមិ ឱណោជេមិ បរិច្ចជាមិ និស្សជ្ជាមិ វិស្សជ្ជាមីតិ វា ‘‘ឥត្ថន្នាមស្ស ទេមិ…បេ… និស្សជ្ជាមី’’តិ វា វទតិ, សម្មុខាបិ បរម្មុខាបិ ទិន្នំយេវ ហោតិ. ‘‘តុយ្ហំ គណ្ហាហី’’តិ វុត្តេ ‘‘មយ្ហំ គណ្ហាមី’’តិ វទតិ, សុទិន្នំ សុគ្គហិតញ្ច. ‘‘តវ សន្តកំ ករោហិ, តវ សន្តកំ ហោតុ, តវ សន្តកំ ករិស្សសី’’តិ វុត្តេ ‘‘មម សន្តកំ ករោមិ, មម សន្តកំ ហោតុ, មម សន្តកំ ករិស្សាមី’’តិ វទតិ, ទុទ្ទិន្នំ ទុគ្គហិតញ្ច. នេវ ទាតា ទាតុំ ជានាតិ, ន ឥតរោ គហេតុំ. សចេ បន ‘‘តវ សន្តកំ ករោហី’’តិ វុត្តេ ‘‘សាធុ, ភន្តេ, មយ្ហំ គណ្ហាមី’’តិ គណ្ហាតិ, សុគ្គហិតំ. សចេ បន ‘‘ឯកោ គណ្ហាហី’’តិ វទតិ, ឥតរោ ‘‘ន គណ្ហាមី’’តិ បុន សោ ‘‘ទិន្នំ មយា តុយ្ហំ, គណ្ហាហី’’តិ វទតិ, ឥតរោបិ ‘‘ន មយ្ហំ ឥមិនា អត្ថោ’’តិ វទតិ. តតោ បុរិមោបិ ‘‘មយា ទិន្ន’’ន្តិ ទសាហំ អតិក្កាមេតិ, បច្ឆិមោបិ ‘‘មយា បដិក្ខិត្ត’’ន្តិ. កស្ស អាបត្តីតិ? ន កស្សចិ អាបត្តិ. យស្ស បន រុច្ចតិ, តេន អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពំ.

យោ បន អធិដ្ឋានេ វេមតិកោ, តេន កិំ កាតព្ពំ? វេមតិកភាវំ អារោចេត្វា សចេ អនធិដ្ឋិតំ ភវិស្សតិ, ឯវំ មេ កប្បិយំ ហោតីតិ វត្វា វុត្តនយេនេវ និស្សជ្ជិតព្ពំ. ន ហិ ឯវំ ជានាបេត្វា វិនយកម្មំ ករោន្តស្ស មុសាវាទោ ហោតិ. កេចិ បន ‘‘ឯកេន ភិក្ខុនា វិស្សាសំ គហេត្វា បុន ទិន្នំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ, តំ ន យុជ្ជតិ. ន ហិ តស្សេតំ វិនយកម្មំ, នាបិ តំ ឯត្តកេន អញ្ញំ វត្ថុំ ហោតិ.

នស្សតីតិអាទិ ឧត្តានត្ថមេវ. យោ ន ទទេយ្យ អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ ឯត្ថ ‘‘មយ្ហំ ទិន្នំ ឥមិនា’’តិ ឥមាយ សញ្ញាយ ន ទេន្តស្ស ទុក្កដំ. តស្ស សន្តកភាវំ បន ញត្វា លេសេន អច្ឆិន្ទន្តោ ភណ្ឌំ អគ្ឃាបេត្វា ការេតព្ពោតិ.

សមុដ្ឋានាទីសុ ឥទំ សិក្ខាបទំ កថិនសមុដ្ឋានំ នាម កាយវាចាតោ ច កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ, អនធិដ្ឋានេន ច អវិកប្បនេន ច អាបជ្ជនតោ អកិរិយំ, សញ្ញាយ អភាវេបិ ន មុច្ចតិ, អជានន្តោបិ អាបជ្ជតីតិ នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

បឋមកថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.