៩. ទុតិយទុដ្ឋទោសសិក្ខាបទវណ្ណនា

៣៩១. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវាតិ ទុតិយទុដ្ឋទោសសិក្ខាបទំ. តត្ថ ហន្ទ មយំ អាវុសោ ឥមំ ឆគលកំ ទព្ពំ មល្លបុត្តំ នាម ករោមាតិ តេ កិរ បឋមវត្ថុស្មិំ អត្តនោ មនោរថំ សម្បាទេតុំ អសក្កោន្តា លទ្ធនិគ្គហា វិឃាតប្បត្តា ‘‘ឥទានិ ជានិស្សាមា’’តិ តាទិសំ វត្ថុំ បរិយេសមានា វិចរន្តិ. អថេកទិវសំ ទិស្វា តុដ្ឋា អញ្ញមញ្ញំ ឱលោកេត្វា ឯវមាហំសុ – ‘‘ហន្ទ មយំ, អាវុសោ, ឥមំ ឆគលកំ ទព្ពំ មល្លបុត្តំ នាម ករោមា’’តិ, ‘‘ទព្ពោ មល្លបុត្តោ នាមាយ’’ន្តិ ឯវមស្ស នាមំ ករោមាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯស នយោ មេត្តិយំ នាម ភិក្ខុនិន្តិ ឯត្ថាបិ.

តេ ភិក្ខូ មេត្តិយភុមជកេ ភិក្ខូ អនុយុញ្ជិំសូតិ ឯវំ អនុយុញ្ជិំសុ –‘‘អាវុសោ, កុហិំ តុម្ហេហិ ទព្ពោ មល្លបុត្តោ មេត្តិយាយ ភិក្ខុនិយា សទ្ធិំ ទិដ្ឋោ’’តិ? ‘‘គិជ្ឈកូដបព្ពតបាទេ’’តិ. ‘‘កាយ វេលាយ’’តិ? ‘‘ភិក្ខាចារគមនវេលាយា’’តិ. អាវុសោ ទព្ព ឥមេ ឯវំ វទន្តិ – ‘‘ត្វំ តទា កុហិ’’ន្តិ? ‘‘វេឡុវនេ ភត្តានិ ឧទ្ទិសាមី’’តិ. ‘‘តវ តាយ វេលាយ វេឡុវនេ អត្ថិភាវំ កោ ជានាតី’’តិ? ‘‘ភិក្ខុសង្ឃោ, ភន្តេ’’តិ. តេ សង្ឃំ បុច្ឆិំសុ – ‘‘ជានាថ តុម្ហេ តាយ វេលាយ ឥមស្ស វេឡុវនេ អត្ថិភាវ’’ន្តិ. ‘‘អាម, អាវុសោ, ជានាម, ថេរោ សម្មុតិលទ្ធទិវសតោ បដ្ឋាយ វេឡុវនេយេវា’’តិ. តតោ មេត្តិយភុមជកេ អាហំសុ – ‘‘អាវុសោ, តុម្ហាកំ កថា ន សមេតិ, កច្ចិ នោ លេសំ ឱឌ្ឌេត្វា វទថា’’តិ. ឯវំ តេ តេហិ ភិក្ខូហិ អនុយុញ្ជិយមានា អាម អាវុសោតិ វត្វា ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ.

កិំ បន តុម្ហេ, អាវុសោ, អាយស្មន្តំ ទព្ពំ មល្លបុត្តំ អញ្ញភាគិយស្ស អធិករណស្សាតិ ឯត្ថ អញ្ញភាគស្ស ឥទំ, អញ្ញភាគោ វា អស្ស អត្ថីតិ អញ្ញភាគិយំ. អធិករណន្តិ អាធារោ វេទិតព្ពោ, វត្ថុ អធិដ្ឋានន្តិ វុត្តំ ហោតិ. យោ ហិ សោ ‘‘ទព្ពោ មល្លបុត្តោ នាមា’’តិ ឆគលកោ វុត្តោ, សោ យ្វាយំ អាយស្មតោ ទព្ពស្ស មល្លបុត្តស្ស ភាគោ កោដ្ឋាសោ បក្ខោ មនុស្សជាតិ ចេវ ភិក្ខុភាវោ ច តតោ អញ្ញស្ស ភាគស្ស កោដ្ឋាសស្ស បក្ខស្ស ហោតិ តិរច្ឆានជាតិយា ចេវ ឆគលកភាវស្ស ច សោ វា អញ្ញភាគោ អស្ស អត្ថីតិ តស្មា អញ្ញភាគិយសង្ខ្យំ លភតិ. យស្មា ច តេសំ ‘‘ឥមំ មយំ ទព្ពំ មល្លបុត្តំ នាម ករោមា’’តិ វទន្តានំ តស្សា នាមករណសញ្ញាយ អាធារោ វត្ថុ អធិដ្ឋានំ, តស្មា អធិករណន្តិ វេទិតព្ពោ. តញ្ហិ សន្ធាយ ‘‘តេ ភិក្ខូ អញ្ញភាគិយស្ស អធិករណស្សា’’តិ អាហំសុ, ន វិវាទាធិករណាទីសុ អញ្ញតរំ. កស្មា? អសម្ភវតោ. ន ហិ តេ ចតុន្នំ អធិករណានំ កស្សចិ អញ្ញភាគិយស្ស អធិករណស្ស កញ្ចិទេសំ លេសមត្តំ ឧបាទិយិំសុ. ន ច ចតុន្នំ អធិករណានំ លេសោ នាម អត្ថិ. ជាតិលេសាទយោ ហិ បុគ្គលានំយេវ លេសា វុត្តា, ន វិវាទាធិករណាទីនំ. ឥទញ្ច ‘‘ទព្ពោ មល្លបុត្តោ’’តិ នាមំ តស្ស អញ្ញភាគិយាធិករណភាវេ ឋិតស្ស ឆគលកស្ស កោចិ ទេសោ ហោតិ ថេរំ អមូលកេន បារាជិកេន អនុទ្ធំសេតុំ លេសមត្តោ.

ឯត្ថ ច ទិស្សតិ អបទិស្សតិ អស្ស អយន្តិ វោហរីយតីតិ ទេសោ. ជាតិអាទីសុ អញ្ញតរកោដ្ឋាសស្សេតំ អធិវចនំ. អញ្ញម្បិ វត្ថុំ លិស្សតិ សិលិស្សតិ វោហារមត្តេនេវ ឦសកំ អល្លីយតីតិ លេសោ. ជាតិអាទីនំយេវ អញ្ញតរកោដ្ឋាសស្សេតំ អធិវចនំ. តតោ បរំ ឧត្តានត្ថមេវ. សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយម្បិ អយមេវត្ថោ. បទភាជនេ បន យស្ស អញ្ញភាគិយស្ស អធិករណស្ស កិញ្ចិទេសំ លេសមត្តំ ឧបាទាយ បារាជិកេន ធម្មេន អនុទ្ធំសេយ្យ, តំ យស្មា អដ្ឋុប្បត្តិវសេនេវ អាវិភូតំ, តស្មា ន វិភត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

៣៩៣. យានិ បន អធិករណន្តិ វចនសាមញ្ញតោ អត្ថុទ្ធារវសេន បវត្តានិ ចត្តារិ អធិករណានិ, តេសំ អញ្ញភាគិយតា ច តព្ភាគិយតា ច យស្មា អបាកដា ជានិតព្ពា ច វិនយធរេហិ, តស្មា វចនសាមញ្ញតោ លទ្ធំ អធិករណំ និស្សាយ តំ អាវិករោន្តោ ‘‘អញ្ញភាគិយស្ស អធិករណស្សាតិ អាបត្តញ្ញភាគិយំ វា ហោតិ អធិករណញ្ញភាគិយំ វា’’តិអាទិមាហ. យា ច សា អវសានេ អាបត្តញ្ញភាគិយស្ស អធិករណស្ស វសេន ចោទនា វុត្តា, តម្បិ ទស្សេតុំ អយំ សព្ពាធិករណានំ តព្ភាគិយអញ្ញភាគិយតា សមាហដាតិ វេទិតព្ពា.

តត្ថ ច អាបត្តញ្ញភាគិយំ វាតិ បឋមំ ឧទ្ទិដ្ឋត្តា ‘‘កថញ្ច អាបត្តិ អាបត្តិយា អញ្ញភាគិយា ហោតី’’តិ និទ្ទេសេ អារភិតព្ពេ យស្មា អាបត្តាធិករណស្ស តព្ភាគិយវិចារណាយំយេវ អយមត្ថោ អាគមិស្សតិ, តស្មា ឯវំ អនារភិត្វា ‘‘កថញ្ច អធិករណំ អធិករណស្ស អញ្ញភាគិយ’’ន្តិ បច្ឆិមបទំយេវ គហេត្វា និទ្ទេសោ អារទ្ធោតិ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ អញ្ញភាគិយវារោ ឧត្តានត្ថោយេវ. ឯកមេកញ្ហិ អធិករណំ ឥតរេសំ តិណ្ណំ តិណ្ណំ អញ្ញភាគិយំ អញ្ញបក្ខិយំ អញ្ញកោដ្ឋាសិយំ ហោតិ, វត្ថុវិសភាគត្តា, តព្ភាគិយវារេ បន វិវាទាធិករណំ វិវាទាធិករណស្ស តព្ភាគិយំ តប្បក្ខិយំ តំកោដ្ឋាសិយំ វត្ថុសភាគត្តា, តថា អនុវាទាធិករណំ អនុវាទាធិករណស្ស. កថំ? ពុទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយ ហិ អដ្ឋារស ភេទករវត្ថូនិ និស្សាយ ឧប្បន្នវិវាទោ ច ឥទានិ ឧប្បជ្ជនកវិវាទោ ច វត្ថុសភាគតាយ ឯកំ វិវាទាធិករណមេវ ហោតិ, តថា ពុទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយ ចតស្សោ វិបត្តិយោ និស្សាយ ឧប្បន្នអនុវាទោ ច ឥទានិ ឧប្បជ្ជនកអនុវាទោ ច វត្ថុសភាគតាយ ឯកំ អនុវាទាធិករណមេវ ហោតិ. យស្មា បន អាបត្តាធិករណំ អាបត្តាធិករណស្ស សភាគវិសភាគវត្ថុតោ សភាគសរិក្ខាសរិក្ខតោ ច ឯកំសេន តព្ភាគិយំ ន ហោតិ, តស្មា អាបត្តាធិករណំ អាបត្តាធិករណស្ស សិយា តព្ភាគិយំ សិយា អញ្ញភាគិយន្តិ វុត្តំ. តត្ថ អាទិតោ បដ្ឋាយ អញ្ញភាគិយស្ស បឋមំ និទ្ទិដ្ឋត្តា ឥធាបិ អញ្ញភាគិយមេវ បឋមំ និទ្ទិដ្ឋំ, តត្ថ អញ្ញភាគិយត្តញ្ច បរតោ តព្ភាគិយត្តញ្ច វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

កិច្ចាធិករណំ កិច្ចាធិករណស្ស តព្ភាគិយន្តិ ឯត្ថ បន ពុទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយ ចត្តារិ សង្ឃកម្មានិ និស្សាយ ឧប្បន្នំ អធិករណញ្ច ឥទានិ ចត្តារិ សង្ឃកម្មានិ និស្សាយ ឧប្បជ្ជនកំ អធិករណញ្ច សភាគតាយ សរិក្ខតាយ ច ឯកំ កិច្ចាធិករណមេវ ហោតិ. កិំ បន សង្ឃកម្មានិ និស្សាយ ឧប្បន្នំ អធិករណំ កិច្ចាធិករណំ, ឧទាហុ សង្ឃកម្មានមេវេតំ អធិវចនន្តិ? សង្ឃកម្មានមេវេតំ អធិវចនំ. ឯវំ សន្តេបិ សង្ឃកម្មំ នាម ‘‘ឥទញ្ចិទញ្ច ឯវំ កត្តព្ព’’ន្តិ យំ កម្មលក្ខណំ មនសិករោតិ តំ និស្សាយ ឧប្បជ្ជនតោ បុរិមំ បុរិមំ សង្ឃកម្មំ និស្សាយ ឧប្បជ្ជនតោ ច សង្ឃកម្មានិ និស្សាយ ឧប្បន្នំ អធិករណំ កិច្ចាធិករណន្តិ វុត្តំ.

៣៩៤. កិញ្ចិ ទេសំ លេសមត្តំ ឧបាទាយាតិ ឯត្ថ បន យស្មា ទេសោតិ វា លេសមត្តោតិ វា បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ ព្យញ្ជនតោ នានំ អត្ថតោ ឯកំ, តស្មា ‘‘លេសោ នាម ទស លេសា ជាតិលេសោ នាមលេសោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ជាតិយេវ ជាតិលេសោ. ឯស នយោ សេសេសុ.

៣៩៥. ឥទានិ តមេវ លេសំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ យថា តំ ឧបាទាយ អនុទ្ធំសនា ហោតិ តថា សវត្ថុកំ កត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘ជាតិលេសោ នាម ខត្តិយោ ទិដ្ឋោ ហោតី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ខត្តិយោ ទិដ្ឋោ ហោតីតិ អញ្ញោ កោចិ ខត្តិយជាតិយោ ឥមិនា ចោទកេន ទិដ្ឋោ ហោតិ. បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបជ្ជន្តោតិ មេថុនធម្មាទីសុ អញ្ញតរំ អាបជ្ជន្តោ. អញ្ញំ ខត្តិយំ បស្សិត្វា ចោទេតីតិ អថ សោ អញ្ញំ អត្តនោ វេរិំ ខត្តិយជាតិយំ ភិក្ខុំ បស្សិត្វា តំ ខត្តិយជាតិលេសំ គហេត្វា ឯវំ ចោទេតិ ‘‘ខត្តិយោ មយា ទិដ្ឋោ បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបជ្ជន្តោ, ត្វំ ខត្តិយោ, បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបន្នោសី’’ អថ វា ‘‘ត្វំ សោ ខត្តិយោ, ន អញ្ញោ, បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបន្នោសិ, អស្សមណោសិ អសក្យបុត្តិយោសិ នត្ថិ តយា សទ្ធិំ ឧបោសថោ វា បវារណា វា សង្ឃកម្មំ វា’’តិ, អាបត្តិ វាចាយ វាចាយ សង្ឃាទិសេសស្ស. ឯត្ថ ច តេសំ ខត្តិយានំ អញ្ញមញ្ញំ អសទិសស្ស តស្ស តស្ស ទីឃាទិនោ វា ទិដ្ឋាទិនោ វា វសេន អញ្ញភាគិយតា ខត្តិយជាតិបញ្ញត្តិយា អាធារវសេន អធិករណតា ច វេទិតព្ពា, ឯតេនុបាយេន សព្ពបទេសុ យោជនា វេទិតព្ពា.

៤០០. បត្តលេសនិទ្ទេសេ ច សាដកបត្តោតិ លោហបត្តសទិសោ សុសណ្ឋានោ សុច្ឆវិ សិនិទ្ធោ ភមរវណ្ណោ មត្តិកាបត្តោ វុច្ចតិ. សុម្ភកបត្តោតិ បកតិមត្តិកាបត្តោ.

៤០៦. យស្មា បន អាបត្តិលេសស្ស ឯកបទេនេវ សង្ខេបតោ និទ្ទេសោ វុត្តោ, តស្មា វិត្ថារតោបិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘ភិក្ខុ សង្ឃាទិសេសំ អជ្ឈាបជ្ជន្តោ ទិដ្ឋោ ហោតី’’តិអាទិ វុត្តំ. កស្មា បនស្ស តត្ថេវ និទ្ទេសំ អវត្វា ឥធ វិសុំ វុត្តោតិ? សេសនិទ្ទេសេហិ អសភាគត្តា. សេសនិទ្ទេសា ហិ អញ្ញំ ទិស្វា អញ្ញស្ស ចោទនាវសេន វុត្តា. អយំ បន ឯកមេវ អញ្ញំ អាបត្តិំ អាបជ្ជន្តំ ទិស្វា អញ្ញាយ អាបត្តិយា ចោទនាវសេន វុត្តោ. យទិ ឯវំ កថំ អញ្ញភាគិយំ អធិករណំ ហោតីតិ? អាបត្តិយា. តេនេវ វុត្តំ – ‘‘ឯវម្បិ អាបត្តញ្ញភាគិយញ្ច ហោតិ លេសោ ច ឧបាទិន្នោ’’តិ. យញ្ហិ សោ សង្ឃាទិសេសំ អាបន្នោ តំ បារាជិកស្ស អញ្ញភាគិយំ អធិករណំ. តស្ស បន អញ្ញភាគិយស្ស អធិករណស្ស លេសោ នាម យោ សោ សព្ពខត្តិយានំ សាធារណោ ខត្តិយភាវោ វិយ សព្ពាបត្តីនំ សាធារណោ អាបត្តិភាវោ. ឯតេនុបាយេន សេសាបត្តិមូលកនយោ ចោទាបកវារោ ច វេទិតព្ពោ.

៤០៨. អនាបត្តិ តថាសញ្ញី ចោទេតិ វា ចោទាបេតិ វាតិ ‘‘បារាជិកំយេវ អយំ អាបន្នោ’’តិ យោ ឯវំ តថាសញ្ញី ចោទេតិ វា ចោទាបេតិ វា តស្ស អនាបត្តិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវ. សមុដ្ឋានាទីនិបិ បឋមទុដ្ឋទោសសទិសានេវាតិ.

ទុតិយទុដ្ឋទោសសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.