២. សង្ឃាទិសេសកណ្ឌំ

១. សុក្កវិស្សដ្ឋិសិក្ខាបទវណ្ណនា

យំ បារាជិកកណ្ឌស្ស, សង្គីតំ សមនន្តរំ;

តស្ស តេរសកស្សាយមបុព្ពបទវណ្ណនា.

២៣៤. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា សេយ្យសកោ អនភិរតោ ព្រហ្មចរិយំ ចរតីតិ ឯត្ថ អាយស្មាតិ បិយវចនំ. សេយ្យសកោតិ តស្ស ភិក្ខុនោ នាមំ. អនភិរតោតិ វិក្ខិត្តចិត្តោ កាមរាគបរិឡាហេន បរិឌយ្ហមានោ ន បន គិហិភាវំ បត្ថយមានោ. សោ តេន កិសោ ហោតីតិ សោ សេយ្យសកោ តេន អនភិរតភាវេន កិសោ ហោតិ.

អទ្ទសា ខោ អាយស្មា ឧទាយីតិ ឯត្ថ ឧទាយីតិ តស្ស ថេរស្ស នាមំ, អយញ្ហិ សេយ្យសកស្ស ឧបជ្ឈាយោ លាឡុទាយី នាម ភន្តមិគសប្បដិភាគោ និទ្ទារាមតាទិមនុយុត្តានំ អញ្ញតរោ លោលភិក្ខុ. កច្ចិ នោ ត្វន្តិ កច្ចិ នុ ត្វំ. យាវទត្ថំ ភុញ្ជាតិអាទីសុ យាវតា អត្ថោតិ យាវទត្ថំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យាវតា តេ ភោជនេន អត្ថោ យត្តកំ ត្វំ ឥច្ឆសិ តត្តកំ ភុញ្ជ, យត្តកំ កាលំ រត្តិំ វា ទិវា វា សុបិតុំ ឥច្ឆសិ តត្តកំ សុប, មត្តិកាទីហិ កាយំ ឧព្ពដ្ដេត្វា ចុណ្ណាទីហិ ឃំសិត្វា យត្តកំ ន្ហានំ ឥច្ឆសិ តត្តកំ ន្ហាយ, ឧទ្ទេសេន វា បរិបុច្ឆាយ វា វត្តបដិបត្តិយា វា កម្មដ្ឋានេន វា អត្ថោ នត្ថីតិ. យទា តេ អនភិរតិ ឧប្បជ្ជតីតិ យស្មិំ កាលេ តវ កាមរាគវសេន ឧក្កណ្ឋិតតា វិក្ខិត្តចិត្តតា ឧប្បជ្ជតិ. រាគោ ចិត្តំ អនុទ្ធំសេតីតិ កាមរាគោ ចិត្តំ ធំសេតិ បធំសេតិ វិក្ខិបតិ ចេវ មិលាបេតិ ច. តទា ហត្ថេន ឧបក្កមិត្វា អសុចិំ មោចេហីតិ តស្មិំ កាលេ ហត្ថេន វាយមិត្វា អសុចិមោចនំ ករោហិ, ឯវញ្ហិ តេ ចិត្តេកគ្គតា ភវិស្សតិ. ឥតិ តំ ឧបជ្ឈាយោ អនុសាសិ យថា តំ ពាលោ ពាលំ មគោ មគំ.

២៣៥. តេសំ មុដ្ឋស្សតីនំ អសម្បជានានំ និទ្ទំ ឱក្កមន្តានន្តិ សតិសម្បជញ្ញំ បហាយ និទ្ទំ ឱតរន្តានំ. តត្ថ កិញ្ចាបិ និទ្ទំ ឱក្កមន្តានំ អព្យាកតោ ភវង្គវារោ បវត្តតិ, សតិសម្បជញ្ញវារោ គឡតិ, តថាបិ សយនកាលេ មនសិការោ កាតព្ពោ. ទិវា សុបន្តេន យាវ ន្ហាតស្ស ភិក្ខុនោ កេសា ន សុក្ខន្តិ តាវ សុបិត្វា វុដ្ឋហិស្សាមីតិ សឧស្សាហេន សុបិតព្ពំ. រត្តិំ សុបន្តេន ឯត្តកំ នាម រត្តិភាគំ សុបិត្វា ចន្ទេន វា តារកាយ វា ឥទំ នាម ឋានំ បត្តកាលេ វុដ្ឋហិស្សាមីតិ សឧស្សាហេន សុបិតព្ពំ. ពុទ្ធានុស្សតិអាទីសុ ច ទសសុ កម្មដ្ឋានេសុ ឯកំ អញ្ញំ វា ចិត្តរុចិយំ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វាវ និទ្ទា ឱក្កមិតព្ពា. ឯវំ ករោន្តោ ហិ សតោ សម្បជានោ សតិញ្ច សម្បជញ្ញញ្ច អវិជហិត្វាវ និទ្ទំ ឱក្កមតីតិ វុច្ចតិ. តេ បន ភិក្ខូ ពាលា លោលា ភន្តមិគសប្បដិភាគា ន ឯវមកំសុ. តេន វុត្តំ – ‘‘តេសំ មុដ្ឋស្សតីនំ អសម្បជានានំ និទ្ទំ ឱក្កមន្តាន’’ន្តិ.

អត្ថិ ចេត្ថ ចេតនា លព្ភតីតិ ឯត្ថ ច សុបិនន្តេ អស្សាទចេតនា អត្ថិ ឧបលព្ភតិ. អត្ថេសា, ភិក្ខវេ, ចេតនា; សា ច ខោ អព្ពោហារិកាតិ ភិក្ខវេ ឯសា អស្សាទចេតនា អត្ថិ, សា ច ខោ អវិសយេ ឧប្បន្នត្តា អព្ពោហារិកា, អាបត្តិយា អង្គំ ន ហោតិ. ឥតិ ភគវា សុបិនន្តេ ចេតនាយ អព្ពោហារិកភាវំ ទស្សេត្វា ‘‘ឯវញ្ច បន ភិក្ខវេ ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យាថ, សញ្ចេតនិកា សុក្កវិស្សដ្ឋិ អញ្ញត្រ សុបិនន្តា សង្ឃាទិសេសោ’’តិ សានុបញ្ញត្តិកំ សិក្ខាបទំ បញ្ញាបេសិ.

២៣៦-២៣៧. តត្ថ សំវិជ្ជតិ ចេតនា អស្សាតិ សញ្ចេតនា, សញ្ចេតនាវ សញ្ចេតនិកា, សញ្ចេតនា វា អស្សា អត្ថីតិ សញ្ចេតនិកា. យស្មា បន យស្ស សញ្ចេតនិកា សុក្កវិស្សដ្ឋិ ហោតិ សោ ជានន្តោ សញ្ជានន្តោ ហោតិ, សា ចស្ស សុក្កវិស្សដ្ឋិ ចេច្ច អភិវិតរិត្វា វីតិក្កមោ ហោតិ, តស្មា ព្យញ្ជនេ អាទរំ អកត្វា អត្ថមេវ ទស្សេតុំ ‘‘ជានន្តោ សញ្ជានន្តោ ចេច្ច អភិវិតរិត្វា វីតិក្កមោ’’តិ ឯវមស្ស បទភាជនំ វុត្តំ. តត្ថ ជានន្តោតិ ឧបក្កមាមីតិ ជានន្តោ. សញ្ជានន្តោតិ សុក្កំ មោចេមីតិ សញ្ជានន្តោ, តេនេវ ឧបក្កមជាននាការេន សទ្ធិំ ជានន្តោតិ អត្ថោ. ចេច្ចាតិ មោចនស្សាទចេតនាវសេន ចេតេត្វា បកប្បេត្វា. អភិវិតរិត្វាតិ ឧបក្កមវសេន មទ្ទន្តោ និរាសង្កចិត្តំ បេសេត្វា. វីតិក្កមោតិ ឯវំ បវត្តស្ស យោ វីតិក្កមោ អយំ សញ្ចេតនិកាសទ្ទស្ស សិខាប្បត្តោ អត្ថោតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឥទានិ សុក្កវិស្សដ្ឋីតិ ឯត្ថ យស្ស សុក្កស្ស វិស្សដ្ឋិ តំ តាវ សង្ខ្យាតោ វណ្ណភេទតោ ច ទស្សេតុំ ‘‘សុក្កន្តិ ទស សុក្កានី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សុក្កានំ អាសយភេទតោ ធាតុនានត្តតោ ច នីលាទិវណ្ណភេទោ វេទិតព្ពោ.

វិស្សដ្ឋីតិ វិស្សគ្គោ, អត្ថតោ បនេតំ ឋានាចាវនំ ហោតិ, តេនាហ – ‘‘វិស្សដ្ឋីតិ ឋានតោចាវនា វុច្ចតី’’តិ. តត្ថ វត្ថិសីសំ កដិ កាយោតិ តិធា សុក្កស្ស ឋានំ បកប្បេន្តិ, ឯកោ កិរាចរិយោ ‘‘វត្ថិសីសំ សុក្កស្ស ឋាន’’ន្តិ អាហ. ឯកោ ‘‘កដី’’តិ, ឯកោ ‘‘សកលោ កាយោ’’តិ, តេសុ តតិយស្ស ភាសិតំ សុភាសិតំ. កេសលោមនខទន្តានញ្ហិ មំសវិនិមុត្តដ្ឋានំ ឧច្ចារបស្សាវខេឡសិង្ឃាណិកាថទ្ធសុក្ខចម្មានិ ច វជ្ជេត្វា អវសេសោ ឆវិមំសលោហិតានុគតោ សព្ពោបិ កាយោ កាយប្បសាទភាវជីវិតិន្ទ្រិយាពទ្ធបិត្តានំ សម្ភវស្ស ច ឋានមេវ. តថា ហិ រាគបរិយុដ្ឋានេនាភិភូតានំ ហត្ថីនំ ឧភោហិ កណ្ណចូឡិកាហិ សម្ភវោ និក្ខមតិ, មហាសេនរាជា ច រាគបរិយុដ្ឋិតោ សម្ភវវេគំ អធិវាសេតុំ អសក្កោន្តោ សត្ថេន ពាហុសីសំ ផាលេត្វា វណមុខេន និក្ខន្តំ សម្ភវំ ទស្សេសីតិ.

ឯត្ថ បន បឋមស្ស អាចរិយស្ស វាទេ មោចនស្សាទេន និមិត្តេ ឧបក្កមតោ យត្តកំ ឯកា ខុទ្ទកមក្ខិកា បិវេយ្យ តត្តកេ អសុចិម្ហិ វត្ថិសីសតោ មុញ្ចិត្វា ទកសោតំ ឱតិណ្ណមត្តេ ពហិ និក្ខន្តេ វា អនិក្ខន្តេ វា សង្ឃាទិសេសោ. ទុតិយស្ស វាទេ តថេវ កដិតោ មុច្ចិត្វា ទកសោតំ ឱតិណ្ណមត្តេ, តតិយស្ស វាទេ តថេវ សកលកាយំ សង្ខោភេត្វា តតោ មុច្ចិត្វា ទកសោតំ ឱតិណ្ណមត្តេ ពហិ និក្ខន្តេ វា អនិក្ខន្តេ វា សង្ឃាទិសេសោ. ទកសោតោរោហណញ្ចេត្ថ អធិវាសេត្វា អន្តរា និវារេតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ វុត្តំ, ឋានា ចុតញ្ហិ អវស្សំ ទកសោតំ ឱតរតិ. តស្មា ឋានា ចាវនមត្តេនេវេត្ថ អាបត្តិ វេទិតព្ពា, សា ច ខោ និមិត្តេ ឧបក្កមន្តស្សេវ ហត្ថបរិកម្មបាទបរិកម្មគត្តបរិកម្មករណេន សចេបិ អសុចិ មុច្ចតិ, អនាបត្តិ. អយំ សព្ពាចរិយសាធារណវិនិច្ឆយោ.

អញ្ញត្រ សុបិនន្តាតិ ឯត្ថ សុបិនោ ឯវ សុបិនន្តោ, តំ ឋបេត្វា អបនេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. តញ្ច បន សុបិនំ បស្សន្តោ ចតូហិ ការណេហិ បស្សតិ ធាតុក្ខោភតោ វា អនុភូតបុព្ពតោ វា ទេវតោបសំហារតោ វា បុព្ពនិមិត្តតោ វាតិ.

តត្ថ បិត្តាទីនំ ខោភករណបច្ចយយោគេន ខុភិតធាតុកោ ធាតុក្ខោភតោ សុបិនំ បស្សតិ, បស្សន្តោ ច នានាវិធំ សុបិនំ បស្សតិ – បព្ពតា បតន្តោ វិយ, អាកាសេន គច្ឆន្តោ វិយ, វាឡមិគហត្ថីចោរាទីហិ អនុពទ្ធោ វិយ ហោតិ. អនុភូតបុព្ពតោ បស្សន្តោ បុព្ពេ អនុភូតបុព្ពំ អារម្មណំ បស្សតិ. ទេវតោបសំហារតោ បស្សន្តស្ស ទេវតា អត្ថកាមតាយ វា អនត្ថកាមតាយ វា អត្ថាយ វា អនត្ថាយ វា នានាវិធានិ អារម្មណានិ ឧបសំហរន្តិ, សោ តាសំ ទេវតានំ អានុភាវេន តានិ អារម្មណានិ បស្សតិ. បុព្ពនិមិត្តតោ បស្សន្តោ បុញ្ញាបុញ្ញវសេន ឧប្បជ្ជិតុកាមស្ស អត្ថស្ស វា អនត្ថស្ស វា បុព្ពនិមិត្តភូតំ សុបិនំ បស្សតិ, ពោធិសត្តស្សមាតា វិយ បុត្តបដិលាភនិមិត្តំ, ពោធិសត្តោ វិយ បញ្ច មហាសុបិនេ (អ. និ. ៥.១៩៦), កោសលរាជា វិយ សោឡស សុបិនេតិ.

តត្ថ យំ ធាតុក្ខោភតោ អនុភូតបុព្ពតោ ច សុបិនំ បស្សតិ ន តំ សច្ចំ ហោតិ. យំ ទេវតោបសំហារតោ បស្សតិ តំ សច្ចំ វា ហោតិ អលីកំ វា, កុទ្ធា ហិ ទេវតា ឧបាយេន វិនាសេតុកាមា វិបរីតម្បិ កត្វា ទស្សេន្តិ. យំ បន បុព្ពនិមិត្តតោ បស្សតិ តំ ឯកន្តសច្ចមេវ ហោតិ. ឯតេសញ្ច ចតុន្នំ មូលការណានំ សំសគ្គភេទតោបិ សុបិនភេទោ ហោតិយេវ.

តញ្ច បនេតំ ចតុព្ពិធម្បិ សុបិនំ សេក្ខបុថុជ្ជនាវ បស្សន្តិ អប្បហីនវិបល្លាសត្តា, អសេក្ខា បន ន បស្សន្តិ បហីនវិបល្លាសត្តា. កិំ បនេតំ បស្សន្តោ សុត្តោ បស្សតិ បដិពុទ្ធោ, ឧទាហុ នេវ សុត្តោ ន បដិពុទ្ធោតិ? កិញ្ចេត្ថ យទិ តាវ សុត្តោ បស្សតិ អភិធម្មវិរោធោ អាបជ្ជតិ, ភវង្គចិត្តេន ហិ សុបតិ តំ រូបនិមិត្តាទិអារម្មណំ រាគាទិសម្បយុត្តំ វា ន ហោតិ, សុបិនំ បស្សន្តស្ស ច ឦទិសានិ ចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. អថ បដិពុទ្ធោ បស្សតិ វិនយវិរោធោ អាបជ្ជតិ, យញ្ហិ បដិពុទ្ធោ បស្សតិ តំ សព្ពោហារិកចិត្តេន បស្សតិ, សព្ពោហារិកចិត្តេន ច កតេ វីតិក្កមេ អនាបត្តិ នាម នត្ថិ. សុបិនំ បស្សន្តេន បន កតេបិ វីតិក្កមេ ឯកន្តំ អនាបត្តិ ឯវ. អថ នេវ សុត្តោ ន បដិពុទ្ធោ បស្សតិ, កោ នាម បស្សតិ; ឯវញ្ច សតិ សុបិនស្ស អភាវោវ អាបជ្ជតីតិ, ន អភាវោ. កស្មា? យស្មា កបិមិទ្ធបរេតោ បស្សតិ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘កបិមិទ្ធបរេតោ ខោ, មហារាជ, សុបិនំ បស្សតី’’តិ. កបិមិទ្ធបរេតោតិ មក្កដនិទ្ទាយ យុត្តោ. យថា ហិ មក្កដស្ស និទ្ទា លហុបរិវត្តា ហោតិ; ឯវំ យា និទ្ទា បុនប្បុនំ កុសលាទិចិត្តវោកិណ្ណត្តា លហុបរិវត្តា, យស្សា បវត្តិយំ បុនប្បុនំ ភវង្គតោ ឧត្តរណំ ហោតិ តាយ យុត្តោ សុបិនំ បស្សតិ, តេនាយំ សុបិនោ កុសលោបិ ហោតិ អកុសលោបិ អព្យាកតោបិ. តត្ថ សុបិនន្តេ ចេតិយវន្ទនធម្មស្សវនធម្មទេសនាទីនិ ករោន្តស្ស កុសលោ, បាណាតិបាតាទីនិ ករោន្តស្ស អកុសលោ, ទ្វីហិ អន្តេហិ មុត្តោ អាវជ្ជនតទារម្មណក្ខណេ អព្យាកតោតិ វេទិតព្ពោ. ស្វាយំ ទុព្ពលវត្ថុកត្តា ចេតនាយ បដិសន្ធិំ អាកឌ្ឍិតុំ អសមត្ថោ, បវត្តេ បន អញ្ញេហិ កុសលាកុសលេហិ ឧបត្ថម្ភិតោ វិបាកំ ទេតិ. កិញ្ចាបិ វិបាកំ ទេតិ? អថ ខោ អវិសយេ ឧប្បន្នត្តា អព្ពោហារិកាវ សុបិនន្តចេតនា. តេនាហ – ‘‘ឋបេត្វា សុបិនន្ត’’ន្តិ.

សង្ឃាទិសេសោតិ ឥមស្ស អាបត្តិនិកាយស្ស នាមំ. តស្មា យា អញ្ញត្រ សុបិនន្តា សញ្ចេតនិកា សុក្កវិស្សដ្ឋិ, អយំ សង្ឃាទិសេសោ នាម អាបត្តិនិកាយោតិ ឯវមេត្ថ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. វចនត្ថោ បនេត្ថ សង្ឃោ អាទិម្ហិ ចេវ សេសេ ច ឥច្ឆិតព្ពោ អស្សាតិ សង្ឃាទិសេសោ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? ឥមំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាតុកាមស្ស យំ តំ អាបត្តិវុដ្ឋានំ, តស្ស អាទិម្ហិ ចេវ បរិវាសទានត្ថាយ អាទិតោ សេសេ ច មជ្ឈេ មានត្តទានត្ថាយ មូលាយ បដិកស្សនេន វា សហ មានត្តទានត្ថាយ អវសានេ អព្ភានត្ថាយ សង្ឃោ ឥច្ឆិតព្ពោ. ន ហេត្ថ ឯកម្បិ កម្មំ វិនា សង្ឃេន សក្កា កាតុន្តិ សង្ឃោ អាទិម្ហិ ចេវ សេសេ ច ឥច្ឆិតព្ពោ អស្សាតិ សង្ឃាទិសេសោតិ. ព្យញ្ជនំ បន អនាទិយិត្វា អត្ថមេវ ទស្សេតុំ ‘‘សង្ឃោវ តស្សា អាបត្តិយា បរិវាសំ ទេតិ, មូលាយ បដិកស្សតិ, មានត្តំ ទេតិ, អព្ភេតិ ន សម្ពហុលា ន ឯកបុគ្គលោ, តេន វុច្ចតិ សង្ឃាទិសេសោ’’តិ ឥទមស្ស បទភាជនំ –

‘‘សង្ឃាទិសេសោតិ យំ វុត្តំ, តំ សុណោហិ យថាតថំ;

សង្ឃោវ ទេតិ បរិវាសំ, មូលាយ បដិកស្សតិ;

មានត្តំ ទេតិ អព្ភេតិ, តេនេតំ ឥតិ វុច្ចតី’’តិ. (បរិ. ៣៣៩) –

បរិវារេ វចនការណញ្ច វុត្តំ, តត្ថ បរិវាសទានាទីនិ សមុច្ចយក្ខន្ធកេ វិត្ថារតោ អាគតានិ, តត្ថេវ នេសំ សំវណ្ណនំ ករិស្សាម.

តស្សេវ អាបត្តិនិកាយស្សាតិ តស្ស ឯវ អាបត្តិសមូហស្ស. តត្ថ កិញ្ចាបិ អយំ ឯកាវ អាបត្តិ, រូឡ្ហិសទ្ទេន បន អវយវេ សមូហវោហារេន វា ‘‘និកាយោ’’តិ វុត្តោ – ‘‘ឯកោ វេទនាក្ខន្ធោ, ឯកោ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ’’តិអាទីសុ វិយ.

ឯវំ ឧទ្ទិដ្ឋសិក្ខាបទំ បទានុក្កមេន វិភជិត្វា ឥទានិ ឥមំ សុក្កវិស្សដ្ឋិំ អាបជ្ជន្តស្ស ឧបាយញ្ច កាលញ្ច អធិប្បាយញ្ច អធិប្បាយវត្ថុញ្ច ទស្សេតុំ ‘‘អជ្ឈត្តរូបេ មោចេតី’’តិអាទិមាហ. ឯត្ថ ហិ អជ្ឈត្តរូបាទីហិ ចតូហិ បទេហិ ឧបាយោ ទស្សិតោ, អជ្ឈត្តរូបេ វា មោចេយ្យ ពហិទ្ធារូបេ វា ឧភយត្ថ វា អាកាសេ វា កដិំ កម្បេន្តោ, ឥតោ បរំ អញ្ញោ ឧបាយោ នត្ថិ. តត្ថ រូបេ ឃដ្ដេត្វា មោចេន្តោបិ រូបេន ឃដ្ដេត្វា មោចេន្តោបិ រូបេ មោចេតិច្ចេវ វេទិតព្ពោ. រូបេ ហិ សតិ សោ មោចេតិ ន រូបំ អលភិត្វា. រាគូបត្ថម្ភាទីហិ បន បញ្ចហិ កាលោ ទស្សិតោ. រាគូបត្ថម្ភាទិកាលេសុ ហិ អង្គជាតំ កម្មនិយំ ហោតិ, យស្ស កម្មនិយត្តេ សតិ មោចេតិ. ឥតោ បរំ អញ្ញោ កាលោ នត្ថិ, ន ហិ វិនា រាគូបត្ថម្ភាទីហិ បុព្ពណ្ហាទយោ កាលភេទា មោចនេ និមិត្តំ ហោន្តិ.

អារោគ្យត្ថាយាតិអាទីហិ ទសហិ អធិប្បាយោ ទស្សិតោ, ឯវរូបេន ហិ អធិប្បាយភេទេន មោចេតិ ន អញ្ញថា. នីលាទីហិ បន ទសហិ នវមស្ស អធិប្បាយស្ស វត្ថុ ទស្សិតំ, វីមំសន្តោ ហិ នីលាទីសុ អញ្ញតរស្ស វសេន វីមំសតិ ន តេហិ វិនិមុត្តន្តិ.

២៣៨. ឥតោ បរំ បន ឥមេសំយេវ អជ្ឈត្តរូបាទីនំ បទានំ បកាសនត្ថំ ‘‘អជ្ឈត្តរូបេតិ អជ្ឈត្តំ ឧបាទិន្នេ រូបេ’’តិអាទិ វុត្តំ, តត្ថ អជ្ឈត្តំ ឧបាទិន្នេ រូបេតិ អត្តនោ ហត្ថាទិភេទេ រូបេ. ពហិទ្ធា ឧបាទិន្នេតិ បរស្ស តាទិសេយេវ. អនុបាទិន្នេតិ តាឡច្ឆិទ្ទាទិភេទេ. តទុភយេតិ អត្តនោ ច បរស្ស ច រូបេ, ឧភយឃដ្ដនវសេនេតំ វុត្តំ. អត្តនោ រូបេន ច អនុបាទិន្នរូបេន ច ឯកតោ ឃដ្ដនេបិ លព្ភតិ. អាកាសេ វាយមន្តស្សាតិ កេនចិ រូបេន អឃដ្ដេត្វា អាកាសេយេវ កដិកម្បនបយឱគេន អង្គជាតំ ចាលេន្តស្ស.

រាគូបត្ថម្ភេតិ រាគស្ស ពលវភាវេ, រាគេន វា អង្គជាតស្ស ឧបត្ថម្ភេ, ថទ្ធភាវេ សញ្ជាតេតិ វុត្តំ ហោតិ. កម្មនិយំ ហោតីតិ មោចនកម្មក្ខមំ អជ្ឈត្តរូបាទីសុ ឧបក្កមារហំ ហោតិ.

ឧច្ចាលិង្គបាណកទដ្ឋូបត្ថម្ភេតិ ឧច្ចាលិង្គបាណកទដ្ឋេន អង្គជាតេ ឧបត្ថម្ភេ. ឧច្ចាលិង្គបាណកា នាម លោមសបាណកា ហោន្តិ, តេសំ លោមេហិ ផុដ្ឋំ អង្គជាតំ កណ្ឌុំ គហេត្វា ថទ្ធំ ហោតិ, តត្ថ យស្មា តានិ លោមានិ អង្គជាតំ ឌំសន្តានិ វិយ វិជ្ឈន្តិ, តស្មា ‘‘ឧច្ចាលិង្គបាណកទដ្ឋេនា’’តិ វុត្តំ, អត្ថតោ បន ឧច្ចាលិង្គបាណកលោមវេធនេនាតិ វុត្តំ ហោតិ.

២៣៩. អរោគោ ភវិស្សាមីតិ មោចេត្វា អរោគោ ភវិស្សាមិ. សុខំ វេទនំ ឧប្បាទេស្សាមីតិ មោចនេន ច មុច្ចនុប្បត្តិយា មុត្តបច្ចយា ច យា សុខា វេទនា ហោតិ, តំ ឧប្បាទេស្សាមីតិ អត្ថោ. ភេសជ្ជំ ភវិស្សតីតិ ឥទំ មេ មោចិតំ កិញ្ចិទេវ ភេសជ្ជំ ភវិស្សតិ. ទានំ ទស្សាមីតិ មោចេត្វា កីដកិបិល្លិកាទីនំ ទានំ ទស្សាមិ. បុញ្ញំ ភវិស្សតីតិ មោចេត្វា កីដាទីនំ ទេន្តស្ស បុញ្ញំ ភវិស្សតិ. យញ្ញំ យជិស្សាមីតិ មោចេត្វា កីដាទីនំ យញ្ញំ យជិស្សាមិ. កិញ្ចិ កិញ្ចិ មន្តបទំ វត្វា ទស្សាមីតិ វុត្តំ ហោតិ. សគ្គំ គមិស្សាមីតិ មោចេត្វា កីដាទីនំ ទិន្នទានេន វា បុញ្ញេន វា យញ្ញេន វា សគ្គំ គមិស្សាមិ. ពីជំ ភវិស្សតីតិ កុលវំសង្កុរស្ស ទារកស្ស ពីជំ ភវិស្សតិ, ‘‘ឥមិនា ពីជេន បុត្តោ និព្ពត្តិស្សតី’’តិ ឥមិនា អធិប្បាយេន មោចេតីតិ អត្ថោ. វីមំសត្ថាយាតិ ជាននត្ថាយ. នីលំ ភវិស្សតីតិអាទីសុ ជានិស្សាមិ តាវ កិំ មេ មោចិតំ នីលំ ភវិស្សតិ បីតកាទីសុ អញ្ញតរវណ្ណន្តិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ខិឌ្ឌាធិប្បាយោតិ ខិឌ្ឌាបសុតោ, តេន តេន អធិប្បាយេន កីឡន្តោ មោចេតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

២៤០. ឥទានិ យទិទំ ‘‘អជ្ឈត្តរូបេ មោចេតី’’តិអាទិ វុត្តំ តត្ថ យថា មោចេន្តោ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, តេសញ្ច បទានំ វសេន យត្តកោ អាបត្តិភេទោ ហោតិ, តំ សព្ពំ ទស្សេន្តោ ‘‘អជ្ឈត្តរូបេ ចេតេតិ ឧបក្កមតិ មុច្ចតិ អាបត្តិ សង្ឃាទិសេសស្សា’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ ចេតេតីតិ មោចនស្សាទសម្បយុត្តាយ ចេតនាយ មុច្ចតូតិ ចេតេតិ. ឧបក្កមតីតិ តទនុរូបំ វាយាមំ ករោតិ. មុច្ចតីតិ ឯវំ ចេតេន្តស្ស តទនុរូបេន វាយាមេន វាយមតោ សុក្កំ ឋានា ចវតិ. អាបត្តិ សង្ឃាទិសេសស្សាតិ ឥមេហិ តីហិ អង្គេហិ អស្ស បុគ្គលស្ស សង្ឃាទិសេសោ នាម អាបត្តិនិកាយោ ហោតីតិ អត្ថោ. ឯស នយោ ពហិទ្ធារូបេតិអាទីសុបិ អវសេសេសុ អដ្ឋវីសតិយា បទេសុ.

ឯត្ថ បន ទ្វេ អាបត្តិសហស្សានិ នីហរិត្វា ទស្សេតព្ពានិ. កថំ? អជ្ឈត្តរូបេ តាវ រាគូបត្ថម្ភេ អារោគ្យត្ថាយ នីលំ មោចេន្តស្ស ឯកា អាបត្តិ, អជ្ឈត្តរូបេយេវ រាគូបត្ថម្ភេ អារោគ្យត្ថាយ បីតាទីនំ មោចនវសេន អបរា នវាតិ ទស. យថា ច អារោគ្យត្ថាយ ទស, ឯវំ សុខាទីនំ នវន្នំ បទានំ អត្ថាយ ឯកេកបទេ ទស ទស កត្វា នវុតិ, ឥតិ ឥមា ច នវុតិ បុរិមា ច ទសាតិ រាគូបត្ថម្ភេ តាវ សតំ. យថា បន រាគូបត្ថម្ភេ ឯវំ វច្ចូបត្ថម្ភាទីសុបិ ចតូសុ ឯកេកស្មិំ ឧបត្ថម្ភេ សតំ សតំ កត្វា ចត្តារិ សតានិ, ឥតិ ឥមានិ ចត្តារិ បុរិមញ្ច ឯកន្តិ អជ្ឈត្តរូបេ តាវ បញ្ចន្នំ ឧបត្ថម្ភានំ វសេន បញ្ច សតានិ. យថា ច អជ្ឈត្តរូបេ បញ្ច, ឯវំ ពហិទ្ធារូបេ បញ្ច, អជ្ឈត្តពហិទ្ធារូបេ បញ្ច, អាកាសេ កដិំ កម្បេន្តស្ស បញ្ចាតិ សព្ពានិបិ ចតុន្នំ បញ្ចកានំ វសេន ទ្វេ អាបត្តិសហស្សានិ វេទិតព្ពានិ.

ឥទានិ អារោគ្យត្ថាយាតិអាទីសុ តាវ ទសសុ បទេសុ បដិបាដិយា វា ឧប្បដិបាដិយា វា ហេដ្ឋា វា គហេត្វា ឧបរិ គណ្ហន្តស្ស, ឧបរិ វា គហេត្វា ហេដ្ឋា គណ្ហន្តស្ស, ឧភតោ វា គហេត្វា មជ្ឈេ ឋបេន្តស្ស, មជ្ឈេ វា គហេត្វា ឧភតោ ហរន្តស្ស, សព្ពមូលំ វា កត្វា គណ្ហន្តស្ស ចេតនូបក្កមមោចនេ សតិ វិសង្កេតោ នាម នត្ថីតិ ទស្សេតុំ ‘‘អារោគ្យត្ថញ្ច សុខត្ថញ្ចា’’តិ ខណ្ឌចក្កពទ្ធចក្កាទិភេទវិចិត្តំ បាឡិមាហ.

តត្ថ អារោគ្យត្ថញ្ច សុខត្ថញ្ច អារោគ្យត្ថញ្ច ភេសជ្ជត្ថញ្ចា តិ ឯវំ អារោគ្យបទំ សព្ពបទេហិ យោជេត្វា វុត្តមេកំ ខណ្ឌចក្កំ. សុខបទាទីនិ សព្ពបទេហិ យោជេត្វា យាវ អត្តនោ អត្តនោ អតីតានន្តរបទំ តាវ អានេត្វា វុត្តានិ នវ ពទ្ធចក្កានីតិ ឯវំ ឯកេកមូលកានិ ទស ចក្កានិ ហោន្តិ, តានិ ទុមូលកាទីហិ សទ្ធិំ អសម្មោហតោ វិត្ថារេត្វា វេទិតព្ពានិ. អត្ថោ បនេត្ថ បាកដោយេវ.

យថា ច អារោគ្យត្ថាយាតិអាទីសុ ទសសុ បទេសុ, ឯវំ នីលាទីសុបិ ‘‘នីលញ្ច បីតកញ្ច ចេតេតិ ឧបក្កមតី’’តិអាទិនា នយេន ទស ចក្កានិ វុត្តានិ, តានិបិ អសម្មោហតោ វិត្ថារេត្វា វេទិតព្ពានិ. អត្ថោ បនេត្ថ បាកដោយេវ.

បុន អារោគ្យត្ថញ្ច នីលញ្ច អារោគ្យត្ថញ្ច សុខត្ថញ្ច នីលញ្ច បីតកញ្ចាតិ ឯកេនេកំ ទ្វីហិ ទ្វេ…បេ… ទសហិ ទសាតិ ឯវំ បុរិមបទេហិ សទ្ធិំ បច្ឆិមបទានិ យោជេត្វា ឯកំ មិស្សកចក្កំ វុត្តំ.

ឥទានិ យស្មា ‘‘នីលំ មោចេស្សាមី’’តិ ចេតេត្វា ឧបក្កមន្តស្ស បីតកាទីសុ មុត្តេសុបិ បីតកាទិវសេន ចេតេត្វា ឧបក្កមន្តស្ស ឥតរេសុ មុត្តេសុបិ នេវត្ថិ វិសង្កេតោ, តស្មា ឯតម្បិ នយំ ទស្សេតុំ ‘‘នីលំ មោចេស្សាមីតិ ចេតេតិ ឧបក្កមតិ បីតកំ មុច្ចតី’’តិអាទិនា នយេន ចក្កានិ វុត្តានិ. តតោ បរំ សព្ពបច្ឆិមបទំ នីលាទីហិ នវហិ បទេហិ សទ្ធិំ យោជេត្វា កុច្ឆិចក្កំ នាម វុត្តំ. តតោ បីតកាទីនិ នវ បទានិ ឯកេន នីលបទេនេវ សទ្ធិំ យោជេត្វា បិដ្ឋិចក្កំ នាម វុត្តំ. តតោ លោហិតកាទីនិ នវ បទានិ ឯកេន បីតកបទេនេវ សទ្ធិំ យោជេត្វា ទុតិយំ បិដ្ឋិចក្កំ វុត្តំ. ឯវំ លោហិតកបទាទីហិ សទ្ធិំ ឥតរានិ នវ នវ បទានិ យោជេត្វា អញ្ញានិបិ អដ្ឋ ចក្កានិ វុត្តានីតិ ឯវំ ទសគតិកំ បិដ្ឋិចក្កំ វេទិតព្ពំ.

ឯវំ ខណ្ឌចក្កាទីនំ អនេកេសំ ចក្កានំ វសេន វិត្ថារតោ គរុកាបត្តិមេវ ទស្សេត្វា ឥទានិ អង្គវសេនេវ គរុកាបត្តិញ្ច លហុកាបត្តិញ្ច អនាបត្តិញ្ច ទស្សេតុំ ‘‘ចេតេតិ ឧបក្កមតិ មុច្ចតី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បុរិមនយេន អជ្ឈត្តរូបាទីសុ រាគាទិឧបត្ថម្ភេ សតិ អារោគ្យាទីនំ អត្ថាយ ចេតេន្តស្ស ឧបក្កមិត្វា អសុចិមោចនេ តិវង្គសម្បន្នា គរុកាបត្តិ វុត្តា. ទុតិយេន នយេន ចេតេន្តស្ស ឧបក្កមន្តស្ស ច មោចនេ អសតិ ទុវង្គសម្បន្នា លហុកា ថុល្លច្ចយាបត្តិ. ‘‘ចេតេតិ ន ឧបក្កមតិ មុច្ចតី’’តិអាទីហិ ឆហិ នយេហិ អនាបត្តិ.

អយំ បន អាបត្តានាបត្តិភេទោ សណ្ហោ សុខុមោ, តស្មា សុដ្ឋុ សល្លក្ខេតព្ពោ. សុដ្ឋុ សល្លក្ខេត្វា កុក្កុច្ចំ បុច្ឆិតេន អាបត្តិ វា អនាបត្តិ វា អាចិក្ខិតព្ពា, វិនយកម្មំ វា កាតព្ពំ. អសល្លក្ខេត្វា ករោន្តោ ហិ រោគនិទានំ អជានិត្វា ភេសជ្ជំ ករោន្តោ វេជ្ជោ វិយ វិឃាតញ្ច អាបជ្ជតិ, ន ច តំ បុគ្គលំ តិកិច្ឆិតុំ សមត្ថោ ហោតិ. តត្រាយំ សល្លក្ខណវិធិ – កុក្កុច្ចេន អាគតោ ភិក្ខុ យាវតតិយំ បុច្ឆិតព្ពោ – ‘‘កតរេន បយោគេន កតរេន រាគេន អាបន្នោសី’’តិ. សចេ បឋមំ អញ្ញំ វត្វា បច្ឆា អញ្ញំ វទតិ ន ឯកមគ្គេន កថេតិ, សោ វត្តព្ពោ – ‘‘ត្វំ ន ឯកមគ្គេន កថេសិ បរិហរសិ, ន សក្កា តវ វិនយកម្មំ កាតុំ គច្ឆ សោត្ថិំ គវេសា’’តិ. សចេ បន តិក្ខត្តុម្បិ ឯកមគ្គេនេវ កថេតិ, យថាភូតំ អត្តានំ អាវិករោតិ, អថស្ស អាបត្តានាបត្តិគរុកលហុកាបត្តិវិនិច្ឆយត្ថំ ឯកាទសន្នំ រាគានំ វសេន ឯកាទស បយោគា សមវេក្ខិតព្ពា.

តត្រិមេ ឯកាទស រាគា – មោចនស្សាទោ, មុច្ចនស្សាទោ, មុត្តស្សាទោ, មេថុនស្សាទោ, ផស្សស្សាទោ, កណ្ឌុវនស្សាទោ, ទស្សនស្សាទោ, និសជ្ជស្សាទោ, វាចស្សាទោ, គេហស្សិតបេមំ, វនភង្គិយន្តិ. តត្ថ មោចេតុំ អស្សាទោ មោចនស្សាទោ, មុច្ចនេ អស្សាទោ មុច្ចនស្សាទោ, មុត្តេ អស្សាទោ មុត្តស្សាទោ, មេថុនេ អស្សាទោ មេថុនស្សាទោ, ផស្សេ អស្សាទោ ផស្សស្សាទោ, កណ្ឌុវនេ អស្សាទោ កណ្ឌុវនស្សាទោ, ទស្សនេ អស្សាទោ ទស្សនស្សាទោ, និសជ្ជាយ អស្សាទោ និសជ្ជស្សាទោ, វាចាយ អស្សាទោ វាចស្សាទោ, គេហស្សិតំ បេមំ គេហស្សិតបេមំ, វនភង្គិយន្តិ យំកិញ្ចិ បុប្ផផលាទិ វនតោ ភញ្ជិត្វា អាហដំ. ឯត្ថ ច នវហិ បទេហិ សម្បយុត្តអស្សាទសីសេន រាគោ វុត្តោ. ឯកេន បទេន សរូបេនេវ, ឯកេន បទេន វត្ថុនា វុត្តោ, វនភង្គោ ហិ រាគស្ស វត្ថុ ន រាគោយេវ.

ឯតេសំ បន រាគានំ វសេន ឯវំ បយោគា សមវេក្ខិតព្ពា – មោចនស្សាទេ មោចនស្សាទចេតនាយ ចេតេន្តោ ចេវ អស្សាទេន្តោ ច ឧបក្កមតិ មុច្ចតិ សង្ឃាទិសេសោ. តថេវ ចេតេន្តោ ច អស្សាទេន្តោ ច ឧបក្កមតិ ន មុច្ចតិ ថុល្លច្ចយំ. សចេ បន សយនកាលេ រាគបរិយុដ្ឋិតោ ហុត្វា ឩរុនា វា មុដ្ឋិនា វា អង្គជាតំ គាឡ្ហំ បីឡេត្វា មោចនត្ថាយ សឧស្សាហោវ សុបតិ, សុបន្តស្ស ចស្ស អសុចិ មុច្ចតិ សង្ឃាទិសេសោ. សចេ រាគបរិយុដ្ឋានំ អសុភមនសិការេន វូបសមេត្វា សុទ្ធចិត្តោ សុបតិ, សុបន្តស្ស មុត្តេបិ អនាបត្តិ.

មុច្ចនស្សាទេ អត្តនោ ធម្មតាយ មុច្ចមានំ អស្សាទេតិ ន ឧបក្កមតិ អនាបត្តិ. សចេ បន មុច្ចមានំ អស្សាទេន្តោ ឧបក្កមតិ, តេន ឧបក្កមេន មុត្តេ សង្ឃាទិសេសោ. អត្តនោ ធម្មតាយ មុច្ចមានេ ‘‘មា កាសាវំ វា សេនាសនំ វា ទុស្សី’’តិ អង្គជាតំ គហេត្វា ជគ្គនត្ថាយ ឧទកដ្ឋានំ គច្ឆតិ វដ្ដតីតិ មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ.

មុត្តស្សាទេ អត្តនោ ធម្មតាយ មុត្តេ ឋានា ចុតេ អសុចិម្ហិ បច្ឆា អស្សាទេន្តស្ស វិនា ឧបក្កមេន មុច្ចតិ, អនាបត្តិ. សចេ អស្សាទេត្វា បុន មោចនត្ថាយ និមិត្តេ ឧបក្កមិត្វា មោចេតិ, សង្ឃាទិសេសោ.

មេថុនស្សាទេ មេថុនរាគេន មាតុគាមំ គណ្ហាតិ, តេន បយោគេន អសុចិ មុច្ចតិ, អនាបត្តិ. មេថុនធម្មស្ស បយោគត្តា បន តាទិសេ គហណេ ទុក្កដំ, សីសំ បត្តេ បារាជិកំ. សចេ មេថុនរាគេន រត្តោ បុន អស្សាទេត្វា មោចនត្ថាយ និមិត្តេ ឧបក្កមិត្វា មោចេតិ, សង្ឃាទិសេសោ.

ផស្សស្សាទេ ទុវិធោ ផស្សោ – អជ្ឈត្តិកោ, ពាហិរោ ច. អជ្ឈត្តិកេ តាវ អត្តនោ និមិត្តំ ថទ្ធំ មុទុកន្តិ ជានិស្សាមីតិ វា លោលភាវេន វា កីឡាបយតោ អសុចិ មុច្ចតិ, អនាបត្តិ. សចេ កីឡាបេន្តោ អស្សាទេត្វា មោចនត្ថាយ និមិត្តេ ឧបក្កមិត្វា មោចេតិ, សង្ឃាទិសេសោ. ពាហិរផស្សេ បន កាយសំសគ្គរាគេន មាតុគាមស្ស អង្គមង្គានិ បរាមសតោ ចេវ អាលិង្គតោ ច អសុចិ មុច្ចតិ, អនាបត្តិ. កាយសំសគ្គសង្ឃាទិសេសំ បន អាបជ្ជតិ. សចេ កាយសំសគ្គរាគេន រត្តោ បុន អស្សាទេត្វា មោចនត្ថាយ និមិត្តេ ឧបក្កមិត្វា មោចេតិ វិសដ្ឋិបច្ចយាបិ សង្ឃាទិសេសោ.

កណ្ឌុវនស្សាទេ ទទ្ទុកច្ឆុបិឡកបាណកាទីនំ អញ្ញតរវសេន កណ្ឌុវមានំ និមិត្តំ កណ្ឌុវនស្សាទេ នេវ កណ្ឌុវតោ អសុចិ មុច្ចតិ, អនាបត្តិ. កណ្ឌុវនស្សាទេន រត្តោ បុន អស្សាទេត្វា មោចនត្ថាយ និមិត្តេ ឧបក្កមិត្វា មោចេតិ, សង្ឃាទិសេសោ.

ទស្សនស្សាទេ ទស្សនស្សាទេន បុនប្បុនំ មាតុគាមស្ស អនោកាសំ ឧបនិជ្ឈាយតោ អសុចិ មុច្ចតិ, អនាបត្តិ. មាតុគាមស្ស អនោកាសុបនិជ្ឈានេ បន ទុក្កដំ. សចេ ទស្សនស្សាទេន រត្តោ បុន អស្សាទេត្វា មោចនត្ថាយ និមិត្តេ ឧបក្កមិត្វា មោចេតិ, សង្ឃាទិសេសោ.

និសជ្ជស្សាទេ មាតុគាមេន សទ្ធិំ រហោ និសជ្ជស្សាទរាគេន និសិន្នស្ស អសុចិ មុច្ចតិ, អនាបត្តិ. រហោ និសជ្ជបច្ចយា បន អាបន្នាយ អាបត្តិយា ការេតព្ពោ. សចេ និសជ្ជស្សាទេន រត្តោ បុន អស្សាទេត្វា មោចនត្ថាយ និមិត្តេ ឧបក្កមិត្វា មោចេតិ, សង្ឃាទិសេសោ.

វាចស្សាទេ វាចស្សាទរាគេន មាតុគាមំ មេថុនសន្និស្សិតាហិ វាចាហិ ឱភាសន្តស្ស អសុចិ មុច្ចតិ, អនាបត្តិ. ទុដ្ឋុល្លវាចាសង្ឃាទិសេសំ បន អាបជ្ជតិ. សចេ វាចស្សាទេន រត្តោ បុន អស្សាទេត្វា មោចនត្ថាយ និមិត្តេ ឧបក្កមិត្វា មោចេតិ, សង្ឃាទិសេសោ.

គេហស្សិតបេមេ មាតរំ វា មាតុបេមេន ភគិនិំ វា ភគិនិបេមេន បុនប្បុនំ បរាមសតោ ចេវ អាលិង្គតោ ច អសុចិ មុច្ចតិ, អនាបត្តិ. គេហស្សិតបេមេន បន ផុសនបច្ចយា ទុក្កដំ. សចេ គេហស្សិតបេមេន រត្តោ បុន អស្សាទេត្វា មោចនត្ថាយ និមិត្តេ ឧបក្កមិត្វា មោចេតិ, សង្ឃាទិសេសោ.

វនភង្គេ ឥត្ថិបុរិសា អញ្ញមញ្ញំ កិញ្ចិទេវ តម្ពូលគន្ធបុប្ផវាសាទិប្បការំ បណ្ណាការំ មិត្តសន្ថវភាវស្ស ទឡ្ហភាវត្ថាយ បេសេន្តិ អយំ វនភង្គោ នាម. តញ្ចេ មាតុគាមោ កស្សចិ សំសដ្ឋវិហារិកស្ស កុលូបកភិក្ខុនោ បេសេតិ, តស្ស ច ‘‘អសុកាយ នាម ឥទំ បេសិត’’ន្តិ សារត្តស្ស បុនប្បុនំ ហត្ថេហិ តំ វនភង្គំ កីឡាបយតោ អសុចិ មុច្ចតិ, អនាបត្តិ. សចេ វនភង្គេ សារត្តោ បុន អស្សាទេត្វា មោចនត្ថាយ និមិត្តេ ឧបក្កមិត្វា មោចេតិ, សង្ឃាទិសេសោ. សចេ ឧបក្កមន្តេបិ ន មុច្ចតិ, ថុល្លច្ចយំ.

ឯវមេតេសំ ឯកាទសន្នំ រាគានំ វសេន ឥមេ ឯកាទស បយោគេ សមេវេក្ខិត្វា អាបត្តិ វា អនាបត្តិ វា សល្លក្ខេតព្ពា. សល្លក្ខេត្វា សចេ គរុកា ហោតិ ‘‘គរុកា’’តិ អាចិក្ខិតព្ពា. សចេ លហុកា ហោតិ ‘‘លហុកា’’តិ អាចិក្ខិតព្ពា. តទនុរូបញ្ច វិនយកម្មំ កាតព្ពំ. ឯវញ្ហិ កតំ សុកតំ ហោតិ រោគនិទានំ ញត្វា វេជ្ជេន កតភេសជ្ជមិវ, តស្ស ច បុគ្គលស្ស សោត្ថិភាវាយ សំវត្តតិ.

២៦២. ចេតេតិ ន ឧបក្កមតីតិអាទីសុ មោចនស្សាទចេតនាយ ចេតេតិ, ន ឧបក្កមតិ, មុច្ចតិ, អនាបត្តិ. មោចនស្សាទបីឡិតោ ‘‘អហោ វត មុច្ចេយ្យា’’តិ ចេតេតិ, ន ឧបក្កមតិ, ន មុច្ចតិ, អនាបត្តិ. មោចនស្សាទេន ន ចេតេតិ, ផស្សស្សាទេន កណ្ឌុវនស្សាទេន វា ឧបក្កមតិ, មុច្ចតិ, អនាបត្តិ. តថេវ ន ចេតេតិ, ឧបក្កមតិ, ន មុច្ចតិ, អនាបត្តិ. កាមវិតក្កំ វិតក្កេន្តោ មោចនត្ថាយ ន ចេតេតិ, ន ឧបក្កមតិ, មុច្ចតិ, អនាបត្តិ. សចេ បនស្ស វិតក្កយតោបិ ន មុច្ចតិ ឥទំ អាគតមេវ ហោតិ, ‘‘ន ចេតេតិ, ន ឧបក្កមតិ, ន មុច្ចតិ, អនាបត្តី’’តិ.

អនាបត្តិ សុបិនន្តេនាតិ សុត្តស្ស សុបិនេ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវន្តស្ស វិយ កាយសំសគ្គាទីនិ អាបជ្ជន្តស្ស វិយ សុបិនន្តេនេវ ការណេន យស្ស អសុចិ មុច្ចតិ, តស្ស អនាបត្តិ. សុបិនេ បន ឧប្បន្នាយ អស្សាទចេតនាយ សចស្ស វិសយោ ហោតិ, និច្ចលេន ភវិតព្ពំ, ន ហត្ថេន និមិត្តំ កីឡាបេតព្ពំ, កាសាវបច្ចត្ថរណរក្ខណត្ថំ បន ហត្ថបុដេន គហេត្វា ជគ្គនត្ថាយ ឧទកដ្ឋានំ គន្តុំ វដ្ដតិ.

នមោចនាធិប្បាយស្សាតិ យស្ស ភេសជ្ជេន វា និមិត្តំ អាលិម្បន្តស្ស ឧច្ចារាទីនិ វា ករោន្តស្ស នមោចនាធិប្បាយស្ស មុច្ចតិ, តស្សាបិ អនាបត្តិ. ឧម្មត្តកស្ស ទុវិធស្សាបិ អនាបត្តិ. ឥធ សេយ្យសកោ អាទិកម្មិកោ, តស្ស អនាបត្តិ អាទិកម្មិកស្សាតិ.

បទភាជនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សមុដ្ឋានាទីសុ ឥទំ សិក្ខាបទំ បឋមបារាជិកសមុដ្ឋានំ កាយចិត្តតោ សមុដ្ឋាតិ. កិរិយា, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទ្វិវេទនំ, សុខមជ្ឈត្តទ្វយេនាតិ.

២៦៣. វិនីតវត្ថូសុ សុបិនវត្ថុ អនុបញ្ញត្តិយំ វុត្តនយមេវ. ឧច្ចារបស្សាវវត្ថូនិ ឧត្តានត្ថានេវ.

វិតក្កវត្ថុស្មិំ កាមវិតក្កន្តិ គេហស្សិតកាមវិតក្កំ. តត្ថ កិញ្ចាបិ អនាបត្តិ វុត្តា, អថ ខោ វិតក្កគតិកេន ន ភវិតព្ពំ. ឧណ្ហោទកវត្ថូសុ បឋមំ ឧត្តានមេវ. ទុតិយេ សោ ភិក្ខុ មោចេតុកាមោ ឧណ្ហោទកេន និមិត្តំ បហរិត្វា បហរិត្វា ន្ហាយិ, តេនស្ស អាបត្តិ វុត្តា. តតិយេ ឧបក្កមស្ស អត្ថិតាយ ថុល្លច្ចយំ. ភេសជ្ជកណ្ឌុវនវត្ថូនិ ឧត្តានត្ថានេវ.

២៦៤. មគ្គវត្ថូសុ បឋមស្ស ថុលឩរុកស្ស មគ្គំ គច្ឆន្តស្ស សម្ពាធដ្ឋានេ ឃដ្ដនាយ អសុចិ មុច្ចិ, តស្ស នមោចនាធិប្បាយត្តា អនាបត្តិ. ទុតិយស្ស តថេវ មុច្ចិ, មោចនាធិប្បាយត្តា បន សង្ឃាទិសេសោ. តតិយស្ស ន មុច្ចិ, ឧបក្កមសព្ភាវតោ បន ថុល្លច្ចយំ. តស្មា មគ្គំ គច្ឆន្តេន ឧប្បន្នេ បរិឡាហេ ន គន្តព្ពំ, គមនំ ឧបច្ឆិន្ទិត្វា អសុភាទិមនសិការេន ចិត្តំ វូបសមេត្វា សុទ្ធចិត្តេន កម្មដ្ឋានំ អាទាយ គន្តព្ពំ. សចេ ឋិតោ វិនោទេតុំ ន សក្កោតិ, មគ្គា ឱក្កម្ម និសីទិត្វា វិនោទេត្វា កម្មដ្ឋានំ អាទាយ សុទ្ធចិត្តេនេវ គន្តព្ពំ.

វត្ថិវត្ថូសុ តេ ភិក្ខូ វត្ថិំ ទឡ្ហំ គហេត្វា បូរេត្វា បូរេត្វា វិស្សជ្ជេន្តា គាមទារកា វិយ បស្សាវមកំសុ. ជន្តាឃរវត្ថុស្មិំ ឧទរំ តាបេន្តស្ស មោចនាធិប្បាយស្សាបិ អមោចនាធិប្បាយស្សាបិ មុត្តេ អនាបត្តិយេវ. បរិកម្មំ ករោន្តស្ស និមិត្តចាលនវសេន អសុចិ មុច្ចិ, តស្មា អាបត្តិដ្ឋានេ អាបត្តិ វុត្តា.

២៦៥. ឩរុឃដ្ដាបនវត្ថូសុ យេសំ អាបត្តិ វុត្តា តេ អង្គជាតម្បិ ផុសាបេសុន្តិ វេទិតព្ពាតិ ឯវំ កុរុន្ទដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. សាមណេរាទិវត្ថូនិ ឧត្តានត្ថានេវ.

២៦៦. កាយត្ថម្ភនវត្ថុស្មិំ កាយំ ថម្ភេន្តស្សាតិ ចិរំ និសីទិត្វា វា និបជ្ជិត្វា វា នវកម្មំ វា កត្វា អាលសិយវិមោចនត្ថំ វិជម្ភេន្តស្ស.

ឧបនិជ្ឈាយនវត្ថុស្មិំ សចេបិ បដសតំ និវត្ថា ហោតិ បុរតោ វា បច្ឆតោ វា ឋត្វា ‘‘ឥមស្មិំ នាម ឱកាសេ និមិត្ត’’ន្តិ ឧបនិជ្ឈាយន្តស្ស ទុក្កដមេវ. អនិវត្ថានំ គាមទារិកានំ និមិត្តំ ឧបនិជ្ឈាយន្តស្ស បន កិមេវ វត្តព្ពំ. តិរច្ឆានគតានម្បិ និមិត្តេ ឯសេវ នយោ. ឥតោ ចិតោ ច អវិលោកេត្វា បន ទិវសម្បិ ឯកបយោគេន ឧបនិជ្ឈាយន្តស្ស ឯកមេវ ទុក្កដំ. ឥតោ ចិតោ ច វិលោកេត្វា បុនប្បុនំ ឧបនិជ្ឈាយន្តស្ស បយោគេ បយោគេ ទុក្កដំ. ឧម្មីលននិមីលនវសេន បន ន ការេតព្ពោ. សហសា ឧបនិជ្ឈាយិត្វា បុន បដិសង្ខាយ សំវរេ តិដ្ឋតោ អនាបត្តិ, តំ សំវរំ បហាយ បុន ឧបនិជ្ឈាយតោ ទុក្កដមេវ.

២៦៧. តាឡច្ឆិទ្ទាទិវត្ថូនិ ឧត្តានត្ថានេវ. ន្ហានវត្ថូសុ យេ ឧទកសោតំ និមិត្តេន បហរិំសុ តេសំ អាបត្តិ វុត្តា. ឧទញ្ជលវត្ថូសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ ច ឧទញ្ជលន្តិ ឧទកចិក្ខល្លោ វុច្ចតិ. ឯតេនេវ ឧបាយេន ឥតោ បរានិ សព្ពានេវ ឧទកេ ធាវនាទិវត្ថូនិ វេទិតព្ពានិ. អយំ បន វិសេសោ. បុប្ផាវឡិយវត្ថូសុ សចេបិ នមោចនាធិប្បាយស្ស អនាបត្តិ, កីឡនបច្ចយា បន ទុក្កដំ ហោតីតិ.

សុក្កវិស្សដ្ឋិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. កាយសំសគ្គសិក្ខាបទវណ្ណនា

២៦៩. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវាតិ កាយសំសគ្គសិក្ខាបទំ. តត្រាយំ អនុត្តានបទវណ្ណនា – អរញ្ញេ វិហរតីតិ ន អាវេណិកេ អរញ្ញេ, ជេតវនវិហារស្សេវ បច្ចន្តេ ឯកបស្សេ. មជ្ឈេ គព្ភោតិ តស្ស ច វិហារស្ស មជ្ឈេ គព្ភោ ហោតិ. សមន្តា បរិយាគារោតិ សមន្តា បនស្ស មណ្ឌលមាឡបរិក្ខេបោ ហោតិ. សោ កិរ មជ្ឈេ ចតុរស្សំ គព្ភំ កត្វា ពហិ មណ្ឌលមាឡបរិក្ខេបេន កតោ, យថា សក្កា ហោតិ អន្តោយេវ អាវិញ្ឆន្តេហិ វិចរិតុំ.

សុបញ្ញត្តន្តិ សុដ្ឋ ឋបិតំ, យថា យថា យស្មិំ យស្មិញ្ច ឱកាសេ ឋបិតំ បាសាទិកំ ហោតិ លោករញ្ជកំ តថា តថា តស្មិំ តស្មិំ ឱកាសេ ឋបិតំ, វត្តសីសេន ហិ សោំ ឯកកិច្ចម្បិ ន ករោតិ. ឯកច្ចេ វាតបានេ វិវរន្តោតិ យេសុ វិវដេសុ អន្ធការោ ហោតិ តានិ វិវរន្តោ យេសុ វិវដេសុ អាលោកោ ហោតិ តានិ ថកេន្តោ.

ឯវំ វុត្តេ សា ព្រាហ្មណី តំ ព្រាហ្មណំ ឯតទវោចាតិ ឯវំ តេន ព្រាហ្មណេន បសំសិត្វា វុត្តេ សា ព្រាហ្មណី ‘‘បសន្នោ អយំ ព្រាហ្មណោ បព្ពជិតុកាមោ មញ្ញេ’’តិ សល្លក្ខេត្វា និគូហិតព្ពម្បិ តំ អត្តនោ វិប្បការំ បកាសេន្តី កេវលំ តស្ស សទ្ធាវិឃាតាបេក្ខា ហុត្វា ឯតំ ‘‘កុតោ តស្ស ឧឡារត្តតា’’តិអាទិវចនមវោច. តត្ថ ឧឡារោ អត្តា អស្សាតិ ឧឡារត្តា, ឧឡារត្តនោ ភាវោ ឧដ្ឋារត្តតា. កុលិត្ថីហីតិអាទីសុ កុលិត្ថិយោ នាម ឃរស្សាមិនិយោ. កុលធីតរោ នាម បុរិសន្តរគតា កុលធីតរោ. កុលកុមារិយោ នាម អនិវិដ្ឋា វុច្ចន្តិ. កុលសុណ្ហា នាម បរកុលតោ អានីតា កុលទារកានំ វធុយោ.

២៧០. ឱតិណ្ណោតិ យក្ខាទីហិ វិយ សត្តា អន្តោ ឧប្បជ្ជន្តេន រាគេន ឱតិណ្ណោ, កូបាទីនិ វិយ សត្តា អសមបេក្ខិត្វា រជនីយេ ឋានេ រជ្ជន្តោ សយំ វា រាគំ ឱតិណ្ណោ, យស្មា បន ឧភយថាបិ រាគសមង្គិស្សេវេតំ អធិវចនំ, តស្មា ‘‘ឱតិណ្ណោ នាម សារត្តោ អបេក្ខវា បដិពទ្ធចិត្តោ’’តិ ឯវមស្ស បទភាជនំ វុត្តំ.

តត្ថ សារត្តោតិ កាយសំសគ្គរាគេន សុដ្ឋុ រត្តោ. អបេក្ខវាតិ កាយសំសគ្គាបេក្ខាយ អបេក្ខវា. បដិពទ្ធចិត្តោតិ កាយសំសគ្គរាគេនេវ តស្មិំ វត្ថុស្មិំ បដិពទ្ធចិត្តោ. វិបរិណតេនាតិ បរិសុទ្ធភវង្គសន្តតិសង្ខាតំ បកតិំ វិជហិត្វា អញ្ញថា បវត្តេន, វិរូបំ វា បរិណតេន វិរូបំ បរិវត្តេន, យថា បរិវត្តមានំ វិរូបំ ហោតិ ឯវំ បរិវត្តិត្វា ឋិតេនាតិ អធិប្បាយោ.

២៧១. យស្មា បនេតំ រាគាទីហិ សម្បយោគំ នាតិវត្តតិ, តស្មា ‘‘វិបរិណតន្តិ រត្តម្បិ ចិត្ត’’ន្តិអាទិនា នយេនស្ស បទភាជនំ វត្វា អន្តេ ឥធាធិប្បេតមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘អបិច រត្តំ ចិត្តំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតំ វិបរិណត’’ន្តិ អាហ.

តទហុជាតាតិ តំទិវសំ ជាតា ជាតមត្តា អល្លមំសបេសិវណ្ណា, ឯវរូបាយបិ ហិ សទ្ធិំ កាយសំសគ្គេ សង្ឃាទិសេសោ, មេថុនវីតិក្កមេ បារាជិកំ, រហោ និសជ្ជស្សាទេ បាចិត្តិយញ្ច ហោតិ. បគេវាតិ បឋមមេវ.

កាយសំសគ្គំ សមាបជ្ជេយ្យាតិ ហត្ថគ្គហណាទិកាយសម្បយោគំ កាយមិស្សីភាវំ សមាបជ្ជេយ្យ, យស្មា បនេតំ សមាបជ្ជន្តស្ស យោ សោ កាយសំសគ្គោ នាម សោ អត្ថតោ អជ្ឈាចារោ ហោតិ, រាគវសេន អភិភវិត្វា សញ្ញមវេលំ អាចារោ, តស្មាស្ស សង្ខេបន អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘អជ្ឈាចារោ វុច្ចតី’’តិ បទភាជនមាហ.

ហត្ថគ្គាហំ វាតិអាទិភេទំ បនស្ស វិត្ថារេន អត្ថទស្សនំ. តត្ថ ហត្ថាទីនំ វិភាគទស្សនត្ថំ ‘‘ហត្ថោ នាម កប្បរំ ឧបាទាយា’’តិអាទិមាហ តត្ថ កប្បរំ ឧបាទាយាតិ ទុតិយំ. មហាសន្ធិំ ឧបាទាយ. អញ្ញត្ថ បន មណិពន្ធតោ បដ្ឋាយ យាវ អគ្គនខា ហត្ថោ ឥធ សទ្ធិំ អគ្គពាហាយ កប្បរតោ បដ្ឋាយ អធិប្បេតោ.

សុទ្ធកេសា វាតិ សុត្តាទីហិ អមិស្សា សុទ្ធា កេសាយេវ. វេណីតិ តីហិ កេសវដ្ដីហិ វិនន្ធិត្វា កតកេសកលាបស្សេតំ នាមំ. សុត្តមិស្សាតិ បញ្ចវណ្ណេន សុត្តេន កេសេ មិស្សេត្វា កតា. មាលាមិស្សាតិ វស្សិកបុប្ផាទីហិ មិស្សេត្វា តីហិ កេសវដ្ដីហិ វិនន្ធិត្វា កតា, អវិនទ្ធោបិ វា កេវលំ បុប្ផមិស្សកោ កេសកលាបោ ឥធ ‘‘វេណី’’តិ វេទិតព្ពោ. ហិរញ្ញមិស្សាតិ កហាបណមាលាយ មិស្សេត្វា កតា. សុវណ្ណមិស្សាតិ សុវណ្ណចីរកេហិ វា បាមង្គាទីហិ វា មិស្សេត្វា កតា. មុត្តាមិស្សាតិ មុត្តាវលីហិ មិស្សេត្វា កតា. មណិមិស្សាតិ សុត្តារូឡ្ហេហិ មណីហិ មិស្សេត្វា កតា. ឯតាសុ ហិ យំកិញ្ចិ វេណិំ គណ្ហន្តស្ស សង្ឃាទិសេសោយេវ. ‘‘អហំ មិស្សកវេណិំ អគ្គហេសិ’’ន្តិ វទន្តស្ស មោក្ខោ នត្ថិ. វេណិគ្គហណេន ចេត្ថ កេសាបិ គហិតាវ ហោន្តិ, តស្មា យោ ឯកម្បិ កេសំ គណ្ហាតិ តស្សបិ អាបត្តិយេវ.

ហត្ថញ្ច វេណិញ្ច ឋបេត្វាតិ ឥធ វុត្តលក្ខណំ ហត្ថញ្ច សព្ពប្បការញ្ច វេណិំ ឋបេត្វា អវសេសំ សរីរំ ‘‘អង្គ’’ន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯវំ បរិច្ឆិន្នេសុ ហត្ថាទីសុ ហត្ថស្ស គហណំ ហត្ថគ្គាហោ, វេណិយា គហណំ វេណិគ្គាហោ, អវសេសសសរីរស្ស បរាមសនំ អញ្ញតរស្ស វា អញ្ញតរស្ស វា អង្គស្ស បរាមសនំ, យោ តំ ហត្ថគ្គាហំ វា វេណិគ្គាហំ វា អញ្ញតរស្ស វា អញ្ញតរស្ស វា អង្គស្ស បរាមសនំ សមាបជ្ជេយ្យ, តស្ស សង្ឃាទិសេសោ នាម អាបត្តិនិកាយោ ហោតីតិ. អយំ សិក្ខាបទស្ស អត្ថោ.

២៧២. យស្មា បន យោ ច ហត្ថគ្គាហោ យោ ច វេណិគ្គាហោ យញ្ច អវសេសស្ស អង្គស្ស បរាមសនំ តំ សព្ពម្បិ ភេទតោ ទ្វាទសវិធំ ហោតិ, តស្មា តំ ភេទំ ទស្សេតុំ ‘‘អាមសនា បរាមសនា’’តិអាទិនា នយេនស្ស បទភាជនំ វុត្តំ. តត្ថ យញ្ច វុត្តំ ‘‘អាមសនា នាម អាមដ្ឋមត្តា’’តិ យញ្ច ‘‘ឆុបនំ នាម ផុដ្ឋមត្ត’’ន្តិ, ឥមេសំ អយំ វិសេសោ – អាមសនាតិ អាមជ្ជនា ផុដ្ឋោកាសំ អនតិក្កមិត្វាបិ តត្ថេវ សង្ឃដ្ដនា. អយញ្ហិ ‘‘អាមដ្ឋមត្តា’’តិ វុច្ចតិ. ឆុបនន្តិ អសង្ឃដ្ដេត្វា ផុដ្ឋមត្តំ.

យម្បិ ឧម្មសនាយ ច ឧល្លង្ឃនាយ ច និទ្ទេសេ ‘‘ឧទ្ធំ ឧច្ចារណា’’តិ ឯកមេវ បទំ វុត្តំ. តត្រាបិ អយំ វិសេសោ – បឋមំ អត្តនោ កាយស្ស ឥត្ថិយា កាយេ ឧទ្ធំ បេសនវសេន វុត្តំ, ទុតិយំ ឥត្ថិយា កាយំ ឧក្ខិបនវសេន, សេសំ បាកដមេវ.

២៧៣. ឥទានិ យ្វាយំ ឱតិណ្ណោ វិបរិណតេន ចិត្តេន កាយសំសគ្គំ សមាបជ្ជតិ, តស្ស ឯតេសំ បទានំ វសេន វិត្ថារតោ អាបត្តិភេទំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥត្ថី ច ហោតិ ឥត្ថិសញ្ញី សារត្តោ ច ភិក្ខុ ច នំ ឥត្ថិយា កាយេន កាយ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ភិក្ខុ ច នំ ឥត្ថិយា កាយេន កាយន្តិ សោ សារត្តោ ច ឥត្ថិសញ្ញី ច ភិក្ខុ អត្តនោ កាយេន. នន្តិ និបាតមត្តំ. អថ វា ឯតំ តស្សា ឥត្ថិយា ហត្ថាទិភេទំ កាយំ. អាមសតិ បរាមសតីតិ ឯតេសុ ចេ ឯកេនាបិ អាការេន អជ្ឈាចរតិ, អាបត្តិ សង្ឃាទិសេសស្ស. តត្ថ សកិំ អាមសតោ ឯកា អាបត្តិ, បុនប្បុនំ អាមសតោ បយោគេ បយោគេ សង្ឃាទិសេសោ.

បរាមសន្តោបិ សចេ កាយតោ អមោចេត្វាវ ឥតោ ចិតោ ច អត្តនោ ហត្ថំ វា កាយំ វា សញ្ចោបេតិ ហរតិ បេសេតិ ទិវសម្បិ បរាមសតោ ឯកាវ អាបត្តិ. សចេ កាយតោ មោចេត្វា មោចេត្វា បរាមសតិ បយោគេ បយោគេ អាបត្តិ.

ឱមសន្តោបិ សចេ កាយតោ អមោចេត្វាវ ឥត្ថិយា មត្ថកតោ បដ្ឋាយ យាវ បាទបិដ្ឋិំ ឱមសតិ ឯកាវ អាបត្តិ. សចេ បន ឧទរាទីសុ តំ តំ ឋានំ បត្វា មុញ្ចិត្វា មុញ្ចិត្វា ឱមសតិ បយោគេ បយោគេ អាបត្តិ. ឧម្មសនាយបិ បាទតោ បដ្ឋាយ យាវ សីសំ ឧម្មសន្តស្ស ឯសេវ នយោ.

ឱលង្ឃនាយ មាតុគាមំ កេសេសុ គហេត្វា នាមេត្វា ចុម្ពនាទីសុ យំ អជ្ឈាចារំ ឥច្ឆតិ តំ កត្វា មុញ្ចតោ ឯកាវ អាបត្តិ. ឧដ្ឋិតំ បុនប្បុនំ នាមយតោ បយោគេ បយោគេ អាបត្តិ. ឧល្លង្ឃនាយបិ កេសេសុ វា ហត្ថេសុ វា គហេត្វា វុដ្ឋាបយតោ ឯសេវ នយោ.

អាកឌ្ឍនាយ អត្តនោ អភិមុខំ អាកឌ្ឍន្តោ យាវ ន មុញ្ចតិ តាវ ឯកាវ អាបត្តិ. មុញ្ចិត្វា មុញ្ចិត្វា អាកឌ្ឍន្តស្ស បយោគេ បយោគេ អាបត្តិ. បតិកឌ្ឍនាយបិ បរម្មុខំ បិដ្ឋិយំ គហេត្វា បដិប្បណាមយតោ ឯសេវ នយោ.

អភិនិគ្គណ្ហនាយ ហត្ថេ វា ពាហាយ វា ទឡ្ហំ គហេត្វា យោជនម្បិ គច្ឆតោ ឯកាវ អាបត្តិ. មុញ្ចិត្វា បុនប្បុនំ គណ្ហតោ បយោគេ បយោគេ អាបត្តិ. អមុញ្ចិត្វា បុនប្បុនំ ផុសតោ ច អាលិង្គតោ ច បយោគេ បយោគេ អាបត្តីតិ មហាសុមត្ថេរោ អាហ. មហាបទុមត្ថេរោ បនាហ – ‘‘មូលគ្គហណមេវ បមាណំ, តស្មា យាវ ន មុញ្ចតិ តាវ ឯកា ឯវ អាបត្តី’’តិ.

អភិនិប្បីឡនាយ វត្ថេន វា អាភរណេន វា សទ្ធិំ បីឡយតោ អង្គំ អផុសន្តស្ស ថុល្លច្ចយំ, ផុសន្តស្ស សង្ឃាទិសេសោ, ឯកបយោគេន ឯកា អាបត្តិ, នានាបយោគេន នានា.

គហណឆុបនេសុ អញ្ញំ កិញ្ចិ វិការំ អករោន្តោបិ គហិតមត្តផុដ្ឋមត្តេនាបិ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ.

ឯវមេតេសុ អាមសនាទីសុ ឯកេនាបិ អាការេន អជ្ឈាចារតោ ឥត្ថិយា ឥត្ថិសញ្ញិស្ស សង្ឃាទិសេសោ, វេមតិកស្ស ថុល្លច្ចយំ, បណ្ឌកបុរិសតិរច្ឆានគតសញ្ញិស្សាបិ ថុល្លច្ចយមេវ. បណ្ឌកេ បណ្ឌកសញ្ញិស្ស ថុល្លច្ចយំ, វេមតិកស្ស ទុក្កដំ. បុរិសតិរច្ឆានគតឥត្ថិសញ្ញិស្សាបិ ទុក្កដមេវ. បុរិសេ បុរិសសញ្ញិស្សាបិ វេមតិកស្សាបិ ឥត្ថិបណ្ឌកតិរច្ឆានគតសញ្ញិស្សាបិ ទុក្កដមេវ. តិរច្ឆានគតេបិ សព្ពាការេន ទុក្កដមេវាតិ. ឥមា ឯកមូលកនយេ វុត្តា អាបត្តិយោ សល្លក្ខេត្វា ឥមិនាវ ឧបាយេន ‘‘ទ្វេ ឥត្ថិយោ ទ្វិន្នំ ឥត្ថីន’’ន្តិអាទិវសេន វុត្តេ ទុមូលកនយេបិ ទិគុណា អាបត្តិយោ វេទិតព្ពា. យថា ច ទ្វីសុ ឥត្ថីសុ ទ្វេ សង្ឃាទិសេសា; ឯវំ សម្ពហុលាសុ សម្ពហុលា វេទិតព្ពា.

យោ ហិ ឯកតោ ឋិតា សម្ពហុលា ឥត្ថិយោ ពាហាហិ បរិក្ខិបិត្វា គណ្ហាតិ សោ យត្តកា ឥត្ថិយោ ផុដ្ឋា តាសំ គណនាយ សង្ឃាទិសេសេ អាបជ្ជតិ, មជ្ឈគតានំ គណនាយ ថុល្លច្ចយេ. តា ហិ តេន កាយប្បដិពទ្ធេន អាមដ្ឋា ហោន្តិ. យោ បន សម្ពហុលានំ អង្គុលិយោ វា កេសេ វា ឯកតោ កត្វា គណ្ហាតិ, សោ អង្គុលិយោ ច កេសេ ច អគណេត្វា ឥត្ថិយោ គណេត្វា សង្ឃាទិសេសេហិ ការេតព្ពោ. យាសញ្ច ឥត្ថីនំ អង្គុលិយោ វា កេសា វា មជ្ឈគតា ហោន្តិ, តាសំ គណនាយ ថុល្លច្ចយេ អាបជ្ជតិ. តា ហិ តេន កាយប្បដិពទ្ធេន អាមដ្ឋា ហោន្តិ, សម្ពហុលា បន ឥត្ថិយោ កាយប្បដិពទ្ធេហិ រជ្ជុវត្ថាទីហិ បរិក្ខិបិត្វា គណ្ហន្តោ សព្ពាសំយេវ អន្តោបរិក្ខេបគតានំ គណនាយ ថុល្លច្ចយេ អាបជ្ជតិ. មហាបច្ចរិយំ អផុដ្ឋាសុ ទុក្កដំ វុត្តំ. តត្ថ យស្មា បាឡិយំ កាយប្បដិពទ្ធប្បដិពទ្ធេន អាមសនំ នាម នត្ថិ, តស្មា សព្ពម្បិ កាយប្បដិពទ្ធប្បដិពទ្ធំ កាយប្បដិពទ្ធេនេវ សង្គហេត្វា មហាអដ្ឋកថាយញ្ច កុរុន្ទិយញ្ច វុត្តោ បុរិមនយោយេវេត្ថ យុត្តតរោ ទិស្សតិ.

យោ ហិ ហត្ថេន ហត្ថំ គហេត្វា បដិបាដិយា ឋិតាសុ ឥត្ថីសុ សមសារាគោ ឯកំ ហត្ថេ គណ្ហាតិ, សោ គហិតិត្ថិយា វសេន ឯកំ សង្ឃាទិសេសំ អាបជ្ជតិ, ឥតរាសំ គណនាយ បុរិមនយេនេវ ថុល្លច្ចយេ. សចេ សោ តំ កាយប្បដិពទ្ធេ វត្ថេ វា បុប្ផេ វា គណ្ហាតិ, សព្ពាសំ គណនាយ ថុល្លច្ចយេ អាបជ្ជតិ. យថេវ ហិ រជ្ជុវត្ថាទីហិ បរិក្ខិបន្តេន សព្ពាបិ កាយប្បដិពទ្ធេន អាមដ្ឋា ហោន្តិ, តថា ឥធាបិ សព្ពាបិ កាយប្បដិពទ្ធេន អាមដ្ឋា ហោន្តិ. សចេ បន តា ឥត្ថិយោ អញ្ញមញ្ញំ វត្ថកោដិយំ គហេត្វា ឋិតា ហោន្តិ, តត្រ ចេសោ បុរិមនយេនេវ បឋមំ ឥត្ថិំ ហត្ថេ គណ្ហាតិ គហិតាយ វសេន សង្ឃាទិសេសំ អាបជ្ជតិ, ឥតរាសំ គណនាយ ទុក្កដានិ. សព្ពាសញ្ហិ តាសំ តេន បុរិមនយេនេវ កាយបដិពទ្ធេន កាយប្បដិពទ្ធំ អាមដ្ឋំ ហោតិ. សចេ បន សោបិ តំ កាយប្បដិពទ្ធេយេវ គណ្ហាតិ តស្សា វសេន ថុល្លច្ចយំ អាបជ្ជតិ, ឥតរាសំ គណនាយ អនន្តរនយេនេវ ទុក្កដានិ.

យោ បន ឃនវត្ថនិវត្ថំ ឥត្ថិំ កាយសំសគ្គរាគេន វត្ថេ ឃដ្ដេតិ, ថុល្លច្ចយំ. វិរឡវត្ថនិវត្ថំ ឃដ្ដេតិ, តត្រ ចេ វត្ថន្តរេហិ ឥត្ថិយា វា និក្ខន្តលោមានិ ភិក្ខុំ ភិក្ខុនោ វា បវិដ្ឋលោមានិ ឥត្ថិំ ផុសន្តិ, ឧភិន្នំ លោមានិយេវ វា លោមានិ ផុសន្តិ, សង្ឃាទិសេសោ. ឧបាទិន្នកេន ហិ កម្មជរូបេន ឧបាទិន្នកំ វា អនុបាទិន្នកំ វា អនុបាទិន្នកេនបិ កេនចិ កេសាទិនា ឧបាទិន្នកំ វា អនុបាទិន្នកំ វា ផុសន្តោបិ សង្ឃាទិសេសំ អាបជ្ជតិយេវ.

តត្ថ កុរុន្ទិយំ ‘‘លោមានិ គណេត្វា សង្ឃាទិសេសោ’’តិ វុត្តំ. មហាអដ្ឋកថាយំ បន ‘‘លោមានិ គណេត្វា អាបត្តិយា ន ការេតព្ពោ, ឯកមេវ សង្ឃាទិសេសំ អាបជ្ជតិ. សង្ឃិកមញ្ចេ បន អបច្ចត្ថរិត្វា និបន្នោ លោមានិ គណេត្វា ការេតព្ពោ’’តិ វុត្តំ, តទេវ យុត្តំ. ឥត្ថិវសេន ហិ អយំ អាបត្តិ, ន កោដ្ឋាសវសេនាតិ.

ឯត្ថាហ ‘‘យោ បន ‘កាយប្បដិពទ្ធំ គណ្ហិស្សាមី’តិ កាយំ គណ្ហាតិ, ‘កាយំ គណ្ហិស្សាមី’តិ កាយប្បដិពទ្ធំ គណ្ហាតិ, សោ កិំ អាបជ្ជតី’’តិ. មហាសុមត្ថេរោ តាវ ‘‘យថាវត្ថុកមេវា’’តិ វទតិ. អយំ កិរស្ស លទ្ធិ –

‘‘វត្ថុ សញ្ញា ច រាគោ ច, ផស្សប្បដិវិជាននា;

យថានិទ្ទិដ្ឋនិទ្ទេសេ, គរុកំ តេន ការយេ’’តិ.

ឯត្ថ ‘‘វត្ថូ’’តិ ឥត្ថី. ‘‘សញ្ញា’’តិ ឥត្ថិសញ្ញា. ‘‘រាគោ’’តិ កាយសំសគ្គរាគោ. ‘‘ផស្សប្បដិវិជាននា’’តិ កាយសំសគ្គផស្សជាននា. តស្មា យោ ឥត្ថិយា ឥត្ថិសញ្ញី កាយសំសគ្គរាគេន ‘‘កាយប្បដិពទ្ធំ គហេស្សាមី’’តិ បវត្តោបិ កាយំ ផុសតិ, គរុកំ សង្ឃាទិសេសំយេវ អាបជ្ជតិ. ឥតរោបិ ថុល្លច្ចយន្តិ មហាបទុមត្ថេរោ បនាហ –

‘‘សញ្ញាយ វិរាគិតម្ហិ, គហណេ ច វិរាគិតេ;

យថានិទ្ទិដ្ឋនិទ្ទេសេ, គរុកំ តត្ថ ន ទិស្សតី’’តិ.

អស្សាបាយំ លទ្ធិ ឥត្ថិយា ឥត្ថិសញ្ញិនោ ហិ សង្ឃាទិសេសោ វុត្តោ. ឥមិនា ច ឥត្ថិសញ្ញា វិរាគិតា កាយប្បដិពទ្ធេ កាយប្បដិពទ្ធសញ្ញា ឧប្បាទិតា, តំ គណ្ហន្តស្ស បន ថុល្លច្ចយំ វុត្តំ. ឥមិនា ច គហណម្បិ វិរាគិតំ តំ អគ្គហេត្វា ឥត្ថី គហិតា, តស្មា ឯត្ថ ឥត្ថិសញ្ញាយ អភាវតោ សង្ឃាទិសេសោ ន ទិស្សតិ, កាយប្បដិពទ្ធស្ស អគ្គហិតត្តា ថុល្លច្ចយំ ន ទិស្សតិ, កាយសំសគ្គរាគេន ផុដ្ឋត្តា បន ទុក្កដំ. កាយសំសគ្គរាគេន ហិ ឥមំ នាម វត្ថុំ ផុសតោ អនាបត្តីតិ នត្ថិ, តស្មា ទុក្កដមេវាតិ.

ឥទញ្ច បន វត្វា ឥទំ ចតុក្កមាហ. ‘‘សារត្តំ គណ្ហិស្សាមី’តិ សារត្តំ គណ្ហិ សង្ឃាទិសេសោ, ‘វិរត្តំ គណ្ហិស្សាមី’តិ វិរត្តំ គណ្ហិ ទុក្កដំ, ‘សារត្តំ គណ្ហិស្សាមី’តិ វិរត្តំ គណ្ហិ ទុក្កដំ, ‘វិរត្តំ គណ្ហិស្សាមី’តិ សារត្តំ គណ្ហិ ទុក្កដមេវា’’តិ. កិញ្ចាបិ ឯវមាហ? អថ ខោ មហាសុមត្ថេរវាទោយេវេត្ថ ‘‘ឥត្ថិ ច ហោតិ ឥត្ថិសញ្ញី សារត្តោ ច ភិក្ខុ ច នំ ឥត្ថិយា កាយេន កាយប្បដិពទ្ធំ អាមសតិ បរាមសតិ…បេ… គណ្ហាតិ ឆុបតិ អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ ឥមាយ បាឡិយា ‘‘យោ ហិ ឯកតោ ឋិតា សម្ពហុលា ឥត្ថិយោ ពាហាហិ បរិក្ខិបិត្វា គណ្ហាតិ, សោ យត្តកា ឥត្ថិយោ ផុដ្ឋា តាសំ គណនាយ សង្ឃាទិសេសេ អាបជ្ជតិ, មជ្ឈគតានំ គណនាយ ថុល្លច្ចយេ’’តិអាទីហិ អដ្ឋកថាវិនិច្ឆយេហិ ច សមេតិ. យទិ ហិ សញ្ញាទិវិរាគេន វិរាគិតំ នាម ភវេយ្យ ‘‘បណ្ឌកោ ច ហោតិ ឥត្ថិសញ្ញី’’តិអាទីសុ វិយ ‘‘កាយប្បដិពទ្ធញ្ច ហោតិ កាយសញ្ញី ចា’’តិអាទិនាបិ នយេន បាឡិយំ វិសេសំ វទេយ្យ. យស្មា បន សោ ន វុត្តោ, តស្មា ឥត្ថិយា ឥត្ថិសញ្ញាយ សតិ ឥត្ថិំ អាមសន្តស្ស សង្ឃាទិសេសោ, កាយប្បដិពទ្ធំ អាមសន្តស្ស ថុល្លច្ចយន្តិ យថាវត្ថុកមេវ យុជ្ជតិ.

មហាបច្ចរិយម្បិ ចេតំ វុត្តំ – ‘‘នីលំ បារុបិត្វា សយិតាយ កាឡិត្ថិយា កាយំ ឃដ្ដេស្សាមី’តិ កាយំ ឃដ្ដេតិ, សង្ឃាទិសេសោ; ‘កាយំ ឃដ្ដេស្សាមី’តិ នីលំ ឃដ្ដេតិ, ថុល្លច្ចយំ; ‘នីលំ ឃដ្ដេស្សាមី’តិ កាយំ ឃដ្ដេតិ, សង្ឃាទិសេសោ; ‘នីលំ ឃដ្ដេស្សាមី’តិ នីលំ ឃដ្ដេតិ, ថុល្លច្ចយ’’ន្តិ. យោបាយំ ‘‘ឥត្ថី ច បណ្ឌកោ ចា’’តិអាទិនា នយេន វត្ថុមិស្សកនយោ វុត្តោ, តស្មិម្បិ វត្ថុ សញ្ញាវិមតិវសេន វុត្តា អាបត្តិយោ បាឡិយំ អសម្មុយ្ហន្តេន វេទិតព្ពា.

កាយេនកាយប្បដិពទ្ធវារេ បន ឥត្ថិយា ឥត្ថិសញ្ញិស្ស កាយប្បដិពទ្ធំ គណ្ហតោ ថុល្លច្ចយំ, សេសេ សព្ពត្ថ ទុក្កដំ. កាយប្បដិពទ្ធេនកាយវារេបិ ឯសេវ នយោ. កាយប្បដិពទ្ធេនកអាយប្បដិពទ្ធវារេ ច និស្សគ្គិយេនកាយវារាទីសុ ចស្ស សព្ពត្ថ ទុក្កដមេវ.

‘‘ឥត្ថី ច ហោតិ ឥត្ថិសញ្ញី សារត្តោ ច ឥត្ថី ច នំ ភិក្ខុស្ស កាយេន កាយ’’ន្តិអាទិវារោ បន ភិក្ខុម្ហិ មាតុគាមស្ស រាគវសេន វុត្តោ. តត្ថ ឥត្ថី ច នំ ភិក្ខុស្ស កាយេន កាយន្តិ ភិក្ខុម្ហិ សារត្តា ឥត្ថី តស្ស និសិន្នោកាសំ វា និបន្នោកាសំ វា គន្ត្វា អត្តនោ កាយេន តំ ភិក្ខុស្ស កាយំ អាមសតិ…បេ… ឆុបតិ. សេវនាធិប្បាយោ កាយេន វាយមតិ, ផស្សំ បដិវិជានាតីតិ ឯវំ តាយ អាមដ្ឋោ វា ឆុបិតោ វា សេវនាធិប្បាយោ ហុត្វា សចេ ផស្សប្បដិវិជាននត្ថំ ឦសកម្បិ កាយំ ចាលេតិ ផន្ទេតិ, សង្ឃាទិសេសំ អាបជ្ជតិ.

ទ្វេ ឥត្ថិយោតិ ឯត្ថ ទ្វេ សង្ឃាទិសេសេ អាបជ្ជតិ, ឥត្ថិយា ច បណ្ឌកេ ច សង្ឃាទិសេសេន សហ ទុក្កដំ. ឯតេន ឧបាយេន យាវ ‘‘និស្សគ្គិយេន និស្សគ្គិយំ អាមសតិ, សេវនាធិប្បាយោ កាយេន វាយមតិ ន ច ផស្សំ បដិវិជានាតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ តាវ បុរិមនយេនេវ អាបត្តិភេទោ វេទិតព្ពោ.

ឯត្ថ ច កាយេន វាយមតិ ន ច ផស្សំ បដិវិជានាតីតិ អត្តនា និស្សដ្ឋំ បុប្ផំ វា ផលំ វា ឥត្ថិំ អត្តនោ និស្សគ្គិយេន បុប្ផេន វា ផលេន វា បហរន្តិំ ទិស្វា កាយេន វិការំ ករោតិ, អង្គុលិំ វា ចាលេតិ, ភមុកំ វា ឧក្ខិបតិ, អក្ខិំ វា និខណតិ, អញ្ញំ វា ឯវរូបំ វិការំ ករោតិ, អយំ វុច្ចតិ ‘‘កាយេន វាយមតិ ន ច ផស្សំ បដិវិជានាតី’’តិ. អយម្បិ កាយេន វាយមិតត្តា ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ, ទ្វីសុ ឥត្ថីសុ ទ្វេ, ឥត្ថីបណ្ឌកេសុបិ ទ្វេ ឯវ ទុក្កដេ អាបជ្ជតិ.

២៧៩. ឯវំ វត្ថុវសេន វិត្ថារតោ អាបត្តិភេទំ ទស្សេត្វា ឥទានិ លក្ខណវសេន សង្ខេបតោ អាបត្តិភេទញ្ច អនាបត្តិភេទញ្ច ទស្សេន្តោ ‘‘សេវនាធិប្បាយោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បុរិមនយេ ឥត្ថិយា ផុដ្ឋោ សមានោ សេវនាធិប្បាយោ កាយេន វាយមតិ, ផស្សំ បដិវិជានាតីតិ តិវង្គសម្បត្តិយា សង្ឃាទិសេសោ. ទុតិយេ នយេ និស្សគ្គិយេន និស្សគ្គិយាមសនេ វិយ វាយមិត្វា អឆុបនេ វិយ ច ផស្សស្ស អប្បដិវិជាននតោ ទុវង្គសម្បត្តិយា ទុក្កដំ. តតិយេ កាយេន អវាយមតោ អនាបត្តិ. យោ ហិ សេវនាធិប្បាយោបិ និច្ចលេន កាយេន កេវលំ ផស្សំ បដិវិជានាតិ សាទិយតិ អនុភោតិ, តស្ស ចិត្តុប្បាទមត្តេ អាបត្តិយា អភាវតោ អនាបត្តិ. ចតុត្ថេ បន និស្សគ្គិយេន និស្សគ្គិយាមសនេ វិយ ផស្សប្បដិវិជាននាបិ នត្ថិ, កេវលំ ចិត្តុប្បាទមត្តមេវ, តស្មា អនាបត្តិ. មោក្ខាធិប្បាយស្ស សព្ពាការេសុ អនាបត្តិយេវ.

ឯត្ថ បន យោ ឥត្ថិយា គហិតោ តំ អត្តនោ សរីរា មោចេតុកាមោ បដិប្បណាមេតិ វា បហរតិ វា អយំ កាយេន វាយមតិ ផស្សំ បដិវិជានាតិ. យោ អាគច្ឆន្តិំ ទិស្វា តតោ មុញ្ចិតុកាមោ ឧត្តាសេត្វា បលាបេតិ, អយំ កាយេន វាយមតិ ន ច ផស្សំ បដិវិជានាតិ. យោ តាទិសំ ទីឃជាតិំ កាយេ អារូឡ្ហំ ទិស្វា ‘‘សណិកំ គច្ឆតុ ឃដ្ដិយមានា អនត្ថាយ សំវត្តេយ្យា’’តិ ន ឃដ្ដេតិ, ឥត្ថិមេវ វា អង្គំ ផុសមានំ ញត្វា ‘‘ឯសា ‘អនត្ថិកោ អយំ មយា’តិ សយមេវ បក្កមិស្សតី’’តិ អជានន្តោ វិយ និច្ចលោ ហោតិ, ពលវិត្ថិយា វា គាឡ្ហំ អាលិង្គិត្វា គហិតោ ទហរភិក្ខុ បលាយិតុកាមោបិ សុដ្ឋុ គហិតត្តា និច្ចលោ ហោតិ, អយំ ន ច កាយេន វាយមតិ, ផស្សំ បដិវិជានាតិ. យោ បន អាគច្ឆន្តិំ ទិស្វា ‘‘អាគច្ឆតុ តាវ តតោ នំ បហរិត្វា វា បណាមេត្វា វា បក្កមិស្សាមី’’តិ និច្ចលោ ហោតិ, អយំ មោក្ខាធិប្បាយោ ន ច កាយេន វាយមតិ, ន ច ផស្សំ បដិវិជានាតីតិ វេទិតព្ពោ.

២៨០. អសញ្ចិច្ចាតិ ឥមិនា ឧបាយេន ឥមំ ផុសិស្សាមីតិ អចេតេត្វា, ឯវញ្ហិ អចេតេត្វា បត្តប្បដិគ្គហណាទីសុ មាតុគាមស្ស អង្គេ ផុដ្ឋេបិ អនាបត្តិ.

អសតិយាតិ អញ្ញវិហិតោ ហោតិ មាតុគាមំ ផុសាមីតិ សតិ នត្ថិ, ឯវំ អសតិយា ហត្ថបាទបសារណាទិកាលេ ផុសន្តស្ស អនាបត្តិ.

អជានន្តស្សាតិ ទារកវេសេន ឋិតំ ទារិកំ ‘‘ឥត្ថី’’តិ អជានន្តោ កេនចិទេវ ករណីយេន ផុសតិ, ឯវំ ‘‘ឥត្ថី’’តិ អជានន្តស្ស ផុសតោ អនាបត្តិ.

អសាទិយន្តស្សាតិ កាយសំសគ្គំ អសាទិយន្តស្ស, តស្ស ពាហាបរម្បរាយ នីតភិក្ខុស្ស វិយ អនាបត្តិ. ឧម្មត្តកាទយោ វុត្តនយាឯវ. ឥធ បន ឧទាយិត្ថេរោ អាទិកម្មិកោ, តស្ស អនាបត្តិ អាទិកម្មិកស្សាតិ.

បទភាជនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សមុដ្ឋានាទីសុ ឥទំ សិក្ខាបទំ បឋមបារាជិកសមុដ្ឋានំ កាយចិត្តតោ សមុដ្ឋាតិ, កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទ្វិវេទនំ, សុខមជ្ឈត្តទ្វយេនាតិ.

២៨១. វិនីតវត្ថូសុ – មាតុយា មាតុបេមេនាតិ មាតុបេមេន មាតុយា កាយំ អាមសិ. ឯស នយោ ធីតុភគិនិវត្ថូសុ. តត្ថ យស្មា មាតា វា ហោតុ ធីតា វា ឥត្ថី នាម សព្ពាបិ ព្រហ្មចរិយស្ស បារិបន្ថិកាវ. តស្មា ‘‘អយំ មេ មាតា អយំ ធីតា អយំ មេ ភគិនី’’តិ គេហស្សិតបេមេន អាមសតោបិ ទុក្កដមេវ វុត្តំ.

ឥមំ បន ភគវតោ អាណំ អនុស្សរន្តេន សចេបិ នទីសោតេន វុយ្ហមានំ មាតរំ បស្សតិ នេវ ហត្ថេន បរាមសិតព្ពា. បណ្ឌិតេន បន ភិក្ខុនា នាវា វា ផលកំ វា កទលិក្ខន្ធោ វា ទារុក្ខន្ធោ វា ឧបសំហរិតព្ពោ. តស្មិំ អសតិ កាសាវម្បិ ឧបសំហរិត្វា បុរតោ ឋបេតព្ពំ, ‘‘ឯត្ថ គណ្ហាហី’’តិ បន ន វត្តព្ពា. គហិតេ បរិក្ខារំ កឌ្ឍាមីតិ កឌ្ឍន្តេន គន្តព្ពំ. សចេ ភាយតិ បុរតោ បុរតោ គន្ត្វា ‘‘មា ភាយី’’តិ សមស្សាសេតព្ពា. សចេ ភាយមានា បុត្តស្ស សហសា ខន្ធេ វា អភិរុហតិ, ហត្ថេ វា គណ្ហាតិ, ន ‘‘អបេហិ មហល្លិកេ’’តិ និទ្ធុនិតព្ពា, ថលំ បាបេតព្ពា. កទ្ទមេ លគ្គាយបិ កូបេ បតិតាយបិ ឯសេវ នយោ.

តត្របិ ហិ យោត្តំ វា វត្ថំ វា បក្ខិបិត្វា ហត្ថេន គហិតភាវំ ញត្វា ឧទ្ធរិតព្ពា, នត្វេវ អាមសិតព្ពា. ន កេវលញ្ច មាតុគាមស្ស សរីរមេវ អនាមាសំ, និវាសនបាវុរណម្បិ អាភរណភណ្ឌម្បិ តិណណ្ឌុបកំ វា តាឡបណ្ណមុទ្ទិកំ វា ឧបាទាយ អនាមាសមេវ, តញ្ច ខោ និវាសនបារុបនំ បិឡន្ធនត្ថាយ ឋបិតមេវ. សចេ បន និវាសនំ វា បារុបនំ វា បរិវត្តេត្វា ចីវរត្ថាយ បាទមូលេ ឋបេតិ វដ្ដតិ. អាភរណភណ្ឌេសុ បន សីសបសាធនកទន្តសូចិអាទិកប្បិយភណ្ឌំ ‘‘ឥមំ ភន្តេ តុម្ហាកំ គណ្ហថា’’តិ ទិយ្យមានំ សិបាដិកាសូចិអាទិឧបករណត្ថាយ គហេតព្ពំ. សុវណ្ណរជតមុត្តាទិមយំ បន អនាមាសមេវ ទីយ្យមានម្បិ ន គហេតព្ពំ. ន កេវលញ្ច ឯតាសំ សរីរូបគមេវ អនាមាសំ, ឥត្ថិសណ្ឋានេន កតំ កដ្ឋរូបម្បិ ទន្តរូបម្បិ អយរូបម្បិ លោហរូបម្បិ តិបុរូបម្បិ បោត្ថករូបម្បិ សព្ពរតនរូបម្បិ អន្តមសោ បិដ្ឋមយរូបម្បិ អនាមាសមេវ. បរិភោគត្ថាយ បន ‘‘ឥទំ តុម្ហាកំ ហោតូ’’តិ លភិត្វា ឋបេត្វា សព្ពរតនមយំ អវសេសំ ភិន្ទិត្វា ឧបករណារហំ ឧបករណេ បរិភោគារហំ បរិភោគេ ឧបនេតុំ វដ្ដតិ.

យថា ច ឥត្ថិរូបកំ; ឯវំ សត្តវិធម្បិ ធញ្ញំ អនាមាសំ. តស្មា ខេត្តមជ្ឈេន គច្ឆតា តត្ថជាតកម្បិ ធញ្ញផលំ ន អាមសន្តេន គន្តព្ពំ. សចេ ឃរទ្វារេ វា អន្តរាមគ្គេ វា ធញ្ញំ បសារិតំ ហោតិ បស្សេន ច មគ្គោ អត្ថិ ន មទ្ទន្តេន គន្តព្ពំ. គមនមគ្គេ អសតិ មគ្គំ អធិដ្ឋាយ គន្តព្ពំ. អន្តរឃរេ ធញ្ញស្ស ឧបរិ អាសនំ បញ្ញាបេត្វា ទេន្តិ និសីទិតុំ វដ្ដតិ. កេចិ អាសនសាលាយំ ធញ្ញំ អាកិរន្តិ, សចេ សក្កា ហោតិ ហរាបេតុំ ហរាបេតព្ពំ, នោ ចេ ឯកមន្តំ ធញ្ញំ អមទ្ទន្តេន បីឋកំ បញ្ញបេត្វា និសីទិតព្ពំ. សចេ ឱកាសោ ន ហោតិ, មនុស្សា ធញ្ញមជ្ឈេយេវ អាសនំ បញ្ញបេត្វា ទេន្តិ, និសីទិតព្ពំ. តត្ថជាតកានិ មុគ្គមាសាទីនិ អបរណ្ណានិបិ តាលបនសាទីនិ វា ផលានិ កីឡន្តេន ន អាមសិតព្ពានិ. មនុស្សេហិ រាសិកតេសុបិ ឯសេវ នយោ. អរញ្ញេ បន រុក្ខតោ បតិតានិ ផលានិ ‘‘អនុបសម្បន្នានំ ទស្សាមី’’តិ គណ្ហិតុំ វដ្ដតិ.

មុត្តា, មណិ, វេឡុរិយោ, សង្ខោ, សិលា, បវាឡំ, រជតំ, ជាតរូបំ, លោហិតង្កោ, មសារគល្លន្តិ ឥមេសុ ទសសុ រតនេសុ មុត្តា អធោតា អនិវិទ្ធា យថាជាតាវ អាមសិតុំ វដ្ដតិ. សេសា អនាមាសាតិ វទន្តិ. មហាបច្ចរិយំ បន ‘‘មុត្តា ធោតាបិ អធោតាបិ អនាមាសា ភណ្ឌមូលត្ថាយ ច សម្បដិច្ឆិតុំ ន វដ្ដតិ, កុដ្ឋរោគស្ស ភេសជ្ជត្ថាយ បន វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. អន្តមសោ ជាតិផលិកំ ឧបាទាយ សព្ពោបិ នីលបីតាទិវណ្ណភេទោ មណិ ធោតវិទ្ធវដ្ដិតោ អនាមាសោ, យថាជាតោ បន អាករមុត្តោ បត្តាទិភណ្ឌមូលត្ថំ សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតីតិ វុត្តោ. សោបិ មហាបច្ចរិយំ បដិក្ខិត្តោ, បចិត្វា កតោ កាចមណិយេវេកោ វដ្ដតីតិ វុត្តោ. វេឡុរិយេបិ មណិសទិសោវ វិនិច្ឆយោ.

សង្ខោ ធមនសង្ខោ ច ធោតវិទ្ធោ ច រតនមិស្សោ អនាមាសោ. បានីយសង្ខោ ធោតោបិ អធោតោបិ អាមាសោវ សេសញ្ច អញ្ជនាទិភេសជ្ជត្ថាយបិ ភណ្ឌមូលត្ថាយបិ សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតិ. សិលា ធោតវិទ្ធា រតនសំយុត្តា មុគ្គវណ្ណាវ អនាមាសា. សេសា សត្ថកនិសានាទិអត្ថាយ គណ្ហិតុំ វដ្ដតិ. ឯត្ថ ច រតនសំយុត្តាតិ សុវណ្ណេន សទ្ធិំ យោជេត្វា បចិត្វា កតាតិ វទន្តិ. បវាឡំ ធោតវិទ្ធំ អនាមាសំ. សេសំ អាមាសំ ភណ្ឌមូលត្ថញ្ច សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតិ. មហាបច្ចរិយំ បន ‘‘ធោតម្បិ អធោតម្បិ សព្ពំ អនាមាសំ, ន ច សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ.

រជតំ ជាតរូបញ្ច កតភណ្ឌម្បិ អកតភណ្ឌម្បិ សព្ពេន សព្ពំ ពីជតោ បដ្ឋាយ អនាមាសញ្ច អសម្បដិច្ឆិយញ្ច, ឧត្តររាជបុត្តោ កិរ សុវណ្ណចេតិយំ ការេត្វា មហាបទុមត្ថេរស្ស បេសេសិ. ថេរោ ‘‘ន កប្បតី’’តិ បដិក្ខិបិ. ចេតិយឃរេ សុវណ្ណបទុមសុវណ្ណពុព្ពុឡកាទីនិ ហោន្តិ, ឯតានិបិ អនាមាសានិ. ចេតិយឃរគោបកា បន រូបិយឆឌ្ឌកដ្ឋានេ ឋិតា, តស្មា តេសំ កេឡាបយិតុំ វដ្ដតីតិ វុត្តំ. កុរុន្ទិយំ បន តំ បដិក្ខិត្តំ. សុវណ្ណចេតិយេ កចវរមេវ ហរិតុំ វដ្ដតីតិ ឯត្តកមេវ អនុញ្ញាតំ. អារកូដលោហម្បិ ជាតរូបគតិកមេវ អនាមាសន្តិ សព្ពអដ្ឋកថាសុ វុត្តំ. សេនាសនបរិភោគោ បន សព្ពកប្បិយោ, តស្មា ជាតរូបរជតមយា សព្ពេបិ សេនាសនបរិក្ខារា អាមាសា. ភិក្ខូនំ ធម្មវិនយវណ្ណនដ្ឋានេ រតនមណ្ឌបេ ករោន្តិ ផលិកត្ថម្ភេ រតនទាមបតិមណ្ឌិតេ, តត្ថ សព្ពូបករណានិ ភិក្ខូនំ បដិជគ្គិតុំ វដ្ដតិ.

លោហិតង្កមសារគល្លា ធោតវិទ្ធា អនាមាសា, ឥតរេ អាមាសា, ភណ្ឌមូលត្ថាយ វដ្ដន្តីតិ វុត្តា. មហាបច្ចរិយំ បន ‘‘ធោតាបិ អធោតាបិ សព្ពសោ អនាមាសា ន ច សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដន្តី’’តិ វុត្តំ.

សព្ពំ អាវុធភណ្ឌំ អនាមាសំ, ភណ្ឌមូលត្ថាយ ទីយ្យមានម្បិ ន សម្បដិច្ឆិតព្ពំ. សត្ថវណិជ្ជា នាម ន វដ្ដតិ. សុទ្ធធនុទណ្ឌោបិ ធនុជិយាបិ បតោទោបិ អង្កុសោបិ អន្តមសោ វាសិផរសុអាទីនិបិ អាវុធសង្ខេបេន កតានិ អនាមាសានិ. សចេ កេនចិ វិហារេ សត្តិ វា តោមរោ វា ឋបិតោ ហោតិ, វិហារំ ជគ្គន្តេន ‘‘ហរន្តូ’’តិ សាមិកានំ បេសេតព្ពំ. សចេ ន ហរន្តិ, តំ អចាលេន្តេន វិហារោ បដិជគ្គិតព្ពោ. យុទ្ធភូមិយំ បតិតំ អសិំ វា សត្តិំ វា តោមរំ វា ទិស្វា បាសាណេន វា កេនចិ វា អសិំ ភិន្ទិត្វា សត្ថកត្ថាយ គហេតុំ វដ្ដតិ, ឥតរានិបិ វិយោជេត្វា កិញ្ចិ សត្ថកត្ថាយ គហេតុំ វដ្ដតិ កិញ្ចិ កត្តរទណ្ឌាទិអត្ថាយ. ‘‘ឥទំ គណ្ហថា’’តិ ទីយ្យមានំ បន ‘‘វិនាសេត្វា កប្បិយភណ្ឌំ ករិស្សាមី’’តិ សព្ពម្បិ សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតិ.

មច្ឆជាលបក្ខិជាលាទីនិបិ ផលកជាលិកាទីនិ សរបរិត្តានានីបិ សព្ពានិ អនាមាសានិ. បរិភោគត្ថាយ លព្ភមានេសុ បន ជាលំ តាវ ‘‘អាសនស្ស វា ចេតិយស្ស វា ឧបរិ ពន្ធិស្សាមិ, ឆត្តំ វា វេឋេស្សាមី’’តិ គហេតុំ វដ្ដតិ. សរបរិត្តានំ សព្ពម្បិ ភណ្ឌមូលត្ថាយ សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតិ. បរូបរោធនិវារណញ្ហិ ឯតំ ន ឧបរោធករន្តិ ផលកំ ទន្តកដ្ឋភាជនំ ករិស្សាមីតិ គហេតុំ វដ្ដតិ.

ចម្មវិនទ្ធានិ វីណាភេរិអាទីនិ អនាមាសានិ. កុរុន្ទិយំ បន ‘‘ភេរិសង្ឃាដោបិ វីណាសង្ឃាដោបិ តុច្ឆបោក្ខរម្បិ មុខវដ្ដិយំ អារោបិតចម្មម្បិ វីណាទណ្ឌកោបិ សព្ពំ អនាមាស’’ន្តិ វុត្តំ. ឱនហិតុំ វា ឱនហាបេតុំ វា វាទេតុំ វា វាទាបេតុំ វា ន លព្ភតិយេវ. ចេតិយង្គណេ បូជំ កត្វា មនុស្សេហិ ឆឌ្ឌិតំ ទិស្វាបិ អចាលេត្វាវ អន្តរន្តរេ សម្មជ្ជិតព្ពំ, កចវរឆឌ្ឌនកាលេ បន កចវរនិយាមេនេវ ហរិត្វា ឯកមន្តំ និក្ខិបិតុំ វដ្ដតីតិ មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ. ភណ្ឌមូលត្ថាយ សម្បដិច្ឆិតុម្បិ វដ្ដតិ. បរិភោគត្ថាយ លព្ភមានេសុ បន វីណាទោណិកញ្ច ភេរិបោក្ខរញ្ច ទន្តកដ្ឋភាជនំ ករិស្សាម ចម្មំ សត្ថកកោសកន្តិ ឯវំ តស្ស តស្ស បរិក្ខារស្ស ឧបករណត្ថាយ គហេត្វា តថា តថា កាតុំ វដ្ដតិ.

បុរាណទុតិយិកាវត្ថុ ឧត្តានមេវ. យក្ខិវត្ថុស្មិំ សចេបិ បរនិម្មិតវសវត្តិទេវិយា កាយសំសគ្គំ សមាបជ្ជតិ ថុល្លច្ចយមេវ. បណ្ឌកវត្ថុ ច សុត្តិត្ថិវត្ថុ ច បាកដមេវ. មតិត្ថិវត្ថុស្មិំ បារាជិកប្បហោនកកាលេ ថុល្លច្ចយំ, តតោ បរំ ទុក្កដំ. តិរច្ឆានគតវត្ថុស្មិំ នាគមាណវិកាយបិ សុបណ្ណមាណវិកាយបិ កិន្នរិយាបិ គាវិយាបិ ទុក្កដមេវ. ទារុធីតលិកាវត្ថុស្មិំ ន កេវលំ ទារុនា ឯវ, អន្តមសោ ចិត្តកម្មលិខិតេបិ ឥត្ថិរូបេ ទុក្កដមេវ.

២៨២. សម្បីឡនវត្ថុ ឧត្តានត្ថមេវ. សង្កមវត្ថុស្មិំ ឯកបទិកសង្កមោ វា ហោតុ សកដមគ្គសង្កមោ វា, ចាលេស្សាមីតិ បយោគេ កតមត្តេវ ចាលេតុ វា មា វា, ទុក្កដំ. មគ្គវត្ថុ បាកដមេវ. រុក្ខវត្ថុស្មិំ រុក្ខោ មហន្តោ វា ហោតុ មហាជម្ពុប្បមាណោ ខុទ្ទកោ វា, តំ ចាលេតុំ សក្កោតុ វា មា វា, បយោគមត្តេន ទុក្កដំ. នាវាវត្ថុស្មិម្បិ ឯសេវ នយោ. រជ្ជវត្ថុស្មិំ យំ រជ្ជុំ អាវិញ្ឆន្តោ ឋានា ចាលេតុំ សក្កោតិ, តត្ថ ថុល្លច្ចយំ. យា មហារជ្ជុ ហោតិ, ឦសកម្បិ ឋានា ន ចលតិ, តត្ថ ទុក្កដំ. ទណ្ឌេបិ ឯសេវ នយោ. ភូមិយំ បតិតមហារុក្ខោបិ ហិ ទណ្ឌគ្គហណេនេវ ឥធ គហិតោ. បត្តវត្ថុ បាកដមេវ. វន្ទនវត្ថុស្មិំ ឥត្ថី បាទេ សម្ពាហិត្វា វន្ទិតុកាមា វារេតព្ពា បាទា វា បដិច្ឆាទេតព្ពា, និច្ចលេន វា ភវិតព្ពំ. និច្ចលស្ស ហិ ចិត្តេន សាទិយតោបិ អនាបត្តិ. អវសានេ គហណវត្ថុបាកដមេវាតិ.

កាយសំសគ្គសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ទុដ្ឋុល្លវាចាសិក្ខាបទវណ្ណនា

២៨៣. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវាតិ ទុដ្ឋុល្លវាចាសិក្ខាបទំ. តត្ថ អាទិស្សាតិ អបទិសិត្វា. វណ្ណម្បិ ភណតីតិអាទីនិ បរតោ អាវិ ភវិស្សន្តិ. ឆិន្និកាតិ ឆិន្នឱត្តប្បា. ធុត្តិកាតិ សឋា. អហិរិកាយោតិ និល្លជ្ជា. ឧហសន្តីតិ សិតំ កត្វា មន្ទហសិតំ ហសន្តិ. ឧល្លបន្តីតិ ‘‘អហោ អយ្យោ’’តិអាទិនា នយេន ឧច្ចករណិំ នានាវិធំ បលោភនកថំ កថេន្តិ. ឧជ្ជគ្ឃន្តីតិ មហាហសិតំ ហសន្តិ. ឧប្បណ្ឌេន្តីតិ ‘‘បណ្ឌកោ អយំ, នាយំ បុរិសោ’’តិអាទិនា នយេន បរិហាសំ ករោន្តិ.

២៨៥. សារត្តោតិ ទុដ្ឋុល្លវាចស្សាទរាគេន សារត្តោ. អបេក្ខវា បដិពទ្ធចិត្តោតិ វុត្តនយមេវ, កេវលំ ឥធ វាចស្សាទរាគោ យោជេតព្ពោ. មាតុគាមំ ទុដ្ឋុល្លាហិ វាចាហីតិ ឯត្ថ អធិប្បេតំ មាតុគាមំ ទស្សេន្តោ ‘‘មាតុគាមោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ វិញ្ញូ បដិពលា សុភាសិតទុព្ភាសិតំ ទុដ្ឋុល្លាទុដ្ឋុល្លំ អាជានិតុន្តិ យា បណ្ឌិតា សាត្ថកនិរត្ថកកថំ អសទ្ធម្មសទ្ធម្មបដិសំយុត្តកថញ្ច ជានិតុំ បដិពលា, អយំ ឥធ អធិប្បេតា. យា បន មហល្លិកាបិ ពាលា ឯលមូគា អយំ ឥធ អនធិប្បេតាតិ ទស្សេតិ.

ឱភាសេយ្យាតិ អវភាសេយ្យ នានាប្បការកំ អសទ្ធម្មវចនំ វទេយ្យ. យស្មា បនេវំ ឱភាសន្តស្ស យោ សោ ឱភាសោ នាម, សោ អត្ថតោ អជ្ឈាចារោ ហោតិ រាគវសេន អភិភវិត្វា សញ្ញមវេលំ អាចារោ, តស្មា តមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឱភាសេយ្យាតិ អជ្ឈាចារោ វុច្ចតី’’តិ អាហ. យថា តន្តិ ឯត្ថ តន្តិ និបាតមត្តំ, យថា យុវា យុវតិន្តិ អត្ថោ.

ទ្វេ មគ្គេ អាទិស្សាតិអាទិ យេនាការេន ឱភាសតោ សង្ឃាទិសេសោ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. តត្ថ ទ្វេ មគ្គេតិ វច្ចមគ្គញ្ច បស្សាវមគ្គញ្ច. សេសំ ឧទ្ទេសេ តាវ បាកដមេវ. និទ្ទេសេ បន ថោមេតីតិ ‘‘ឥត្ថិលក្ខណេន សុភលក្ខណេន សមន្នាគតាសី’’តិ វទតិ, ន តាវ សីសំ ឯតិ. ‘‘តវ វច្ចមគ្គោ ច បស្សាវមគ្គោ ច ឦទិសោ តេន នាម ឦទិសេន ឥត្ថិលក្ខណេន សុភលក្ខណេន សមន្នាគតាសី’’តិ វទតិ, សីសំ ឯតិ, សង្ឃាទិសេសោ. វណ្ណេតិ បសំសតីតិ ឥមានិ បន ថោមនបទស្សេវ វេវចនានិ.

ខុំសេតីតិ វាចាបតោទេន ឃដ្ដេតិ. វម្ភេតីតិ អបសាទេតិ. គរហតីតិ ទោសំ ទេតិ. បរតោ បន បាឡិយា អាគតេហិ ‘‘អនិមិត្តាសី’’តិអាទីហិ ឯកាទសហិ បទេហិ អឃដិតេ សីសំ ន ឯតិ, ឃដិតេបិ តេសុ សិខរណីសិ សម្ភិន្នាសិ ឧភតោព្យញ្ជនាសីតិ ឥមេហិ តីហិ ឃដិតេយេវ សង្ឃាទិសេសោ.

ទេហិ មេតិ យាចនាយបិ ឯត្តកេនេវ សីសំ ន ឯតិ, ‘‘មេថុនំ ធម្មំ ទេហី’’តិ ឯវំ មេថុនធម្មេន ឃដិតេ ឯវ សង្ឃាទិសេសោ.

កទា តេ មាតា បសីទិស្សតីតិអាទីសុ អាយាចនវចនេសុបិ ឯត្តកេនេវ សីសំ ន ឯតិ, ‘‘កទា តេ មាតា បសីទិស្សតិ, កទា តេ មេថុនំ ធម្មំ លភិស្សាមី’’តិ វា ‘‘តវ មាតរិ បសន្នាយ មេថុនំ ធម្មំ លភិស្សាមី’’តិ វា អាទិនា បន នយេន មេថុនធម្មេន ឃដិតេយេវ សង្ឃាទិសេសោ.

កថំ ត្វំ សាមិកស្ស ទេសីតិអាទីសុ បុច្ឆាវចនេសុបិ មេថុនធម្មន្តិ វុត្តេយេវ សង្ឃាទិសេសោ, ន ឥតរថា. ឯវំ កិរ ត្វំ សាមិកស្ស ទេសីតិ បដិបុច្ឆាវចនេសុបិ ឯសេវ នយោ.

អាចិក្ខនាយ បុដ្ឋោ ភណតីតិ ‘‘កថំ ទទមានា សាមិកស្ស បិយា ហោតី’’តិ ឯវំ បុដ្ឋោ អាចិក្ខតិ. ឯត្ថ ច ‘‘ឯវំ ទេហិ ឯវំ ទទមានា’’តិ វុត្តេបិ សីសំ ន ឯតិ. ‘‘មេថុនធម្មំ ឯវំ ទេហិ ឯវំ ឧបនេហិ ឯវំ មេថុនធម្មំ ទទមានា ឧបនយមានា បិយា ហោតី’’តិអាទិនា បន នយេន មេថុនធម្មេន ឃដិតេយេវ សង្ឃាទិសេសោ. អនុសាសនីវចនេសុបិ ឯសេវ នយោ.

អក្កោសនិទ្ទេសេ – អនិមិត្តាសីតិ និមិត្តរហិតាសិ, កុញ្ចិកបណាលិមត្តមេវ តវ ទកសោតន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

និមិត្តមត្តាសីតិ តវ ឥត្ថិនិមិត្តំ អបរិបុណ្ណំ សញ្ញាមត្តមេវាតិ វុត្តំ ហោតិ. អលោហិតាតិ សុក្ខសោតា. ធុវលោហិតាតិ និច្ចលោហិតា កិលិន្នទកសោតា. ធុវចោឡាតិ និច្ចបក្ខិត្តាណិចោឡា, សទា អាណិចោឡកំ សេវសីតិ វុត្តំ ហោតិ. បគ្ឃរន្តីតិ សវន្តី; សទា តេ មុត្តំ សវតីតិ វុត្តំ ហោតិ. សិខរណីតិ ពហិនិក្ខន្តអាណិមំសា. ឥត្ថិបណ្ឌកាតិ អនិមិត្តាវ វុច្ចតិ. វេបុរិសិកាតិ សមស្សុទាឋិកា បុរិសរូបា ឥត្ថី. សម្ភិន្នាតិ សម្ភិន្នវច្ចមគ្គបស្សាវមគ្គា. ឧភតោព្យញ្ជនាតិ ឥត្ថិនិមិត្តេន ច បុរិសនិមិត្តេន ចាតិ ឧភោហិ ព្យញ្ជនេហិ សមន្នាគតា.

ឥមេសុ ច បន ឯកាទសសុ បទេសុ សិខរណីសិ សម្ភិន្នាសិ ឧភតោព្យញ្ជនាសីតិ ឥមានិយេវ តីណិ បទានិ សុទ្ធានិ សីសំ ឯន្តិ. ឥតិ ឥមានិ ច តីណិ បុរិមានិ ច វច្ចមគ្គបស្សាវមគ្គមេថុនធម្មបទានិ តីណីតិ ឆ បទានិ សុទ្ធានិ អាបត្តិករានិ. សេសានិ អនិមិត្តាតិអាទីនិ ‘‘អនិមិត្តេ មេថុនធម្មំ មេ ទេហី’’តិ វា ‘‘អនិមិត្តាសិ មេថុនធម្មំ មេ ទេហី’’តិ វា អាទិនា នយេន មេថុនធម្មេន ឃដិតានេវ អាបត្តិករានិ ហោន្តីតិ វេទិតព្ពានិ.

២៨៦. ឥទានិ យ្វាយំ ឱតិណ្ណោ វិបរិណតេន ចិត្តេន ឱភាសតិ, តស្ស វច្ចមគ្គបស្សាវមគ្គេ អាទិស្ស ឯតេសំ វណ្ណភណនាទីនំ វសេន វិត្ថារតោ អាបត្តិភេទំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥត្ថី ច ហោតិ ឥត្ថិសញ្ញី’’តិអាទិមាហ. តេសំ អត្ថោ កាយសំសគ្គេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

អយំ បន វិសេសោ – អធក្ខកន្តិ អក្ខកតោ បដ្ឋាយ អធោ. ឧព្ភជាណុមណ្ឌល ជាណុមណ្ឌលតោ បដ្ឋាយ ឧទ្ធំ. ឧព្ភក្ខកន្តិ អក្ខកតោ បដ្ឋាយ ឧទ្ធំ. អធោ ជាណុមណ្ឌលន្តិ ជាណុមណ្ឌលតោ បដ្ឋាយ អធោ. អក្ខកំ បន ជាណុមណ្ឌលញ្ច ឯត្ថេវ ទុក្កដក្ខេត្តេ សង្គហំ គច្ឆន្តិ ភិក្ខុនិយា កាយសំសគ្គេ វិយ. ន ហិ ពុទ្ធា គរុកាបត្តិំ សាវសេសំ បញ្ញបេន្តីតិ. កាយប្បដិពទ្ធន្តិ វត្ថំ វា បុប្ផំ វា អាភរណំ វា.

២៨៧. អត្ថបុរេក្ខារស្សាតិ អនិមិត្តាតិអាទីនំ បទានំ អត្ថំ កថេន្តស្ស, អដ្ឋកថំ វា សជ្ឈាយំ ករោន្តស្ស.

ធម្មបុរេក្ខារស្សាតិ បាឡិំ វាចេន្តស្ស វា សជ្ឈាយន្តស្ស វា. ឯវំ អត្ថញ្ច ធម្មញ្ច បុរក្ខត្វា ភណន្តស្ស អត្ថបុរេក្ខារស្ស ច ធម្មបុរេក្ខារស្ស ច អនាបត្តិ.

អនុសាសនិបុរេក្ខារស្សាតិ ‘‘ឥទានិបិ អនិមិត្តាសិ ឧភត្តោព្យញ្ជនាសិ អប្បមាទំ ឥទានិ ករេយ្យាសិ, យថា អាយតិម្បិ ឯវរូបា ន ហោហិសី’’តិ ឯវំ អនុសិដ្ឋិំ បុរក្ខត្វា ភណន្តស្ស អនុសាសនិបុរេក្ខារស្ស អនាបត្តិ. យោ បន ភិក្ខុនីនំ បាឡិំ វាចេន្តោ បកតិវាចនាមគ្គំ បហាយ ហសន្តោ ហសន្តោ ‘‘សិខរណីសិ សម្ភិន្នាសិ ឧភតោព្យញ្ជនាសី’’តិ បុនប្បុនំ ភណតិ, តស្ស អាបត្តិយេវ. ឧម្មត្តកស្ស អនាបត្តិ. ឥធ អាទិកម្មិកោ ឧទាយិត្ថេរោ, តស្ស អនាបត្តិ អាទិកម្មិកស្សាតិ.

បទភាជនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សមុដ្ឋានាទីសុ ឥទំ សិក្ខាបទំ តិសមុដ្ឋានំ កាយចិត្តតោ វាចាចិត្តតោ កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ, កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទ្វិវេទនន្តិ.

២៨៨. វិនីតវត្ថូសុ លោហិតវត្ថុស្មិំ សោ ភិក្ខុ ឥត្ថិយា លោហិតកំ និមិត្តំ សន្ធាយាហ – ឥតរា ន អញ្ញាសិ, តស្មា ទុក្កដំ.

កក្កសលោមន្តិ រស្សលោមេហិ ពហុលោមំ. អាកិណ្ណលោមន្តិ ជដិតលោមំ. ខរលោមន្តិ ថទ្ធលោមំ. ទីឃលោមន្តិ អរស្សលោមំ. សព្ពំ ឥត្ថិនិមិត្តមេវ សន្ធាយ វុត្តំ.

២៨៩. វាបិតំ ខោ តេតិ អសទ្ធម្មំ សន្ធាយាហ, សា អសល្លក្ខេត្វា នោ ច ខោ បដិវុត្តន្តិ អាហ. បដិវុត្តំ នាម ឧទកវប្បេ ពីជេហិ អប្បតិដ្ឋិតោកាសេ បាណកេហិ វិនាសិតពីជេ វា ឱកាសេ បុន ពីជំ បតិដ្ឋាបេត្វា ឧទកេន អាសិត្តំ, ថលវប្បេ វិសមបតិតានំ វា ពីជានំ សមករណត្ថាយ បុន អដ្ឋទន្តកេន សមីកតំ, តេសុ អញ្ញតរំ សន្ធាយ ឯសា អាហ.