១០. បឋមសង្ឃភេទសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤០៩. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវាតិ សង្ឃភេទសិក្ខាបទំ. តត្ថ អថ ខោ ទេវទត្តោតិអាទីសុ យោ ច ទេវទត្តោ, យថា ច បព្ពជិតោ, យេន ច ការណេន កោកាលិកាទយោ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ឯថ មយំ អាវុសោ សមណស្ស គោតមស្ស សង្ឃភេទំ ករិស្សាម ចក្កភេទ’’ន្តិ អាហ. តំ សព្ពំ សង្ឃភេទក្ខន្ធកេ (ចូឡវ. ៣៤៣) អាគតមេវ. បញ្ចវត្ថុយាចនា បន កិញ្ចាបិ តត្ថេវ អាគមិស្សតិ. អថ ខោ ឥធាបិ អាគតត្តា យទេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ វត្វាវ គមិស្សាម.

សាធុ ភន្តេតិ អាយាចនា. ភិក្ខូ យាវជីវំ អារញ្ញិកា អស្សូតិ អារញ្ញិកធុតង្គំ សមាទាយ សព្ពេបិ ភិក្ខូ យាវ ជីវន្តិ តាវ អារញ្ញិកា ហោន្តុ, អរញ្ញេយេវ វសន្តុ. យោ គាមន្តំ ឱសរេយ្យ វជ្ជំ នំ ផុសេយ្យាតិ យោ ឯកភិក្ខុបិ អរញ្ញំ បហាយ និវាសត្ថាយ គាមន្តំ ឱសរេយ្យ, វជ្ជំ តំ ផុសេយ្យ នំ ភិក្ខុំ ទោសោ ផុសតុ, អាបត្តិយា នំ ភគវា ការេតូ’’តិ អធិប្បាយេន វទតិ. ឯស នយោ សេសវត្ថូសុបិ.

៤១០. ជនំ សញ្ញាបេស្សាមាតិ ជនំ អម្ហាកំ អប្បិច្ឆតាទិភាវំ ជានាបេស្សាម, អថ វា បរិតោសេស្សាម បសាទេស្សាមាតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឥមានិ បន បញ្ច វត្ថូនិ យាចតោ ទេវទត្តស្ស វចនំ សុត្វាវ អញ្ញាសិ ភគវា ‘‘សង្ឃភេទត្ថិកោ ហុត្វា អយំ យាចតី’’តិ. យស្មា បន តានិ អនុជានិយមានានិ ពហូនំ កុលបុត្តានំ មគ្គន្តរាយាយ សំវត្តន្តិ, តស្មា ភគវា ‘‘អលំ ទេវទត្តា’’តិ បដិក្ខិបិត្វា ‘‘យោ ឥច្ឆតិ អារញ្ញិកោ ហោតូ’’តិអាទិមាហ.

ឯត្ថ បន ភគវតោ អធិប្បាយំ វិទិត្វា កុលបុត្តេន អត្តនោ បតិរូបំ វេទិតព្ពំ. អយញ្ហេត្ថ ភគវតោ អធិប្បាយោ – ‘‘ឯកោ ភិក្ខុ មហជ្ឈាសយោ ហោតិ មហុស្សាហោ, សក្កោតិ គាមន្តសេនាសនំ បដិក្ខិបិត្វា អរញ្ញេ វិហរន្តោ ទុក្ខស្សន្តំ កាតុំ. ឯកោ ទុព្ពលោ ហោតិ អប្បថាមោ អរញ្ញេ ន សក្កោតិ, គាមន្តេយេវ សក្កោតិ. ឯកោ មហព្ពលោ សមប្បវត្តធាតុកោ អធិវាសនខន្តិសម្បន្នោ ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ សមចិត្តោ អរញ្ញេបិ គាមន្តេបិ សក្កោតិយេវ. ឯកោ នេវ គាមន្តេ ន អរញ្ញេ សក្កោតិ បទបរមោ ហោតិ.

តត្រ យ្វាយំ មហជ្ឈាសយោ ហោតិ មហុស្សាហោ, សក្កោតិ គាមន្តសេនាសនំ បដិក្ខិបិត្វា អរញ្ញេ វិហរន្តោ ទុក្ខស្សន្តំ កាតុំ, សោ អរញ្ញេយេវ វសតុ, ឥទមស្ស បតិរូបំ. សទ្ធិវិហារិកាទយោបិ ចស្ស អនុសិក្ខមានា អរញ្ញេ វិហាតព្ពមេវ មញ្ញិស្សន្តិ.

យោ បន ទុព្ពលោ ហោតិ អប្បថាមោ គាមន្តេយេវ សក្កោតិ ទុក្ខស្សន្តំ កាតុំ, ន អរញ្ញេ សោ គាមន្តេយេវ វសតុ, យ្វាយំ មហព្ពលោ សមប្បវត្តធាតុកោ អធិវាសនខន្តិសម្បន្នោ ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ សមចិត្តោ អរញ្ញេបិ គាមន្តេបិ សក្កោតិយេវ, អយម្បិ គាមន្តសេនាសនំ បហាយ អរញ្ញេ វិហរតុ, ឥទមស្ស បតិរូបំ សទ្ធិវិហារិកាបិ ហិស្ស អនុសិក្ខមានា អរញ្ញេ វិហាតព្ពំ មញ្ញិស្សន្តិ.

យោ បនាយំ នេវ គាមន្តេ ន អរញ្ញេ សក្កោតិ បទបរមោ ហោតិ. អយម្បិ អរញ្ញេយេវ វសតុ. អយំ ហិស្ស ធុតង្គសេវនា កម្មដ្ឋានភាវនា ច អាយតិំ មគ្គផលានំ ឧបនិស្សយោ ភវិស្សតិ. សទ្ធិវិហារិកាទយោ ចស្ស អនុសិក្ខមានា អរញ្ញេ វិហាតព្ពំ មញ្ញិស្សន្តីតិ.

ឯវំ យ្វាយំ ទុព្ពលោ ហោតិ អប្បថាមោ គាមន្តេយេវ វិហរន្តោ សក្កោតិ ទុក្ខស្សន្តំ កាតុំ ន អរញ្ញេ, ឥមំ បុគ្គលំ សន្ធាយ ភគវា ‘‘យោ ឥច្ឆតិ គាមន្តេ វិហរតូ’’តិ អាហ. ឥមិនា ច បុគ្គលេន អញ្ញេសម្បិ ទ្វារំ ទិន្នំ.

យទិ បន ភគវា ទេវទត្តស្ស វាទំ សម្បដិច្ឆេយ្យ, យ្វាយំ បុគ្គលោ បកតិយា ទុព្ពលោ ហោតិ អប្បថាមោ, យោបិ ទហរកាលេ អរញ្ញវាសំ អភិសម្ភុណិត្វា ជិណ្ណកាលេ វា វាតបិត្តាទីហិ សមុប្បន្នធាតុក្ខោភកាលេ វា នាភិសម្ភុណាតិ, គាមន្តេយេវ បន វិហរន្តោ សក្កោតិ ទុក្ខស្សន្តំ កាតុំ, តេសំ អរិយមគ្គុបច្ឆេទោ ភវេយ្យ, អរហត្តផលាធិគមោ ន ភវេយ្យ, ឧទ្ធម្មំ ឧព្ពិនយំ វិលោមំ អនិយ្យានិកំ សត្ថុ សាសនំ ភវេយ្យ, សត្ថា ច តេសំ អសព្ពញ្ញូ អស្ស ‘‘សកវាទំ ឆឌ្ឌេត្វា ទេវទត្តវាទេ បតិដ្ឋិតោ’’តិ គារយ្ហោ ច ភវេយ្យ. តស្មា ភគវា ឯវរូបេ បុគ្គលេ សង្គណ្ហន្តោ ទេវទត្តស្ស វាទំ បដិក្ខិបិ. ឯតេនេវូបាយេន បិណ្ឌបាតិកវត្ថុស្មិម្បិ បំសុកូលិកវត្ថុស្មិម្បិ អដ្ឋ មាសេ រុក្ខមូលិកវត្ថុស្មិម្បិ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. ចត្តារោ បន មាសេ រុក្ខមូលសេនាសនំ បដិក្ខិត្តមេវ.

មច្ឆមំសវត្ថុស្មិំ តិកោដិបរិសុទ្ធន្តិ តីហិ កោដីហិ បរិសុទ្ធំ, ទិដ្ឋាទីហិ អបរិសុទ្ធីហិ វិរហិតន្តិ អត្ថោ. តេនេវាហ – ‘‘អទិដ្ឋំ, អសុតំ, អបរិសង្កិត’’ន្តិ. តត្ថ ‘‘អទិដ្ឋំ’’ នាម ភិក្ខូនំ អត្ថាយ មិគមច្ឆេ វធិត្វា គយ្ហមានំ អទិដ្ឋំ. ‘‘អសុតំ’’ នាម ភិក្ខូនំ អត្ថាយ មិគមច្ឆេ វធិត្វា គហិតន្តិ អសុតំ. ‘‘អបរិសង្កិតំ’’ បន ទិដ្ឋបរិសង្កិតំ សុតបរិសង្កិតំ តទុភយវិមុត្តបរិសង្កិតញ្ច ញត្វា តព្ពិបក្ខតោ ជានិតព្ពំ. កថំ? ឥធ ភិក្ខូ បស្សន្តិ មនុស្សេ ជាលវាគុរាទិហត្ថេ គាមតោ វ និក្ខមន្តេ អរញ្ញេ វា វិចរន្តេ, ទុតិយទិវសេ ច នេសំ តំ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋានំ សមច្ឆមំសំ បិណ្ឌបាតំ អភិហរន្តិ. តេ តេន ទិដ្ឋេន បរិសង្កន្តិ ‘‘ភិក្ខូនំ នុខោ អត្ថាយ កត’’ន្តិ ឥទំ ទិដ្ឋបរិសង្កិតំ, នាម ឯតំ គហេតុំ ន វដ្ដតិ. យំ ឯវំ អបរិសង្កិតំ តំ វដ្ដតិ. សចេ បន តេ មនុស្សា ‘‘កស្មា ភន្តេ ន គណ្ហថា’’តិ បុច្ឆិត្វា តមត្ថំ សុត្វា ‘‘នយិទំ ភន្តេ ភិក្ខូនំ អត្ថាយ កតំ, អម្ហេហិ អត្តនោ អត្ថាយ វា រាជយុត្តាទីនំ អត្ថាយ វា កត’’ន្តិ វទន្តិ កប្បតិ.

នហេវ ខោ ភិក្ខូ បស្សន្តិ; អបិច សុណន្តិ, មនុស្សា កិរ ជាលវាគុរាទិហត្ថា គាមតោ វា និក្ខមន្តិ, អរញ្ញេ វា វិចរន្តី’’តិ. ទុតិយទិវសេ ច នេសំ តំ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋានំ ‘‘ភិក្ខូនំ នុខោ អត្ថាយ កត’’ន្តិ ឥទំ ‘‘សុតបរិសង្កិតំ’’ នាម. ឯតំ គហេតុំ ន វដ្ដតិ, យំ ឯវំ អបរិសង្កិតំ តំ វដ្ដតិ. សចេ បន តេ មនុស្សា ‘‘កស្មា, ភន្តេ, ន គណ្ហថា’’តិ បុច្ឆិត្វា តមត្ថំ សុត្វា ‘‘នយិទំ, ភន្តេ, ភិក្ខូនំ អត្ថាយ កតំ, អម្ហេហិ អត្តនោ អត្ថាយ វា រាជយុត្តាទីនំ អត្ថាយ វា កត’’ន្តិ វទន្តិ កប្បតិ.

នហេវ ខោ បន ភិក្ខូ បស្សន្តិ, ន សុណន្តិ; អបិច ខោ តេសំ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋានំ បត្តំ គហេត្វា សមច្ឆមំសំ បិណ្ឌបាតំ អភិសង្ខរិត្វា អភិហរន្តិ, តេ បរិសង្កន្តិ ‘‘ភិក្ខូនំ នុខោ អត្ថាយ កត’’ន្តិ ឥទំ ‘‘តទុភយវិមុត្តបរិសង្កិតំ’’ នាម. ឯតំ គហេតុំ ន វដ្ដតិ. យំ ឯវំ អបរិសង្កិតំ តំ វដ្ដតិ. សចេ បន តេ មនុស្សា ‘‘កស្មា, ភន្តេ, ន គណ្ហថា’’តិ បុច្ឆិត្វា តមត្ថំ សុត្វា ‘‘នយិទំ, ភន្តេ, ភិក្ខូនំ អត្ថាយ កតំ អម្ហេហិ អត្តនោ អត្ថាយ វា រាជយុត្តាទីនំ អត្ថាយ វា កតំ បវត្តមំសំ វា កប្បិយមេវ លភិត្វា ភិក្ខូនំ អត្ថាយ សម្បាទិត’’ន្តិ វទន្តិ កប្បតិ. មតានំ បេតកិច្ចត្ថាយ មង្គលាទីនំ វា អត្ថាយ កតេបិ ឯសេវ នយោ. យំ យញ្ហិ ភិក្ខូនំយេវ អត្ថាយ អកតំ, យត្ថ ច និព្ពេមតិកោ ហោតិ, តំ សព្ពំ កប្បតិ.

សចេ បន ឯកស្មិំ វិហារេ ភិក្ខូ ឧទ្ទិស្ស កតំ ហោតិ, តេ ច អត្តនោ អត្ថាយ កតភាវំ ន ជានន្តិ, អញ្ញេ ជានន្តិ. យេ ជានន្តិ, តេសំ ន វដ្ដតិ, ឥតរេសំ វដ្ដតិ. អញ្ញេ ន ជានន្តិ, តេយេវ ជានន្តិ, តេសំយេវ ន វដ្ដតិ, អញ្ញេសំ វដ្ដតិ. តេបិ អម្ហាកំ អត្ថាយ កតន្តិ ជានន្តិ, អញ្ញេបិ ឯតេសំ អត្ថាយ កតន្តិ ជានន្តិ, សព្ពេសម្បិ ន វដ្ដតិ, សព្ពេ ន ជានន្តិ, សព្ពេសម្បិ វដ្ដតិ. បញ្ចសុ ហិ សហធម្មិកេសុ យស្ស វា តស្ស វា អត្ថាយ ឧទ្ទិស្ស កតំ, សព្ពេសំ ន កប្បតិ.

សចេ បន កោចិ ឯកំ ភិក្ខុំ ឧទ្ទិស្ស បាណំ វធិត្វា តស្ស បត្តំ បូរេត្វា ទេតិ, សោ ច អត្តនោ អត្ថាយ កតភាវំ ជានំយេវ គហេត្វា អញ្ញស្ស ភិក្ខុនោ ទេតិ, សោ តស្ស សទ្ធាយ បរិភុញ្ជតិ, កស្ស អាបត្តីតិ? ទ្វិន្នម្បិ អនាបត្តិ. យញ្ហិ ឧទ្ទិស្ស កតំ តស្ស អភុត្តតាយ អនាបត្តិ, ឥតរស្ស អជាននតាយ. កប្បិយមំសស្ស ហិ បដិគ្គហណេ អាបត្តិ នត្ថិ. ឧទ្ទិស្ស កតញ្ច អជានិត្វា ភុត្តស្ស បច្ឆា ញត្វា អាបត្តិទេសនាកិច្ចំ នាម នត្ថិ, អកប្បិយមំសំ បន អជានិត្វា ភុត្តេន បច្ឆា ញត្វាបិ អាបត្តិ ទេសេតព្ពា, ឧទ្ទិស្ស កតញ្ហិ ញត្វា ភុញ្ជតោវ អាបត្តិ. អកប្បិយមំសំ អជានិត្វា ភុញ្ជន្តស្សាបិ អាបត្តិយេវ. តស្មា អាបត្តិភីរុកេន រូបំ សល្លក្ខេន្តេនបិ បុច្ឆិត្វាវ មំសំ បដិគ្គហេតព្ពំ. បរិភោគកាលេ បុច្ឆិត្វា បរិភុញ្ជិស្សាមីតិ វា គហេត្វា បុច្ឆិត្វាវ បរិភុញ្ជិតព្ពំ. កស្មា? ទុវិញ្ញេយ្យត្តា. អច្ឆមំសំ ហិ សូករមំសសទិសំ ហោតិ, ទីបិមំសាទីនិបិ មិគមំសាទិសទិសានិ, តស្មា បុច្ឆិត្វា គហណមេវ វត្តន្តិ វទន្តិ.

ហដ្ឋោ ឧទគ្គោតិ តុដ្ឋោ ចេវ ឧន្នតកាយចិត្តោ ច ហុត្វា. សោ កិរ ‘‘ន ភគវា ឥមានិ បញ្ច វត្ថូនិ អនុជានាតិ, ឥទានិ សក្ខិស្សាមិ សង្ឃភេទំ កាតុ’’ន្តិ កោកាលិកស្ស ឥង្គិតាការំ ទស្សេត្វា យថា វិសំ វា ខាទិត្វា រជ្ជុយា វា ឧព្ពន្ធិត្វា សត្ថំ វា អាហរិត្វា មរិតុកាមោ បុរិសោ វិសាទីសុ អញ្ញតរំ លភិត្វា តប្បច្ចយា អាសន្នម្បិ មរណទុក្ខំ អជានន្តោ ហដ្ឋោ ឧទគ្គោ ហោតិ; ឯវមេវ សង្ឃភេទបច្ចយា អាសន្នម្បិ អវីចិម្ហិ និព្ពត្តិត្វា បដិសំវេទនីយំ ទុក្ខំ អជានន្តោ ‘‘លទ្ធោ ទានិ មេ សង្ឃភេទស្ស ឧបាយោ’’តិ ហដ្ឋោ ឧទគ្គោ សបរិសោ ឧដ្ឋាយាសនា តេនេវ ហដ្ឋភាវេន ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ.

តេ មយំ ឥមេហិ បញ្ចហិ វត្ថូហិ សមាទាយ វត្តាមាតិ ឯត្ថ បន ‘‘ឥមានិ បញ្ច វត្ថូនី’’តិ វត្តព្ពេបិ តេ មយំ ឥមេហិ បញ្ចហិ វត្ថូហិ ជនំ សញ្ញាបេស្សាមាតិ អភិណ្ហំ បរិវិតក្កវសេន វិភត្តិវិបល្លាសំ អសល្លក្ខេត្វា អភិណ្ហំ បរិវិតក្កានុរូបមេវ ‘‘តេ មយំ ឥមេហិ បញ្ចហិ វត្ថូហី’’តិ អាហ, យថា តំ វិក្ខិត្តចិត្តោ.

ធុតា សល្លេខវុត្តិនោតិ យា បដិបទា កិលេសេ ធុនាតិ, តាយ សមន្នាគតត្តា ធុតា. យា ច កិលេសេ សល្លិខតិ, សា ឯតេសំ វុត្តីតិ សល្លេខវុត្តិនោ.

ពាហុលិកោតិ ចីវរាទីនំ បច្ចយានំ ពហុលភាវោ ពាហុល្លំ, តំ ពាហុល្លមស្ស អត្ថិ, តស្មិំ វា ពាហុល្លេ និយុត្តោ ឋិតោតិ ពាហុលិកោ. ពាហុល្លាយ ចេតេតីតិ ពាហុលត្តាយ ចេតេតិ កប្បេតិ បកប្បេតិ. កថញ្ហិ នាម មយ្ហញ្ច សាវកានញ្ច ចីវរាទីនំ បច្ចយានំ ពហុលភាវោ ភវេយ្យាតិ ឯវំ ឧស្សុក្កមាបន្នោតិ អធិប្បាយោ. ចក្កភេទាយាតិ អាណាភេទាយ.

ធម្មិំ កថំ កត្វាតិ ខន្ធកេ វុត្តនយេន ‘‘អលំ, ទេវទត្ត, មា តេ រុច្ចិ សង្ឃភេទោ. គរុកោ ខោ, ទេវទត្ត, សង្ឃភេទោ. យោ ខោ, ទេវទត្ត, សមគ្គំ សង្ឃំ ភិន្ទតិ, កប្បដ្ឋិកំ កិព្ពិសំ បសវតិ, កប្បំ និរយម្ហិ បច្ចតិ, យោ ច ខោ, ទេវទត្ត, ភិន្នំ សង្ឃំ សមគ្គំ ករោតិ, ព្រហ្មំ បុញ្ញំ បសវតិ, កប្បំ សគ្គម្ហិ មោទតី’’តិ (ចូឡវ. ៣៤៣) ឯវមាទិកំ អនេកប្បការំ ទេវទត្តស្ស ច ភិក្ខូនញ្ច តទនុច្ឆវិកំ តទនុលោមិកំ ធម្មិំ កថំ កត្វា.

៤១១. សមគ្គស្សាតិ សហិតស្ស ចិត្តេន ច សរីរេន ច អវិយុត្តស្សាតិ អត្ថោ. បទភាជនេបិ ហិ អយមេវ អត្ថោ ទស្សិតោ. សមានសំវាសកោតិ ហិ វទតា ចិត្តេន អវិយោគោ ទស្សិតោ ហោតិ. សមានសីមាយំ ឋិតោតិ វទតា សរីរេន. កថំ? សមានសំវាសកោ ហិ លទ្ធិនានាសំវាសកេន វា កម្មនានាសំវាសកេន វា វិរហិតោ សមចិត្តតាយ ចិត្តេន អវិយុត្តោ ហោតិ. សមានសីមាយំ ឋិតោ កាយសាមគ្គិទានតោ សរីរេន អវិយុត្តោ.

ភេទនសំវត្តនិកំ វា អធិករណន្តិ ភេទនស្ស សង្ឃភេទស្ស អត្ថាយ សំវត្តនិកំ ការណំ. ឥមស្មិញ្ហិ ឱកាសេ ‘‘កាមហេតុ កាមនិទានំ កាមាធិករណ’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១៦៨) វិយ ការណំ អធិករណន្តិ អធិប្បេតំ. តញ្ច យស្មា អដ្ឋារសវិធំ ហោតិ, តស្មា បទភាជនេ ‘‘អដ្ឋារស ភេទករវត្ថូនី’’តិ វុត្តំ. តានិ បន ‘‘ឥធូបាលិ, ភិក្ខុ អធម្មំ ធម្មោតិ ទីបេតី’’តិអាទិនា (ចូឡវ. ៣៥២) នយេន ខន្ធកេ អាគតានិ, តស្មា តត្រេវ នេសំ អត្ថំ វណ្ណយិស្សាម. យោបិ ចាយំ ឥមានិ វត្ថូនិ និស្សាយ អបរេហិបិ កម្មេន, ឧទ្ទេសេន, វោហារេន, អនុសាវនាយ, សលាកគ្គាហេនាតិ បញ្ចហិ ការណេហិ សង្ឃភេទោ ហោតិ, តម្បិ អាគតដ្ឋានេយេវ បកាសយិស្សាម. សង្ខេបតោ បន ភេទនសំវត្តនិកំ វា អធិករណំ សមាទាយាតិ ឯត្ថ សង្ឃភេទស្ស អត្ថាយ សំវត្តនិកំ សង្ឃភេទនិប្ផត្តិសមត្ថំ ការណំ គហេត្វាតិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ. បគ្គយ្ហាតិ បគ្គហិតំ អព្ភុស្សិតំ បាកដំ កត្វា. តិដ្ឋេយ្យាតិ យថាសមាទិន្នំ យថាបគ្គហិតមេវ ច កត្វា អច្ឆេយ្យ. យស្មា បន ឯវំ បគ្គណ្ហតា តិដ្ឋតា ច តំ ទីបិតញ្ចេវ អប្បដិនិស្សដ្ឋញ្ច ហោតិ, តស្មា បទភាជនេ ‘‘ទីបេយ្យា’’តិ ច ‘‘នប្បដិនិស្សជ្ជេយ្យា’’តិ ច វុត្តំ.

ភិក្ខូហិ ឯវមស្ស វចនីយោតិ អញ្ញេហិ លជ្ជីហិ ភិក្ខូហិ ឯវំ វត្តព្ពោ ភវេយ្យ. បទភាជនេ ចស្ស យេ បស្សន្តីតិ យេ សម្មុខា បគ្គយ្ហ តិដ្ឋន្តំ បស្សន្តិ. យេ សុណន្តីតិ យេបិ ‘‘អសុកស្មិំ នាម វិហារេ ភិក្ខូ ភេទនសំវត្តនិកំ អធិករណំ សមាទាយ បគ្គយ្ហ តិដ្ឋន្តី’’តិ សុណន្តិ.

សមេតាយស្មា សង្ឃេនាតិ អាយស្មា សង្ឃេន សទ្ធិំ សមេតុ សមាគច្ឆតុ ឯកលទ្ធិកោ ហោតូតិ អត្ថោ. កិំ ការណា? សមគ្គោ ហិ សង្ឃោ សម្មោទមានោ អវិវទមានោ ឯកុទ្ទេសោ ផាសុ វិហរតីតិ.

តត្ថ សម្មោទមានោតិ អញ្ញមញ្ញំ សម្បត្តិយា សដ្ឋុ មោទមានោ. អវិវទមានោតិ ‘‘អយំ ធម្មោ, នាយំ ធម្មោ’’តិ ឯវំ ន វិវទមានោ. ឯកោ ឧទ្ទេសោ អស្សាតិ ឯកុទ្ទេសោ, ឯកតោ បវត្តបាតិមោក្ខុទ្ទេសោ, ន វិសុន្តិ អត្ថោ. ផាសុ វិហរតីតិ សុខំ វិហរតិ.

ឥច្ចេតំ កុសលន្តិ ឯតំ បដិនិស្សជ្ជនំ កុសលំ ខេមំ សោត្ថិភាវោ តស្ស ភិក្ខុនោ. នោ ចេ បដិនិស្សជ្ជតិ អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ តិក្ខត្តុំ វុត្តស្ស អប្បដិនិស្សជ្ជតោ ទុក្កដំ. សុត្វា ន វទន្តិ អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ យេ សុត្វា ន វទន្តិ, តេសម្បិ ទុក្កដំ. កីវទូរេ សុត្វា អវទន្តានំ ទុក្កដំ? ឯកវិហារេ តាវ វត្តព្ពំ នត្ថិ. អដ្ឋកថាយំ បន វុត្តំ ‘‘សមន្តា អទ្ធយោជនេ ភិក្ខូនំ ភារោ. ទូតំ វា បណ្ណំ វា បេសេត្វា វទតោបិ អាបត្តិមោក្ខោ នត្ថិ. សយមេវ គន្ត្វា ‘គរុកោ ខោ, អាវុសោ, សង្ឃភេទោ, មា សង្ឃភេទាយ, បរក្កមី’តិ និវារេតព្ពោ’’តិ. បហោន្តេន បន ទូរម្បិ គន្តព្ពំ អគិលានានញ្ហិ ទូរេបិ ភារោយេវ.

ឥទានិ ‘‘ឯវញ្ច សោ ភិក្ខុ ភិក្ខូហិ វុច្ចមានោ’’តិអាទីសុ អត្ថមត្តមេវ ទស្សេតុំ ‘‘សោ ភិក្ខុ សង្ឃមជ្ឈម្បិ អាកឌ្ឍិត្វា វត្តព្ពោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សង្ឃមជ្ឈម្បិ អាកឌ្ឍិត្វាតិ សចេ បុរិមនយេន វុច្ចមានោ ន បដិនិស្សជ្ជតិ ហត្ថេសុ ច បាទេសុ ច គហេត្វាបិ សង្ឃមជ្ឈំ អាកឌ្ឍិត្វា បុនបិ ‘‘មា អាយស្មា’’តិអាទិនា នយេន តិក្ខត្តុំ វត្តព្ពោ.

យាវតតិយំ សមនុភាសិតព្ពោតិ យាវ តតិយំ សមនុភាសនំ តាវ សមនុភាសិតព្ពោ. តីហិ សមនុភាសនកម្មវាចាហិ កម្មំ កាតព្ពន្តិ វុត្តំ ហោតិ. បទភាជនេ បនស្ស អត្ថមេវ គហេត្វា សមនុភាសនវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘សោ ភិក្ខុ សមនុភាសិតព្ពោ. ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, សមនុភាសិតព្ពោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

៤១៤. តត្ថ ញត្តិយា ទុក្កដំ ទ្វីហិ កម្មវាចាហិ ថុល្លច្ចយា បដិប្បស្សម្ភន្តីតិ យញ្ច ញត្តិបរិយោសានេ ទុក្កដំ អាបន្នោ, យេ ច ទ្វីហិ កម្មវាចាហិ ថុល្លច្ចយេ, តា តិស្សោបិ អាបត្តិយោ ‘‘យស្ស នក្ខមតិ សោ ភាសេយ្យា’’តិ ឯវំ យ្យ-ការប្បត្តមត្តាយ តតិយកម្មវាចាយ បដិប្បស្សម្ភន្តិ សង្ឃាទិសេសោយេវ តិដ្ឋតិ. កិំ បន អាបន្នាបត្តិយោ បដិប្បស្សម្ភន្តិ អនាបន្នាតិ? មហាសុមត្ថេរោ តាវ វទតិ ‘‘យោ អវសានេ បដិនិស្សជ្ជិស្សតិ, សោ តា អាបត្តិយោ ន អាបជ្ជតិ, តស្មា អនាបន្នា បដិប្បស្សម្ភន្តី’’តិ. មហាបទុមត្ថេរោ បន លិង្គបរិវត្តេន អសាធារណាបត្តិយោ វិយ អាបន្នា បដិប្បស្សម្ភន្តិ, អនាបន្នានំ កិំ បដិប្បស្សទ្ធិយា’’តិ អាហ.

៤១៥. ធម្មកម្មេ ធម្មកម្មសញ្ញីតិ តញ្ចេ សមនុភាសនកម្មំ ធម្មកម្មំ ហោតិ, តស្មិំ ធម្មកម្មសញ្ញីតិ អត្ថោ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. ឥធ សញ្ញា ន រក្ខតិ, កម្មស្ស ធម្មិកត្តា ឯវ អប្បដិនិស្សជ្ជន្តោ អាបជ្ជតិ.

៤១៦. អសមនុភាសន្តស្សាតិ អសមនុភាសិយមានស្ស អប្បដិនិស្សជ្ជន្តស្សាបិ សង្ឃាទិសេសេន អនាបត្តិ.

បដិនិស្សជ្ជន្តស្សាតិ ញត្តិតោ បុព្ពេ វា ញត្តិក្ខណេ វា ញត្តិបរិយោសានេ វា បឋមាយ វា អនុសាវនាយ ទុតិយាយ វា តតិយាយ វា យាវ យ្យ-ការំ ន សម្បាបុណាតិ, តាវ បដិនិស្សជ្ជន្តស្ស សង្ឃាទិសេសេន អនាបត្តិ.

អាទិកម្មិកស្សាតិ. ឯត្ថ បន ‘‘ទេវទត្តោ សមគ្គស្ស សង្ឃស្ស ភេទាយ បរក្កមិ, តស្មិំ វត្ថុស្មិ’’ន្តិ បរិវារេ (បរិ. ១៧) អាគតត្តា ទេវទត្តោ អាទិកម្មិកោ. សោ ច ខោ សង្ឃភេទាយ បរក្កមនស្សេវ, ន អប្បដិនិស្សជ្ជនស្ស. ន ហិ តស្ស តំ កម្មំ កតំ. កថមិទំ ជានិតព្ពន្តិ ចេ? សុត្តតោ. យថា ហិ ‘‘អរិដ្ឋោ ភិក្ខុ គទ្ធពាធិបុព្ពោ យាវតតិយំ សមនុភាសនាយ ន បដិនិស្សជ្ជិ, តស្មិំ វត្ថុស្មិ’’ន្តិ បរិវារេ (បរិ. ១២១) អាគតត្តា អរិដ្ឋស្ស កម្មំ កតន្តិ បញ្ញាយតិ, ន តថា ទេវទត្តស្ស. អថាបិស្ស កតេន ភវិតព្ពន្តិ កោចិ អត្តនោ រុចិមត្តេន វទេយ្យ, តថាបិ អប្បដិនិស្សជ្ជនេ អាទិកម្មិកស្ស អនាបត្តិ នាម នត្ថិ. ន ហិ បញ្ញត្តំ សិក្ខាបទំ វីតិក្កមន្តស្ស អញ្ញត្រ ឧទ្ទិស្ស អនុញ្ញាតតោ អនាបត្តិ នាម ទិស្សតិ. យម្បិ អរិដ្ឋសិក្ខាបទស្ស អនាបត្តិយំ ‘‘អាទិកម្មិកស្សា’’តិ បោត្ថកេសុ លិខិតំ, តំ បមាទលិខិតំ. បមាទលិខិតភាវោ ចស្ស ‘‘បឋមំ អរិដ្ឋោ ភិក្ខុ ចោទេតព្ពោ, ចោទេត្វា សារេតព្ពោ, សារេត្វា អាបត្តិំ រោបេតព្ពោ’’តិ (ចូឡវ. ៦៥) ឯវំ កម្មក្ខន្ធកេ អាបត្តិរោបនវចនតោ វេទិតព្ពោ.

ឥតិ ភេទាយ បរក្កមនេ អាទិកម្មិកស្ស ទេវទត្តស្ស យស្មា តំ កម្មំ ន កតំ, តស្មាស្ស អាបត្តិយេវ ន ជាតា. សិក្ខាបទំ បន តំ អារព្ភ បញ្ញត្តន្តិ កត្វា ‘‘អាទិកម្មិកោ’’តិ វុត្តោ. ឥតិ អាបត្តិយា អភាវតោយេវស្ស អនាបត្តិ វុត្តា. សា បនេសា កិញ្ចាបិ អសមនុភាសន្តស្សាតិ ឥមិនាវ សិទ្ធា, យស្មា បន អសមនុភាសន្តោ នាម យស្ស កេវលំ សមនុភាសនំ ន ករោន្តិ, សោ វុច្ចតិ, ន អាទិកម្មិកោ. អយញ្ច ទេវទត្តោ អាទិកម្មិកោយេវ, តស្មា ‘‘អាទិកម្មិកស្សា’’តិ វុត្តំ. ឯតេនុបាយេន ឋបេត្វា អរិដ្ឋសិក្ខាបទំ សព្ពសមនុភាសនាសុ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវ.

សមុដ្ឋានាទីសុ តិវង្គិកំ ឯកសមុដ្ឋានំ, សមនុភាសនសមុដ្ឋានំ នាមមេតំ, កាយវាចាចិត្តតោ សមុដ្ឋាតិ. បដិនិស្សជ្ជាមីតិ កាយវិការំ វា វចីភេទំ វា អករោន្តស្សេវ បន អាបជ្ជនតោ អកិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទុក្ខវេទនន្តិ.

បឋមសង្ឃភេទសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.