៨. បឋមទុដ្ឋទោសសិក្ខាបទវណ្ណនា

៣៨០. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវាតិ ទុដ្ឋទោសសិក្ខាបទំ. តត្ថ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេតិ វេឡុវនន្តិ តស្ស ឧយ្យានស្ស នាមំ, តំ កិរ វេឡុហិ ច បរិក្ខិត្តំ អហោសិ អដ្ឋារសហត្ថេន ច បាការេន គោបុរដ្ដាលកយុត្តំ នីលោភាសំ មនោរមំ តេន ‘‘វេឡុវន’’ន្តិ វុច្ចតិ, កលន្ទកានញ្ចេត្ថ និវាបំ អទំសុ តេន ‘‘កលន្ទកនិវាប’’តិ វុច្ចតិ.

បុព្ពេ កិរ អញ្ញតរោ រាជា តត្ថ ឧយ្យានកីឡនត្ថំ អាគតោ, សុរាមទេន មត្តោ ទិវាសេយ្យំ សុបិ, បរិជនោបិស្ស សុត្តោ រាជាតិ បុប្ផផលាទីហិ បលោភិយមានោ ឥតោ ចិតោ ច បក្កមិ. អថ សុរាគន្ធេន អញ្ញតរស្មា សុសិររុក្ខា កណ្ហសប្បោ និក្ខមិត្វា រញ្ញោ អភិមុខោ អាគច្ឆតិ, តំ ទិស្វា រុក្ខទេវតា ‘‘រញ្ញោ ជីវិតំ ទស្សាមី’’តិ កាឡកវេសេន អាគន្ត្វា កណ្ណមូលេ សទ្ទមកាសិ, រាជា បដិពុជ្ឈិ, កណ្ហសប្បោ និវត្តោ, សោ តំ ទិស្វា ‘‘ឥមាយ កាឡកាយ មម ជីវិតំ ទិន្ន’’ន្តិ កាឡកានំ តត្ថ និវាបំ បដ្ឋបេសិ, អភយឃោសនញ្ច ឃោសាបេសិ, តស្មា តំ តតោបភុតិ កលន្ទកនិវាបន្តិ សង្ខ្យំ គតំ. កលន្ទកាតិ ហិ កាឡកានំ ឯតំ នាមំ.

ទព្ពោតិ តស្ស ថេរស្ស នាមំ. មល្លបុត្តោតិ មល្លរាជស្ស បុត្តោ. ជាតិយា សត្តវស្សេន អរហត្តំ សច្ឆិកតន្តិ ថេរោ កិរ សត្តវស្សិកោវ សំវេគំ លភិត្វា បព្ពជិតោ ខុរគ្គេយេវ អរហត្តំ បាបុណីតិ វេទិតព្ពោ. យំកិញ្ចិ សាវកេន បត្តព្ពំ សព្ពំ តេន អនុប្បត្តន្តិ សាវកេន បត្តព្ពំ នាម តិស្សោ វិជ្ជា, ចតស្សោ បដិសម្ភិទា, ឆ អភិញ្ញា, នវ លោកុត្តរធម្មាតិ ឥទំ គុណជាតំ, តំ សព្ពំ តេន អនុប្បត្តំ ហោតិ. នត្ថិ ចស្ស កិញ្ចិ ឧត្តរិ ករណីយន្តិ ចតូសុ សច្ចេសុ, ចតូហិ មគ្គេហិ, សោឡសវិធស្ស កិច្ចស្ស កតត្តា ឥទានិស្ស កិញ្ចិ ឧត្តរិ ករណីយំ នត្ថិ. កតស្ស វា បតិចយោតិ តស្សេវ កតស្ស កិច្ចស្ស បុន វឌ្ឍនម្បិ នត្ថិ, ធោតស្ស វិយ វត្ថស្ស បដិធោវនំ បិសិតស្ស វិយ គន្ធស្ស បដិបិសនំ, បុប្ផិតស្ស វិយ ច បុប្ផស្ស បដិបុប្ផនន្តិ. រហោគតស្សាតិ រហសិ គតស្ស. បដិសល្លីនស្សាតិ តតោ តតោ បដិក្កមិត្វា សល្លីនស្ស, ឯកីភាវំ គតស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ.

អថ ខោ អាយស្មតោ ទព្ពស្ស មល្លបុត្តស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘យន្នូនាហំ សង្ឃស្ស សេនាសនញ្ច បញ្ញបេយ្យំ ភត្តានិ ច ឧទ្ទិសេយ្យ’’ន្តិ ថេរោ កិរ អត្តនោ កតកិច្ចភាវំ ទិស្វា ‘‘អហំ ឥមំ អន្តិមសរីរំ ធារេមិ, តញ្ច ខោ វាតមុខេ ឋិត បទីបោ វិយ អនិច្ចតាមុខេ ឋិតំ, នចិរស្សេវ និព្ពាយនធម្មំ យាវ ន និព្ពាយតិ តាវ កិន្នុ ខោ អហំ សង្ឃស្ស វេយ្យាវច្ចំ ករេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេន្តោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘‘តិរោរដ្ឋេសុ ពហូ កុលបុត្តា ភគវន្តំ អទិស្វាវ បព្ពជន្តិ, តេ ភគវន្តំ ‘បស្សិស្សាម ចេវ វន្ទិស្សាម ចា’តិ ទូរតោបិ អាគច្ឆន្តិ, តត្រ យេសំ សេនាសនំ នប្បហោតិ, តេ សិលាបដ្ដកេបិ សេយ្យំ កប្បេន្តិ. បហោមិ ខោ បនាហំ អត្តនោ អានុភាវេន តេសំ កុលបុត្តានំ ឥច្ឆាវសេន បាសាទវិហារអឌ្ឍយោគាទីនិ មញ្ចបីឋកត្ថរណាទីនិ ច សេនាសេនានិ និម្មិនិត្វា ទាតុំ. បុនទិវសេ ចេត្ថ ឯកច្ចេ អតិវិយ កិលន្តរូបា ហោន្តិ, តេ គារវេន ភិក្ខូនំ បុរតោ ឋត្វា ភត្តានិបិ ន ឧទ្ទិសាបេន្តិ, អហំ ខោ បន នេសំ ភត្តានិបិ ឧទ្ទិសិតុំ បហោមី’’តិ. ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខន្តស្ស ‘‘អថ ខោ អាយស្មតោ ទព្ពស្ស មល្លបុត្តស្ស ឯតទហោសិ – ‘យន្នូនាហំ សង្ឃស្ស សេនាសនញ្ច បញ្ញបេយ្យំ ភត្តានិ ច ឧទ្ទិសេយ្យ’’ន្តិ.

ននុ ច ឥមានិ ទ្វេ ឋានានិ ភស្សារាមតាទិមនុយុត្តស្ស យុត្តានិ, អយញ្ច ខីណាសវោ និប្បបញ្ចារាមោ, ឥមស្ស កស្មា ឥមានិ បដិភំសូតិ? បុព្ពបត្ថនាយ ចោទិតត្តា. សព្ពពុទ្ធានំ កិរ ឥមំ ឋានន្តរំ បត្តា សាវកា ហោន្តិយេវ. អយញ្ច បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ អញ្ញតរស្មិំ កុលេ បច្ចាជាតោ ឥមំ ឋានន្តរំ បត្តស្ស ភិក្ខុនោ អានុភាវំ ទិស្វា អដ្ឋសដ្ឋិយា ភិក្ខុសតសហស្សេហិ សទ្ធិំ ភគវន្តំ សត្ត ទិវសានិ និមន្តេត្វា មហាទានំ ទត្វា បាទមូលេ និបជ្ជិត្វា ‘‘អនាគតេ តុម្ហាទិសស្ស ពុទ្ធស្ស ឧប្បន្នកាលេ អហម្បិ ឥត្ថន្នាមោ តុម្ហាកំ សាវកោ វិយ សេនាសនបញ្ញាបកោ ច ភត្តុទ្ទេសកោ ច អស្ស’’ន្តិ បត្ថនំ អកាសិ. ភគវា អនាគតំសញាណំ បេសេត្វា អទ្ទស, ទិស្វា ច ឥតោ កប្បសតសហស្សស្ស អច្ចយេន គោតមោ នាម ពុទ្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តទា ត្វំ ទព្ពោ នាម មល្លបុត្តោ ហុត្វា ជាតិយា សត្តវស្សោ និក្ខម្ម បព្ពជិត្វា អរហត្តំ សច្ឆិករិស្សសិ, ឥមញ្ច ឋានន្តរំ លច្ឆសី’’តិ ព្យាកាសិ. សោ តតោបភុតិ ទានសីលាទីនិ បូរយមានោ ទេវមនុស្សសម្បត្តិំ អនុភវិត្វា អម្ហាកំ ភគវតោ កាលេ តេន ភគវតា ព្យាកតសទិសមេវ អរហត្តំ សច្ឆាកាសិ. អថស្ស រហោគតស្ស ‘‘កិន្នុ ខោ អហំ សង្ឃស្ស វេយ្យាវច្ចំ ករេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តយតោ តាយ បុព្ពបត្ថនាយ ចោទិតត្តា ឥមានិ ទ្វេ ឋានានិ បដិភំសូតិ.

អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អហំ ខោ អនិស្សរោស្មិ អត្តនិ, សត្ថារា សទ្ធិំ ឯកដ្ឋានេ វសាមិ, សចេ មំ ភគវា អនុជានិស្សតិ, ឥមានិ ទ្វេ ឋានានិ សមាទិយិស្សាមី’’តិ ភគវតោ សន្តិកំ អគមាសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ អាយស្មា ទព្ពោ មល្លបុត្តោ…បេ… ភត្តានិ ច ឧទ្ទិសិតុ’’ន្តិ. អថ នំ ភគវា ‘‘សាធុ សាធុ ទព្ពា’’តិ សម្បហំសេត្វា យស្មា អរហតិ ឯវរូបោ អគតិគមនបរិពាហិរោ ភិក្ខុ ឥមានិ ទ្វេ ឋានានិ វិចារេតុំ, តស្មា ‘‘តេន ហិ ត្វំ ទព្ព សង្ឃស្ស សេនាសនញ្ច បញ្ញបេហិ ភត្តានិ ច ឧទ្ទិសា’’តិ អាហ. ភគវតោ បច្ចស្សោសីតិ ភគវតោ វចនំ បតិអស្សោសិ អភិមុខោ អស្សោសិ, សម្បដិច្ឆីតិ វុត្តំ ហោតិ.

បឋមំ ទព្ពោ យាចិតព្ពោតិ កស្មា ភគវា យាចាបេតិ? គរហមោចនត្ថំ. បស្សតិ ហិ ភគវា ‘‘អនាគតេ ទព្ពស្ស ឥមំ ឋានំ និស្សាយ មេត្តិយភុមជកានំ វសេន មហាឧបទ្ទវោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តត្រ កេចិ គរហិស្សន្តិ ‘អយំ តុណ្ហីភូតោ អត្តនោ កម្មំ អកត្វា កស្មា ឦទិសំ ឋានំ វិចារេតី’តិ. តតោ អញ្ញេ វក្ខន្តិ ‘កោ ឥមស្ស ទោសោ ឯតេហេវ យាចិត្វា ឋបិតោ’តិ ឯវំ គរហតោ មុច្ចិស្សតី’’តិ. ឯវំ គរហមោចនត្ថំ យាចាបេត្វាបិ បុន យស្មា អសម្មតេ ភិក្ខុស្មិំ សង្ឃមជ្ឈេ កិញ្ចិ កថយមានេ ខិយ្យនធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ‘‘អយំ កស្មា សង្ឃមជ្ឈេ ឧច្ចាសទ្ទំ ករោតិ, ឥស្សរិយំ ទស្សេតី’’តិ. សម្មតេ បន កថេន្តេ ‘‘មាយស្មន្តោ កិញ្ចិ អវចុត្ថ, សម្មតោ អយំ, កថេតុ យថាសុខ’’ន្តិ វត្តារោ ភវន្តិ. អសម្មតញ្ច អភូតេន អព្ភាចិក្ខន្តស្ស លហុកា អាបត្តិ ហោតិ ទុក្កដមត្តា. សម្មតំ បន អព្ភាចិក្ខតោ គរុកតរា បាចិត្តិយាបត្តិ ហោតិ. អថ សម្មតោ ភិក្ខុ អាបត្តិយា គរុកភាវេន វេរីហិបិ ទុប្បធំសិយតរោ ហោតិ, តស្មា តំ អាយស្មន្តំ សម្មន្នាបេតុំ ‘‘ព្យត្តេន ភិក្ខុនា’’តិអាទិមាហ. កិំ បន ទ្វេ សម្មុតិយោ ឯកស្ស ទាតុំ វដ្ដន្តីតិ? ន កេវលំ ទ្វេ, សចេ បហោតិ, តេរសាបិ ទាតុំ វដ្ដន្តិ. អប្បហោន្តានំ បន ឯកាបិ ទ្វិន្នំ វា តិណ្ណំ វា ទាតុំ វដ្ដតិ.

៣៨២. សភាគានន្តិ គុណសភាគានំ, ន មិត្តសន្ថវសភាគានំ. តេនេវាហ ‘‘យេ តេ ភិក្ខូ សុត្តន្តិកា តេសំ ឯកជ្ឈ’’ន្តិអាទិ. យាវតិកា ហិ សុត្តន្តិកា ហោន្តិ, តេ ឧច្ចិនិត្វា ឯកតោ តេសំ អនុរូបមេវ សេនាសនំ បញ្ញបេតិ; ឯវំ សេសានំ. កាយទឡ្ហីពហុលាតិ កាយស្ស ទឡ្ហីភាវករណពហុលា, កាយបោសនពហុលាតិ អត្ថោ. ឥមាយបិមេ អាយស្មន្តោ រតិយាតិ ឥមាយ សគ្គមគ្គស្ស តិរច្ឆានភូតាយ តិរច្ឆានកថារតិយា. អច្ឆិស្សន្តីតិ វិហរិស្សន្តិ.

តេជោធាតុំ សមាបជ្ជិត្វា តេនេវាលោកេនាតិ តេជោកសិណចតុត្ថជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ អភិញ្ញាញាណេន អង្គុលិជលនំ អធិដ្ឋាយ តេនេវ តេជោធាតុសមាបត្តិជនិតេន អង្គុលិជាលាលោកេនាតិ អត្ថោ. អយំ បន ថេរស្ស អានុភាវោ នចិរស្សេវ សកលជម្ពុទីបេ បាកដោ អហោសិ, តំ សុត្វា ឥទ្ធិបាដិហារិយំ ទដ្ឋុកាមា អបិសុ ភិក្ខូ សញ្ចិច្ច វិកាលេ អាគច្ឆន្តិ. តេ សញ្ចិច្ច ទូរេ អបទិសន្តីតិ ជានន្តាវ ទូរេ អបទិសន្តិ. កថំ? ‘‘អម្ហាកំ អាវុសោ ទព្ព គិជ្ឈកូដេ’’តិ ឥមិនា នយេន.

អង្គុលិយា ជលមានាយ បុរតោ បុរតោ គច្ឆតីតិ សចេ ឯកោ ភិក្ខុ ហោតិ, សយមេវ គច្ឆតិ. សចេ ពហូ ហោន្តិ, ពហូ អត្តភាវេ និម្មិនាតិ. សព្ពេ អត្តនា សទិសា ឯវ សេនាសនំ បញ្ញបេន្តិ.

អយំ មញ្ចោតិអាទីសុ បន ថេរេ ‘‘អយំ មញ្ចោ’’តិ វទន្តេ និម្មិតាបិ អត្តនោ អត្តនោ គតគតដ្ឋានេ ‘‘អយំ មញ្ចោ’’តិ វទន្តិ; ឯវំ សព្ពបទេសុ. អយញ្ហិ និម្មិតានំ ធម្មតា –

‘‘ឯកស្មិំ ភាសមានស្មិំ, សព្ពេ ភាសន្តិ និម្មិតា;

ឯកស្មិំ តុណ្ហិមាសីនេ, សព្ពេ តុណ្ហី ភវន្តិ តេ’’តិ.

យស្មិំ បន វិហារេ មញ្ចបីឋាទីនិ ន បរិបូរន្តិ, តស្មិំ អត្តនោ អានុភាវេន បូរេន្តិ. តេន និម្មិតានំ អវត្ថុកវចនំ ន ហោតិ.

សេនាសនំ បញ្ញបេត្វា បុនទេវ វេឡុវនំ បច្ចាគច្ឆតីតិ តេហិ សទ្ធិំ ជនបទកថំ កថេន្តោ ន និសីទតិ, អត្តនោ វសនដ្ឋានមេវ បច្ចាគច្ឆតិ.

៣៨៣. មេត្តិយភូមជកាតិ មេត្តិយោ ចេវ ភូមជកោ ច, ឆព្ពគ្គិយានំ អគ្គបុរិសា ឯតេ. លាមកានិ ច ភត្តានីតិ សេនាសនានិ តាវ នវកានំ លាមកានិ បាបុណន្តីតិ អនច្ឆរិយមេតំ. ភត្តានិ បន សលាកាយោ បច្ឆិយំ វា ចីវរភោគេ វា បក្ខិបិត្វា អាលោឡេត្វា ឯកមេកំ ឧទ្ធរិត្វា បញ្ញាបេន្តិ, តានិបិ តេសំ មន្ទបុញតាយ លាមកានិ សព្ពបច្ឆិមានេវ បាបុណន្តិ. យម្បិ ឯកចារិកភត្តំ ហោតិ, តម្បិ ឯតេសំ បត្តទិវសេ លាមកំ វា ហោតិ, ឯតេ វា ទិស្វាវ បណីតំ អទត្វា លាមកមេវ ទេន្តិ.

អភិសង្ខារិកន្តិ នានាសម្ភារេហិ អភិសង្ខរិត្វា កតំ សុសជ្ជិតំ, សុសម្បាទិតន្តិ អត្ថោ. កណាជកន្តិ សកុណ្ឌកភត្តំ. ពិលង្គទុតិយន្តិ កញ្ជិកទុតិយំ.

កល្យាណភត្តិកោតិ កល្យាណំ សុន្ទរំ អតិវិយ បណីតំ ភត្តមស្សាតិ កល្យាណភត្តិកោ, បណីតទាយកត្តា ភត្តេនេវ បញ្ញាតោ. ចតុក្កភត្តំ ទេតីតិ ចត្តារិ ភត្តានិ ទេតិ, តទ្ធិតវោហារេន បន ‘‘ចតុក្កភត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. ឧបតិដ្ឋិត្វា បរិវិសតីតិ សព្ពកម្មន្តេ វិស្សជ្ជេត្វា មហន្តំ បូជាសក្ការំ កត្វា សមីបេ ឋត្វា បរិវិសតិ. ឱទនេន បុច្ឆន្តីតិ ឱទនហត្ថា ឧបសង្កមិត្វា ‘‘កិំ ភន្តេ ឱទនំ ទេមា’’តិ បុច្ឆន្តិ, ឯវំ ករណត្ថេយេវ ករណវចនំ ហោតិ. ឯស នយោ សូបាទីសុ.

ស្វាតនាយាតិ ស្វេ ភវោ ភត្តបរិភោគោ ស្វាតនោ តស្សត្ថាយ, ស្វាតនាយ ស្វេ កត្តព្ពស្ស ភត្តបរិភោគស្សត្ថាយាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឧទ្ទិដ្ឋំ ហោតីតិ បាបេត្វា ទិន្នំ ហោតិ. មេត្តិយភូមជកានំ ខោ គហបតីតិ ឥទំ ថេរោ អសមន្នាហរិត្វា អាហ. ឯវំពលវតី ហិ តេសំ មន្ទបុញ្ញតា, យំ សតិវេបុល្លប្បត្តានម្បិ អសមន្នាហារោ ហោតិ. យេ ជេតិ ឯត្ថ ជេតិ ទាសិំ អាលបតិ.

ហិយ្យោ ខោ អាវុសោ អម្ហាកន្តិ រត្តិំ សម្មន្តយមានា អតីតំ ទិវសភាគំ សន្ធាយ ‘‘ហិយ្យោ’’តិ វទន្តិ. ន ចិត្តរូបន្តិ ន ចិត្តានុរូបំ, យថា បុព្ពេ យត្តកំ ឥច្ឆន្តិ, តត្តកំ សុបន្តិ, ន ឯវំ សុបិំសុ, អប្បកមេវ សុបិំសូតិ វុត្តំ ហោតិ.

ពហារាមកោដ្ឋកេតិ វេឡុវនវិហារស្ស ពហិទ្វារកោដ្ឋកេ. បត្តក្ខន្ធាតិ បតិតក្ខន្ធា ខន្ធដ្ឋិកំ នាមេត្វា និសិន្នា. បជ្ឈាយន្តាតិ បធូបាយន្តា.

យតោ និវាតំ តតោ សវាតន្តិ យត្ថ និវាតំ អប្បកោបិ វាតោ នត្ថិ, តត្ថ មហាវាតោ ឧដ្ឋិតោតិ អធិប្បាយោ. ឧទកំ មញ្ញេ អាទិត្តន្តិ ឧទកំ វិយ អាទិត្តំ.

៣៨៤. សរសិ ត្វំ ទព្ព ឯវរូបំ កត្តាតិ ត្វំ ទព្ព ឯវរូបំ កត្តា សរសិ. អថ វា សរសិ ត្វំ ទព្ព ឯវរូបំ យថាយំ ភិក្ខុនី អាហ, កត្តា ធាសិ ឯវរូបំ, យថាយំ ភិក្ខុនី អាហាតិ ឯវំ យោជេត្វាបេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. យេ បន ‘‘កត្វា’’តិ បឋន្តិ តេសំ ឧជុកមេវ.

យថា មំ ភន្តេ ភគវា ជានាតីតិ ថេរោ កិំ ទស្សេតិ. ភគវា ភន្តេ សព្ពញ្ញូ, អហញ្ច ខីណាសវោ, នត្ថិ មយ្ហំ វត្ថុបដិសេវនា, តំ មំ ភគវា ជានាតិ, តត្រាហំ កិំ វក្ខាមិ, យថា មំ ភគវា ជានាតិ តថេវាហំ ទដ្ឋព្ពោតិ.

ន ខោ ទព្ព ទព្ពា ឯវំ និព្ពេឋេន្តីតិ ឯត្ថ ន ខោ ទព្ព បណ្ឌិតា យថា ត្វំ បរប្បច្ចយេន និព្ពេឋេសិ, ឯវំ និព្ពេឋេន្តិ; អបិ ច ខោ យទេវ សាមំ ញាតំ តេន និព្ពេឋេន្តីតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. សចេ តយា កតំ កតន្តិ ឥមិនា កិំ ទស្សេតិ? ន ហិ សក្កា បរិសពលេន វា បក្ខុបត្ថម្ភេន វា អការកោ ការកោ កាតុំ, ការកោ វា អការកោ កាតុំ, តស្មា យំ សយំ កតំ វា អកតំ វា តទេវ វត្តព្ពន្តិ ទស្សេតិ. កស្មា បន ភគវា ជានន្តោបិ ‘‘អហំ ជានាមិ, ខីណាសវោ ត្វំ; នត្ថិ តុយ្ហំ ទោសោ, អយំ ភិក្ខុនី មុសាវាទិនី’’តិ នាវោចាតិ? បរានុទ្ទយតាយ. សចេ ហិ ភគវា យំ យំ ជានាតិ តំ តំ វទេយ្យ, អញ្ញេន បារាជិកំ អាបន្នេន បុដ្ឋេន ‘‘អហំ ជានាមិ ត្វំ បារាជិកោ’’តិ វត្តព្ពំ ភវេយ្យ, តតោ សោ បុគ្គលោ ‘‘អយំ បុព្ពេ ទព្ពំ មល្លបុត្តំ សុទ្ធំ កត្វា ឥទានិ មំ អសុទ្ធំ ករោតិ; កស្ស ទានិ កិំ វទាមិ, យត្រ សត្ថាបិ សាវកេសុ ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតិ; កុតោ ឥមស្ស សព្ពញ្ញុភាវោ’’តិ អាឃាតំ ពន្ធិត្វា អបាយូបគោ ភវេយ្យ, តស្មា ភគវា ឥមាយ បរានុទ្ទយតាយ ជានន្តោបិ នាវោច.

កិញ្ច ភិយ្យោ ឧបវាទបរិវជ្ជនតោបិ នាវោច. យទិ ហិ ភគវា ឯវំ វទេយ្យ, ឯវំ ឧបវាទោ ភវេយ្យ ‘‘ទព្ពស្ស មល្លបុត្តស្ស វុដ្ឋានំ នាម ភារិយំ, សម្មាសម្ពុទ្ធំ បន សក្ខិំ លភិត្វា វុដ្ឋិតោ’’តិ. ឥទញ្ច វុដ្ឋានលក្ខណំ មញ្ញមានា ‘‘ពុទ្ធកាលេបិ សក្ខិនា សុទ្ធិ វា អសុទ្ធិ វា ហោតិ មយំ ជានាម, អយំ បុគ្គលោ អសុទ្ធោ’’តិ ឯវំ បាបភិក្ខូ លជ្ជិម្បិ វិនាសេយ្យុន្តិ. អបិច អនាគតេបិ ភិក្ខូ ឱតិណ្ណេ វត្ថុស្មិំ ចោទេត្វា សារេត្វា ‘‘សចេ តយា កតំ, ‘កត’ន្តិ វទេហី’’តិ លជ្ជីនំ បដិញ្ញំ គហេត្វា កម្មំ ករិស្សន្តីតិ វិនយលក្ខណេ តន្តិំ ឋបេន្តោ ‘‘អហំ ជានាមី’’តិ អវត្វាវ ‘‘សចេ តយា កតំ, ‘កត’ន្តិ វទេហី’’តិ អាហ.

នាភិជានាមិ សុបិនន្តេនបិ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវិតាតិ សុបិនន្តេនបិ មេថុនំ ធម្មំ ន អភិជានាមិ, ន បដិសេវិតា អហន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អថ វា បដិសេវិតា ហុត្វា សុបិនន្តេនបិ មេថុនំ ធម្មំ ន ជានាមីតិ វុត្តំ ហោតិ. យេ បន ‘‘បដិសេវិត្វា’’តិ បឋន្តិ តេសំ ឧជុកមេវ. បគេវ ជាគរោតិ ជាគរន្តោ បន បឋមំយេវ ន ជានាមីតិ.

តេន ហិ ភិក្ខវេ មេត្តិយំ ភិក្ខុនិំ នាសេថាតិ យស្មា ទព្ពស្ស ច ឥមិស្សា ច វចនំ ន ឃដីយតិ តស្មា មេត្តិយំ ភិក្ខុនិំ នាសេថាតិ វុត្តំ ហោតិ.

តត្ថ តិស្សោ នាសនា – លិង្គនាសនា, សំវាសនាសនា, ទណ្ឌកម្មនាសនាតិ. តាសុ ‘‘ទូសកោ នាសេតព្ពោ’’តិ (បារា. ៦៦) អយំ ‘‘លិង្គនាសនា’’. អាបត្តិយា អទស្សនេ វា អប្បដិកម្មេ វា បាបិកាយ ទិដ្ឋិយា អប្បដិនិស្សគ្គេ វា ឧក្ខេបនីយកម្មំ ករោន្តិ, អយំ ‘‘សំវាសនាសនា’’. ‘‘ចរ បិរេ វិនស្សា’’តិ (បាចិ. ៤២៩) ទណ្ឌកម្មំ ករោន្តិ, អយំ ‘‘ទណ្ឌកម្មនាសនា’’. ឥធ បន លិង្គនាសនំ សន្ធាយាហ – ‘‘មេត្តិយំ ភិក្ខុនិំ នាសេថា’’តិ.

ឥមេ ច ភិក្ខូ អនុយុញ្ជថាតិ ឥមិនា ឥមំ ទីបេតិ ‘‘អយំ ភិក្ខុនី អត្តនោ ធម្មតាយ អការិកា អទ្ធា អញ្ញេហិ ឧយ្យោជិតា, តស្មា យេហិ ឧយ្យោជិតា ឥមេ ភិក្ខូ អនុយុញ្ជថ គវេសថ ជានាថា’’តិ.

កិំ បន ភគវតា មេត្តិយា ភិក្ខុនី បដិញ្ញាយ នាសិតា អប្បដិញ្ញាយ នាសិតាតិ, កិញ្ចេត្ថ យទិ តាវ បដិញ្ញាយ នាសិតា, ថេរោ ការកោ ហោតិ សទោសោ? អថ អប្បដិញ្ញាយ, ថេរោ អការកោ ហោតិ និទ្ទោសោ.

ភាតិយរាជកាលេបិ មហាវិហារវាសីនញ្ច អភយគិរិវាសីនញ្ច ថេរានំ ឥមស្មិំយេវ បទេ វិវាទោ អហោសិ. អភយគិរិវាសិនោបិ អត្តនោ សុត្តំ វត្វា ‘‘តុម្ហាកំ វាទេ ថេរោ ការកោ ហោតី’’តិ វទន្តិ. មហាវិហារវាសិនោបិ អត្តនោ សុត្តំ វត្វា ‘‘តុម្ហាកំ វាទេ ថេរោ ការកោ ហោតី’’តិ វទន្តិ. បញ្ហោ ន ឆិជ្ជតិ. រាជា សុត្វា ថេរេ សន្និបាតេត្វា ទីឃការាយនំ នាម ព្រាហ្មណជាតិយំ អមច្ចំ ‘‘ថេរានំ កថំ សុណាហី’’តិ អាណាបេសិ. អមច្ចោ កិរ បណ្ឌិតោ ភាសន្តរកុសលោ សោ អាហ – ‘‘វទន្តុ តាវ ថេរា សុត្ត’’ន្តិ. តតោ អភយគិរិថេរា អត្តនោ សុត្តំ វទិំសុ – ‘‘តេន ហិ, ភិក្ខវេ, មេត្តិយំ ភិក្ខុនិំ សកាយ បដិញ្ញាយ នាសេថា’’តិ. អមច្ចោ ‘‘ភន្តេ, តុម្ហាកំ វាទេ ថេរោ ការកោ ហោតិ សទោសោ’’តិ អាហ. មហាវិហារវាសិនោបិ អត្តនោ សុត្តំ វទិំសុ – ‘‘តេន ហិ, ភិក្ខវេ, មេត្តិយំ ភិក្ខុនិំ នាសេថា’’តិ. អមច្ចោ ‘‘ភន្តេ, តុម្ហាកំ វាទេ ថេរោ អការកោ ហោតិ និទ្ទោសោ’’តិ អាហ. កិំ បនេត្ថ យុត្តំ? យំ បច្ឆា វុត្តំ វិចារិតញ្ហេតំ អដ្ឋកថាចរិយេហិ, ភិក្ខុ ភិក្ខុំ អមូលកេន អន្តិមវត្ថុនា អនុទ្ធំសេតិ, សង្ឃាទិសេសោ; ភិក្ខុនិំ អនុទ្ធំសេតិ, ទុក្កដំ. កុរុន្ទិយំ បន ‘‘មុសាវាទេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ វុត្តំ.

តត្រាយំ វិចារណា, បុរិមនយេ តាវ អនុទ្ធំសនាធិប្បាយត្តា ទុក្កដមេវ យុជ្ជតិ. យថា សតិបិ មុសាវាទេ ភិក្ខុនោ ភិក្ខុស្មិំ សង្ឃាទិសេសោ, សតិបិ ច មុសាវាទេ អសុទ្ធំ សុទ្ធទិដ្ឋិនោ អក្កោសាធិប្បាយេន វទន្តស្ស ឱមសវាទេនេវ បាចិត្តិយំ, ន សម្បជានមុសាវាទេន; ឯវំ ឥធាបិ អនុទ្ធំសនាធិប្បាយត្តា សម្បជានមុសាវាទេ បាចិត្តិយំ ន យុជ្ជតិ, ទុក្កដមេវ យុត្តំ. បច្ឆិមនយេបិ មុសាវាទត្តា បាចិត្តិយមេវ យុជ្ជតិ, វចនប្បមាណតោ ហិ អនុទ្ធំសនាធិប្បាយេន ភិក្ខុស្ស ភិក្ខុស្មិំ សង្ឃាទិសេសោ. អក្កោសាធិប្បាយស្ស ច ឱមសវាទោ. ភិក្ខុស្ស បន ភិក្ខុនិយា ទុក្កដន្តិវចនំ នត្ថិ, សម្បជានមុសាវាទេ បាចិត្តិយន្តិ វចនមត្ថិ, តស្មា បាចិត្តិយមេវ យុជ្ជតិ.

តត្រ បន ឥទំ ឧបបរិក្ខិតព្ពំ – ‘‘អនុទ្ធំសនាធិប្បាយេ អសតិ បាចិត្តិយំ, តស្មិំ សតិ កេន ភវិតព្ព’’ន្តិ? តត្រ យស្មា មុសា ភណន្តស្ស បាចិត្តិយេ សិទ្ធេបិ អមូលកេន សង្ឃាទិសេសេន អនុទ្ធំសនេ វិសុំ បាចិត្តិយំ វុត្តំ, តស្មា អនុទ្ធំសនាធិប្បាយេ សតិ សម្បជានមុសាវាទេ បាចិត្តិយស្ស ឱកាសោ ន ទិស្សតិ, ន ច សក្កា អនុទ្ធំសេន្តស្ស អនាបត្តិយា ភវិតុន្តិ បុរិមនយោវេត្ថ បរិសុទ្ធតរោ ខាយតិ. តថា ភិក្ខុនី ភិក្ខុនិំ អមូលកេន អន្តិមវត្ថុនា អនុទ្ធំសេតិ សង្ឃាទិសេសោ, ភិក្ខុំ អនុទ្ធំសេតិ ទុក្កដំ, តត្រ សង្ឃាទិសេសោ វុដ្ឋានគាមី ទុក្កដំ, ទេសនាគាមី ឯតេហិ នាសនា នត្ថិ. យស្មា បន សា បកតិយាវ ទុស្សីលា បាបភិក្ខុនី ឥទានិ ច សយមេវ ‘‘ទុស្សីលាម្ហី’’តិ វទតិ តស្មា នំ ភគវា អសុទ្ធត្តាយេវ នាសេសីតិ.

អថ ខោ មេត្តិយភូមជកាតិ ឯវំ ‘‘មេត្តិយំ ភិក្ខុនិំ នាសេថ, ឥមេ ច ភិក្ខូ អនុយុញ្ជថា’’តិ វត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បវិដ្ឋេ ភគវតិ តេហិ ភិក្ខូហិ ‘‘ទេថ ទានិ ឥមិស្សា សេតកានី’’តិ នាសិយមានំ តំ ភិក្ខុនិំ ទិស្វា តេ ភិក្ខូ តំ មោចេតុកាមតាយ អត្តនោ អបរាធំ អាវិករិំសុ, ឯតមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អថ ខោ មេត្តិយភូមជកា’’តិអាទិ វុត្តំ.

៣៨៥-៦. ទុដ្ឋោ ទោសោតិ ទូសិតោ ចេវ ទូសកោ ច. ឧប្បន្នេ ហិ ទោសេ បុគ្គលោ តេន ទោសេន ទូសិតោ ហោតិ បកតិភាវំ ជហាបិតោ, តស្មា ‘‘ទុដ្ឋោ’’តិ វុច្ចតិ. បរញ្ច ទូសេតិ វិនាសេតិ, តស្មា ‘‘ទោសោ’’តិ វុច្ចតិ. ឥតិ ‘‘ទុដ្ឋោ ទោសោ’’តិ ឯកស្សេវេតំ បុគ្គលស្ស អាការនានត្តេន និទស្សនំ, តេន វុត្តំ ‘‘ទុដ្ឋោ ទោសោតិ ទូសិតោ ចេវ ទូសកោ ចា’’តិ តត្ថ សទ្ទលក្ខណំ បរិយេសិតព្ពំ. យស្មា បន សោ ‘‘ទុដ្ឋោ ទោសោ’’តិ សង្ខ្យំ គតោ បដិឃសមង្គីបុគ្គលោ កុបិតាទិភាវេ ឋិតោវ ហោតិ, តេនស្ស បទភាជនេ ‘‘កុបិតោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ កុបិតោតិ កុប្បភាវំ បកតិតោ ចវនភាវំ បត្តោ. អនត្តមនោតិ ន សកមនោ អត្តនោ វសេ អដ្ឋិតចិត្តោ; អបិច បីតិសុខេហិ ន អត្តមនោ ន អត្តចិត្តោតិ អនត្តមនោ. អនភិរទ្ធោតិ ន សុខិតោ ន វា បសាទិតោតិ អនភិរទ្ធោ. បដិឃេន អាហតំ ចិត្តមស្សាតិ អាហតចិត្តោ. ចិត្តថទ្ធភាវចិត្តកចវរសង្ខាតំ បដិឃខីលំ ជាតមស្សាតិ ខិលជាតោ. អប្បតីតោតិ នប្បតីតោ បីតិសុខាទីហិ វជ្ជិតោ, ន អភិសដោតិ អត្ថោ. បទភាជនេ បន យេសំ ធម្មានំ វសេន អប្បតីតោ ហោតិ, តេ ទស្សេតុំ ‘‘តេន ច កោបេនា’’តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ តេន ច កោបេនាតិ យេន ទុដ្ឋោតិ ច កុបិតោតិ ច វុត្តោ ឧភយម្បិ ហេតំ បកតិភាវំ ជហាបនតោ ឯកាការំ ហោតិ. តេន ច ទោសេនាតិ យេន ‘‘ទោសោ’’តិ វុត្តោ. ឥមេហិ ទ្វីហិ សង្ខារក្ខន្ធមេវ ទស្សេតិ.

តាយ ច អនត្តមនតាយាតិ យាយ ‘‘អនត្តមនោ’’តិ វុត្តោ. តាយ ច អនភិរទ្ធិយាតិ យាយ ‘‘អនភិរទ្ធោ’’តិ វុត្តោ. ឥមេហិ ទ្វីហិ វេទនាក្ខន្ធំ ទស្សេតិ.

អមូលកេន បារាជិកេនាតិ ឯត្ថ នាស្ស មូលន្តិ អមូលកំ, តំ បនស្ស អមូលកត្តំ យស្មា ចោទកវសេន អធិប្បេតំ, ន ចុទិតកវសេន. តស្មា តមត្ថំ ទស្សេតុំ បទភាជនេ ‘‘អមូលកំ នាម អទិដ្ឋំ អសុតំ អបរិសង្កិត’’ន្តិ អាហ. តេន ឥមំ ទីបេតិ ‘‘យំ បារាជិកំ ចោទកេន ចុទិតកម្ហិ បុគ្គលេ នេវ ទិដ្ឋំ ន សុតំ ន បរិសង្កិតំ ឥទំ ឯតេសំ ទស្សនសវនបរិសង្កាសង្ខាតានំ មូលានំ អភាវតោ អមូលកំ នាម, តំ បន សោ អាបន្នោ វា ហោតុ អនាបន្នោ វា ឯតំ ឥធ អប្បមាណន្តិ.

តត្ថ អទិដ្ឋំ នាម អត្តនោ បសាទចក្ខុនា វា ទិព្ពចក្ខុនា វា អទិដ្ឋំ. អសុតំ នាម តថេវ កេនចិ វុច្ចមានំ ន សុតំ. អបរិសង្កិតំ នាម ចិត្តេន អបរិសង្កិតំ.

‘‘ទិដ្ឋំ’’ នាម អត្តនា វា បរេន វា បសាទចក្ខុនា វា ទិព្ពចក្ខុនា វា ទិដ្ឋំ. ‘‘សុតំ’’ នាម តថេវ សុតំ. ‘‘បរិសង្កិត’’ម្បិ អត្តនា វា បរេន វា បរិសង្កិតំ. តត្ថ អត្តនា ទិដ្ឋំ ទិដ្ឋមេវ, បរេហិ ទិដ្ឋំ អត្តនា សុតំ, បរេហិ សុតំ, បរេហិ បរិសង្កិតន្តិ ឥទំ បន សព្ពម្បិ អត្តនា សុតដ្ឋានេយេវ តិដ្ឋតិ.

បរិសង្កិតំ បន តិវិធំ – ទិដ្ឋបរិសង្កិតំ, សុតបរិសង្កិតំ, មុតបរិសង្កិតន្តិ. តត្ថ ទិដ្ឋបរិសង្កិតំ នាម ឯកោ ភិក្ខុ ឧច្ចារបស្សាវកម្មេន គាមសមីបេ ឯកំ គុម្ពំ បវិដ្ឋោ, អញ្ញតរាបិ ឥត្ថី កេនចិទេវ ករណីយេន តំ គុម្ពំ បវិសិត្វា និវត្តា, នាបិ ភិក្ខុ ឥត្ថិំ អទ្ទស; ន ឥត្ថី ភិក្ខុំ, អទិស្វាវ ឧភោបិ យថារុចិំ បក្កន្តា, អញ្ញតរោ ភិក្ខុ ឧភិន្នំ តតោ និក្ខមនំ សល្លក្ខេត្វា ‘‘អទ្ធា ឥមេសំ កតំ វា ករិស្សន្តិ វា’’តិ បរិសង្កតិ, ឥទំ ទិដ្ឋបរិសង្កិតំ នាម.

សុតបរិសង្កិតំ នាម ឥធេកច្ចោ អន្ធការេ វា បដិច្ឆន្នេ វា ឱកាសេ មាតុគាមេន សទ្ធិំ ភិក្ខុនោ តាទិសំ បដិសន្ថារវចនំ សុណាតិ, សមីបេ អញ្ញំ វិជ្ជមានម្បិ ‘‘អត្ថិ នត្ថី’’តិ ន ជានាតិ, សោ ‘‘អទ្ធា ឥមេសំ កតំ វា ករិស្សន្តិ វា’’តិ បរិសង្កតិ, ឥទំ សុតបរិសង្កិតំ នាម.

មុតបរិសង្កិតំ នាម សម្ពហុលា ធុត្តា រត្តិភាគេ បុប្ផគន្ធមំសសុរាទីនិ គហេត្វា ឥត្ថីហិ សទ្ធិំ ឯកំ បច្ចន្តវិហារំ គន្ត្វា មណ្ឌបេ វា ភោជនសាលាទីសុ វា យថាសុខំ កីឡិត្វា បុប្ផាទីនិ វិកិរិត្វា គតា, បុនទិវសេ ភិក្ខូ តំ វិប្បការំ ទិស្វា ‘‘កស្សិទំ កម្ម’’ន្តិ វិចិនន្តិ. តត្រ ច កេនចិ ភិក្ខុនា បគេវ វុដ្ឋហិត្វា វត្តសីសេន មណ្ឌបំ វា ភោជនសាលំ វា បដិជគ្គន្តេន បុប្ផាទីនិ អាមដ្ឋានិ ហោន្តិ, កេនចិ ឧបដ្ឋាកកុលតោ អាភតេហិ បុប្ផាទីហិ បូជា កតា ហោតិ, កេនចិ ភេសជ្ជត្ថំ អរិដ្ឋំ បីតំ ហោតិ, អថ តេ ‘‘កស្សិទំ កម្ម’’ន្តិ វិចិនន្តា ភិក្ខូ តេសំ ហត្ថគន្ធញ្ច មុខគន្ធញ្ច ឃាយិត្វា តេ ភិក្ខូ បរិសង្កន្តិ, ឥទំ មុតបរិសង្កិតំ នាម.

តត្ថ ទិដ្ឋំ អត្ថិ សមូលកំ, អត្ថិ អមូលកំ; ទិដ្ឋមេវ អត្ថិ សញ្ញាសមូលកំ, អត្ថិ សញ្ញាអមូលកំ. ឯស នយោ សុតេបិ. បរិសង្កិតេ បន ទិដ្ឋបរិសង្កិតំ អត្ថិ សមូលកំ, អត្ថិ អមូលកំ; ទិដ្ឋបរិសង្កិតមេវ អត្ថិ សញ្ញាសមូលកំ, អត្ថិ សញ្ញាអមូលកំ. ឯស នយោ សុតមុតបរិសង្កិតេសុ. តត្ថ ទិដ្ឋំ សមូលកំ នាម បារាជិកំ អាបជ្ជន្តំ ទិស្វាវ ‘‘ទិដ្ឋោ មយា’’តិ វទតិ, អមូលកំ នាម បដិច្ឆន្នោកាសតោ និក្ខមន្តំ ទិស្វា វីតិក្កមំ អទិស្វា ‘‘ទិដ្ឋោ មយា’’តិ វទតិ. ទិដ្ឋមេវ សញ្ញាសមូលកំ នាម ទិស្វាវ ទិដ្ឋសញ្ញី ហុត្វា ចោទេតិ, សញ្ញាអមូលកំ នាម បុព្ពេ បារាជិកវីតិក្កមំ ទិស្វា បច្ឆា អទិដ្ឋសញ្ញី ជាតោ, សោ សញ្ញាយ អមូលកំ កត្វា ‘‘ទិដ្ឋោ មយា’’តិ ចោទេតិ. ឯតេន នយេន សុតមុតបរិសង្កិតានិបិ វិត្ថារតោ វេទិតព្ពានិ. ឯត្ថ ច សព្ពប្បការេណាបិ សមូលកេន វា សញ្ញាសមូលកេន វា ចោទេន្តស្ស អនាបត្តិ, អមូលកេន វា បន សញ្ញាអមូលកេន វា ចោទេន្តស្សេវ អាបត្តិ.

អនុទ្ធំសេយ្យាតិ ធំសេយ្យ បធំសេយ្យ អភិភវេយ្យ អជ្ឈោត្ថរេយ្យ. តំ បន អនុទ្ធំសនំ យស្មា អត្តនា ចោទេន្តោបិ បរេន ចោទាបេន្តោបិ ករោតិយេវ, តស្មាស្ស បទភាជនេ ‘‘ចោទេតិ វា ចោទាបេតិ វា’’តិ វុត្តំ.

តត្ថ ចោទេតីតិ ‘‘បារាជិកំ ធម្មំ អាបន្នោសី’’តិអាទីហិ វចនេហិ សយំ ចោទេតិ, តស្ស វាចាយ វាចាយ សង្ឃាទិសេសោ. ចោទាបេតីតិ អត្តនា សមីបេ ឋត្វា អញ្ញំ ភិក្ខុ អាណាបេតិ, សោ តស្ស វចនេន តំ ចោទេតិ, ចោទាបកស្សេវ វាចាយ វាចាយ សង្ឃាទិសេសោ. អថ សោបិ ‘‘មយា ទិដ្ឋំ សុតំ អត្ថី’’តិ ចោទេតិ, ទ្វិន្នម្បិ ជនានំ វាចាយ វាចាយ សង្ឃាទិសេសោ.

ចោទនាប្បភេទកោសល្លត្ថំ បនេត្ថ ឯកវត្ថុឯកចោទកាទិចតុក្កំ តាវ វេទិតព្ពំ. តត្ថ ឯកោ ភិក្ខុ ឯកំ ភិក្ខុំ ឯកេន វត្ថុនា ចោទេតិ, ឥមិស្សា ចោទនាយ ឯកំ វត្ថុ ឯកោ ចោទកោ. សម្ពហុលា ឯកំ ឯកវត្ថុនា ចោទេន្តិ, បញ្ចសតា មេត្តិយភូមជកប្បមុខា ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ អាយស្មន្តំ ទព្ពំ មល្លបុត្តមិវ, ឥមិស្សា ចោទនាយ ឯកំ វត្ថុ នានាចោទកា. ឯកោ ភិក្ខុ ឯកំ ភិក្ខុំ សម្ពហុលេហិ វត្ថូហិ ចោទេតិ, ឥមិស្សា ចោទនាយ នានាវត្ថូនិ ឯកោ ចោទកោ. សម្ពហុលា សម្ពហុលេ សម្ពហុលេហិ វត្ថូហិ ចោទេន្តិ, ឥមិស្សា ចោទនាយ នានាវត្ថូនិ នានាចោទកា.

ចោទេតុំ បន កោ លភតិ, កោ ន លភតីតិ? ទុព្ពលចោទកវចនំ តាវ គហេត្វា កោចិ ន លភតិ. ទុព្ពលចោទកោ នាម សម្ពហុលេសុ កថាសល្លាបេន និសិន្នេសុ ឯកោ ឯកំ អារព្ភ អនោទិស្សកំ កត្វា បារាជិកវត្ថុំ កថេតិ, អញ្ញោ តំ សុត្វា ឥតរស្ស គន្ត្វា អារោចេតិ. សោ តំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ត្វំ កិរ មំ ឥទញ្ចិទញ្ច វទសី’’តិ វទតិ. សោ ‘‘នាហំ ឯវរូបំ ជានាមិ, កថាបវត្តិយំ បន មយា អនោទិស្សកំ កត្វា វុត្តមត្ថិ, សចេ អហំ តវ ឥមំ ទុក្ខុប្បត្តិំ ជានេយ្យំ, ឯត្តកម្បិ ន កថេយ្យ’’ន្តិ អយំ ទុព្ពលចោទកោ. តស្សេតំ កថាសល្លាបំ គហេត្វា តំ ភិក្ខុំ កោចិ ចោទេតុំ ន លភតិ. ឯតំ បន អគ្គហេត្វា សីលសម្បន្នោ ភិក្ខុ ភិក្ខុំ វា ភិក្ខុនិំ វា សីលសម្បន្នា ច ភិក្ខុនី ភិក្ខុនីមេវ ចោទេតុំ លភតីតិ មហាបទុមត្ថេរោ អាហ. មហាសុមត្ថេរោ បន ‘‘បញ្ចបិ សហធម្មិកា លភន្តី’’តិ អាហ. គោទត្តត្ថេរោ បន ‘‘ន កោចិ ន លភតី’’តិ វត្វា ‘‘ភិក្ខុស្ស សុត្វា ចោទេតិ, ភិក្ខុនិយា សុត្វា ចោទេតិ…បេ… តិត្ថិយសាវកានំ សុត្វា ចោទេតី’’តិ ឥទំ សុត្តមាហរិ. តិណ្ណម្បិ ថេរានំ វាទេ ចុទិតកស្សេវ បដិញ្ញាយ ការេតព្ពោ.

អយំ បន ចោទនា នាម ទូតំ វា បណ្ណំ វា សាសនំ វា បេសេត្វា ចោទេន្តស្ស សីសំ ន ឯតិ, បុគ្គលស្ស បន សមីបេ ឋត្វាវ ហត្ថមុទ្ទាយ វា វចីភេទេន វា ចោទេន្តស្សេវ សីសំ ឯតិ. សិក្ខាបច្ចក្ខានមេវ ហិ ហត្ថមុទ្ទាយ សីសំ ន ឯតិ, ឥទំ បន អនុទ្ធំសនំ អភូតារោចនញ្ច ឯតិយេវ. យោ បន ទ្វិន្នំ ឋិតដ្ឋានេ ឯកំ និយមេត្វា ចោទេតិ, សោ ចេ ជានាតិ, សីសំ ឯតិ. ឥតរោ ជានាតិ, សីសំ ន ឯតិ. ទ្វេបិ និយមេត្វា ចោទេតិ, ឯកោ វា ជានាតុ ទ្វេ វា, សីសំ ឯតិយេវ. ឯសវ នយោ សម្ពហុលេសុ. តង្ខណេយេវ ច ជាននំ នាម ទុក្ករំ, សមយេន អាវជ្ជិត្វា ញាតេ បន ញាតមេវ ហោតិ. បច្ឆា ចេ ជានាតិ, សីសំ ន ឯតិ. សិក្ខាបច្ចក្ខានំ អភូតារោចនំ ទុដ្ឋុល្លវាចា-អត្តកាម-ទុដ្ឋទោសភូតារោចនសិក្ខាបទានីតិ សព្ពានេវ ហិ ឥមានិ ឯកបរិច្ឆេទានិ.

ឯវំ កាយវាចាវសេន ចាយំ ទុវិធាបិ ចោទនា. បុន ទិដ្ឋចោទនា, សុតចោទនា, បរិសង្កិតចោទនាតិ តិវិធា ហោតិ. អបរាបិ ចតុព្ពិធា ហោតិ – សីលវិបត្តិចោទនា, អាចារវិបត្តិចោទនា, ទិដ្ឋិវិបត្តិចោទនា, អាជីវវិបត្តិចោទនាតិ. តត្ថ គរុកានំ ទ្វិន្នំ អាបត្តិក្ខន្ធានំ វសេន សីលវិបត្តិចោទនា វេទិតព្ពា. អវសេសានំ វសេន អាចារវិបត្តិចោទនា, មិច្ឆាទិដ្ឋិអន្តគ្គាហិកទិដ្ឋិវសេន ទិដ្ឋិវិបត្តិចោទនា, អាជីវហេតុ បញ្ញត្តានំ ឆន្នំ សិក្ខាបទានំ វសេន អាជីវវិបត្តិចោទនា វេទិតព្ពា.

អបរាបិ ចតុព្ពិធា ហោតិ – វត្ថុសន្ទស្សនា, អាបត្តិសន្ទស្សនា, សំវាសបដិក្ខេបោ, សាមីចិបដិក្ខេបោតិ. តត្ថ វត្ថុសន្ទស្សនា នាម ‘‘ត្វំ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវិត្ថ, អទិន្នំ អាទិយិត្ថ, មនុស្សំ ឃាតយិត្ថ, អភូតំ អារោចយិត្ថា’’តិ ឯវំ បវត្តា. អាបត្តិសន្ទស្សនា នាម ‘‘ត្វំ មេថុនធម្មបារាជិកាបត្តិំ អាបន្នោ’’តិ ឯវមាទិនយប្បវត្តា. សំវាសបដិក្ខេបោ នាម ‘‘នត្ថិ តយា សទ្ធិំ ឧបោសថោ វា បវារណា វា សង្ឃកម្មំ វា’’តិ ឯវំ បវត្តា; ឯត្តាវតា បន សីសំ ន ឯតិ, ‘‘អស្សមណោសិ អសក្យបុត្តិយោសី’’តិអាទិវចនេហិ សទ្ធិំ ឃដិតេយេវ សីសំ ឯតិ. សាមីចិបដិក្ខេបោ នាម អភិវាទន-បច្ចុដ្ឋាន-អញ្ជលិកម្ម-ពីជនាទិកម្មានំ អករណំ. តំ បដិបាដិយា វន្ទនាទីនិ ករោតោ ឯកស្ស អកត្វា សេសានំ ករណកាលេ វេទិតព្ពំ. ឯត្តាវតា ច ចោទនា នាម ហោតិ, អាបត្តិ បន សីសំ ន ឯតិ. ‘‘កស្មា មម វន្ទនាទីនិ ន ករោសី’’តិ បុច្ឆិតេ បន ‘‘អស្សមណោសិ អសក្យបុត្តិយោសី’’តិអាទិវចនេហិ សទ្ធិំ ឃដិតេយេវ សីសំ ឯតិ. យាគុភត្តាទិនា បន យំ ឥច្ឆតិ តំ អាបុច្ឆតិ, ន តាវតា ចោទនា ហោតិ.

អបរាបិ បាតិមោក្ខដ្ឋបនក្ខន្ធកេ ‘‘ឯកំ, ភិក្ខវេ, អធម្មិកំ បាតិមោក្ខដ្ឋបនំ ឯកំ ធម្មិក’’ន្តិ អាទិំ ‘‘កត្វា យាវ ទស អធម្មិកានិ បាតិមោក្ខដ្ឋបនានិ ទស ធម្មិកានី’’តិ (ចូឡវ. ៣៨៧) ឯវំ អធម្មិកា បញ្ចបញ្ញាស ធម្មិកា បញ្ចបញ្ញាសាតិ ទសុត្តរសតំ ចោទនា វុត្តា. តា ទិដ្ឋេន ចោទេន្តស្ស ទសុត្តរសតំ, សុតេន ចោទេន្តស្ស ទសុត្តរសតំ, បរិសង្កិតេន ចោទេន្តស្ស ទសុត្តរសតន្តិ តិំសានិ តីណិ សតានិ ហោន្តិ. តានិ កាយេន ចោទេន្តស្ស, វាចាយ ចោទេន្តស្ស, កាយវាចាហិ ចោទេន្តស្សាតិ តិគុណានិ កតានិ នវុតានិ នវ សតានិ ហោន្តិ. តានិ អត្តនា ចោទេន្តស្សាបិ បរេន ចោទាបេន្តស្សាបិ តត្តកានេវាតិ វីសតិឩនានិ ទ្វេ សហស្សានិ ហោន្តិ, បុន ទិដ្ឋាទិភេទេ សមូលកាមូលកវសេន អនេកសហស្សា ចោទនា ហោន្តីតិ វេទិតព្ពា.

ឥមស្មិំ បន ឋានេ ឋត្វា អដ្ឋកថាយ ‘‘អត្តាទានំ អាទាតុកាមេន ឧបាលិ ភិក្ខុនា បញ្ចង្គសមន្នាគតំ អត្តាទានំ អាទាតព្ព’’ន្តិ (ចូឡវ. ៣៩៨) ច ‘‘ចោទកេន ឧបាលិ ភិក្ខុនា បរំ ចោទេតុកាមេន បញ្ច ធម្មេ អជ្ឈត្តំ បច្ចវេក្ខិត្វា បរោ ចោទេតព្ពោ’’តិ (ចូឡវ. ៣៩៩) ច ឯវំ ឧបាលិបញ្ចកាទីសុ វុត្តានិ ពហូនិ សុត្តានិ អាហរិត្វា អត្តាទានលក្ខណញ្ច ចោទកវត្តញ្ច ចុទិតកវត្តញ្ច សង្ឃេន កាតព្ពកិច្ចញ្ច អនុវិជ្ជកវត្តញ្ច សព្ពំ វិត្ថារេន កថិតំ, តំ មយំ យថាអាគតដ្ឋានេយេវ វណ្ណយិស្សាម.

វុត្តប្បភេទាសុ បន ឥមាសុ ចោទនាសុ យាយ កាយចិ ចោទនាយ វសេន សង្ឃមជ្ឈេ ឱសដេ វត្ថុស្មិំ ចុទិតកចោទកា វត្តព្ពា ‘‘តុម្ហេ អម្ហាកំ វិនិច្ឆយេន តុដ្ឋា ភវិស្សថា’’តិ. សចេ ‘‘ភវិស្សាមា’’តិ វទន្តិ, សង្ឃេន តំ អធិករណំ សម្បដិច្ឆិតព្ពំ. អថ បន ‘‘វិនិច្ឆិនថ តាវ, ភន្តេ, សចេ អម្ហាកំ ខមិស្សតិ, គណ្ហិស្សាមា’’តិ វទន្តិ. ‘‘ចេតិយំ តាវ វន្ទថា’’តិអាទីនិ វត្វា ទីឃសុត្តំ កត្វា វិស្សជ្ជិតព្ពំ. តេ ចេ ចិររត្តំ កិលន្តា បក្កន្តបរិសា ឧបច្ឆិន្នបក្ខា ហុត្វា បុន យាចន្តិ, យាវតតិយំ បដិក្ខិបិត្វា យទា និម្មទា ហោន្តិ តទា នេសំ អធិករណំ វិនិច្ឆិនិតព្ពំ. វិនិច្ឆិនន្តេហិ ច សចេ អលជ្ជុស្សន្នា ហោតិ, បរិសា ឧព្ពាហិកាយ តំ អធិករណំ វិនិច្ឆិនិតព្ពំ. សចេ ពាលុស្សន្នា ហោតិ បរិសា ‘‘តុម្ហាកំ សភាគេ វិនយធរេ បរិយេសថា’’តិ វិនយធរេ បរិយេសាបេត្វា យេន ធម្មេន យេន វិនយេន យេន សត្ថុសាសនេន តំ អធិករណំ វូបសមតិ, តថា តំ អធិករណំ វូបសមេតព្ពំ.

តត្ថ ច ‘‘ធម្មោ’’តិ ភូតំ វត្ថុ. ‘‘វិនយោ’’តិ ចោទនា សារណា ច. ‘‘សត្ថុសាសន’’ន្តិ ញត្តិសម្បទា ច អនុសាវនសម្បទា ច. តស្មា ចោទកេន វត្ថុស្មិំ អារោចិតេ ចុទិតកោ បុច្ឆិតព្ពោ ‘‘សន្តមេតំ, នោ’’តិ. ឯវំ វត្ថុំ ឧបបរិក្ខិត្វា ភូតេន វត្ថុនា ចោទេត្វា សារេត្វា ច ញត្តិសម្បទាយ អនុសាវនសម្បទាយ ច តំ អធិករណំ វូបសមេតព្ពំ. តត្រ ចេ អលជ្ជី លជ្ជិំ ចោទេតិ, សោ ច អលជ្ជី ពាលោ ហោតិ អព្យត្តោ នាស្ស នយោ ទាតព្ពោ. ឯវំ បន វត្តព្ពោ – ‘‘កិម្ហិ នំ ចោទេសី’’តិ? អទ្ធា សោ វក្ខតិ – ‘‘កិមិទំ, ភន្តេ, កិម្ហិ នំ នាមា’’តិ. ត្វំ កិម្ហិ នម្បិ ន ជានាសិ, ន យុត្តំ តយា ឯវរូបេន ពាលេន បរំ ចោទេតុន្តិ ឧយ្យោជេតព្ពោ នាស្ស អនុយោគោ ទាតព្ពោ. សចេ បន សោ អលជ្ជី បណ្ឌិតោ ហោតិ ព្យត្តោ ទិដ្ឋេន វា សុតេន វា អជ្ឈោត្ថរិត្វា សម្បាទេតុំ សក្កោតិ ឯតស្ស អនុយោគំ ទត្វា លជ្ជិស្សេវ បដិញ្ញាយ កម្មំ កាតព្ពំ.

សចេ លជ្ជី អលជ្ជិំ ចោទេតិ, សោ ច លជ្ជី ពាលោ ហោតិ អព្យត្តោ, ន សក្កោតិ អនុយោគំ ទាតុំ. តស្ស នយោ ទាតព្ពោ – ‘‘កិម្ហិ នំ ចោទេសិ សីលវិបត្តិយា វា អាចារវិបត្តិអាទីសុ វា ឯកិស្សា’’តិ. កស្មា បន ឥមស្សេវ ឯវំ នយោ ទាតព្ពោ, ន ឥតរស្ស? ននុ ន យុត្តំ វិនយធរានំ អគតិគមនន្តិ? ន យុត្តមេវ. ឥទំ បន អគតិគមនំ ន ហោតិ, ធម្មានុគ្គហោ នាម ឯសោ អលជ្ជិនិគ្គហត្ថាយ ហិ លជ្ជិបគ្គហត្ថាយ ច សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ. តត្រ អលជ្ជី នយំ លភិត្វា អជ្ឈោត្ថរន្តោ ឯហីតិ, លជ្ជី បន នយំ លភិត្វា ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋសន្តានេន, សុតេ សុតសន្តានេន បតិដ្ឋាយ កថេស្សតិ, តស្មា តស្ស ធម្មានុគ្គហោ វដ្ដតិ. សចេ បន សោ លជ្ជី បណ្ឌិតោ ហោតិ ព្យត្តោ, បតិដ្ឋាយ កថេតិ, អលជ្ជី ច ‘‘ឯតម្បិ នត្ថិ, ឯតម្បិ នត្ថី’’តិ បដិញ្ញំ ន ទេតិ, អលជ្ជិស្ស បដិញ្ញាយ ឯវ កាតព្ពំ.

តទត្ថទីបនត្ថញ្ច ឥទំ វត្ថុ វេទិតព្ពំ. តេបិដកចូឡាភយត្ថេរោ កិរ លោហបាសាទស្ស ហេដ្ឋា ភិក្ខូនំ វិនយំ កថេត្វា សាយន្ហសមយេ វុដ្ឋាតិ, តស្ស វុដ្ឋានសមយេ ទ្វេ អត្តបច្ចត្ថិកា កថំ បវត្តេសុំ. ឯកោ ‘‘ឯតម្បិ នត្ថិ, ឯតម្បិ នត្ថី’’តិ បដិញ្ញំ ន ទេតិ. អថ អប្បាវសេសេ បឋមយាមេ ថេរស្ស តស្មិំ បុគ្គលេ ‘‘អយំ បតិដ្ឋាយ កថេតិ, អយំ បន បដិញ្ញំ ន ទេតិ, ពហូនិ ច វត្ថូនិ ឱសដានិ អទ្ធា ឯតំ កតំ ភវិស្សតី’’តិ អសុទ្ធលទ្ធិ ឧប្បន្នា. តតោ ពីជនីទណ្ឌកេន បាទកថលិកាយ សញ្ញំ ទត្វា ‘‘អហំ អាវុសោ វិនិច្ឆិនិតុំ អននុច្ឆវិកោ អញ្ញេន វិនិច្ឆិនាបេហី’’តិ អាហ. កស្មា ភន្តេតិ? ថេរោ តមត្ថំ អារោចេសិ, ចុទិតកបុគ្គលស្ស កាយេ ឌាហោ ឧដ្ឋិតោ, តតោ សោ ថេរំ វន្ទិត្វា ‘‘ភន្តេ, វិនិច្ឆិនិតុំ អនុរូបេន វិនយធរេន នាម តុម្ហាទិសេនេវ ភវិតុំ វដ្ដតិ. ចោទកេន ច ឦទិសេនេវ ភវិតុំ វដ្ដតី’’តិ វត្វា សេតកានិ និវាសេត្វា ‘‘ចិរំ កិលមិតត្ថ មយា’’តិ ខមាបេត្វា បក្កាមិ.

ឯវំ លជ្ជិនា ចោទិយមានោ អលជ្ជី ពហូសុបិ វត្ថូសុ ឧប្បន្នេសុ បដិញ្ញំ ន ទេតិ, សោ នេវ ‘‘សុទ្ធោ’’តិ វត្តព្ពោ ន ‘‘អសុទ្ធោ’’តិ. ជីវមតកោ នាម អាមកបូតិកោ នាម ចេស.

សចេ បនស្ស អញ្ញម្បិ តាទិសំ វត្ថុំ ឧប្បជ្ជតិ ន វិនិច្ឆិនិតព្ពំ. តថា នាសិតកោវ ភវិស្សតិ. សចេ បន អលជ្ជីយេវ អលជ្ជិំ ចោទេតិ, សោ វត្តព្ពោ ‘‘អាវុសោ តវ វចនេនាយំ កិំ សក្កា វត្តុ’’ន្តិ ឥតរម្បិ តថេវ វត្វា ឧភោបិ ‘‘ឯកសម្ភោគបរិភោគា ហុត្វា ជីវថា’’តិ វត្វា ឧយ្យោជេតព្ពា, សីលត្ថាយ តេសំ វិនិច្ឆយោ ន កាតព្ពោ. បត្តចីវរបរិវេណាទិអត្ថាយ បន បតិរូបំ សក្ខិំ លភិត្វា កាតព្ពោ.

អថ លជ្ជី លជ្ជិំ ចោទេតិ, វិវាទោ ច នេសំ កិស្មិញ្ចិទេវ អប្បមត្តកោ ហោតិ, សញ្ញាបេត្វា ‘‘មា ឯវំ ករោថា’’តិ អច្ចយំ ទេសាបេត្វា ឧយ្យោជេតព្ពា. អថ បនេត្ថ ចុទិតកេន សហសា វិរទ្ធំ ហោតិ, អាទិតោ បដ្ឋាយ អលជ្ជី នាម នត្ថិ. សោ ច បក្ខានុរក្ខណត្ថាយ បដិញ្ញំ ន ទេតិ, ‘‘មយំ សទ្ទហាម, មយំ សទ្ទហាមា’’តិ ពហូ ឧដ្ឋហន្តិ. សោ តេសំ បដិញ្ញាយ ឯកវារំ ទ្វេវារំ សុទ្ធោ ហោតុ. អថ បន វិរទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយ ឋានេ ន តិដ្ឋតិ, វិនិច្ឆយោ ន ទាតព្ពោ.

ឯវំ យាយ កាយចិ ចោទនាយ វសេន សង្ឃមជ្ឈេ ឱសដេ វត្ថុស្មិំ ចុទិតកចោទកេសុ បដិបត្តិំ ញត្វា តស្សាយេវ ចោទនាយ សម្បត្តិវិបត្តិជាននត្ថំ អាទិមជ្ឈបរិយោសានាទីនំ វសេន វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. សេយ្យថិទំ ចោទនាយ កោ អាទិ, កិំ មជ្ឈេ, កិំ បរិយោសានំ? ចោទនាយ ‘‘អហំ តំ វត្តុកាមោ, ករោតុ មេ អាយស្មា ឱកាស’’ន្តិ ឯវំ ឱកាសកម្មំ អាទិ, ឱតិណ្ណេន វត្ថុនា ចោទេត្វា សារេត្វា វិនិច្ឆយោ មជ្ឈេ, អាបត្តិយំ វា អនាបត្តិយំ វា បតិដ្ឋាបនេន សមថោ បរិយោសានំ.

ចោទនាយ កតិ មូលានិ, កតិ វត្ថូនិ, កតិ ភូមិយោ? ចោទនាយ ទ្វេ មូលានិ – សមូលិកា វា អមូលិកា វា; តីណិ វត្ថូនិ – ទិដ្ឋំ, សុតំ, បរិសង្កិតំ; បញ្ច ភូមិយោ – កាលេន វក្ខាមិ នោ អកាលេន, ភូតេន វក្ខាមិ នោ អភូតេន, សណ្ហេន វក្ខាមិ នោ ផរុសេន, អត្ថសំហិតេន វក្ខាមិ នោ អនត្ថសំហិតេន, មេត្តចិត្តោ វក្ខាមិ នោ ទោសន្តរោតិ. ឥមាយ ច បន ចោទនាយ ចោទកេន បុគ្គលេន ‘‘បរិសុទ្ធកាយសមាចារោ នុ ខោម្ហី’’តិអាទិនា (ចូឡវ. ៣៩៩) នយេន ឧបាលិបញ្ចកេ វុត្តេសុ បន្នរសសុ ធម្មេសុ បតិដ្ឋាតព្ពំ, ចុទិតកេន ទ្វីសុ ធម្មេសុ បតិដ្ឋាតព្ពំ សច្ចេ ច អកុប្បេ ចាតិ.

អប្បេវ នាម នំ ឥមម្ហា ព្រហ្មចរិយា ចាវេយ្យន្តិ អបិ ឯវ នាម នំ បុគ្គលំ ឥមម្ហា សេដ្ឋចរិយា ចាវេយ្យំ, ‘‘សាធុ វតស្ស សចាហំ ឥមំ បុគ្គលំ ឥមម្ហា ព្រហ្មចរិយា ចាវេយ្យ’’ន្តិ ឥមិនា អធិប្បាយេន អនុទ្ធំសេយ្យាតិ វុត្តំហោតិ. បទភាជនេ បន ‘‘ព្រហ្មចរិយា ចាវេយ្យ’’ន្តិ ឥមស្សេវ បរិយាយមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ភិក្ខុភាវា ចាវេយ្យ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

ខណាទីនិ សមយវេវចនានិ. តំ ខណំ តំ លយំ តំ មុហុត្តំ វីតិវត្តេតិ តស្មិំ ខណេ តស្មិំ លយេ តស្មិំ មុហុត្តេ វីតិវត្តេ. ភុម្មប្បត្តិយា ហិ ឥទំ ឧបយោគវចនំ.

សមនុគ្គាហិយមាននិទ្ទេសេ យេន វត្ថុនា អនុទ្ធំសិតោ ហោតីតិ ចតូសុ បារាជិកវត្ថូសុ យេន វត្ថុនា ចោទកេន ចុទិតកោ អនុទ្ធំសិតោ អភិភូតោ អជ្ឈោត្ថដោ ហោតិ. តស្មិំ វត្ថុស្មិំ សមនុគ្គាហិយមានោតិ តស្មិំ ចោទកេន វុត្តវត្ថុស្មិំ សោ ចោទកោ អនុវិជ្ជកេន ‘‘កិំ តេ ទិដ្ឋំ, កិន្តិ តេ ទិដ្ឋ’’ន្តិអាទិនា នយេន អនុវិជ្ជិយមានោ វីមំសិយមានោ ឧបបរិក្ខិយមានោ.

អសមនុគ្គាហិយមាននិទ្ទេសេ ន កេនចិ វុច្ចមានោតិ អនុវិជ្ជកេន វា អញ្ញេន វា កេនចិ, អថ វា ទិដ្ឋាទីសុ វត្ថូសុ កេនចិ អវុច្ចមានោ. ឯតេសញ្ច ទ្វិន្នំ មាតិកាបទានំ បរតោ ‘‘ភិក្ខុ ច ទោសំ បតិដ្ឋាតី’’តិឥមិនា សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. ឥទញ្ហិ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘ឯវំ សមនុគ្គាហិយមានោ វា អសមនុគ្គាហិយមានោ វា ភិក្ខុ ច ទោសំ បតិដ្ឋាតិ បដិច្ច តិដ្ឋតិ បដិជានាតិ សង្ឃាទិសេសោ’’តិ. ឥទញ្ច អមូលកភាវស្ស បាកដកាលទស្សនត្ថមេវ វុត្តំ. អាបត្តិំ បន អនុទ្ធំសិតក្ខណេយេវ អាបជ្ជតិ.

ឥទានិ ‘‘អមូលកញ្ចេវ តំ អធិករណំ ហោតី’’តិ ឯត្ថ យស្មា អមូលកលក្ខណំ បុព្ពេ វុត្តំ, តស្មា តំ អវត្វា អបុព្ពមេវ ទស្សេតុំ ‘‘អធិករណំ នាមា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យស្មា អធិករណំ អធិករណដ្ឋេន ឯកម្បិ វត្ថុវសេន នានា ហោតិ, តេនស្ស តំ នានត្តំ ទស្សេតុំ ‘‘ចត្តារិ អធិករណានិ វិវាទាធិករណ’’ន្តិអាទិមាហ. កោ បន សោ អធិករណដ្ឋោ, យេនេតំ ឯកំ ហោតីតិ? សមថេហិ អធិករណីយតា. តស្មា យំ អធិកិច្ច អារព្ភ បដិច្ច សន្ធាយ សមថា វត្តន្តិ, តំ ‘‘អធិករណ’’ន្តិ វេទិតព្ពំ.

អដ្ឋកថាសុ បន វុត្តំ – ‘‘អធិករណន្តិ កេចិ គាហំ វទន្តិ, កេចិ ចេតនំ, កេចិ អក្ខន្តិំ កេចិ វោហារំ, កេចិ បណ្ណត្តិ’’ន្តិ. បុន ឯវំ វិចារិតំ ‘‘យទិ គាហោ អធិករណំ នាម, ឯកោ អត្តាទានំ គហេត្វា សភាគេន ភិក្ខុនា សទ្ធិំ មន្តយមានោ តត្ថ អាទីនវំ ទិស្វា បុន ចជតិ, តស្ស តំ អធិករណំ សមថប្បត្តំ ភវិស្សតិ. យទិ ចេតនា អធិករណំ, ‘‘ឥទំ អត្តាទានំ គណ្ហាមី’’តិ ឧប្បន្នា ចេតនា និរុជ្ឈតិ. យទិ អក្ខន្តិ អធិករណំ, អក្ខន្តិយា អត្តាទានំ គហេត្វាបិ អបរភាគេ វិនិច្ឆយំ អលភមានោ វា ខមាបិតោ វា ចជតិ. យទិ វោហារោ អធិករណំ, កថេន្តោ អាហិណ្ឌិត្វា អបរភាគេ តុណ្ហី ហោតិ និរវោ, ឯវមស្ស តំ អធិករណំ សមថប្បត្តំ ភវិស្សតិ, តស្មា បណ្ណត្តិ អធិករណន្តិ.

តំ បនេតំ ‘‘មេថុនធម្មបារាជិកាបត្តិ មេថុនធម្មបារាជិកាបត្តិយា តព្ភាគិយា…បេ… ឯវំ អាបត្តាធិករណំ អាបត្តាធិករណស្ស តព្ភាគិយន្តិ ច វិវាទាធិករណំ សិយា កុសលំ សិយា អកុសលំ សិយា អព្យាកត’’ន្តិ ច ឯវមាទីហិ វិរុជ្ឈតិ. ន ហិ តេ បណ្ណត្តិយា កុសលាទិភាវំ ឥច្ឆន្តិ, ន ច ‘‘អមូលកេន បារាជិកេន ធម្មេនា’’តិ ឯត្ថ អាគតោ បារាជិកធម្មោ បណ្ណត្តិ នាម ហោតិ. កស្មា? អច្ចន្តអកុសលត្តា. វុត្តម្បិ ហេតំ – ‘‘អាបត្តាធិករណំ សិយា អកុសលំ សិយា អព្យាកត’’ន្តិ (បរិ. ៣០៣).

យញ្ចេតំ ‘‘អមូលកេន បារាជិកេនា’’តិ ឯត្ថ អមូលកំ បារាជិកំ និទ្ទិដ្ឋំ, តស្សេវាយំ ‘‘អមូលកញ្ចេវ តំ អធិករណំ ហោតី’’តិ បដិនិទ្ទេសោ, ន បណ្ណត្តិយា ន ហិ អញ្ញំ និទ្ទិសិត្វា អញ្ញំ បដិនិទ្ទិសតិ. យស្មា បន យាយ បណ្ណត្តិយា យេន អភិលាបេន ចោទកេន សោ បុគ្គលោ បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបន្នោតិ បញ្ញត្តោ, បារាជិកសង្ខាតស្ស អធិករណស្ស អមូលកត្តា សាបិ បញ្ញត្តិ អមូលិកា ហោតិ, អធិករណេ បវត្តត្តា ច អធិករណំ. តស្មា ឥមិនា បរិយាយេន បណ្ណត្តិ ‘‘អធិករណ’’ន្តិ យុជ្ជេយ្យ, យស្មា វា យំ អមូលកំ នាម អធិករណំ តំ សភាវតោ នត្ថិ, បញ្ញត្តិមត្តមេវ អត្ថិ. តស្មាបិ បណ្ណត្តិ អធិករណន្តិ យុជ្ជេយ្យ. តញ្ច ខោ ឥធេវ ន សព្ពត្ថ. ន ហិ វិវាទាទីនំ បណ្ណត្តិ អធិករណំ. អធិករណដ្ឋោ បន តេសំ បុព្ពេ វុត្តសមថេហិ អធិករណីយតា. ឥតិ ឥមិនា អធិករណដ្ឋេន ឥធេកច្ចោ វិវាទោ វិវាទោ ចេវ អធិករណញ្ចាតិ វិវាទាធិករណំ. ឯស នយោ សេសេសុ.

តត្ថ ‘‘ឥធ ភិក្ខូ វិវទន្តិ ធម្មោតិ វា អធម្មោតិ វា’’តិ ឯវំ អដ្ឋារស ភេទករវត្ថូនិ និស្សាយ ឧប្បន្នោ វិវាទោ វិវាទាធិករណំ. ‘‘ឥធ ភិក្ខូ ភិក្ខុំ អនុវទន្តិ សីលវិបត្តិយា វា’’តិ ឯវំ ចតស្សោ វិបត្តិយោ និស្សាយ ឧប្បន្នោ អនុវាទោ អនុវាទាធិករណំ. ‘‘បញ្ចបិ អាបត្តិក្ខន្ធា អាបត្តាធិករណំ, សត្តបិ អាបត្តិក្ខន្ធា អាបត្តាធិករណ’’ន្តិ ឯវំ អាបត្តិយេវ អាបត្តាធិករណំ. ‘‘យា សង្ឃស្ស កិច្ចយតា ករណីយតា អបលោកនកម្មំ ញត្តិកម្មំ ញត្តិទុតិយកម្មំ ញត្តិចតុត្ថកម្ម’’ន្តិ (ចូឡវ. ២១៥) ឯវំ ចតុព្ពិធំ សង្ឃកិច្ចំ កិច្ចាធិករណន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឥមស្មិំ បនត្ថេ បារាជិកាបត្តិសង្ខាតំ អាបត្តាធិករណមេវ អធិប្បេតំ. សេសានិ អត្ថុទ្ធារវសេន វុត្តានិ, ឯត្តកា ហិ អធិករណសទ្ទស្ស អត្ថា. តេសុ បារាជិកមេវ ឥធ អធិប្បេតំ. តំ ទិដ្ឋាទីហិ មូលេហិ អមូលកញ្ចេវ អធិករណំ ហោតិ. អយញ្ច ភិក្ខុ ទោសំ បតិដ្ឋាតិ, បដិច្ច តិដ្ឋតិ ‘‘តុច្ឆកំ មយា ភណិត’’ន្តិអាទីនិ វទន្តោ បដិជានាតិ. តស្ស ភិក្ខុនោ អនុទ្ធំសិតក្ខណេយេវ សង្ឃាទិសេសោតិ អយំ តាវស្ស សបទានុក្កមនិទ្ទេសស្ស សិក្ខាបទស្ស អត្ថោ.

៣៨៧. ឥទានិ យានិ តានិ សង្ខេបតោ ទិដ្ឋាទីនិ ចោទនាវត្ថូនិ វុត្តានិ, តេសំ វសេន វិត្ថារតោ អាបត្តិំ រោបេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘អទិដ្ឋស្ស ហោតី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អទិដ្ឋស្ស ហោតីតិ អទិដ្ឋោ អស្ស ហោតិ. ឯតេន ចោទកេន អទិដ្ឋោ ហោតិ, សោ បុគ្គលោ បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបជ្ជន្តោតិ អត្ថោ. ឯស នយោ អសុតស្ស ហោតីតិអាទីសុបិ.

ទិដ្ឋោ មយាតិ ទិដ្ឋោសិ មយាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯស នយោ សុតោ មយាតិអាទីសុបិ. សេសំ អទិដ្ឋមូលកេ ឧត្តានត្ថមេវ. ទិដ្ឋមូលកេ បន តញ្ចេ ចោទេតិ ‘‘សុតោ មយា’’តិ ឯវំ វុត្តានំ សុត្តាទីនំ អាភាវេន អមូលកត្តំ វេទិតព្ពំ.

សព្ពស្មិំយេវ ច ឥមស្មិំ ចោទកវារេ យថា ឥធាគតេសុ ‘‘បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបន្នោសិ, អស្សមណោសិ, អសក្យបុត្តិយោសី’’តិ ឥមេសុ វចនេសុ ឯកេកស្ស វសេន វាចាយ វាចាយ សង្ឃាទិសេសោ ហោតិ, ឯវំ អញ្ញត្រ អាគតេសុ ‘‘ទុស្សីលោ, បាបធម្មោ, អសុចិសង្កស្សរសមាចារោ, បដិច្ឆន្នកម្មន្តោ, អស្សមណោ សមណបដិញ្ញោ, អព្រហ្មចារី ព្រហ្មចារិបដិញ្ញោ, អន្តោបូតិ, អវស្សុតោ, កសម្ពុជាតោ’’តិ ឥមេសុបិ វចនេសុ ឯកេកស្ស វសេន វាចាយ វាចាយ សង្ឃាទិសេសោ ហោតិយេវ.

‘‘នត្ថិ តយា សទ្ធិំ ឧបោសថោ វា បវារណា វា សង្ឃកម្មំ វា’’តិ ឥមានិ បន សុទ្ធានិ សីសំ ន ឯន្តិ, ‘‘ទុស្សីលោសិ នត្ថិ តយា សទ្ធិំ ឧបោសថោ វា’’តិ ឯវំ ទុស្សីលាទិបទេសុ បន ‘‘បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបន្នោសី’’តិអាទិបទេសុ វា យេន កេនចិ សទ្ធិំ ឃដិតានេវ សីសំ ឯន្តិ, សង្ឃាទិសេសករានិ ហោន្តិ.

មហាបទុមត្ថេរោ បនាហ – ‘‘ន កេវលំ ឥធ បាឡិយំ អនាគតានិ ‘ទុស្សីលោ បាបធម្មោ’តិអាទិបទានេវ សីសំ ឯន្តិ, ‘កោណ្ឋោសិ មហាសាមណេរោសិ, មហាឧបាសកោសិ, ជេដ្ឋព្ពតិកោសិ, និគណ្ឋោសិ, អាជីវកោសិ, តាបសោសិ, បរិព្ពាជកោសិ, បណ្ឌកោសិ, ថេយ្យសំវាសកោសិ, តិត្ថិយបក្កន្តកោសិ, តិរច្ឆានគតោសិ, មាតុឃាតកោសិ, បិតុឃាតកោសិ, អរហន្តឃាតកោសិ, សង្ឃភេទកោសិ, លោហិតុប្បាទកោសិ, ភិក្ខុនីទូសកោសិ, ឧភតោព្យញ្ជនកឱសី’តិ ឥមានិបិ សីសំ ឯន្តិយេវា’’តិ. មហាបទុមត្ថេរោយេវ ច ‘‘ទិដ្ឋេ វេមតិកោតិអាទីសុ យទគ្គេន វេមតិកោ តទគ្គេន នោ កប្បេតិ, យទគ្គេន នោ កប្បេតិ តទគ្គេន នស្សរតិ, យទគ្គេន នស្សរតិ តទគ្គេន បមុដ្ឋោ ហោតី’’តិ វទតិ.

មហាសុមត្ថេរោ បន ឯកេកំ ទ្វិធា ភិន្ទិត្វា ចតុន្នម្បិ បាដេក្កំ នយំ ទស្សេតិ. កថំ? ទិដ្ឋេ វេមតិកោតិ អយំ តាវ ទស្សនេ វា វេមតិកោ ហោតិ បុគ្គលេ វា, តត្ថ ‘‘ទិដ្ឋោ នុខោ មយា ន ទិដ្ឋោ’’តិ ឯវំ ទស្សនេ វេមតិកោ ហោតិ. ‘‘អយំ នុខោ មយា ទិដ្ឋោ អញ្ញោ’’តិ ឯវំ បុគ្គលេ វេមតិកោ ហោតិ. ឯវំ ទស្សនំ វា នោ កប្បេតិ បុគ្គលំ វា, ទស្សនំ វា នស្សរតិ បុគ្គលំ វា, ទស្សនំ វា បមុដ្ឋោ ហោតិ បុគ្គលំ វា. ឯត្ថ ច វេមតិកោតិ វិមតិជាតោ. នោ កប្បេតីតិ ន សទ្ទហតិ. នស្សរតីតិ អសារិយមានោ នស្សរតិ. យទា បន តំ ‘‘អសុកស្មិំ នាម ភន្តេ ឋានេ អសុកស្មិំ នាម កាលេ’’តិ សារេន្តិ តទា សរតិ. បមុដ្ឋោតិ យោ តេហិ តេហិ ឧបាយេហិ សារិយមានោបិ នស្សរតិយេវាតិ. ឯតេនេវុបាយេន ចោទាបកវារោបិ វេទិតព្ពោ, កេវលញ្ហិ តត្ថ ‘‘មយា’’តិ បរិហីនំ, សេសំ ចោទកវារសទិសមេវ.

៣៨៩. តតោ បរំ អាបត្តិភេទំ អនាបត្តិភេទញ្ច ទស្សេតុំ ‘‘អសុទ្ធេ សុទ្ធទិដ្ឋី’’តិអាទិកំ ចតុក្កំ ឋបេត្វា ឯកមេកំ បទំ ចតូហិ ចតូហិ ភេទេហិ និទ្ទិដ្ឋំ, តំ សព្ពំ បាឡិនយេនេវ សក្កា ជានិតុំ. កេវលំ ហេត្ថាធិប្បាយភេទោ វេទិតព្ពោ. អយញ្ហិ អធិប្បាយោ នាម – ចាវនាធិប្បាយោ, អក្កោសាធិប្បាយោ, កម្មាធិប្បាយោ, វុដ្ឋានាធិប្បាយោ, ឧបោសថបវារណដ្ឋបនាធិប្បាយោ, អនុវិជ្ជនាធិប្បាយោ, ធម្មកថាធិប្បាយោតិ អនេកវិធោ. តត្ថ បុរិមេសុ ចតូសុ អធិប្បាយេសុ ឱកាសំ អការាបេន្តស្ស ទុក្កដំ. ឱកាសំ ការាបេត្វាបិ ច សម្មុខា អមូលកេន បារាជិកេន អនុទ្ធំសេន្តស្ស សង្ឃាទិសេសោ. អមូលកេន សង្ឃាទិសេសេន អនុទ្ធំសេន្តស្ស បាចិត្តិយំ. អាចារវិបត្តិយា អនុទ្ធំសេន្តស្ស ទុក្កដំ. អក្កោសាធិប្បាយេន វទន្តស្ស បាចិត្តិយំ. អសម្មុខា បន សត្តហិបិ អាបត្តិក្ខន្ធេហិ វទន្តស្ស ទុក្កដំ. អសម្មុខា ឯវ សត្តវិធម្បិ កម្មំ ករោន្តស្ស ទុក្កដមេវ.

កុរុន្ទិយំ បន ‘‘វុដ្ឋានាធិប្បាយេន ‘ត្វំ ឥមំ នាម អាបត្តិំ អាបន្នោ តំ បដិករោហី’តិ វទន្តស្ស ឱកាសកិច្ចំ នត្ថី’’តិ វុត្តំ. សព្ពត្ថេវ បន ‘‘ឧបោសថបវារណំ ឋបេន្តស្ស ឱកាសកម្មំ នត្ថី’’តិ វុត្តំ. ឋបនក្ខេត្តំ បន ជានិតព្ពំ. ‘‘សុណាតុ មេ ភន្តេ សង្ឃោ អជ្ជុបោសថោ បន្នរសោ យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ សង្ឃោ ឧបោសថំ ករេយ្យ’’តិ ឯតស្មិញ្ហិ រេ-ការេ អនតិក្កន្តេយេវ ឋបេតុំ លព្ភតិ. តតោ បរំ បន យ្យ-ការេ បត្តេ ន លព្ភតិ. ឯស នយោ បវារណាយ. អនុវិជ្ជកស្សាបិ ឱសដេ វត្ថុស្មិំ ‘‘អត្ថេតំ តវា’’តិ អនុវិជ្ជនាធិប្បាយេន វទន្តស្ស ឱកាសកម្មំ នត្ថិ.

ធម្មកថិកស្សាបិ ធម្មាសនេ និសីទិត្វា ‘‘យោ ឥទញ្ចិទញ្ច ករោតិ, អយំ ភិក្ខុ អស្សមណោ’’តិអាទិនា នយេន អនោទិស្ស ធម្មំ កថេន្តស្ស ឱកាសកម្មំ នត្ថិ. សចេ បន ឱទិស្ស និយមេត្វា ‘‘អសុកោ ច អសុកោ ច អស្សមណោ អនុបាសកោ’’តិ កថេតិ, ធម្មាសនតោ ឱរោហិត្វា អាបត្តិំ ទេសេត្វា គន្តព្ពំ. យំ បន តត្ថ តត្ថ ‘‘អនោកាសំ ការាបេត្វា’’តិ វុត្តំ តស្ស ឱកាសំ អការាបេត្វាតិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ, ន ហិ កោចិ អនោកាសោ នាម អត្ថិ, យមោកាសំ ការាបេត្វា អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, ឱកាសំ បន អការាបេត្វា អាបជ្ជតីតិ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

សមុដ្ឋានាទីសុ តិសមុដ្ឋានំ – កាយចិត្តតោ, វាចាចិត្តតោ, កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ. កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទុក្ខវេទនន្តិ.

បឋមទុដ្ឋទោសសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.